VORBAR - REČNIK
(separat)

a ă b ţ č ć d ğ đ ď e f g h i î ĭ k l ļ m n ń o p r s ş ś t ť u v z ž ź

u


uaĭe (mn. uoĭ) [akc. uaĭe] (i. ž.) — (zool.) ovca (Ovis aries) ◊ anuaştre uoĭ đe bîtrîńaţă a fuost miś, ku lînă lungă şă aspură — naše starinske ovce bile su male, sa dugom i oštrom dlakom ◊ uoĭļi nuaştre a putut mult sî rabđe fara mînkare, fara apă şî fara sare — naše ovce su mogle dugo da trpe bez hrane, vode i soli ◊ uńi avut şî uoĭ ţîgaĭe, ku lînă muaļe, ama măĭ golańe đikît anuaştre — neki su imali i ovce cigaje, sa mekom vunom, ali su je imale manje nego naše [GPek] ◊ uoĭļi nuaştre a paskut şî pi zapadă: ku buotu şî ku piśuoru a rîkait zapada, ş-a ažuns pănă la ĭarbă đe paskut — naše ovce su pasle i po snegu: njuškom i nogom razgrtale su sneg, i dolazile do trave za pašu ◊ blînd ka uaĭa — pitom kao ovca (Rudna Glava) ◊ sa rîs aĭ batrîń kă uoļi nuaştre avut ţîţă ka la mîţă — stari su zbijali šalu da naše ovce imaju vimena kao mačke (Tanda) [Por.] ◊ uoĭļi nuaştre a-nśeput sî sa pĭardă kînd komuńişći a dus „merinizaţiĭe”, pi lînga anu 1958 — naša sorta ovaca počela je da se gubi, kada su komunisti uveli „merinizaciju” oko 1958. godine (Jasikovo) [GPek] ♦ rum. oaie ♦ etim. < lat. ovis

uară1 (mn. uărĭ) [akc. uară] (i. ž.) — (ornit.) živina ◊ dă la uară — hrani živinu [Bran.] ◊ pļină trauşa đi uară — puno je dvorište živine [Por.] ♦ rum. oară ♦ etim. < lat. *ōvāria

uară2 (mn. uorĭ) [akc. uară] (i. ž.) — put, puta 1. (u jednini u izrazima, za broj veći od jedan) drugi put, drugom prilikom; ponovo ◊ îz ḑîk odată ka la uom, đ-aduoĭļa uară dau ku pumnu — kažem ti jednom kao čoveku, a za drugi put (=ako treba da ti ponovim), udaram pesnicom ◊ vin adauară — dolazim idući (sledeći, drugi) put ◊ aţ spun a trîĭ-ļa uară — kažem ti po treći put ◊ aĭde akuma să lukrăm, đ-adauară nu puot să vin — hajde sada da radimo, drugi put ne mogu doći 2. (u mn.) više puta, veći broj puta ◊ ĭ-am spus đi duaă uorĭ, da iĭ spun şî ḑîaśe uorĭ dakă trăbuĭe — rekao sam mu dva puta, a kazaću mu i deset puta ako treba [Por.] ♦ rum. oară ♦ etim. < lat. hora

uără (mn. uărĭ) [akc. uără] (i. ž.) — 1. kolo, vrsta narodne igre u otvorenom krugu ◊ puartă uără dupa uără, da nu şćiĭe sî žuaśe kalumĭa — vodi kolo za kolom, a ne zna dobro da igra 2. veselje sa igrankom, kome mogu da prisustvuju svi ◊ nu ĭe ńima la kasă, s-a dus tuoţ în sat la uără — nema nikog kod kuće, svi su otišli u selo na igranku ♦ sin. danţ [Por.] ♦ dij. var. uoră (mn. uorĭ) [Kmp.] ♦ rum. horă ♦ etim. < bug. horo

uţa-puţa [akc. uţa-puţa] (uzv.) — (za posao) ofrlje, aljkavo, porvšno ◊ l-a fakut lukro-la uţa-puţa — uradio je taj posao ofrlje [Por.] ♦ rum. uţa-uţa

ućitankă (mn. ućitănś) [akc. ućitankă] (i. ž.) — (inov.) (ret.) učionica ◊ ḑîua đi întîń mama m-a dus la şkuală şî m-a dat la oćitulu kare ma bagă în ućitankă, şî mĭ-arată în śe klupă trăbe sî şăd — prvog dana baba me je odvela u školu i predala učitelju koji me je uveo u učionicu, i pokazao u koju klupu treba da sednem ◊ şkuala nuastră avut doa ućitănś marĭ, ku apruape o sută đi şkolarĭ — naša škola je imala dve velike učionice, sa oko sto učenika [GPek]

uđi (ĭuo uđesk, ĭel uđaşće) [akc. uđi] (gl.) — ostati, zaostati ◊ la nuoĭ rar sa gasăsk ćińiri kare uđesk prîn saće, tuoţ sa duk în oraş — kod nas se teško nalaze mladi koji ostaju u selima, svi odlaze u grad [Stig] ◊ dakă va ţîńa tuot aşa, kum ĭe akuma traĭu-n Sîrbiĭe, n-o sî măĭ uđaskă ńiś krak đi uom pin saćiļu nuaştre — ako se nastavi ovako, kako se sada živi u Srbiji, neće ostati ni trag od ljudi u našim selima (Rudna Glava) ♦ sin. ramîńa [Por.] ♦ rum. udi

uĭnă (mn. uĭńe) [akc. uĭnă] (i. ž.) — strina ◊ uĭna ĭe muĭarĭa lu fraćiļi lu tata — strina je žena očevog brata ◊ uomu lu uĭna ĭe uĭkă — strinin muž je stric [Por.] ♦ rum. uină ♦ etim. < srb. ujna

uĭta [akc. uĭta] ● v. zuĭta [Kmp.] ♦ rum. uita

ukaş (ukaşă) (mn. ukaş, ukaşă) [akc. ukaş] (prid.) — prek, drzak, naprasit ◊ la uom ukaş nu-ĭ dăşkiḑ uoki, să provadă, puoţ numa să-ĭ daĭ ku buata întra kuarńe — prekom čoveku ne možeš da otvoriš oči, da uvidi, možeš samo da ga mlatneš močugom posred rogova [Mlava] ♦ dij. var. pîrgau (Rudna Glava) [Por.] ♦ rum. rocoş ♦ etim. < mađ. rakas

ukaşĭeļńik (ukaşĭeļńikă) (mn. ukaşĭeļńiś, ukaşĭeļńiśe) [akc. ukaşĭeļńik] (prid.) — prgav, prek, drzak ◊ dă Doropĭeşći sa-r puvăstuit dă dămult k-a fuost uamiń ukaşĭeļńiś, ĭuta s-a mîńiĭat, a sarit la bataĭe dă fiĭe śe — o Doropeštima se pričalo od davnina da su bili ljudi preki, brzo su se ljutili, skakali da se biju zbog bilo čega [Mlava] ♦ rum. rocoşelnic

ulm (mn. ulmĭ) [akc. ulm] (i. m.) — (bot.) brest (Ulmus) ◊ ulmu ĭe ļemn înalt, ku kuaža rîpuasă, đes sa gasîaşće kum krĭaşće sîngur în kîmpiĭe, măĭ mult pin văĭ pinga rîurĭ — brest je visoko drvo sa rapavom korovom, često se nalaze kako usamljen raste po livadama, najviše po dolimama reka [Por.] ♦ rum. ulm ♦ etim. < lat. ulmus

ulma (ĭuo ulm, ĭel ulmă) [akc. ulma] (gl. p. ref.) — nanjušiti, otkriti ◊ kopuoĭ bun, ĭuta ulmă ĭepuru — dobar ker, brzo nanjuši zeca ◊ đemult vînaţî a ţînut kîń ţapiń, kare a putut uşuor să ulmĭe puorku-l sîrbaćik, or lupu, kînd s-a rîđikat urkaşî să-ĭ prindă — nekada su lovci držali jake pse, koji su mogli lako da nanjuše divlju svinju, ili vuka, kada se dizala hajka da ih hvata ◊ oţoman, în tuata nuapća fură, da nu sa ćĭame kă-l ulmă vrunu — lopovčina, svake noći krade, a ne boji se da će ga neko otkriti ♦ sin. gasî, afla [Por.] ♦ rum. ulma ♦ etim. < lat. *OLMEN (din OLERE, a mirosi)

(mn. uļi) (i. m.) — (ornit.) orao (Accipiter) ◊ uļ ĭe pasîre mare kare manînkă şokîţ şî nopîrś, da ĭastă uńi kare fură gaiń đin avļiĭa kăşî — orao je ptica koja jed miševe i zmije, a ima i onih koji kradu kokoške iz dvorišta kuće [Por.] ♦ dij. sin. vultur [Mlava] ♦ rum. uliu ♦ etim. < mađ. ölyü

uļikńi (ĭuo uļikńesk, ĭel uļikńaşće) [akc. uļikńi] (gl. p.) — (med.) uganuti ruku ili nogu ◊ n-a bagat sama unđ-a paşît, ş-a uļikńit piśuoru — nije pazio gde gazi, pa je uganuo nogu ♦ sin. skļinći [Por.] ♦ rum. alicni

umbrĭel (mn. umbrĭelurĭ) [akc. umbrĭel] (i. m.) — kišobran, suncobran [Por.] ♦ var. umbrarĭ (Slatina, Bor) [Crn.] ♦ rum. umbrelă ♦ etim. < Fran. ombrelle

una [akc. una] (pril.) — 1. jedno ◊ numa una să-ĭ spun în uoki, pă să fiĭe śe va fi — samo jedno da mu kažem u oči, pa nek bude šta bude 2. (u izr.) sve jedno, jednako, isto ◊ grinḑîļi sînt tuot una đi lunź — grede su jednake dužine ◊ kopiĭi sînt tuot una đi rîăĭ la şkuală — deca su jednako loša u školi [Por.] ♦ rum. una

unđe [akc. unđe] (pril.) — 1. gde ◊ unđe a fuost pănă akuma, ńima nu şćiĭe — gde je bio do sada, niko ne zna ◊ unđe puaće să audă, kînd ĭe surd? — gde može da čuje, kad je gluv? 2. odakle, otkuda ◊ đi unđe veńiră nuviri-şća aĭ ńegri, kî fu sańin pănă đinuarļa? — odakle dođoše ovi crni oblaci, kad beše vedro do malopre? ◊ đi unđe ĭeş kopiļe, đin śe sat? — odakle si dečko, iz kog sela? ◊ a veńit ńiś đi unđe — došao niotkuda 3. dokle ◊ aratat la marturĭ đi unđe pănă unđe ĭe moşîĭa luĭ — pokazao je svedocima odakle dokle je njegovo imanje 4. kuda ◊ numa draku şćiĭe unđe mĭarźe asta povastă, baş nu ĭe bun ńiśkum — samo đavo zna kuda vodi ova priča, baš nije dobro nikako ♦ var. unđi ◊ unđi ĭe akuma, să-ĭ arăt ĭuo — gde je sada, da mu ja pokažem [Por.] ♦ rum. unde ♦ etim. < lat. unde

unđiguod [akc. unđiguod] (pril.) — gdegod, bilo gde ◊ unđiguod sa va pitula, ĭuo tuot ăl gasăsk — ma gdegod se bude krio, ja ću ga svejedno naći ♦ var. unđeguod, unđigud [Por.]

ungĭaće (mn. ungĭeţ) (i. m.) [akc. ungĭaće] — rogalj, deo kuće gde se spajaju dva zida i krov [Por.] ◊ ungĭaće ĭe kuolţu kăşî, pista kare sa slubuađe vîru lu kalţarĭ, sî sa fakă strĭeşînă — rogalj je ugao kuće, preko koga se pušta vrh roga da bi se dobila nadstrešnica [GPek] ♦ rum. ungheț ♦ etim. < lat. *anglarius (= angularius)

unkĭ1 (mn. unkĭ) [akc. unkĭ] (i. m.) — ujak, majčin brat ◊ şi la fraťiļi lu tată şi la fraťiļi lu mumă la noĭ să spuńe unkĭ — i očevom bratu i majčinom bratu kod nas se kaže „unkj” ◊ am doĭ unkĭ, unu ďi la tată și unu ďi la mumă — imam dva „unkja”: jednog po majci, drugog po ocu ◊ întrăbaĭ pe unkĭu Pătru, unďe mătuşa Stanka — pitao sam ujaka Petra, gde je ujna Stanka [Kmp.] ♦ dij. sin. uĭkă [Por.] ♦ rum. unchi1 ♦ etim. < lat. avunculus

unsprîaśe [akc. unsprîaśe] (br.) — jedanaest ◊ numîru unsprîaśe ĭe đi unu măĭ mare đikît ḑîaśe — broj jedanaest je za jedan veći od deset [Por.] ♦ rum. unsprece

unsprîaśiļa [akc. unsprîaśiļa] (br.) — jedanaesti ◊ al unsprîaśiļa stă în rînd întra al ḑîaśiļa şî al doĭsprîaśiļa — jedanaesti stoji u redu između desetog i dvanaestog [Por.] ♦ rum. unsprezecelea

unu (ž.r. una) [akc. unu] (br.) — jedan ◊ kînd sa numîră, sa înśiape đi la unu — kad se broji, počinje se od jedan ◊ ĭuo număr: unu, duoĭ, triĭ, da vuoĭ la „triĭ” să zburaţ, să nu va măĭ vîăd ku uoki — ja brojim: jedan, dva, tri, a vi na „tri” da poletite, da vas više ne vidim očima [Por.] ♦ rum. unu ♦ etim. < lat. unus, -a

uńiuorĭ [akc. uńiuorĭ] (pril.) — ponekad ◊ uńiuorĭ ĭe blînd ka mńelu, da uńiuorĭ ĭe rău ka kîńiļi-l turbat — ponekad je pitom kao jagnje, a ponekad je zao kao besan pas ♦ sin. kîćodată ♦ / unu + orĭ ♦ up. uară1 [Por.] ♦ rum. uneori

uobḑăś [akc. uobḑăś] (br.) — osamdeset ◊ are uobḑăś đi ań, da mĭarźe ka baĭatu — ima osamdeset godina, a ide kao momak [Por.] ♦ rum. optezeci

uokĭ (mn. uoki) [akc. uokĭ] (i. m.) — 1. (anat.) oko, organ čula vida ◊ mĭ-a tunat praşu în uokĭo-l stîng — upao mi je trun u levo oko ◊ am vaḑut ku uoki miĭ — video sam svojim očima ◊ fată ku uoki ńegri — crnooka devojka 2. vid, vidokrug ◊ ăl vaḑuĭ kalumĭa kum zbuară pi śer, ş-odată mi sa pĭerdu đin uokĭ, da śerĭu sańin, fara nuvirĭ — video sam ga dobro kako leti nebom, i odjednom mi se izgubi iz vida, a nebo vedro, bez oblačka ◊ batrîn, ama înga are uokĭ buń — star, ali još uvek ima dobar vid 3. (fig.) pažnja, budnost, opreznost ◊ će duś la ĭel, ama bagă sama, ţîńe uoki đeşkiş, kă nu şćiĭ śe ć-aşćată — ideš kod njega, ali pazi, drži oči otvorene, jer ne znaš šta te čeka [Por.] ♦ rum. ochi ♦ etim. < lat. oc(u)lus

uom (mn. uamiń) [akc. uom] (i. m.) — 1. (prema polu) čovek, muškarac ◊ a veńit un uom al nuostru k-o muĭare ńikunoskută — došao je jedan naš čovek, sa jednom nepoznatom ženom ◊ uom înalt — visok čovek ◊ uom gras — debeljko ◊ uom uskat — mršavko 2. suprug, muž ◊ a fuźit đi la uom — pobegla od muža ◊ uomu o baće întota ḑîua — muž je bije svaki dan 3. (za karakter ili moral) čovečna osoba; ličnost ◊ sa kată măĭ întîń să fiĭe uom, pă pĭe urmă tuot alalt — prvo se traži da bude čovek, a posle sve ostalo ◊ nu ĭe ńiś un uom — nije nikakav čovek ◊ mamî-mĭa a fuost uom tare rău — baba mi je bila jako loš čovek ◊ kîńe đi uom — pseto od čoveka [Por.] ♦ rum. om

uopt [akc. uopt] (br.) — osam ◊ uopt ĭe număr đi dîdauorĭ măĭ mare đikît patru — osam je broj dvaput veći od četiri ◊ rusaļiļi sînt sîrbatuare kare ţîńe uopt ḑîļe — rusalje su praznik koji traje osam dana [Por.] ♦ rum. opt ♦ etim. < lat. octo.

uoptsprîaśe [akc. uoptsprîaśe] (br.) — osamnaest ◊ kînd înpļińiaşće uoptsprîaśe ań, kopilu ažuns đi vuoĭskă — kad napuni osamnaest godina, dete je doraslo za vojsku [Por.] ♦ rum. optsprece

uoptsprîaśiļa [akc. uoptsprîaśiļa] (br.) — osamnaesti ◊ atîta ĭuta trĭaśe vrĭamĭa đi ĭuo ńiś n-am bagat sama kînd mĭ-a trekut a uoptsprîaśiļa an — toliko brzo prolazi vreme, da ja nisam ni primetio kada mi je prošla osamnaesta godina [Por.] ♦ rum. optsprecelea

uorb (uarbă) (mn. uorbĭ, uarbĭe) [akc. uorb] (prid.) — 1. (med.) slep, koji ne vidi ◊ uom uorb puaće să fiĭe aăla kare a vaḑut da a pĭerdut uoki, da şî aăla kare s-a fakut fara viđiarĭe or fara uokĭ — slep može biti onaj koji je video pa je igubio vid, a i onaj koji se rodio bez vida ili bez očiju 2. (geog.) kosa sa slepim završetkom; zatvorena dolina ◊ Kulmĭa uarbă — (top.) Slepa kulma (Majdanpek) 3. (fig.) slepac, naivan, glup čovek ◊ uorb ĭe aăla kare are uokĭ, da nu vĭađe or nu-nţaļiaźe śe sa lukră pi lînga ĭel — slepac je onaj koji ima oči, ali ne vidi ili ne razujme šta se radi oko njega ♦ sin. kĭuor [Por.] ♦ rum. orb ♦ etim. < lat. orbus

uorbi (ĭuo uorbĭesk, ĭel uorbĭaşće) [akc. uorbi] (gl. p. ref.) — (zast.) oslepiti, gubiti vid ◊ uomu puaće să orbĭaskă, dakă sa uĭtă ku uoki guoĭ în Suare — čovek može da oslepi, ako gleda golim oko u Sunce ♦ var. orbi ♦ sin. kĭuorî [Por.] ♦ rum. orbi

uou (mn. uauă) [akc. uou] (i. s.) — (ornit.) (ent.) jaje ◊ tuaće păsîrļi fak uauă — sve ptice nose jaja ◊ uauļi gaińi îs buńe đi mînkare — kokošja jaja su dobra za jelo ◊ uou gaińi are giuakă, albuşu şî gîlbinuşu — kokoşiĭe ĭaĭe ima ljusku, belanac i žumuanac ◊ la Vińirĭa mare sa fărbuĭe uauļi đi Paşć — na Veliki Petak se farbaju jaja za Uskrs ◊ uauļi sa klośesk, şî đin ĭaļe ĭasă puĭ — jaja se leže, i iz njih se legu pilići ◊ la Paşć lumĭa sa baće ku uauļi fărbuiće — na Uskrs se ljudi tucaju farbanim jajima ◊ păsîrļi uauă-n kuĭb — ptice nose jaja u gnezdu [Por.] ♦ rum. ou ♦ etim. < lat. ovulum

uoutuare (mn. uoutuorĭ) [akc. uoutuare] (i. ž.) — (ornit.) nosilja, kokoška (obično), ili ptica u vreme kada nosi jaja ◊ đin ḑîaśe gaiń, numa una ĭe uoutuare, alalće manînkă buobiļi điźaba — od deset koka, samo mi je jedna nosilja, ostale jedu zrna badava ♦ up. gaină [Por.] ♦ rum. ouătoare

ura-vura [akc. ura-vura] (izr.) — navrat-nanos, stani-pani, drž’ ne daj ◊ „ura-vura” sa ḑîśe kînd sa lukră śuava ku vuraĭală mare, fara ńiś un rînd — „navrat-nanos” se kaže kad se nešto radi u velikoj jurnjavi, bez ikakvog reda ◊ nu sa lukră ńimika ku stamîńiļi, da pi urmă ura-vura sî sa lukre pista nuapće — ne radi se ništa nedeljama, a onda stani-pani da se uradi preko noći [Por.] ♦ rum. tura-vura

urdoruos (urdoruasă) (mn. urdoruoş, urdoruasă) [akc. urdoruos] (prid.) — krmeljiv ◊ kopiĭ luor sînt tuoţ imuoş, rupćiguoş şî urdoruoş — njihova deca sva su prljava, odrpana i krmeljiva [Por.] ♦ rum. urdoros

urduare (mn. urduorĭ) [akc. urduare] (i. ž.) — krmelj ◊ sa pumeńaşće đimińaţa ku uoki pļiń đi urduorĭ — budi se ujutru sa očima punim krmelja ◊ đes are urduorĭ, da n-are învăţ sî-ĭ şćargă — ima često krmelje, a nema naviku da ih briše [Por.] ♦ rum. urdoare ♦ etim. < lat. *horridor, -oris (= horridus)

urdukai (ĭuo urdukîĭ, ĭel urdukîĭe) [akc. urdukai] (gl.) — (onom.) tutnjati, jurcati ◊ koļiba batrînă, pļină đi şobuoļ, s-auđe şî ḑîua kum urdukîĭe pin kļeturĭ — koliba stara, puna pacova, čuje se i danju kako tutnje po ćoškovima [Por.] ♦ rum. hurducăi

urdukaĭală (mn. urdukaĭaļe) [akc. urdukaĭală] (i. ž.) — (onom.) tutnjava, zvuk koji se čuje od jurcanja ◊ urdukaĭală s-auđe măĭ đes pin puod, kînd sa vurîĭe şokîţî or şobuoļi — tutnjava se čuje najčešće na tavanu, kad se jure miševi ili pacovi [Por.] ♦ rum. hurducăială

urduopină (mn. urduopiń) [akc. urduopină] (i. ž.) — (geog.) rupčaga, rupetina, krater, velika rupa u zemlji nastala urušavanjem tla ◊ s-a skufundat pomîntu, şî s-a fakut o urduopină în kare înkĭapă o gramadă đi inş — urušilo se zemljište, i napravila se jedna rupčaga u koju može stati gomila ljudi ♦ up. surduopină [Por.]

urḑală (mn. urḑîaļe) [akc. urḑală] (i. ž.) — 1. (na razboju) osnova, uzdužne niti tkanja na razboju ◊ urḑală la razbuoĭ sînt firiļi tuortuluĭ, kare đi pi sulu đinapuoĭ mĭerg pin iţă şă pin brîgļe, pănă la sulu đinainće — osnova na razboju jesu žice pređe, koje sa zadnjeg vratila idu kroz niti i brdilo, do prednjeg vratila ◊ pi urḑală sa ţîasă baćala — na osnovu se protkiva potka ◊ urḑala pi razbuoĭo-l đinurmă, şî đi la ĭel pănă la brîgļe, sa kĭamă natră — osnova na zadnjem vratilu, kao i od njega do brdila, zove se natra ◊ urḑala ţasută, đi la sulo-l đinainće pănă la ruostu spĭeći, sa kĭamă pĭaćik — otkana osnova, od prednjeg vratila do zeva ispred brda, zove se „pjaćik” ♦ up. baćială, urḑî 2. (na opanku) povez ◊ urḑală la opinkă a fuost vrîşćină đi pĭaļe-ngustă, or aţă gruasă îndoită đin păr đi kapră, ku kare s-a ļegat opinśiļi đi puork kînd uomu s-a-nkalţat — povez na opanku pravio se od uske kožne trake, ili od konca upredenog od kozje dlake, i njime se vezivao opanak kad se čovek obuvao [Por.] ♦ rum. urzeală

urḑî (ĭuo urḑîăsk, ĭel urḑîaşće) [akc. urḑî] (gl. p. ref.) — snovati, navijati pređu za tkanje ◊ astîḑ înśiep a urḑî, n-o sî puot kapu rîđika đi lokru — danas počinjem snovati, neću moći glavu da dignem od posla ◊ kînd vrĭeĭ să urḑîăşć, trîabe să aĭ mosuară pļińe, aļergatuare sprimită, şî gard lung đi parĭ or đi tarabă, ćistît, đi sî puoţ puńa kuarda pi ĭel — kad hoćeš da snuješ, treba da imaš kalemove pune pređe, spremljeno motovilo, i dugačku i čistu ogradu, od kolja ili tarabe, da se može snovati osnova na nju ♦ var. orḑî [Por.] ♦ rum. urzi ♦ etim. < lat. ordire (= ordiri)

urḑîkarĭ (mn. urḑîkarĭ) [akc. urḑîkarĭ] (i. m.) — (bot.) koprivište, koprivnjak ◊ urḑîkarĭ ĭe luok unđe a dat mulće urḑîś — koprivište je mesto gde je izniklo mnogo kopriva [Por.] ♦ rum. urzicar

urḑîkă (mn. urḑîś) [akc. urḑîkă] (i. ž.) — (bot.) kopriva (Urtica) ◊ unđe ći muśkă urḑîka, ustură ka kînd ć-a pîrļit karbuńiļi — gde te ožari kopriva, peče kao da te je oprljio žar ◊ urḑîka sa kuļaźe primovara — kopriva se bere u proleće ◊ kînd ažung urḑîśiļi, lumĭa skapă đi fuame — kad stignu koprive, ljudi uteknu od gladi ◊ ḑamă đi urḑîś — čorba od koprive [Por.] ♦ rum. urzică ♦ etim. < lat. urdica (= urtica)

Urḑîkă [akc. Urḑîkă] (i. s.) — (antr.) Urzika l.i., „Kopriva” ◊ nume Urḑîkă s-a dat ka poļikra la kopiĭ bolnaviśuoş, să nu sa prindă buaļiļi đi iĭ kum nu sa prind đi urḑîkă — ime Kopriva davalo se kao nadimak bolešljivoj deci, da se bolest ne hvata za njih kao što se ne hvata za koprivu ◊ dupa insă ku poļikra Urḑîkă ńepuoţî sa poļekrĭesk Urḑîkuońi — prema osobi sa nadimkom Urzika, potomci dobiju prezime Urzikić [Por.] ♦ rum. Urzică

Urḑîkuońi [akc. Urḑîkuońi] (i. m.) — (antr.) Urzikići ◊ stramuoşî a Urḑîkuońilor în Ĭesîkuva a veńit đin Gradskuva lînga Zaĭśerĭ — preci Urzikića iz Jasikova došli su iz Gradskova pored Zaječara ◊ ńişći Urḑîkuoń đin Ĭesîkuva s-a mutat în Ļiskuauă, da alţî în Arnaglaua — neki Urzikići su se iz Jasikova preselili u Leskovo a neki u Rudnu Glavu [GPek]

urđina (ĭuo urđin, ĭel urđină) [akc. urđina] (gl.) — odlaziti negde, naročito više puta uzastopno; šetkatki ◊ baba s-a bulnavit, şî triĭ ḑîļe în stamînă urđină la o vrîžîtuare minśinuasă, kî sa ćiame sî sa dukă la duoltur — baba se razbolela, i tri dana u nedelji odlazi kod neke lažljive vračare, jer se boji da ode lekaru ♦ sin. trîpada [Por.] ♦ rum. urdina ♦ etim. < lat. ordinare

urđinatuare [akc. urđinatuare] (i. ž.) ● v. urđińiş [Por.] ♦ rum. urdiniş

urđinatură (mn. urđinaturĭ) [akc. urđinatură] (i. ž.) — (med.) proliv, dijareja ◊ a mînkat puame pîşkoviće, şî l-a lovit o urđinatură đi tuot s-a stuors — jeo je gnjilo voće, i spopao ga je takav proliv, da se sav iscedio ♦ sin. pîşku [Por.] ♦ dij. var. urđińiş [Crn.] ♦ dij. sin. kăkăuş [Mlava] ♦ rum. urdinare

urđińiş1 (mn. urđińişurĭ) [akc. urđińiş] (i. s.) — (tehn.) leto, otvor na košnici ◊ urđińiş ĭe gaura la kuoşńiţă, or la sanduk, pi kare tună şî ĭasă albińiļi — leto je otvor na košnici, ili sanduku, kroz koji ulaze i izlaze pčele ♦ var. urđinatuare [Por.] ♦ rum. urdiniş

urđińiş2 [akc. urđińiş] (i. m.) ● v. urđinatură [Por.] ♦ rum. urdinare

urekĭańiţă (mn. urekĭańiţ) [akc. urekĭańiţă] (i. ž.) — (ent.) uholaža, uljoš (Forficula auricularia) ◊ urekĭańiţa ĭe guangă mikă şî lunguĭată, kare tună în urĭake pănă uomu duarme — uholaža je mala duguljasta buba, koja ulazi u uvo dok čovek spava [Por.] ♦ rum. urechelniţă

urî (ĭuo urăsk, ĭel urîaşće) [akc. urî] (gl. p. ref.) — omrznuti, namrznuti; poružneti; smučiti se ◊ puaće fi va urî-o ĭuta, ama ĭa nu sa lasă đi ĭel — možda će je omrznuti brzo, ali ona ga neće ostaviti ◊ iĭ s-a urît tuot k-o ţuală sî sa dukă la visaļiĭe — smučilo joj se da sve u istoj haljini ide na veselje ◊ muĭare ćinîră, da ći nakaz a urît pista nuapće — mlada žena, a od muka poružnela preko noći ◊ sa ţîńe ku baĭeţ ćińirĭ, nu sa ćiame k-o urîaşće uomu, ş-o dudîĭe — ljubaviše sa momcima, ne boji se da će je muž omrznuti, i oterati ♦ var. urîţî [Por.] ♦ rum. urî ♦ etim. < lat. horrire (= horrere, horrescere).

urîśuńe (mn. urîśuń) [akc. urîśuńe] (i. ž.) — mržnja; ružnoća; gadost; rugoba, gabor ◊ numa sa vorbit đi rău, ş-a tunat urîśuńe grĭa întra iĭ — samo su se ogovarali, i ušla je teška mržnja među njih ◊ nu-ĭ drag a fĭeći đi ĭel, kî ĭe, śka, o urîśuńe đi uom — ne voli ga devojka jer je, veli, gabor od čoveka [Por.] ♦ rum. urîciune

urît (urîtă) (mn. urîţ, urîće) [akc. urît] (prid.) — ružno ◊ đi mirare: uomu urît, muĭarĭa şî măĭ urîtă, kopiĭi urîţ ka draśi da parinţî urîţ ka muarća — čudo: muž ružan, žena još ružnija, deca ružna ko đavoli a roditelji ružni kao smrt ◊ aĭa ĭe tare urît śe vorbĭaşće kînd sa-nbată — to je jako ružno šta govori kad se napije [Por.] ♦ rum. urât

urĭake (mn. urĭekĭ) [akc. urĭake] (i. ž.) — 1. (anat.) uvo, organ čula sluha kod čoveka i životinja ◊ uomu are duauă urĭekĭ — čovek ima dva uva ◊ baba ĭe surdă, n-auđe la o urĭake — baba je gluva, ne čuje na jedno uvo ◊ kînd n-am şćut sîrbĭaşće la şkuală, daskîlu m-a batut şî m-a tras đi urĭekĭ — kad nisam znao srpski u školi, uičitelj me je tukao i vukao za uši ◊ gaura urĭeki — ušni kanal ◊ muoişća urĭeki, în ĭa sa puńe śerśelu — ušna resa, u nju se stavlja minđuša 2. ušice, delovi predmeta ◊ urĭakĭa akuluĭ — iglene uši ◊ vasurļi kare sînt fakuće să ļi ĭa uomu-n mină, or să ļi dukă, au urĭake: uala, şărpĭa, kuafa, kaldarĭa, kazanu — sudovi koji su pravljeni da ih čovek uzima u ruke, ili da ih nosi, imaju ušice: lonac, šerpa, kofa, bakrač, kazan 3. (bot.) predmetak u složenim imenima raznih biljaka ◊ urĭakĭa-babi, urĭakĭa-lupuluĭ, urĭakĭa-uoĭi ... — babino uvo, vučje uvo, ovčje uvo ... ♦ var. urĭakĭe [Por.] ♦ rum. ureche ♦ etim. < lat. oricla (= auricula)

urĭakĭa-babi [akc. urĭakĭa-babi] (i. ž.) — (mik.) babino uvo, pečurka jarko crvene boje (Peziza aurantina) ◊ ku urĭakĭa-babi fĭaćiļi s-a rumeńit pi obraz kînd a trîbuit sî sa dukă la visaļiĭe — sa babinom uvom devojke su rumenile obraz kada je trebalo da odu na veselje [Por.] ♦ rum. urechea-babei

urla (ĭuo urlu, ĭel urlă) [akc. urla] (gl.) — (onom.) 1. (za životinje) urlati, zavijati ◊ dîn žuaviń, urlă lupi, kîńi şî vulpiļi — od životinja, urlaju vukovi, psi i lisice ◊ kînd auḑ lupi kă urlă, să şćiĭ kă s-a apropiĭt duoĭ śopîrĭ unu dă altu, şî lupi aĭ batrîń, kare puartă śopîru sa tăĭnu ĭe kum sî sa petrĭakă, da să nu sa îńiaśe — kad čuješ vukove da zavijaju, da znaš da su se dva čopora približila jedan drugom, i stari kurjaci, koji vode čopore, pregovaraju kako da se mimoiđu, a da se ne podave [Mlava] 2. (za grmljavinu) grmeti ◊ urlă-n śĭer şî trasńaşe în tuaće părţîļi — grmi na nebu, i trešte gromovi na sve strane [Mlava] ♦ rum. urla ♦ etim. < lat. ulŭlāre

urļet (mn. urļeţ) [akc. urļet] (i. m.) — 1. (za životinje) urlanje ◊ dămult a fost lupĭ pļină munća, ĭarna nu sa puća durmi dă urļetu luor — nekada je bilo vukova puna planina, zimi se nije moglo spavati od njihovog urlanja 2. (za grom) grmljavina ◊ s-a pus mare urļet şĭ pluaĭe — nastala je jaka grmljavina sa kišom [Mlava] ♦ dij. var. urļit [Por.] ♦ rum. urlăt

urmă (mn. urmĭe) [akc. urmă] (i. ž.) — trag ◊ urmă ĭe sămn kare ramîńe dupa śuava śe mĭarźe — trag je znak koji ostaje iza nečega što se kreće ◊ la urmă — na kraju ◊ la urmă nu ļ-a ramas alta ńimika numa sî sa-ntuarkă la kasă — na kraju im nije ostalo ništa drugo nego da se vrate kući ◊ măĭ la urmă — poslednji, zadnji ◊ a ramas fara pućare, şă ažuns măĭ la urmă — ostao je bez snage, pa je stigao poslednji ◊ pi urmă — kasnije, docnije ◊ nu puot akuma, vin măĭ pi urmă — ne mogu sada, doći ću malo kasnije ◊ în urmă — unazad; naopako ◊ sa uĭtă în urmă, ama nu vĭađe ńimik — gleda unazad, ali ne vidi ništa ◊ tot a dat în urmă — sve je krenulo naopako ◊ đin urmă — otpozadi, odostrag ◊ kîńiļi vińe đin urmă şî će muśkă ku furiş — pas dolazi od pozadi, i ujede te kradom [Por.] ♦ rum. urmă ♦ etim. < lat. orma

uska (ĭuo usk, ĭel uskă) [akc. uska] (gl. p. ref.) — sušiti, osušiti, oslobađati se vlage ◊ n-a ploĭat đemult, înśepu tuot sî sa uşće — nije pala kiša odavno, počelo se sve sušiti ◊ muĭari-mĭ-a uskă rufiļi la suare, da ĭuo usk izmĭańiļi la kamin — žena mi suši rublje na suncu, a ja sušim gaće na kaminu ◊ sa uskară fluoriļi, trăbă udaće măĭ îndată — osušilo se cveće, treba ga zaliti što pre ◊ mi s-a uskat gura đi sîaće — osušila mi se usta od žeđi [Por.] ♦ rum. usca ♦ etim. < lat. exsucare < ustum

uskat (uskată) (mn. uskaţ, uskaće) [akc. uskat] (prid.) — suv 1. osušen, sasušen, bez vlage ◊ nu ĭe pluaĭe ku luńiļi, şî pi lînga rîu pomîntu ĭe uskat đi tuot — mesecima ne pada kiša, i pored reke zemlja je sasvim suva 2. obala, kopno ◊ a notat pi Dunîre, a notat, şî kînd a ĭeşît la uskat, ĭel a kaḑut în źanunkĭ, şî a mulţamit la svići Ńikola kă la skuos la marźină — plivao je Dunavom, plivao, i kada je izašao na suvo, pao je na kolena, i zahvalio se svetom Nikoli što ga je izvukao na obalu 3. (med.) mršav, ispijen od bolesti ◊ la supt buala đi tuot, ḑaśe uskat, numa uosu şî pĭaļa a ramas đin ĭel — ispila ga bolest, leži mršav, samo su kost i koža ostali od njega [Por.] ♦ rum. uscat

uskatură (mn. uskaturĭ) [akc. uskatură] (i. ž.) — 1. suvarak ◊ uskatură ĭe ļiemn uskat, da măĭ đes aşa sa kĭamă krĭanźe uskaće kare putraḑăsk pi pomînt — suvarak je osušeno drvo, a najčešće se tako zovu osušene grane koje trule po zemlji 2. (med.) sušica ◊ đimult mulţ a murit đi uskatură — nekada su mnogi umirali od sušice 3. (fig.) mršavko; bolešljivko ◊ uskatură ĭe uom înalt, slab şî bolnau — mršavko je čovek visok, mršav i boilestan [Por.] ♦ rum. uscătură

ustańi (ĭuo ustańiesk, ĭel ustańiaşće) [akc. ustańi] (gl.) — umoriti se, zamarati se ◊ mĭ-a slabit ińima şî rău ĭuta ustańiesk — oslabilo mi je srce i jako brzo se umorim ♦ sin. obnosî [Por.] ♦ rum. ostani ♦ etim. < slov. ustanon

ustańială (mn. ustańiaļe) [akc. ustańială] (i. ž.) — umor, zamor, iscprljenost ◊ mi-s muort đi ustańială — mrtav sam od umora ◊ ma prins ustańială — stigao me je umor ♦ sin. obosală [Por.] ♦ rum. ostenială

ustańit (ustańită) (mn. ustańiţ, ustańiće) [akc. ustańit] (prid.) — umoran, isrcpeljen ◊ vin đi la lukru ustańit ka kîńiļi, da muĭarĭ atunś gasîaşće s-ăm skuată uoki — dolazim s posla umoran kao pas, a žena tada nalazi da mi kopa oči ♦ sin. obosît [Por.] ♦ rum. ostenit

ustura (ma ustură, ăl ustură) [akc. ustura] (gl. p. ref.) — (oset na koži ili jeziku) peckati, žariti ◊ ći ustură kînd iş fîrîmat, da aźunź ku śeva sarat or akru đi fîrîmatură — pecka te kad si ozleđen, a dodirneš ranu nečim slanim ili kiselim ◊ unđe će prinđe urḑîka nu će ustură, numa će manînkă şî će arđe — gde te dodirne kopriva, ne pecka te, nego te svrbi i žari (Tanda) ◊ ku usturuoĭu ći ĭuţăşć şă ći ustură pin gură — belim lukom se zaljutiš, i peče te u ustima (Rudna Glava) [Por.] ♦ rum. ustura ♦ etim. < lat. ūstŭlāre

usturatură (mn. usturaturĭ) [akc. usturatură] (i. ž.) — žarenje, peckanje, pečenje ◊ usturatură ĭe sîmţală pi pĭaļe kînd pi uom ăl muśkă urḑîka — žarenje je osećaj na koži kad čovek ožari kopriva ♦ var. usturime [Por.] ♦ rum. usturătură

usturime (mn. usturimĭ) [akc. usturime] (i. ž.) ● v. usturatură [Por.] ♦ rum. usturime

usturuoĭ (mn. usturuaĭe) [akc. usturuoĭ] (i. s.) — (bot.) beli luk (Allium sativum) ◊ usturuoĭu ĭe ĭuće, şî puće đi nu puoţ sî staĭ apruape đi vrunu kare-l manînkă mult — beli luk je ljut, i smrdi da ne možeš da stojiš pored nekoga ko ga mnogo jede ◊ usturuoĭu are kaţăĭ — beli luk ima češnjeve ◊ măĭ dulśe mînkare ĭe usturuoĭu ćinăr ku koļaşă kaldă, şî karńe đi mńel — najslađe jelo je mladi luk sa vrućim kačamakom, i jagnjećim pečenjem ◊ kînd uomu manînkă usturuoĭ, sa ĭuţîaşće, da ĭastă un fĭeļ kare-ţ arđe gura ka kînd manînś fuok viu — kad čovek jede beli luk, on se zaljuti, a ima jedna vrsta koja ti izgori usta kao da jedeš živu vatru [Por.] ♦ dij. sin. (Rečica, Topolovnik) [Stig] ♦ rum. usturoi

usuk (mn. usukurĭ) [akc. usuk] (i. s.) — sera, serina, nečistoća ovčjeg runa ◊ lîna dupa tunsu oiluor ĭe imuasă, pļină đi usuk — vuna je posle šišanja ovaca prljava, puna serine [Por.] ♦ rum. usuc ♦ etim. < lat. suc(c)us + usuc (prez. od usca).

usukuos (usukuasă) (mn. usukuoş, usukuasă) [akc. usukuos] (prid.) — serinjav, prljav od serine ◊ am gaćit tunsu, ma duk să ma spîăl kă mis tuot usukuos pi mîń şî pi ţuaļe — završio sam strižu, idem da se operem jer sam sav serinjav po rukama i odeći [Por.]

uşńer (mn. uşńerĭ) [akc. uşńer] (i. m.) — prosjak, skitnica, uličar ◊ uşńer ĭe uom kare nu lukră ńimika, numa mĭarźe dă la uşă la uşă — prosjak je čovek koji ne radi ništa, samo ide od vrata do vrata ♦ up. uşńerkă [Mlava] ♦ rum. uşernic

uşńerkă (mn. uşńerś) [akc. uşńerkă] (i. ž.) — uličarka, prostitutka ◊ a pļekat dă la parinţ, ş-akuma ĭe o uşńerkă guală kare mĭarźe dă la uşă la uşă, şî sa kulkă ku fiĭe kare, kare-ĭ dă un kuodru dă pîńe — pošla je od roditelja, i sada je jedna teška uličarka koja ide od vrata do vrata, i legne sa svakim koji joj da komad hleba ♦ var. uşńikurtă [Mlava] ♦ rum. uşernică

uşta (ĭuo uşćeḑ, ĭel uşćaḑă) [akc. uşta] (gl.) — uzdisati ◊ a lasato naĭka, şî ĭa numa uşćaḑă dupa jel — ostavio je momak, i ona sada samo uzdiše za njim ◊ uşćeḑ đi nakaz — uzdišem od muke ◊ o să uşćeḑăm dupa sat — uzdisaćemo za selom ♦ sin. suspina [Por.] ♦ rum. uşta ♦ etim. < lat. *oscĭtāre „a căsca”

uşuor (uşuară) (mn. uşuorĭ, uşuare) [akc. uşuor] (prid.) — lak ◊ astîḑ la ńima nu ĭe uşuor — danas nikome nije lako ◊ luĭ lukru mĭarźe uşuor, kă la-nvaţat kum trîabe — njemu lako ide posao, jer ga je naučio kako valja ◊ măĭ uşuor kîta, nu va-npinźarîţ — lakše malo, nemojte se gurati ◊ uşuor ka pana — lak kao pero ◊ nuapća uşuară — laku noć ◊ a fuost ńipîkatuos, şî avut muarće uşuoră — bio je bezgrešan, i imao je laku smrt ◊ lîna ĭe mult măĭ uşuoră đi kît pĭaļa — vuna je mnogo lakša od kože ♦ supr. grĭeu [Por.] ♦ rum. uşor ♦ etim. < lat. levis

uşura (ĭuo uşurĭeḑ, ĭel uşurĭaḑă) [akc. uşura] (gl. p. ref.) — olakšati se, olakšavati se ◊ ma durut la burtă, şî m-am tras dupa o tufă sî ma uşurĭeḑ — boleo me je stomak, i sklonio sam se iza jednog žbuna da se olakšam ◊ s-a dubarît điu pi kal, să-ĭ uşurĭaḑă la rîpă — sjahao je s konja, da mu olakša na uzbrdici ◊ mult s-a uşurat învaţatu, kînd a veńit kărţîļi — mnogo se olakšalo učenje, kada su stigle knjige [Por.] ♦ rum. uşura

uşurat (uşurată) (mn. uşuraţ, uşuraće) [akc. uşurat] (prid.) — olakšan, koji je postao lakši ◊ đi kînd je trakturu, aratu ĭe uşurat — otkad je traktora, oranje je olakšano ♦ supr. îngreotat [Por.] ♦ rum. uşurat

uşurĭel (uşurikă) (mn. uşuriś, uşuriśe) [akc. uşurĭel] (prid.) — lagan ◊ fata ĭe mikă, şî uşurikă — devojčica je mala, i lagana ◊ mĭerź kîta măĭ uşurĭel, đi sî puot sî ć-ažung — hodaj malo laganije, da mogu da te stignem ♦ / (demin.) < uşuor + suf. -ĭel [Por.] ♦ rum. uşurel

uśuĭa (ĭuo ma uśuĭ, ĭel sa uśuĭe) [akc. uśuĭa] (gl. p. ref.) — (zast.) smiriti, umiriti; stišati ◊ s-a pus atîta đi rău să rupă păru đin kap şî sî sa zbată, đi lumĭa abĭa a uśuĭato — počela je tako jako da čupa kosu s glave i da se otima, da su je ljudi jedva smirili ◊ lupadară apă pi fuok, ku nađiažđe kî bîlbataĭa fuokuluĭ sa va uśuĭa — baciše vodu na vatru, u nadi da će se sukljanje plamena stišati ◊ a murit muoşu, mult a tras, akuma sa do uśuĭat — umro je čiča, mnogo je patio, sada se konačno smirio ♦ sin. ogoi [Por.]

uzgin (mn. uzgiń) [akc. uzgin] (i. m.) — (zast.) (tehn.) kajas, kaiš od uzde; dizgin ◊ ku uzgiń sa puartă kalu kînd sa kîlariaşće, or kînd ĭe prins la kośiĭe — kajasima se vodi konj kad se jaše, ili kad je upregnut u kočije [Por.] ♦ etim. < tur. dizgin

uzuoń (mn. uzuańe) [akc. uzoń] (i. s.) — pljusak ◊ a lălă, kată kum ploaĭe uzuoń, tuornă ka ku gaļata — lele, vidi kakav pljusak, kao da sipa vedricom [Pom.] ◊ dîntr-odată s-a pus un uzuoń ku tuot, şî tuoţ s-a udat fļuarkă — odjednom je udario jak pljusak, i svi su pokisli do gole kože (Ranovac) ◊ s-a lasat dă kosît, k-a veńit un uzuoń tare prăsta ĭeĭ — prekinuli su košenje, jer je udario na njih jedan jak pljusak (Rašanac) [Mlava] ◊ dăsńaţă a fuost mare uzuoń — jutros je bio jak pljusak (Isakovo) [Mor.]


Copyright (R) 2011-2017: Paun Es Durlić, All rights reserved