VORBAR - REČNIK
(separat)

a ă b ţ č ć d ğ đ ď e f g h i î ĭ k l ļ m n ń o p r s ş ś t ť u v z ž ź

ś


śaţă (mn. śeţurĭ) [akc. śaţă] (i. ž.) — magla ◊ śaţa sa faśe kînd aburĭaḑă apa đen pomînt uđiluos — magla se stvara kad voda isparava iz vlažne zemlje [GPek] ♦ dij. var. śĭaţă ◊ atîta s-a mîńiĭat đi ĭ-a kaḑut śĭaţa pi uokĭ — toliko se naljutio, da mu je magla pala na oči ◊ fînka śaţa merĭeu sa rađikă, đi lumĭe kare mĭerg mirekuţ kînd trăbe sî grabĭaskă, sa ḑîśe kî sa trag ka śaţa — pošto se magla sporo diže, za ljude koji idu polako kada treba da žure, kaže se da se vuku kao magla (Rudna Glava) [Por.] ♦ rum. ceaţă ♦ etim. < lat. caecia (< caecus „orb”)

śangă (mn. śange) [akc. śangă] (i. ž.) — (med.)(zast.) boljka čanga ◊ śe buală a fuost śanga, astăḑ gata ńima nu şćiĭe — koja je boljka bila čanga, danas gotovo niko ne zna [Por.] ♦ rum. ceanga

śapsă (mn. śepsurĭ) [akc. śapsă] (i. ž.) — (izob.) čepac, vrsta starinske ženske kape ◊ śapsa a fuost o kaśuļiţă lunguĭată şî îngustă ku un kuorn înainće, kare a purtato muĭeriļi vrodată pi kap, prinsă ku kuopśe đi pļećirĭ — čepac je bila uska i duguljasta kapica sa jednim rogom napred, koju su žene nekada nosile na glavi, prikačenu kopčama za pletenice ◊ śapsa a fuost înpistrită ku braḑ — čepac je bio ukrašen vezom ◊ înga sa ţîn minće povĭeşćiļi kum žîndari sîrbĭeşć a vurait muĭeriļi kare a dus śapsă, şî pi kare a prins ku ĭa-n kap, a tunso ka pi uaĭe, şî ĭa s-a pĭerdut đin puortu nuostru — još se pamte priče kako su srpski žandari jurili žene koje su nosile čepac, i koju su hvatali sa njime na glavi, strizali bi je kao ovcu, i on se izgubio iz naše nošnje ♦ var. śĭapsă, śapţă [Por.] ♦ rum. ceapsă ♦ etim. < mađ. csápsza

śară [akc. śară] (i. ž.) — vosak ◊ śara sa faśe đin fagurĭ đi mńarĭe — vosak se pravi od pčelinjih saća ◊ đin śară măĭ mult sa fak lumanărĭ — od voska se najviše izrađuju sveće [Por.] ♦ rum. ceară

śarkîn (mn. śarkîńe) [akc. śarkîn] (i. s.) — korona, aureola, svetlosni krug oko Sunca ili Meseca ◊ śarkînu ĭe śerk kare sa faśe pi śerĭ pi lînga Suare, or pi lînga Lună — korona je krug koji se stvara na nebu oko Sunca ili Meseca ◊ śarkînu sa faśe şî kînd ĭe sańin, da şî kînd ĭe nuverĭală, măĭ đes sa vĭađe kînd Suariļi strabaće pin nuvirĭ — korona se javlja i kad je vedro, i kad je oblačno, najčešće se vidi kad Sunce probija kroz oblake ♦ var. śarkă ◊ śarka ĭe aratare la sîaśită — korona predskazuje sušu (Tanda) [Por.] ◊ kînd sa faśe śarkînu sa vremuĭe vrĭamĭa — kad se javlja korona menja se vreme (Jasikovo) [GPek] ♦ rum. cearcăn ♦ etim. < lat. circinus

śaruoń (mn. śaruoń) [akc. śaruoń] (i. m.) — (bot.) cer (Quercus cerri) ◊ śaruońu ĭe ļiemn ku skuarţa rîpată, bun numa đi fuok — cer je drvo sa hrapav om korom, dobro samo za vatru ♦ up. gorun, gîrńiţă [Por.] ♦ rum. ceroi ♦ etim. < lat. cerrus

śas (mn. śasurĭ) (i. m.) — 1. čas, vremenska jedinica od šezdeset minuta ◊ a fuost đeparće, ńa trăbuit un śas şî măĭ tare — bilo je daleko, trebalo nam je sat i nešto jače ◊ un śas şî žumataće — sat ipo 2. sat, naprava za merenje vremena ◊ śasol đi la mînă — ručni sat ◊ śasol muĭerĭesk — ženski sat ◊ śasol đin parĭaće — zidni sat ♦ var. (augm.) śastuorńik [akc. śastuorńik] ◊ đi kînd ńi s-a strîkat pîrdańiku đi śastuorńik, parke sînćem pĭerduţ, kă ń-am învaţat ku ĭel pi parĭaće — od kada nam se pokvario prokleti sat, kao da smo izgubljeni, jer smo se navikli na njega na zidu 3. vreme, doba ◊ śasol rău — zao čas ◊ śasol muorţî — smrtni čas 4. (zast.) pozdravna fraza na rastanku ◊ ramîń ku śasol bun — ostaj mi u dobri čas [Por.] ♦ dij. var. čas [Kmp.] ♦ rum. ceas ♦ etim. < slov. časŭ

śe (zam.) — šta ◊ śe va puća să fiĭe aĭa śe zbuară pi śierĭ, nu şću — šta li može biti to što leti nebom, ne znam ◊ śe ma kuaştîĭe să-l frîng ku bataĭa? — šta me košta da ga prebijem? ◊ đi śe? — zašto? zbog čega? ◊ la śe? — čemu? na šta? [Por.] ♦ dij. var. če [Kmp.] ♦ rum. ce ♦ etim. < lat. quid

śeţuos (śeţuosă) (mn. śeţuoş, śeţuasă) [akc. śeţuos] (prid.) — maglovit, zamagljen ◊ śaţa ku ḑîļiļi nu sa rađikă đe pe vaļe, aşa vrĭame śeţuasă n-a fuost đemult — magla se danima ne diže iz doline, takvo maglovito vreme nije bilo odavno [Por.] ♦ rum. ceţos

śeći (ĭuo śećiesk, ĭel śećiaşće) [akc. śeći] (gl. p.) — čitati ◊ mis kĭuară la uokĭ, nu şću ńiś să skriu, ńiś sî śećiesk — slepa sam kod očiju, ne znam ni da pišem, ni da čitam ◊ am învaţat să śećiesk la şkuală, pi sîrbĭaşće: mulţ ań am śećit, ama n-am înţaļies gata ńimika, kî sîrbĭaşće ń-a fuost ļimbă strină — naučio sam da čitam u školi, na srpskom: dosta godina sam čitala, ali nisam razumela gotovo ništa, jer nam je srpski bio strani jezik ◊ nu puaće s-o mintă, k-ăl śećiaşće ka pi karće — ne može da je laže, jer ga čita kao knjigu ♦ var. inov. ćitui, ćităi [Por.] ♦ rum. citi ♦ etim. < slov. čitati

śećit (śećită) (mn. śećiţ, śećiće) [akc. śećit] (prid.) — pročitan ◊ aļiaźe kărţîļi kare-s śećiće, şî mută-ļi în lăturĭ — izdvoji pročitane knjige, i skloni ih u stranu [Por.] ♦ rum. citi

śerb (mn. śerbĭ) [akc. śerb] (i. m.) — (zool.) jelen (Cervus elaphus) ◊ śerb ĭe žuavină sîrbaćikă ku kuarńe marĭ şî krengaraće — jelen je divlja životinja sa velikim i razgranatim rogovima ◊ śerbu ĭe žuavină ţapînă şî frumuasă, şî rumîńi đemult đes a dat nume pi ĭel la kopiĭi luor: Śerban — jelen je jaka i lepa životinja, i Vlasi su nekada često davali njegovo ime svojoj deci: Šerban (=Jelenko) ◊ fameĭa śerbuluĭ sa kĭamă śută — ženka jelena zove se košuta [Por.] ♦ rum. cerb ♦ etim. < lat. cervus

śeriśerĭ [akc. śeriśerĭ] (i. m.) — (kal.) (izob.) juni ◊ śeriśerĭ ĭe luna đi şasă pi an, da numiļi rumîńesk vińe đi la śerĭaşă kare atunśa s-a kuok — juni je šesti mesec u godini, a vlaški naziv dolazi od trešnje koje tada dozrevaju ♦ / < śerĭaşătrešnja [Por.] ♦ rum. cireşar

śerĭaşă (mn. śerĭaşă) [akc. śerĭaşă] (i. ž.) — (bot.) trešnja, plod ◊ ĭastă śerĭeş kare faśe śerĭaşă roşîĭe, şî ĭastă śerĭeş kare dă śerĭaşă albe — ima trešnja koja daje crvene trešnje, i ima trešnja koja daje bele trešnje [Por.] ♦ rum. cireaşă ♦ etim. < lat. ceresia (= cerasea)

śerĭeş (mn. śerĭeş) [akc. śerĭeş] (i. m.) — (bot.) trešnja, drvo (Prunus avium) ◊ śerĭeş ĭe puom kare faśe śerĭaşă, puame ruoşîĭe şî dulś ka mńarĭa — trešnja je voćka koja daje trešnje, plodove crvene i slatke ko med ◊ đin kuažă đi śerĭeş s-a fakut vapaĭţ đi viđerat — od trešnjine kore pravila luč za osvetljenje ♦ var. śereş, śerieş ♦ up. śerĭaşă [Por.] ♦ rum. cireş ♦ etim. < lat. *ceresius (= cerasus)

śerk (mn. śerkurĭ) [akc. śerk] (i. s.) — 1. (tehn.) obruč ◊ tuot śerku ĭe fakut totîrlat — svaki obruč je okruglog oblika ◊ un fĭeļ đi śerk ĭe şînă đi fĭer ku kare sa ļagă dauoźiļi la kadă — jedna vrsta obruča je metalna šina kojom se vezuju doge na kaci ◊ śerk avut şî ruata đi kar, l-a fakut kovaśi la fuaļe şî ĭ-a ḑîs şînă — obruč je imao i kolski točak, izrađivali su ga kovači na mehovima, i zvali ga šina 2. (geom.) krug ◊ kînd trăbe sî să fakă fund, măĭ întîń skrižăĭ pi blană un śerk, pă pi urmă sa taĭe ku firizu — kad treba da se napravi lopar, najpre se na dasci nacrta krug, pa se onda izreže testerom [Por.] ♦ rum. cerc ♦ etim. < lat. circus

śerka (ĭuo śerk, ĭel śarkă) [akc. śerka] (gl.) — pokušati, probati ◊ a śerkat sî rađiśe sîngur, ş-a vaḑut kă nu puaće — pokušao je da podigne sam, i video je da ne može ◊ ĭuo śerk ku mare kin să ma las đi bĭare, da ĭel ma mînă ku sîla sî bĭeu — ja pokušavam s velikom mukom da ostavim piće, a on me tera na silu da pijem ◊ numa śarkă să daĭ în mińe, dakă kućeḑ — samo probaj da me udariš, ako smeš ◊ đi o sută đi uorĭ să śarkă, nu skapă đi mińe — sto puta da pokuša, neće uteći od mene ◊ śarkî-ma, pî vĭeḑ sîngur o sînt bună — probaj me, pa vidi sam da li sam dobra ◊ am śerkat, şî m-am lasat, nu mis kadîr đ-ala lukru — probao sam i batalio, nisam sposoban za taj posao ♦ var. înśerka [Por.] ♦ rum. încerka ♦ etim. < lat. pop. in-circare.

śerkatură (mn. śerkaturĭ) [akc. śerkatură] (i. ž.) — (zast.) pokušavanje, isprobavanje; pokušaj, proba ◊ śarkă măĭ odată, dakă vĭeḑ kă nu-ţ mĭarźe, rađikă mîńiļi đi altă śerkatură — pokušaj još jednom, ako vidiš da ti ne ide, digni ruke od daljeg pokušavanja ◊ (u izr.) śerkatură guală — uzaludan pokušaj ♦ sin. (inov.) probă, probĭală [Por.]

śerkănat (śerkănată) (mn. śerkănaţ, śerkănaće) [akc. śerkănat] (prid.) — obeljen; u vidu obruča obeljena kora na stablu drveta ◊ ļemn śerkănat a fuost ļemn gruos şî nalt, aļes đi trînćit, kuĭ ku sakurĭa ĭ-a kuraţat o kurauă đi kuažă đi pi tutuk, la o držală đi sakure đi la pomînt — obeljeno drvo je bilo debelo i visoko stablo, određeno za obaranje, kome je sekirom oguljen pojas kore sa debla, na jedno držalje sekire od zemlje ◊ ļemnu s-a śerkănat în padure kare a trăbuit tîrsîtă, đi sî sa đeşkidă kîmpiĭe đi luok or đi pašćiuńe — drvo se belilo u šumi koja je trebalo da se otrsi, da bi se otvorilo polje za njivu ili pašnjak [GPek] ♦ rum. cercănat

śernut (śernută) (mn. śernuţ, śernuće) [akc. śernut] (prid.) — prosejan ◊ fańina ĭe śernută pin sîtă điasă — brašno je prosjeano kroz gusto sito [Por.] ♦ rum. cernut

śerśel (mn. śerśiĭ) [akc. śerśel] (i. m.) — minđuša ◊ am avut şasă ań, kînd muma mĭ-a pus śerśiĭ în urĭekĭ — bilo mi je šest godina, kada mi je majka stavila minđuše u uši [Por.] ♦ rum. cercel ♦ etim. < lat. circellus

śerui (ĭuo śeruĭ, ĭel śeruĭaşće) [akc. śerui] (gl. p.) — (tehn.) uvoštiti ◊ sa śeruĭaşće śeva kînd sa traźe pin śară topită — uvoštava se nešto kad se provlači kroz istopljeni vosak ◊ spatarĭu ku aţă śeruită a ļegat đinţî la spată đi razbuoĭ — brdar je uvoštenim koncem vezivao zupce na brdu razboja [GPek] ◊ Mila Pļeşî dîn Lazńiţa ĭe rumîna dăntîń kare a-nśeput să fakă lumanărļi raĭuluĭ ku aţă śeruită — Mila Pavlović iz Laznice je prva Vlajna koja je počela da radi rajske sveće od uvoštenog konca (Laznica) [Hom.] ♦ rum. cerui

śeva [akc. śeva] (zam.) — nešto ◊ a măĭ ramas śeva puţîn pănă la urmă — ostalo je još nešto malo do kraja ◊ aşa śeva — tako nešto ◊ aşćată să-ĭ kadă śeva đin śierĭ — čeka da mu nešto padne s neba ♦ var. śuava [Por.] ♦ dij. var. śevra (Kobilje) [Stig] ♦ rum. ceva

śiarńe (ĭuo śiern, ĭel śiarńe) [akc. śiarńe] (gl. p. ref.) — prosejati, prosejavati ◊ sa ḑîśe kî sa śiarńe kînd śeva marunt ka pulburu petrĭeś pin sîtă, or pin śur — kaže se da se prosejava kada nešto sitno kao prah proteraš kroz sito, ili rešeto ◊ măĭ đies sa śiarńe fańina şĭ pĭesîku — najčešće se prosejava brašno i pesak ♦ var. śarńe, śierńe [Por.] ♦ rum. cerne ♦ etim. < lat. cernere

śiguod [akc. śiguod] (pril.) — štogod, štagod, bilo šta ◊ fak kum am ginđit, pă să fiĭe śiguod va fi — uradiću kako sam naumio, pa nek bude štagod bude ♦ var. śeguod, śigud [Por.]

śimbur [akc. śimbur] (i. m.) — (bot.) čubar, čubrica, čubrika (Satureja hortensis) ◊ la rumîń fara śimbur nu sa faśe ḑamă đi pĭeşć — kod Vlaha se bez čubra ne sprema riblja čorba [Por.] ♦ rum. cimbru ♦ etim. < ? grč. thymbra

śimpuoĭ (mn. śimpuaĭe) [akc. śimpuoĭ] (i. m.) — (zast.) gajde; deo gajdi ♦ var. karabă [Por.] ♦ dij. var. čumpuoĭ [Kmp.] ♦ rum. cimpoi ♦ etim. < mađ. csimpolya

śin-suće [akc. śin-suće] (br.) — petsto, petstotina ◊ îţ sînt datuorĭ śin-suće đi dinarĭ, ţ-am dat patru suće, a măĭ ramas sî-ţ dau măĭ o sută — dužan sam ti petsto dinara, dao sam ti četristo, ostalo je da ti dam još sto ◊ śin-suće đi miĭ — petsto hiljada ◊ skriĭem: 5555, śećim: śinś miĭ śin-suće śinḑăś şî śinś — pišemo: 5555, čitamo: pet hiljade petsto pedeset i pet [Por.] ♦ rum. cinci sute

śinḑăś [akc. śinḑăś] (br.) — pedeset ◊ muma are śinḑăś đi ańi, ku ḑîaśe ań ĭe măĭ ćinîră đi kît tata — majka ima pedeset godina, za deset godina je mlađa od oca ◊ śinḑăś şî măĭ śinḑăś sînt o sută — pedeset više pedeset jesu sto [Por.] ♦ rum. cinzeci

śinḑăśiļa [akc. śinḑăśiļa] (br.) — pedeseti ◊ śinḑăśiļa vińe pi rînd dupa a patruḑăś şî nuauļa — pedeseti dolazi po redu iza četrdeset i devetog [Por.] ♦ rum. cinzecilea

śinsprîaśe [akc. śinsprîaśe] (br.) — petnaest ◊ ĭepćin, kuaştîĭe numa śinsprîaśe dinarĭ — jeftino, košta samo petnaest dinara ◊ am fuźit đi la kasă kînd am înpļińit śinsprîaśe ań — pobegao sam od kuće kad sam napunio petnaest godina ◊ ńiś śinsprîaśe la sută n-a glăsuit đi ĭel — ni petnaest odsto nije glasalo za njega ◊ śinsprîaśe miĭ — petnaest hiljada ◊ a măĭ ramas śinsprîaśe ḑîļe, pă sa-nkĭaĭe anu — ostalo je još petnaest dana do isteka godine ♦ / < śin(ś) — „pet” + spră„prema” + (ḑ)îaśe„deset” [Por.] ♦ rum. cincisprezece

śinsprîaśiļa [akc. śinsprîaśiļa] (br.) — petnaesti ◊ în tuata śinsprîaśiļa ḑî în lună primim plata — svakog petnaestog dana primamo platu [Por.] ♦ rum. cincisprecelea

śinstă (mn. śinsturĭ) [akc. śinstă] (i. ž.) — čast, dar, poklon; čestitka ◊ śinstă la rumîńi aĭ batrĭń a fuost mînkarĭa kare a duso kînd a fuost kĭemaţ la vro nuntă — čast je kod starih Vlaha bilo jelo koje su kao pozvani gosti, nosili nekome na svadbu ◊ śinstă la nuntă s-a dus înprumut: astîḑ tu duś luor, mîńe, kînd đin kasa tĭa s-a-nsuară vrunu, duk iĭ ţîĭe — čast se na svadbu nosila u zajam: danas nosiš ti njima, sutra, kad se ženi neko od tvojih, nose oni tebi [Por.] ♦ rum. cinste ♦ etim. < slov. čisti

śinstî (ĭuo śinstîăsk, ĭel śinstîaşće) [akc. śinstî] (gl. p. ref.) — 1. častiti ◊ dakă vi faśa aĭa, ĭuo am să ći śinstîăsk — ako to uradiš, ja ću te častiti 2. čestitati ◊ ma duk să-ĭ śinstîăsk Anol nou — idem da mu čestitam Novu godinu [Por.] ♦ rum. cinsti ♦ etim. < slov. čĩstiti

śinstît (śinstîtă) (mn. śinstîţ, śinstîće) [akc. śinstît] (prid.) — 1. počašćen; ugošćen ◊ ma primit în kasă, şî ma śinstît ku śina — primio me je u kuću, i počastio večerom 2. (fig.) častan, čestit, pošten ◊ a fuost uom śinstît, poşćeńit şî kurat ka sfîntu — bio je čovek častan, pošten i čist kao svetac [Por.] ♦ rum. cinstit

śinś (br.) — pet ◊ śinś kîăş are kotunu nuostru — pet kuća ima naš zaselak ◊ đi śinś uorĭ ţ-am vorbit, ama tu nu-nţaļeź ńimika — pet puta sam ti govorio, ali ti ništa ne razumeš ◊ ćinîră, are numa śinsprîaśe ań — mlada je, ima samo petnaest godina ◊ număru kîăşî ĭe śinḑăś şî śinś — kućni broj je pedeset i pet ◊ turśi ń-a ţînut śinsuće đi ań — Turci su nas držali petsto godina [Por.] ♦ rum. cinci ♦ etim. < lat. cinque (= quinque).

śinśidă (mn. śinśiḑ) [akc. śinśidă] (i. ž.) — (ornit.) zeba, ptica stanarica, izvrsna pevačica (Fringilla coelebs) ◊ śinśidă ĭe pasîrĭa kare kîntă măĭ frumuos — zeba je ptica koja najlepše peva ◊ padurĭa la nuoĭ ĭe pļină đi śinśiḑ, nuapća nu pućem adurmi đi kînćiku luor — kod nas je šuma puna zeba, noću ne možemo zaspati od njihove pesme ♦ / < (onom.) „śinś-śinś” — „pet-pet” [Por.] ♦ rum. cincidă

śinśiļa [akc. śinśiļa] (br.) — peti po redu ◊ a śinśiļa lună în an rumîńi aĭ batrîń a kĭemat florarĭ — peti mesec u godini stari Vlasi su zvali „florar” [Por.] ♦ rum. cincilea

śinśime (mn. śinśimĭ) [akc. śinśime] (i. ž.) — petina ◊ înparţîm bańi în śinś pîărţ, şî tuot nat ĭa kîć-o śinśime — delimo novac na pet delova, i svako uzima po jednu petinu [Por.] ♦ rum. cincime

śińe [akc. śińe] (zam.) — neko, ko, koji ◊ uĭtă, śińe ĭasă đin padure? — gle, neko izlazi iz šume? (ili: gledaj, ko to izlazi iz šume? ) ♦ sin. kare?ko? koji? ♦ var. śińiva, śińeva ◊ fug, kă vińe śińeva — bežim, jer neko dolazi ♦ up. vereśińe [Por.] ♦ rum. cine ♦ etim. < lat. *quene (= quem)

śińiva [akc. śińiva] (predl.) — neko ◊ dakă nu va şći ĭel, va şći śińiva altu — ako on ne bude znao, znaće neko drugi ◊ aşćată să trĭakă śińiva pi drum — čeka da neko prođe putem ♦ / < śińe + va ♦ var. śińeva [Por.] ♦ rum. cineva

śir (prid.) (i. m.) — I. (prid.) (nepr.) 1. (za materiju) kašast, židak; gnjecav; glibav ◊ a dat suariļi, zapada s-a moĭat şî poćaka ĭe tuată śir, nu măĭ mĭerź — udarilo sunce, sneg se smekšao i staza je sva kašasta, ne možeš da ideš II. (i. m.) 2. blato ◊ nu ći baga-n śiro-la, dăĭ pi đinkuaśa — ne ulazi u to blato, prođi s ove strane 3. (nutr.) kaša, hrana za ovčarske pse ◊ śiru đi kîń s-a fakut đin fańină đi kukuruḑ: fĭerbĭ apa, puń kîta fańină, mĭastîś, mĭastîś, ăl laş sî sa raśiaskă şă-l daĭ la kîń — kaša za ovčarske pse pravila se od kukuruznog brašna: skuvaš vodu, staviš malo brašna i mešaš, mešaš, pustiš je da se ohladi i daješ psima ◊ păkurari aĭ batrîń a vorbit kă kîńi măĭ adînk latră kînd manînkă śir — stari čobani su govorili da psi dublje laju kada jedu kašu ♦ sin. morśilă, groşală [Por.] ♦ rum. cir ♦ etim. < ukr. čyr

śiştuare (mn. śiştuorĭ) [akc. śiştuare] (i. ž.) — tkanica, pojas ◊ s-a purtat doă fĭelurĭ đe śiştuorĭ: înguşće, muĭerĭeşć, şă śiştuorĭ laće, voĭńiśeşć — nosile su se dve vrste tkanica: uske, ženske, i široke tkanice, muške ♦ sin. braśiră [Por.] ♦ rum. şiştoare

śob (mn. śoburĭ) (i. s.) — 1. saksija, zemljani sud ◊ śob ĭe vas đe pomînt đe florĭ — saksija je zemljani sud za cveće ♦ var. śuob [Crn.] ◊ are pļin đi śuoburĭ ku fluorĭ — ima puno saksija sa cvećem (Rudna Glava) [Por.] 2. kadionica ◊ kînd să pļakă đi la morminţ după śe să-ngruapă uomu, śuobu să sparźe đi kruśe — kad se polazi sa groblja posle ukopa pokojnika, kadionica se razbije o krst (Osnić) [Crn.] ♦ rum. ciob ♦ etim. < tur. çob

śobană (mn. śobańe) [akc. śobană] (i. ž.) — čobanka, velika čobanska kašika ◊ śobană a fuost o ļingură mare đi ļiemn, ku kuada lungă, kare a purtato śobańi dupa viće, ļegată la kurauă — čobanka je bila velika drvena kašika, sa dugom drškom, koju su čobani nosili za stokom, obešenu o kaiš ◊ śobana a fuost atîta đi mare đi ĭo ma mir kum ļ-a înkepat în gură — čobanka je bila toliko velika da se ja čudim kako su je trpali u usta ◊ śobana pîkurari a purtato întođeuna dupa viće, da ś-a fi fakut ku ĭa, nu şću — čobanku su pastiri stalno nosili za stokom, a šta li su radili sa njom, ne znam ♦ sin. gavană [Por.]

śokaļeće [akc. śukaļeće] (i. m.) ● v. śokiţă [Por.]

śokiţă (mn. śokiţ) [akc. śokiţă] (i. ž.) — (demin.) (geog.) brdašce ◊ đarîndu luok poļažńik kît vĭeḑ ku uoki, niś unđe ńiś o śokiţă sî sa vadă — svud ravnica dokle pogled seže, nigde ni brdašce da se vidi ♦ var. śokaļeće [Por.]

śokîrdar (mn. śokîrdarĭ) [akc. śokîrdar] (i. m.) — (zast.) dželat ◊ întra Mustapiś şî-ntra Mînastiriţa, la Basara, a trait ńiskaĭ Suruļeşći kare a služît la turś ka śokîrdarĭ — između Mustapića i Manastirice, kod Basare, živeli su neki Surulešti koji su služili kod Turaka kao dželati ◊ śokîrdari a taĭat kapiće la lumńe — dželati su ljudima odrubljivali glave ◊ śokîrdarĭu taĭe kapu la uom, şă-l puńe-n brukă şî mĭarźe ku ĭel prîn sat, să vadă lumńa, sî sa spomînće — dželat odrubi čoveku glavu, nabije je na kolac i ide sa njom kroz selo, da vide ljudi, da se uplaše ◊ śokîrdari a taĭat şî nasurļi şî urĭekiļi, dakă turśi aşa a žuđekat pră uom prîntu vro vină — dželati su ljudima sekli i noseve i uši, ako su Turci tako presudili za neku krivicu [Mlava]

śopîrlan [akc. śopîrlan] (i. m.) ● v. ţopîrlan [Por.]

śorobară (mn. śorobărĭ) [akc. śorobară] (i. ž.) — (ornit.) svraka (Pica pica) ◊ śorobara a mînkat uavăļi lu mĭerlă dîn kuĭb — svraka je pojela kosu jaja iz gnezda [Hom.] ♦ dij. var. koţofană [Por.] ♦ rum. ciorcobară

śovikă (mn. śoviś) [akc. śovika] (i. ž.) — (onom.) (ornit.) zijavac (Vanellus Cristatus) ◊ śovika ĭe o pasîrĭe ńikunoskută, kare a izaflato babiļi, numa sî spomînće ku ĭa kopiĭi aĭ ńimĭarńiś — zijavac je jedna nepoznata ptica koju su babe izmislile, samo da plaše nemirnu decu sa njom ◊ pasîrĭa ńima n-a vaḑuto, ama ĭastă kare audîto: kîntă urît, şî kîrkîĭe ka kînd uomu traźe sî muară — pticu niko nije video, ali ima onih koji su je čuli: peva ružno, i krklja kao čovek u samrtnom ropcu ◊ mama ńe spumînta sara să taśem, kă vińe śovika să ńi manînśe — baba nas je uveče plašila da ćutimo, jer će doći zijavac da nas pojede ♦ sin. śumaĭkă [Por.] ♦ rum. ciovică

śuakă (mn. śuoś) [akc. śuakă] (i. ž.) — (geog.) brdo; čuka ◊ s-a dus la śuakă ku vićiļi — otišao je na brdo sa stokom ◊ s-a mutat ku borđiĭu đin śuakă-n śuakă, kă lumĭa nuastră pi śuoś a trait — selio se sa burdeljem s brda na brdo, jer su naši ljudi na brdima živeli ◊ (u izr.) la śuakă — na brdu ◊ đi la śuakă — sa brda ◊ uom đi la śuakă — čovek sa brda, brđanin [Por.] ♦ rum. cioacă ♦ etim. < srb. čuka

śuară (mn. śuorĭ) [akc. śuară] (i. ž.) — (ornit.) vrana (Corvus cornix, Corvus corone, Corvus frugilegus) ◊ śuarîļi fak mare şćetă la kîmpiĭe — vrane nanose veliku štetu u poljuśuară pîśuasămodrovrana (Coracias garrulus) [Por.] ♦ rum. cioară

śuară pîśuasă (mn. śuorĭ pîśuasă) [akc. śuară pîśuasă] (i. ž.) — (ornit.) modrovrana (Coracias garrulus) ◊ śuarîļi pîśuasă s-a pĭerdut la nuoĭ — modrovrane su se kod nas izgubile [Por.] ♦ rum. cioară pucioasă

śuarik (mn. śuariś) [akc. śuarik] (i. m.) — 1. sukno, tkanina ◊ śuarik ĭe pînḑă kare sa ţîasă în razbuoĭ — sukno je tkanina koja se tka u razboju 2. ženska dokolenica ◊ śuarik ĭe un fĭeļ đi śarap đin śuarik, kare astrukat piśuoru muĭeri pănă la źanunkĭ — dokolenica je vrsta čarape od sukna, koja je pokrivala žensku nogu do kolena ◊ śuariśi muĭeriļi a purtat pănă n-a ĭeşît śarapĭ fakuţ ku aśe — dokolenice su žene nosile dok se nisu pojavile pletene ćarape ◊ pista śuariś muĭeriļi a-nkalţat kalţuoń — preko dokolenica žene su obuvale kalčine 3. nogavica pantalona ◊ śuarik ĭe o parća lu pîntaluoń, în kare sa bagă piśuoru — nogavica je deo pantalona u koji se uvlači noga [Por.] ♦ rum. cioareci

śuariś (mn.) [akc. śuariś] (i. m.) — čakšire, pantalone ◊ śuariś a purtat uamińi, da kîć-odată ĭarna şî muĭeriļi — čakšire su nosili muškarci, a ponekad zimi i žene ◊ śuariśi s-a fakut đin śuarik alb — čakšire su se pravile od belog sukna ◊ lumĭa kare a şćut să koasă śuariś, s-a kĭemat kroituorĭ — ljudi koji su znali da šiju čakšire, zvali su se krojači ◊ rumîńi nuoştri munćeńi a purtat śuariś ku pećeĭś pănă dupa ratu-l đintîń — naši Vlasi planinci nosili su čakšire sa šlicevima sve do posle Prvog svetskog rata ♦ / mn. < śuariksukno ♦ sin. nadraź, pîntaluoń [Por.] ♦ rum. cioareci

śuava [akc. śuava] (zam.) — nešto ◊ sa puvestîaşće śuava şî bun đi ĭel, nu numa rîău — priča se i nešto dobro o njemu, ne samo loše ♦ var. śeva [Por.]

śubăr (mn. śubĭară) [akc. śubăr] (i. s.) — čabar ◊ śubăr ĭe vas đi duoź đi ļemn, đi adunat brînḑă la baśiĭe — čabar je sud od drvenih doga, za skupljanje sira na bačiji [Por.] ♦ rum. ciubăr ♦ etim. < bug. čebăr

śubenśi [akc. śubenśi] (i. m.) ● v. buş [Pad.]

śubuk (mn. śubuśe) [akc. śubuk] (i. s.) — čibuk ◊ mama faśa ţîgare đin gižă da śubuk đin ţao đi nuk, ş-a tutuńit aşa păn’ la muarće — baba je zavijala cigaru od komušine, a čibuk pravila od orahove grančice, pa je tako pušila sve do smrti [Por.] ♦ rum. ciubuc ♦ etim. < tur. çubuk

śuguļi (ĭuo śuguļesk, ĭel śuguļaşće) [akc. śuguļi] (gl. p. ref.) — (ornit.) kljucati, iskljucati; kljunom čupati, čupkati ◊ muoşu pazîaşće kukuruḑu, să no-l śuguļaskă păsîrļi — čiča čuva kukuruz, da ga ne iskljucaju ptice ♦ sin. žumuļi [Por.] ♦ rum. ciuguli

śuguļit (śuguļită) (mn. śuguļiţ, śuguļiće) [akc. śuguļit] (prid.) — (ornit.) iskljucan, kljunom čupkan, iščupkan ◊ aşa luok tuot śuguļit đi păsîrĭ n-a măĭ vaḑut ńima — tako od ptica iskljucanu njivu još niko nije video ♦ sin. žumuļit [Por.] ♦ rum. ciugulit

śuĭkă (mn. śuĭś) [akc. śuĭkă] (i. m.) — (zast.) bata, izraz kojim se oslovljavao stariji brat ◊ śuĭkă a ḑîs fraćiļi au suora ćinîră la fraćiļi al bătrîn — „šujka” su govorili mlađi brat ili sestra starijem bratu ◊ vuorba śuĭkă s-a pĭerdut kînd a murit dĭeḑî nuoştri, în luoku ĭeĭ a veńit nană — reč „šujka” izgubila se kad su pomrli naši dedovi, na njeno mesto došla je „nana” ◊ vuorba śuĭkă în vrĭamĭa-ĭa a mĭers parĭake ku duoĭkă, kum a ḑîs fraţĭ la suora măĭ mare — reč „šujka” išla je u paru sa „dojka”, kako su braća oslovljavala stariju sestru ♦ sin. nană ♦ up. duoĭkă [Mlava] ◊ la nuoĭ nu ĭe vuorbă śuĭkă sî sa ńemuĭe ku ĭa, dar ĭastă Śuĭkă ka poļikra: Ĭoţă lu Śuĭkă, Śuĭkońi, ama śe va însamna vuorba-ĭa, nu sa şćiĭe — kod nas nema reči „šujka” da se njome oslovljavaju, ali ima Šujka kao nadimak: Joca Šujkin, Šujkani, ali šta ona znači, ne zna se (Topla) [Crn.]

śukîrći (ĭuo śukîrćiesk, ĭel śukîrćiaşće) [akc. śukîrći] (gl. p. ref.) — (o sečivu) seckati, deljati; kratiti ili obrađivati grubim seckanjem ◊ śukîrćiaşće sa ḑîśe kînd vrunu ku kuţîtu nu taĭe đirĭept, or đi tuot, numa taĭe kîćikîta, şî strîmb — secka se kaže kad neko nožem ne seče pravo, ili skroz, nego secka pomalo, i nakrivo ◊ parinćiļi śukîrćiaşće ļemnu đi ćiĭ uskat kî vrĭa să fakă o papuşă ka žukariĭe đi fata mikă — roditelj delje drvo od suve lipe jer hoće da napravi lutku kao igračku za malu devojčicu ♦ var. śokîrći ♦ sin. taĭa [Por.] ♦ rum. ciocîrti

śukîrćit (śukîrćită) (mn. śukîrćiţ, śukîrćiće) [akc. śukîrćit] (prid.) — iseckan, izreckan, loše sečivom obrađen; isfronclan ◊ ĭ-am plaćit să-m raćaḑă puomi frumos, da ĭel numa î-a śukîrćit, şî đ-aĭa nu îa-m plaćit ńimika — platio sam mu da mi voćke lepo obreže, a on ih je samo isfronclao, i zato mu nisam platio ništa ♦ var. śokîrćit [Por.] ♦ rum. ciocîrtit

śukîrļiĭe (mn. śukîrļiĭ) [akc. śukîrļiĭe] (i. ž.) — (ornit.) ševa, mala poljska ptica pevačica (Alauda arvensis); čavrljuga ◊ śukîrļiĭa ĭe mikă, ama zbuară pi sus, pănă la śierĭ — ševa je mala, ali leti visoko, do neba ♦ up. śukîrlan [Por.] ♦ rum. ciucârlie

śukur (mn. śukurĭ) [akc. śukur] (i. m.) — kićanka, resa; ukras ◊ śukur ĭe aţă đi lână, kusută ka o frumoşaţă, pi marźina pînḑî — kićanka je vuneni konac, prišiven kao ukras na ivicu platna ◊ kîrpă ku śukurĭ — marama sa resama ◊ kiţăļe ku śukurĭ — pregača sa resama ♦ up. oprieg [Por.] ♦ rum. ciucur ♦ etim. < lat. cicculum (= ciccum „ciorchine”)

śulau (śulaoă) (mn. śuļeţ, śuļaće) [akc. śulau] (prid.) — (anat.) čulav ◊ śulau ĭe uom or žuavină fara urĭake, or ku urĭekĭ miś — čulav je čovek ili žvitonja bez ušiju, ili sa malim ušima ♦ var. śuļau [Por.] ♦ rum. ciulă ♦ etim. < srb. čula

śulpan (mn. śulpań) [akc. śulpan] (i. m.) — (bot.) panj, krnjak ◊ śulpanu ĭe buşćan kare a ramas în pomînt kînd s-a taĭat or a kaḑut ļemnu — panj je deo drveta koji je ostao u zemlji kad je stablo oboreno ili posečeno ♦ sin. buşćan ♦ up. śuplańeţ [Por.] ♦ rum. ciolpan

śuļi (ĭuo śuļesk, ĭel śuļaşće) [akc. śuļi] (gl. p.) — čuljiti, dizati uši da bi se bolje čulo ◊ mîţu rađikă kapu şî śuļaşće urĭekiļi, puaće-fi auđe şobuoļu kum urdukîĭe pin puod — mačka diže glavu i čulji uši, možda čuje pacove kako jure po tavanu [Por.] ♦ rum. ciuli ♦ etim. < srb. čuljiti

śuļit (śuļită) (mn. śuļiţ, śuļiće) [akc. śuļit] (prid.) — načuljen, dignutih ušiju ◊ mîţu agîră la gaura şokîţîlor, ku urĭekiļi śuļiće — mačka vreba ispred mišje rupe, sa načuljenim ušima [Por.] ♦ rum. ciulit

śumaĭkă [akc. śumaĭkă] ● v. śovikă [Por.]

śumalkă (mn. śumĭelś) [akc. śumalkă] (i. ž.) — (zast.) čumalka, reč kojom je počinjalo svako zagonetanje ◊ măĭ mare rîs la şăḑîtuorĭ a fuost kînd s-a luvat la śumĭelś — najviše smeha je na sedeljkama bilo kada su se hvatali zagonetki [GPek] ♦ dij. var. śumĭelśu (mn. śumĭelśe) ◊ nu puot sî-nţaļeg śumĭelśu-sta, da şî alće śumĭelśe grĭeu înţaļeg — ne mogu da shvatim ovu zagonetku, a i druge zagonetke teško shvatam (Neresnica) [Zvizd]

śumĭelśu [akc. śumĭelśu] (i. m.) ● v. śumalkă [Zvizd]

śuoĭkă (mn. śuoĭś) [akc. śuoĭkă] (i. ž.) — (ornit.) čavka (Coloeus monedula) ◊ śuoĭka ku śuară şî ku śuara pîśuasă sîn un ńam đi pîăsîrĭ — čavka, vrana i modrovrana su jedan ptičji rod [Por.] ♦ rum. cioaică ♦ etim. < bug. srb. čavka

śuont (śuantă) (mn. śuonţ, śuanće) [akc. śuont] (prid.) — krnj, oštećen, kome je otkinut deo; kus ◊ s-a-ńekat kîńi laltîĭerĭ, şî đ-atunśa kaţauă a ramas śuantă — davili se psi prekjuče, i otada je kučka ostala kusa ♦ up. śonćit [Por.] ♦ rum. ciont ♦ etim. < mađ. csont

śupag (mn. śupaźe) [akc. śupag] (i. ž.) — čupag, gornji deo ženske košulje ◊ ţuaļiļi muĭerĭeşć kare s-a înbrakat pi pĭaļa guală, a fuost śupagu şî puaļiļi — ženski haljeci koji su se oblačila na golo telo, bili su čupag i pole ◊ śupagu a fuost pi pĭept înpistrit ku rîurĭ — čupag je na grudima bio ukrašen vezom ◊ kînd śupagu ku puaļiļi a fuost kusuće întrĭeg, aĭa atunśa a fuost kimĭaşă mare, muĭerĭaskă — kada su čupag i pole bili krojeni ucelo, to je onda bila velika ženska košulja ◊ śupagu s-a purtat bagat în puaļe — čupag se nosio uvučen u pole ◊ pista śupag kînd a fuost măĭ frig, s-a purtat rĭeklă, peptarĭ, bîĭbarak, or kožuok — preko čupaga, kada je bilo hladnije, nosila se rekla, grudnjak, prsluk ili kožuh ♦ up. kimĭaşă [Por.] ♦ rum. ciupag ♦ etim. < slov. čĭpagŭ ? < grč. *ϰύπαξ

śupi (ĭuo śup, ĭel śupe) [akc. śupi] (gl. p. ref.) — štipati, čupati; zagristi, načeti ◊ a śupito đin glumă, da ĭa sa plînźe kî-ĭ s-a fakut vînaţală — štipao je u šali, a ona plače jer joj se napravila modrica ◊ nu ma śupi, kă ći spun la muma — nemoj me štipati, jer ću reći majci ◊ nu śupi puama dakă n-aĭ đe gînd s-o manĭnś — nemoj zagristi voćku, ako ne misliš da je pojedeš [Por.] ♦ rum. ciupi ♦ etim. < bug. čupja, srb. čupati

śupit (śupită) (mn. śupiţ, śupiće) [akc. śupit] (prid.) — štipnut, uštinut; načet ◊ pîńa śupită nu sa puńe pi masă — načet hleb ne stavlja se na sofru [Por.] ♦ rum. ciupit

śupîrtan (mn. śupîrtań) [akc. śupîrtan] (i. m.) — (mik.) vrganj (Boletus edulis) ◊ śupîrtan ĭe burĭaće pi kare uoiļi ăl manînkă ka o dulśaţă mare — vrganj je pečurka koju ovce jedu kao veliku poslasticu ♦ sin. vîrgań [Por.] ♦ rum. ciopârtan

śur (mn. śururĭ) [akc. śur] (i. s.) — rešeto ◊ śuru la nuoĭ a fuost înainća lu sîtă, şî pin ĭel s-a śernut fańina ş-a đi kukuruḑ, ş-a đi grîu — rešeto je kod nas bilo pre sita, i kroz njega se sejalo i kukuruzno i pšenično brašno ◊ śuro-l đi bătrĭńaţă avut obadă fakută đin kuaža đi ćiĭ, da sîta đi pĭaļe đi śerb — starinsko rešeto imalo je obod od lipove kore, a sito od jelenske kože ♦ var. śĭur [Por.] ♦ dij. sin. sîtă ◊ la nuoĭ ĭe vuorba śur ńikunoskută, nuoĭ şî la śur ḑîśem sîtă — kod nas je reč „śur” nepoznata, mi i rešeto zovemo sitom (Isakovo) [Mor.] ♦ dij. var. čĭur [Dun.] ♦ dij. var. čurel (Gradskovo) [Tim.] ♦ rum. ciur ♦ etim. < lat. cibrum (= cribum)

śurai (ĭuo śurîĭ, ĭel śurîĭe) [akc. śurai] (gl. p.) — (onom.) žuboriti, točurati ◊ śurîĭe pluaĭa, śurîĭe ogaşu în padure — žubori kiša, žubori potok u šumi ♦ sin. ćurai [Por.] ♦ rum. ciurui

śuśur (mn. śuśurĭe) [akc. śuśur] (i. m.) — točur ◊ śuśuru ĭe un žgĭab đi ļemn, pus pi ńiskaĭ pruopće la ogaş, sî mĭargă apa pi ĭel — točur je drveni žljeb, postavljen na potoku na neki oslonac, da ide voda preko njega ◊ apa śurîĭe pi ĭel, şî đ-aĭa sa kĭamă śuśur — voda točura preko njega, i zato se zove točur ♦ up. ţuţur (Topolnica) [Por.] ♦ rum. cĭucĭur

śut (śută) (mn. śuţ, śuće) (prid.) — 1. (anat.) šut, bez rogova ◊ śută ĭe žuavină kare trăbă să aĭbă kuarńe da n-are, kî ļ-a frînt, or n-a krĭeskut kît trăbe — šuta je životinja koja treba da ima rogove, a nema jer ih je polomila, ili joj nisu izrasli koliko treba 2. (fig.) društveno nemoćan, slab ◊ śutu ku kornuţî nu puaće, pănă la-ĭ kornuţ nu-ĭ taĭe kuarńiļi — šut sa rogatima ne može, dok se rogatima ne potkrešu rogovi ♦ supr. kornut [Por.] ♦ rum. ciut ♦ etim. < alb. shut

śută (mn. śuţ) [akc. śută] (i. ž.) — (zool.) (zast.) košuta, ženka jelena ◊ akuma rar kare măĭ ţîńe minće kă famiĭa śerbuluĭ vînatuori aĭ batrîń vrodată a kemato śută, tuoţ astîḑ iĭ ḑîk śerbuaĭkă, dupa śerb — danas još retko ko pamti da su ženku jelena stari lovci nekada zvali košutom, svi je danas zovu „jelenkom”, prema jelenu ◊ puĭu lu śerb şî alu śută sa kĭamă viţăl — mladunče jelena i košute zove se tele ♦ up. śerb [Por.] ♦ rum. ciută ♦ etim. < alb. shutë

śuvań (mn. śuvańe) [akc. śuvań] (i. s.) — naćve, korito ◊ śuvań ĭe vas lunguĭat dă ļemn, dă plumađit pita — naćve su duguljast drveni sud za mešenje hleba ◊ śuvańe ar fakut ţîgańi dăn ļemn dă salkă, şî ļ-a vindut prîn sat pră mînkare — naćve su izrađivali Cigani od vrbovog drveta, i prodavali su ih po selu za namirnice [Stig] ♦ dij. sin. postao, karļiţă [Por.]


Copyright (R) 2011-2017: Paun Es Durlić, All rights reserved