VORBARŃIŢA RUMÎŃASKĂ
VLAŠKO-SRPSKI FRAZEOLOŠKI REČNIK
 
 
Lista primera iz vlaškog on-lajn rečnika
http://www.paundurlic.com/vlaski.recnik

Lista se generiše automatski, i obuhvata sve fraze koje su saradnici uneli kao primer upotrebe određene reči u selu u kome je reč zapisana. Primeri su zapisani fonetski, u potpunom skladu sa lokalnim izgovorom. Odakle koji primer potiče, može se videti pregledom reči u samome rečniku. Tekst nije lektorisan niti je u njemu vršena korektura, pa je moguće da sadrži i određene greške.

Plavom bojom između kosih crta označen je rumunski književni oblik tekuće vlaške reči. Reč koju prati plavi upintik, ili je plavi upitnik sam između kosih crta, govori da takva paralela zasad nije pronađena u dostupnim rumunskim rečnicima, koje redakcija koristi u radu na svome Vorbaru!

Skraćenicama u uglastim zagradama [...] označene su oblasti u kojima je fraza zapisana: [Por.]=Poreč, [Crn.]=Crna Reka, i dr. 

*

Lista s-a faśe sîngură, şă kuprinđe tuaće vorbarńiţă kare sînt kuļasă đi la vorbituorĭ, ka un aratat kum s-a vorbĭaşće în satu-la în kare ĭe însamnată vuorba. Vorbarńiţî-ļi sînt skrisă aşa kum s-a vorbĭaşće în kutare sat. Kare đe unđe ĭe luvată, puaće să s-a vadă în Vorbarĭ, aiśa sămnu lu arit nuĭe pus. Skrisuarĭa nuĭe provaḑută, ńiś ogođită, şî puaće-fi kupinđe ńiskaĭ greşălurĭ.

Ku farba vînîtă întra doă ţrte kostîşaće însamnată ĭe fuarma lu vuorbă rumîńaskă kare ĭe aflată în ļimba română. Sămnol đi întrabare vînît, întra doă ţrte kostîşaće, arată kă aşa barabarńiţă nuĭe înka gasîtă în kărţî romăneşti kare ļe avĭem îńdamînă.

Ku vorbiļi skurtaće şî ingrađiće ku garduļeţ înkolţat [...], sînt însamnaće părţîļi în kare ĭe skrisă vorbarńiţa: [Por.]=Poreč, [Crn.]=Crna Reka, şî alće.

Autor projekta
(koncept rečnika, ortografija i softver):
Paun Es Durlić,
dipl. etnolog
Majdanpek, Srbija
http://www.paundurlic.com/paun_es_durlic.htm
 
 
 
 
 
 
Ova lista štampana:
20.01.2019, 15:52:51
 
 
 
 
 
 
 
VORBARŃIŢĂ - FRAZE

a, ă, b, ţ, č, ć, d, , ğ, đ, ď, e, f, g, h, i, î, ĭ, k, l, ļ, m, n, ń, o, p, r, s, ş, ś, t, ť, u, v, z, ž, ź,
a


a1 /a/ (predl.) — а
a mînkat — jeo je, završio je sa jelom
a gaćit lukru — završio je posao
grîu a rasarit — pšenica je nikla
a mĭeu — moj, koji pripada meni
a tĭeu — tvoj, koji pripada tebi [Por.]

a2 /a/ (uzv.) — а
a?! śe ḑîś?! — a?! šta kažeš?
raspunsu ku „a” nuĭe omeńiesk — odazivanje sa „a” nije uljudno [Por.]

aăla /ăla/ (zam.) — онај
aăla uom — onaj čovek
aăla kopil — ono dete
aĭa muĭarĭe — ona žena
aăļa muĭerĭ — one žene [Por.]

aăsta /ăsta/ (zam.) — овај
aăsta uom — ovaj čovek
astanuapće (=asta + nuapće) — ove noći, noćas [Por.]

abaćarĭe /abаtere/ (i. ž.) — скретање
dakă nu baź sama unđe ĭe abaćarĭa, aĭ sî rataśeșć — ako ne paziš gde je skretanje, ima da zalutaš [Crn.]

abaće /abate/ (gl. p. ref.) — скретати
sa abaće đin drum în lăturĭ — sklanja se s puta u stranu
unđe să va abaća lumĭa-ĭa, kînd sa va puńa pluaĭa? — gde li će se skloniti ti ljudi, kada bude udarila kiša?
sa abaće pi la nuoĭ — navraća kod nas [Por.]

abatut /abătut/ (prid.) — скренут
sîngur ĭe đivină śe ĭe abatut đi pi drum — sam je kriv što je skrenut sa puta
lasăl, vĭeḑ kî ĭe zminćit șî abatut la kap — pusti ga, vidiš da je poremećen i skrenut [Crn.]
abatut đin minće — umno poremećen, blesav, ćaknut [Por.]

abatutu (i. ž.) ● v. abaćarĭe [Crn.]

abĭa /abia/ (pril.) — једва
abĭa ĭeșîrîm đin morśilarĭ — jedva izađozmo iz blatišta [Por.]

Abraș /Abraș/ (antr.) — Абраш
Abraș a fost kińez la Praova doĭspreče ań — Abraš je bio knez u Prahovu dvanaest godina [Kmp.]

Abrașești /Abrașești/ (i. m.) — Абрашевци
Vlasťikă,Ťikă lu Abraș — Vlastimir Abrašević [Kmp.]

abur /abur/ (i. m.) — пара
apa fĭarbe ku aburĭ — voda ključa sa parom
abur đi śĭață — pramen magle
frumuos ĭe vara pin zăpușală, kînd vińe đi vrunđiva vrun abur đi vînt — lepo je leti po sparini kad naiđe odnekud zapah vetra [Por.]

aburi /aburi/ (gl. p. ref.) — испаравати
apa fĭarbe șî aburĭașće — voda ključa i isparava
batu un vîntuț, șî ńe aburi un miruos frumuos đi la fluorĭ đin građină — pirnuo je neki vetrić, i zapahnuo nas je pijatan miris cveća iz bašte [Por.]

aburiĭe /aburire/ (i. ž.) — испарина
dupa pluaĭe kaldă vara, đin pomînt ĭasă multă aburiĭe — posle tople letnje kiše, iz zemlje izlazi mnogo pare
unđe sa fĭerb uaļiļi, dakă nu sa đeșkid ferĭeșćiļi, sa faśe mare aburirĭe, șî pi stîklă sa prinđe śĭață — gde se kuva jelo, nastaje velika isparina, i na staklo se hvata magla [Por.]

aburire (i. ž.) ● v. aburiĭe [Por.]

aburit /aburit/ (prid.) — замагљен
stîkla la ferĭastă ĭe aburită, nu sa vĭađe pin ĭa ńimika — staklo na prozoru je zamagljeno, ne vidi se kroz njega ništa
n-a uskat rufiļi, numa ļ-a lasat aburiće în kutariță — nije osušila rublje, nego ga je ostavila vlažnog u korpi [Por.]

aburĭa /abureală/ (i. ž.) — испарење
s-a bulnavit la lukru đin vro aburĭală grĭa — razboleo se na poslu od nekog teškog isparenja [Por.]

aburĭel /aburel/ (i. s.) — поватарац
a batut pin krĭanźe un aburĭel kald — dunuo je kroz granje topao lahor [Por.]

aburĭeluț (i. m.) ● v. aburĭel [Por.]

aburuos /aburos/ (prid.) — напарен
dupa pluaĭe, a veńit pista nuoĭ un danf aburuos, kald — posle kiše, zapahnula nas je topla para [Por.]

abușļa /a bușilea/ (pril.) — потрбушке
ńiś abușļa nu ĭeșîm đin așa ĭarnă grĭa — nu puzeći nećemo izaći iz ovako teške zime [Por.]
kopilu krĭașće, a porńit sî mĭargă abușîļa — dete raste, počelo je da puzi [Crn.]

ață /aţă/ (i. ž.) — конац
ață đi kusut — šivaći konac
ka pi ață — kao pod konac (za nešto što je dobro poređano)
ļagă ața, faśe nuod — vezuje konac u čvor [Por.]

ațîța /aţâţa/ (gl.) — потпалити
nu ațîța foku — ne potpaljuj vatru [Kmp.]
ļamńiļi sînt zîmosăś, nu sa puaće ațîțîĭa fuoku ku ĭaļe — drva su sirova, sa njima se ne može potpaliti vatra [Por.]

ațîțîĭat /aţâţat/ (prid.) — потпаљен
fuoku ĭe ațîțîĭat — vatra je potpaljena
a veńit ațîțîĭat đi śeva, șî sa luvă la gîlśavă — došao je izazvan nečim, i započeo svađu [Por.]

ațîșua /aţișoară/ (i. ž.) — кончић
ațîșuară supțîrikă — tanušan končić (pleonazam) [Por.]

ațui /aţui ?/ (gl.) — обележити концем
ața sa mînžîașće ku karbuńe, sa-nćinźe țapîn pi grîndă, șî sa traźe la mižluok ka la ark, șî sa slubuađe să đa-n grindă — konac se namaže ugljenom, jako se zategne na gredi, povuče se na sredini kao kad se napinje luk, i naglo pusti da udari u gredu
maĭsturu ațuĭașće grinda đi śopļit — majstor „okončava” gredu za tesanje [Crn.]

ațuit /aţuit/ (i. m., prid.) — окончавање
kînd sa apukă đi śopļit, maĭsturu ațuĭașće ļiemnu — kad započne tesanje, majstor okončava drvo
ļiemnu ĭe ațuit, ńi apukîăm sî śopļim — drvo je okončano, počinjemo sa tesanjem [Crn.]

ațuoń /aţoni/ (i. m.) — кончина
a tuors o ață gruoasă ka źeĭśtu, un ațuoń ku tuot — isprela je konac debljine prsta, jednu pravu končinu [Por.]

ațuos /aţos/ (prid.) — жиличаст
karńe ațuasă — meso puno žila [Por.]

aćeĭa /aceea/ (gl. p. ref.) — облачити (се)
nu aćeĭa kopilu în țoļiță supțîre, kî ĭe afară tare frig — nemoj oblačiti dete u tanko odelce, jer je napolju jako hladno [GPek]

aćeĭat (prid.) ● v. aćiĭat [Por.]

aćiĭat /ateiat/ (prid.) — обучен
nu lasa fĭaćiļi afară, kă nus aćiĭaće bińe — ne puštaj devojčice napolje, jer nusu obučene dobro [Por.]

aćiĭatu /ateiaturi/ (i. ž.) — одело
đimult n-a fuost atîta țolamă, akumă labdă aćiĭatura întrĭagă, numa kă nu sa măĭ puartă așa fĭeļ đi aĭnă — nekad nije bilo toliko odeće, sada se baca ceo haljetak, samo zato što se ta vrsta haljine više ne nosi [Por.]

ins /atins/ (prid.) — додирнут
ariśu aćins sî faśe gĭem — dodirnuti jež skupi se u klupko
kînćiko-sta ińima mĭ-aćins — ova pesma u srce me dirnula [Crn.]

aćinźa /atinge/ (gl. p.) — додиривати
la prazńik ĭe ađet sî sa aćingă grinda ku lomanarĭa — na slavi je običaj da se svećom dodirne tavanska greda [Crn.]

Adam /Adam/ (i. m.) — Адам
mĭ-a dat nume Adam dupa numiļi lu paradĭeda — dali su ime ime Adam po imenu pradede [Por.]

Adamiță (i. m.) ● v. Adamuțu [Por.]

Adamuțu /Adamuţu/ (i. m.) — Адамица
muĭarĭa kare sa starpĭaḑă, iĭ dă la kopil dă pomană pră nume Adamuțu, dupa numiļi alu muoșu Adam dîn raĭ — žena koja pobaci, namenjuje tom detetu na daći nazivajući ga Adamica, prema imenu starca Adama koji je prvi živeo u raju
dakă sa kunuașće lupadatu kî ĭe kopil muĭerĭesk, iĭ să ḑîśe „ĭevuțu”, dupa baba Ĭeva lu muoșu Adam — ako se pobačeno dete prepozna da je žensko, onda se naziva „jevičac”, prema Adamovoj baba Evi [Mlava]

Adamuońi /Adamoiu/ (i. m.) — Адамовићи
tuoț Adamuońi đin Șarbanuț a lukrat la pomînt șî-n maĭdan — svi Adamovići iz Šarbanovca obrađivali su zemlju i radili u rudniku [Crn.]
poļikră Adamuońi însamnată ĭe șî-n Porĭeśa — vlaško prezime Adamonji zabeleženo je i u Poreču [Por.]

adaorat (pril.) ● v. adăurat [Por.]

adapa /adăpa/ (gl. p. ref.) — појити
trîabe adapa vićiļi la borugă — treba napojiti stoku na potoku
pluaĭe, adapă pomîntu — pada kiša, napaja zemlju [Por.]

adapat /adăpat/ (i. s.) — појење
vrĭamĭa ĭe đi adapat vićiļi — vreme je za pojenje stoke [Crn.]
fusă sîaśita mare, șî pluaĭa đi astîḑ điață un adapat bun la pomînto-sta uskat — bila je velika suša, i današnja kiša donela je jedno obilno napajanje ovoj suvoj zemlji [Por.]

adapatuare /adăpătoare/ (i. ž.) — појило
adapatuarĭa a sakat, unđe am adapa vićiļi, nu șću — pojilo je presušilo, gde li ćemo pojiti stoku, ne znam [Crn.]
vićiļi, kînd sînt satuasă, sîngure trag la vro baltă or vrun lak unđe puot sî gasaskă adapatuare — stoka, kada je žedna, sama ide na neku baru ili jezerce gde može da nađe pojilo
adapatuarĭa ĭe pļină đi frunḑă — valov je pun lišća
a fakut adapatuare đin butuarkă — napravio je valov od debla [Por.]

adaua /adăoară/ (pril.) — поново
grabĭesk, adauară dau la ćińe — žurim, drugi put ću da navratim kod tebe
đ-adauară îț spun kî aĭa nuĭe bun śe lukri — po drugi put ti govorim da ne valja to što radiš [Por.]

adauga /adăuga/ (gl.) — додати
a adauga fir la fir — nadovezati konac na konac [Hom.]

adauorļa (pril.) ● v. adauară [Por.]

adaverĭe (i. ž.) ● v. adavĭeră [Por.]

adavĭe /adevăr/ (i. ž.) — истина
uom đi adavĭeră — čovek od reči, istinoljubiv, kome se može verovati
făĭ đi adavĭeră, să nu sa mîńiĭe — učini mu po volji, da se ne naljuti [Por.]

adăorat (pril.) ● v. adăurat [Por.]

adăsta /adăsta/ (gl.) — чекати
adastă o țără — sačekaj malo
adăst pe čińeva — čekam nekoga [Dun.]

adăurat /adăurat/ (pril.) — други
ku uomo-l adăurat am trait bun — sa drugim mužem živela sam dobro
fraće, sora dăorată — polubrat, polusestra [Por.]

adăvarat /adevărat/ (prid.) — истинит
ma žuor k-am vorbit adăvarat — kunem se da sam govorio istinito
aĭde akuma sî povestîm adăvarat, sî nu ńi mințîm — hajde sada da popričamo otvoreno, da se ne lažemo [Crn.]
vreu să-ț spun śeva adăvărat — želim da ti kažem nešto u poverenju (Tanda) [Por.]

adăvărat (prid.) ● v. adăvarat [Por.]

adînk /adânc/ (prid.) — дубок
apă adînkă — duboka voda
padurĭe adînkă — gusta i velika šuma
vaļe adînkă — duboka dolina
suomn adînk — dubok san [Por.]

adînkat /adâncit/ (prid.) — продубљен
ogașu ĭe adînkat dupa pluaĭa-sta — potok je produbljen posle ove kiše [Por.]

adînkatu (i. ž.) ● v. adînśitură [Por.]

adîns /adins/ (pril.) — посебан
alat adîns đi un lukru — specijalan alat
s-a dus adîns la ĭel — otišao je namerno kod njega [Por.]

adînśi /adînci/ (gl.) — дубити
trîabe adînśi ĭaruga-sta — treba produbiti ovaj kanal
m-am pus să adînk ĭaruga, numa n-am sapă bună — počeo sam da produbljujem jarugu, ali nemam dobru motiku
pluaĭa adînkĭaḑă boruga — kiša produbljuje vododerinu [Por.]

adînśime /adâncime/ (i. ž.) — дубина
adînśimĭa rîuluĭ — dubina reke [Por.]

adînźi /jegui/ (gl.) — жигосати
nu adînźi, pănă nu aźung ĭo — nemoj udarati žig dok ja ne stignem [Por.]

adîpatuare (i. ž.) ● v. adapatuare [Por.]

adîvarat (prid.) ● v. adăvarat [Por.]

adîvereḑa /adaverezeală ?/ (i. ž.) — сервилност
l-aĭ marĭ, numa ku adîvereḑală sa trĭaśe — kod vlasti, samo se uz poniznost prolazi [Por.]

adrakuluĭ (prid.) ● v. aldrak [Por.]

aduna /aduna/ (gl. p. ref.) — скупљати
a aduna pĭatra đi pi luok — sakupljati kamen sa njive
lumĭa adună bereketu — ljudi sakupljaju letinu
kińezu adună lumĭa în sat — knez sakuplja ljude u selu (saziva zbor) [Crn.]
a aduna unu ku duoĭ — sabirati jedan i dva [Por.]

adunat /adunat/ (prid.) — сакупљен
pruńiļi sînt adunaće, măĭ vro stamînă ș-o sî fiĭe rakiĭe — šljive su skupljene, još koja nedelja i biće rakije [Por.]

adunatuo /adunător/ (i. m.) — сакупљач
adunatuorĭ la pruńe — skupljači šljiva (šljive se tresu, i sakupljaju sa tla)
gramadă đ-adunatuorĭ, veńiț đin tuaće părțîļi — gomila sakupljača, pridošlih sa svih strana [Por.]

adunatu /adunătură/ (i. ž.) — скуп
drumaind, đață într-o munće pista o adunatură đi inș ńikunoskuț, șî trĭeku pi lînga ĭa takînd — putujući, naiđe u planini na skup nepoznatih ljudi, i prođe pored njega ćuteći [Por.]

adurmi /adormi/ (gl. p. ref.) — заспати
uomu aduarmĭe askultînd la ćińe — čovek se uspava slušajući tebe
muma aduarme kopilu — majka uspavljuje dete [Crn.]
nu-m adurmi înbrakat, kă ći pumeńesk ku bataĭe — nemoj mi zaspati odeven, jer ću te probuditi batinama [Por.]

adurmit /adormit/ (prid.) — успаван
adurmită, pi mîna luĭ, am visat kum zbuor pi śĭerĭ — uspavana, na njegovoj ruci, sanjala sam da letim po nebu [Crn.]
duarme bińe, să nu viń adurmit la lukru — spavaj dobro, da ne dođeš pospan na posao
s-a pus un adurmit pi mińe — uhvatio me neki dremež [Por.]

adurmĭa /adormeală ?/ (i. s.) — поспаност
ma prins o adurmĭală, numa mi sa duarme — uhvatula me neka pospanost, samo mi se spava [Por.]

adus /adus/ (prid.) — донет
apa adusă đi la fîntînă — voda doneta sa kladenca [Crn.]
adus ku śeva — slično sa nečim, koje liči na nekog, nešto [Por.]

adusatu /adusatură ?/ (i. ž.) — нанос
drumu s-a umplut đi adusatură dupa pluaĭa-sta — put je pun nanosa posle ove kiše [Crn.]

aduśa /aduce/ (gl.) — доносити
aduk kĭaĭa đin luok — donosim ključ s mesta
aduśe minća — (fig.) prisećati se; dolaziti k pameti [Crn.]
kopiļe, sî-ț aduś minća la luok, kî n-o sî će petrĭeś bun — dete, prizovi se k pameti, jer nećeš dobro proći
aduśe unu ku altu — liči jedno na drugo; slaže se jedno s drugim
în kînćik trîabe sî sa adukă vuorbiļi ku vĭarsîku — u pesmi treba da se slažu reči i melodija [Por.]

aḑîmă /azimă/ (prid.) — пресно
varḑă aḑîmă — sladak kupus
pîńe aḑîmă — presan hleb [Crn.]

et /adet/ (i. m.) — обичај
așa ńi ađetu — takav nam je običaj
ș-a fakut ađetu sî mintă — navikao je da laže
n-arĭe așa ađet — nema takvu naviku [Crn.]
ađet rău — loša navika, loš običaj
ađet đi bîtrîńață — starinski običaj, običaj sačuvan od starina
ađet babĭesk — bapski običaj, običaj koji čuvaju i vrše starije žene; naziv za verske običaje koji se razlikuju od crkvenih [Por.]

ađir /ager/ (prid.) — спреман
arma ađiră — zapeta puška [Zvizd]

afana /afâna/ (gl. p. ref.) — лабавити
sa afańaḑă ața pi mosuor — olabavljuje se konac na kalemu [Por.]

afanat /afânat/ (prid.) — лабав
sfuara mi s-a afanat la sarśină, statuĭ s-o proļeg — konopac mi se olabavio na tovaru, stadoh da ga prevežem [Por.]

afa /afară/ (pril.) — напољу
afară bańi đin pungă — van s novcem, izvadi ih iz novčanika
skuaće uoĭiļi afară — isteraj ovce napolje (iz tora)
ĭeș afară — izađi napolje [Crn.]

afînat (prid.) ● v. afanat [Por.]

afîńeḑa (gl. p. ref.) ● v. afana [Por.]

afla /afla/ (gl.) — налазити
sĭ află unđe nu-ĭ luoku — nalazi se gde mu nije mesto [Crn.]
dakă asta nuĭe bun, află śuava măĭ bun — ako ovo ne valja, nađi (izmisli) nešto bolje [Por.]

aflarĭe /aflare/ (i. ž.) — налаз
am aflat aĭa śe am katat — našao sam ono što sam tražio [Crn.]

aflat /aflat/ (prid.) — нађен
s-a ginđit, șî la urmă aflat kă așa feļ đi lukru nuĭe bun — razmišljao je, i na kraju zaključio da takav način rada nije dobar
adunat doĭ ku doĭ șă aflat kî ĭe patru — sabrao je dva i dva i otrkrio da je (rezultat) četiri [Por.]

aflatuo /aflător/ (prid.) — налазач
învață kopuoĭu să fiĭe bun aflatuorĭ đi žuaviń — dresiraj kera da bude dobar nalazač divljači [Por.]

aftaĭ! /aftai!/ (uzv.) — шибај!
aftaĭ, kopiļe, śe măĭ așćeț? — šibaj, dečko, šta još čekaš? [Por.]

afuma /afuma/ (gl.) — димити
afumă ka mașîna đi vuoz — dimi kao lokomotiva
afumă karńa sî nu să strîśe — dimi meso da se ne pokvari
afumă puomi đi brumă — zadimljuje voćke da ih zaštiti od slane [Crn.]
nu mis tutunźiu, afum numa kînd șî kînd — nisam pušač, palim (cigaru) samo ponekad [Por.]

afumat /afumat/ (prid.) — димљен
karńe afumată — dimljeno meso
suobă ĭe pļină đi fum — soba je puna dima [Crn.]
nu l-a kîrpit kalumĭa, numa l-a afumat ku kalaĭu — nije ga zakrpio dobro, samo ga je zamazao kalajem [Por.]

afurisî /afurisi/ (gl. p.) — проклињати
nu ma afurisî ńiśkotrĭabă, kă nu ț-am fakut ńiś un rău — nemoj me proklinjati bez potrebe, jer ti nisam učinio nikakvo zlo [Por.]

afurisît /afurisit/ (prid.) — лукав
ĭel ĭe uom afurisît — on je lukav čovek
marĭe afurisît a fuost, traĭu ĭ-a trekut đi la batăĭ pîn la fur — velika je pustahija bio, život mu je protekao od tuča do lopovluka
buală afurisîtă — opaka bolest [Crn.]
firĭaĭ afurisît — proklet bio [Por.]

agarat /agarat ?/ (i. m.) — вребање
luok bun đi agarat puorś-aĭ sîrbaćiś, kare fak șćetă în luok — pogodno mesto za vrebanje divljih svinja, koje prave štetu u njivi [Por.]

agîra /pândi/ (gl.) — вребати
agîră sî trĭeś drumu kînd nuĭe ńima — čekaj pogodan momenat da pređeš put kad nema nikoga
nu ma agîra, kî ći văd — nemoj me vrebati, jer te vidim [Por.]

agĭet /aghet/ (uzv.) — агет
śe va fi agĭet, nu șću, așa-m-uḑît đĭ l-aĭ batrîń — šta li je „agjet” ne znam, tako sam čuo od starih [Por.]

aguri (i. ž.) ● v. guridă [Por.]

agustă /agust/ (i. ž.) — август
ano-sta, în agustă, a fuost sîăśită mare, a sakat șî rîu în Vaļa mare — ove godine je u avgustu bila velika suša, presušila je i reka u Velikoj dolini [Por.]

aič (pril.) ● v. aiś [Kmp.]

aiś /aici/ (pril.) — овде
vinu, șăḑ aiśa, nu sta akolo — dođi, sedi ovde, nemoj stajati tamo [Por.]

aiśa (pril.) ● v. aiś [Por.]

1 /ai/ (uzv.) — ај
aĭ șî vaĭ — kuku-lele! [Por.]

2 /ai/ (i. m.) — бели лук
a sămanat aĭ bașća pļină — posadio je punu baštu belog luka
dakă puće, miĭe aĭu mult îm plaśe — ako smrdi, meni se beli luk mnogo sviđa [Stig]

aĭa /aia/ (zam.) — та
aĭa mînkarĭe nuĭe bună — ta hrana nije dobra
aĭa pućină kurĭe — ta kaca curi
aĭa vrĭamĭe a trekut đimult — to vreme je prošlo davno [Crn.]
aĭa fată ĭe tare frumuasă — ta devojka je jako lepa
nu stau đi „aĭa” akuma — nisam za „ono” sada [Por.]

aĭda /holdană/ (i. s.) — шашавко
aĭdană ĭe uom kîta ćokńit la kap — „ajdana” je čovek malo udaren u glavu [Por.]

aĭdańit /nătărău/ (prid.) — шашав
aĭdańit sa ḑîśe đ-aăla kare ĭe kîta ćokńit la kap — „ajdanjit” se kaže za onoga koji je malo udaren u glavu [Por.]

aĭde /haide/ (uzv.) — хајде
aĭde, pļekaț ku lukru — hajde, krenite sa poslom
bun, aĭde, lasaț aĭa aiśa — u redu, hajde, ostavite to ovde
ma, aĭde, unđe puaće aĭa să fiĭe așa? — ma, hajde, gde to može da bude tako?
aĭde, aĭde, śarkă dakă kućeḑ! — hajde, hajde, probaj ako smeš! [Por.]

aĭduk /haiduc/ (i. m.) — хајдук
aĭduk ĭe uom vićaz kare a fuźit în duos đi rău turśilor, șî đ-akolo iĭ baće șî omuară — hajduk je hrabar čovek koji se zbog turskog zuluma odmetnuo u šumu, i odande ih bije i ubija [Por.]

aĭduśiĭe /haiducie/ (i. ž.) — хајдучија
n-a putut în alt fĭeļ: turśi fak rîaļe, iĭ - aĭt - în aĭduśiĭe — nije se moglo drugačije: Turci čine zla, oni - hajd - u hajdučiju [Por.]

aĭduśĭesk /haiducesc/ (prid.) — хајдучки
muara aĭduśĭaskă la Strńak, în Arnaglaua, a fakuto Ļikă Golub, kînd a fuźit în duos đi bugarĭ — hajdučku vodenicu na Strnjaku, u Rudnoj Glavi, izradio je Ilija Golub kad se odmetnuo u šumu zbog Bugara (II sv. rat) [Por.]

evi /aieve/ (pril.) — јавно
nu sa măĭ pitulă, a-nśepu să fure aĭevi — ne krije se više, počeo je da krade javno (Rudna Glava)
am visat, ama parke ĭe aĭevĭa — sanjao sam, ali kao da je stvarno (Tanda) [Por.]

evĭa (pril.) ● v. aĭevi [Por.]

aĭlalt (aĭlaltă) (mn. aĭlalț, aĭlalće) [akc. aĭlalt] (prid.) ● v. alalt [Por.]

aĭman /haimana/ (i. m.) — ајман
un aĭman đi uom, sî n-aĭ trĭabă ku ĭel — baraba od čoveka, da nemaš posla sa njim
aĭman đi kopil, đi tuoț sa atîrnă șî ku tuoț sa baće — napasnik od deteta, sa svima se kači i sa svima se bije
aĭman ńidoturnat, n-a putut să gaćaskă ńiś șkuala mikă — neotesani glupan, nije mogao da završio ni četiri razreda škole [Por.]

aĭmintriļa (pril.) ● v. aĭmintrĭa [Por.]

aĭmintrĭa /altmintrelea/ (pril.) — другачије
nu samînă ku asta, aĭmintrĭa ĭe fakut — ne liči na ovo, drugačije je napravljen [Por.]

aĭnă /haină/ (i. ž.) — хаљетак
aĭna s-a purtat pistă kamașă șî pistă oprĭeź — haljetak se oblačio preko košulje i preko kecelja [Crn.]

aĭtu /aitucă/ (i. ž.) — скитница
o aĭtukă đi uom, tuoț fug đi ĭel — propalica od čoveka, svi beže od njega [Por.]

urļa /aiurea/ (prid.) — глупост
vorbĭașće aĭurļa — govori glupost [Hom.]

uș /aiuș/ (i. m.) — дивљи лук
aĭușu krĭașće în viĭ, șî pi luokurĭ uđiluasă — divlji luk raste u vinogradima, i na vlažnim mestima [Crn.]

ak /ac/ (i. m.) — игла
ak đi kusut — igla za šivenje
ak đi mașînă — igla za šivaću mašinu
ak đi kusut la saś — igla za zašivanje džakova
ak đi ștroit — štrojačka igla
ak đi înpuns vićiļi kînd sî unflă — veterinarska igla za lečenje goveda od nadutosti, trokar
ak la pușkă — puščana igla
ak đi gĭață — ledena igla, ledenica [Crn.]
ak đi pîăr — ukosnica [Por.]
ak înkeptorat — zihernadla (Ševica) [Zvizd]

akolo (pril.) ● v. akoluo [Por.]

akoluo /acolo/ (pril.) — тамо
ăće, akoluo s-a întîńit, șî s-a luvat la bataĭe — evo, tamo su se sreli, i započeli tuču
(u izr.) đ-akoluo — odande, iz tog pravca, s te strane
đ-akuluo baće vîntu — odande vetar duva [Por.]

аkоļа /acolea/ (pril.) — онде
акоļа ḑîśem kînd ĭe śeva măĭ apruape đi nuoĭ, đi kît śi ĭe aĭa đi kare ḑîśem kî ĭe akoluo — onde kažemo kad je nešto bliže nama, nego što je ono za što kažemo da je tamo
akoluo ĭe đepartat, șî nu sa vĭađe, da akoļa ĭe măĭ apruape, șî sa vĭađe ku uoki — tamo je udaljeno, i ne vidi se, a onde je bliže, i vidi se očima [Por.]

akri /acri/ (gl. p. ref.) — киселити (се)
ḑama-sta la kaldură înśape akri — ova čorba na suncu počinje da se kiseli [Por.]

akriśuńe (i. ž.) ● v. akritură [Por.]

akrit /acrit/ (prid.) — прокисао
ḑama s-a akrit, nuĭe đi mînkare — čorba je prokisla, nije za jelo [Por.]

akritu /acritură/ (i. ž.) — кисело јело
la kosît măĭ dulśe sînt akriturļi — na kosidbi su najslađa kisela jela
muĭarĭa a pus prĭa multă akritură în ḑamă đi pĭeșć — žena je stavila previše sirćeta u riblju čorbu [Por.]

akrĭa /acreală/ (i. ž.) — киселост
prĭa multă akrĭală ĭe pusă-n ḑama-sta — ova čorba je previše zakiseljena [Por.]

akru /acru/ (prid.) — кисео
lapće akru — kiselo mleko
varḑă akră — kiseli kupus
ḑamă akră — kisela čorba [Por.]

akșiță /pregătitoare/ (i. ž.) — спремачица
akșiță ĭe muĭarĭa kare ažută sî sa gaćaskă pomana — akšica je žena koja pomaže da se sprema pomana (Dvirište)
akșiu ĭe uom kare ažută la nuntă — akšija je čovek koji pomaže na svadbi (Žitkovica) [Bran.

aku /acu/ (pril.) — сада
aku vińiĭ đe la lukru, numa ś-ažunsăĭ — sad dođoh s posla, samo što stigoh [Buf.]
aku tunaĭ în avļiĭe — sada uđoh avliju (Turija) [Zvizd]

akuma /acum/ (pril.) — сада
akuma ažuns, a veńit — sada je stigao, došao
đi akuma înainće — od sada na dalje
đi akuma-n kolo — od sada na tamo
pănă akuma — do sada
akuma ĭe akuma! — sad je sad!
akuma duoĭ ań — pre dve godine [Por.]

akupa /ocupa/ (gl. p. ref.) — заокупљати (се)
nakazu akupe gîndurļi nuaștre — problem zaokuplja naše misli
puork, akupi luoku mĭeu — svinja, zauze mi mesto [Crn.]
nu l-am vaḑut đemult, ku śe sa va akupa ĭel akuma, nu șću — nisam ga video odavno, čime li se on sada zanima, ne znam [Por.]

akupit /ocupat/ (prid.) — заокупљен
akupit ku lukru — zauzet poslom
n-auđe, kî ĭe akupit ku gîndurĭ grĭaļe — ne čuje, jer je zaokupljen teškim mislima [Crn.]
aș veńi, numa sînt akupit ku mare grižă — došao bih, ali sam preokupiran velikom brigom [Por.]

akuș /acuși/ (pril.) — ускоро
nu ći plînźa, akuș vińe mum-ta — ne plači, uskoro će ti doći majka
akuș-akuș! — pretnja, upozorenje osobi u ekspresivnom govoru (obično nestašnoj deci), ako ne prestane da radi to što radi, sledi kazna uobičajena za takvu priliku [Por.]

akușa (pril.) ● v. akuș [Por.]

al /al/ (part.) — грам. члан
al ńegru — crni, onaj koji je crn
al mĭeu — moj, moje, koje pripada meni
aĭ nuoștri — naši, koji pripadaju nama
al triĭļa — treći, onaj koji je treći po redu
a nuostru — naš, naše
a doĭļa — drugi (po redu)
a triĭļa uorĭ va spun — po treći put vam kažem [Por.]

al zburatuo /zburător/ (sint.) — змај
am vaḑut ku uoki miĭ: asară, pin kapu murguluĭ, trĭeku pista śerĭ o viđiarĭe lunguĭată, șî-m đață-n gînd kum mama mĭ-a puvestît kî așa zbuară al zburatuorĭ — video sam svojim očima, sinoć, u sumrak, prođe nebom duguljasta svetlost, i setih se kako mi je baba pričala da tako leti zmaj [Por.]

alalalt /alălalt/ (prid.) — друго
s-a đisparțît șî s-a promîritrat, șî ku alalalt uom a trait bińe — razvela se i preudala, i sa drugim čovekom je živela dobro
a omorît lumĭa, șî a fakut mulće đ-alalalće rîaļe — ubijao je ljude, i činio mnogo kojih drugih zala [Por.]

alalt /alalt/ (prid.) — друго
alaltă vrĭame a fuost atunśa — drugo vreme je bilo tad
đ-alalt lukru nu sa prinđe, numa șîađe șî bĭa — za drugi posao se ne hvata, samo sedi i pije
aĭa mĭ-aĭ spus, spuńem alalt śeva śe ma ĭastă nou pi la vuoĭ? — to si mi rekao, kaži mi drugo šta ima novo kod vas? [Por.]

alaltăĭe /alaltăieri/ (pril.) — прекјуче
ĭo alaltăĭerĭ am kosît, ĭerĭ am întuors fînu, da astîḑ l-am adunat — prekjuče sam kosio, juče sam prevrtao seno, a danas sam ga sakupio [Crn.]

alaltăsa /alaltăseară/ (pril.) — прексиноћ
alaltăsară am fuost la uoră — preksinoć sam bio na igranci [Crn.]

alaltîĭe /alaltăieri/ (pril.) — прекјуче
alaltîĭerĭ fu vrĭamĭa bună đi kosît — prekjuče beše lepo vreme za kosidbu [Por.]

alaltîsa /alaltăseară/ (pril.) — прексиноћ
đ-alaltîsară pluaĭa țîńe una într-una — od preksinoć kiša neprestano pada [Por.]

alaman /alaman/ (i. m.) — алаветина
alaman, ńiśkînd nu sa măĭ satură — alavac, nikad se ne nasiti
mńamțî a fuost uamiń răĭ, ama ku rînd, da rușî ńișći aļimań bĭețîĭuoș, măĭ mult s-a omorît iĭ đi iĭ — Nemci su bili zli ljudi, ali su imali neki red, a Rusi su bile pijane pustahije, koje su se najviše ubijale međusobno [Por.]

alat /halat/ (i. s.) — алат
tuata kasa trăbe să aĭbă alaturĭ đi-ndamînă — svaka kuća treba da ima priručne alatke
kopiļe, pazîăț „alatu”, kă o sî-ț trăbe kînd krĭeșć — dete, čuvaj „alat” jer će ti trebati kad odrasteš [Por.]

alaviĭe /alavie ?/ (i. ž.) — алушине
atîta alaviĭe đi pîăsîrĭ în viĭe pîn akuma n-a mîĭ fuost — tolika najezda ptica na vinograd do sada još nije bila [Crn.]

a /hală/ (i. ž.) — ала
lumĭa vrodată tare a krĭeḑut kă pi pomînt traĭesk aļe, ńiska-ĭ insă marĭ, urîće șî rîaļe — ljudi su nekad jako verovali da na zemlji žive ale, neka velika, zla i ružna bića
s-a puvestît k-a veńit vro ală đi uom, atîta đi tare đi ńima n-a putu să-ĭ șća-n drum — pričalo se da je došla neka ala od čoveka, toliko jak da mu niko nije mogao stati na put
nu lukră ńimika, da manînkă ka ala — ne radi ništa, a jede ko ala [Por.]

alb /alb/ (prid.) — бело
farbă albă — bela boja
lumĭa albă — beli svet
s-a dus în lumĭa albă — otišao u beli svet, ne zna se gde je
kimĭașa albă — bela košulja
stamîna albă — bela nedelja, sedmica u narodnom kalendaru, pre početka uskršnjeg posta
pomana albă — bela pomana, daća koja se pokojnicima priređuije tokom bele nedelje, i na kojoj svi prilozi moraju biti beli (sir, jaja, pirinač, bele sveće)
lupi aĭ albĭ — beli vukovi, mitske životinje koje su živele u neko pradavno vreme; u izrazu: „kînd a trait lupi aĭ albĭ” označava vremenski period pre početka računanja vremena [Por.]

albastru /albastru/ (i. s.) — плав
albastru înkis — tamno plav, teget [Por.]

albăț (i. m.) ● v. albĭaće [Por.]

albi /albi/ (gl. p. ref.) — белити
muĭarĭa albĭașće pînḑa — žena beli platno (tehnikom trljanja i mlaćenja, ili na vljavici)
rufiļi sa albĭesk ĭarna la źer, kînd îngĭață dupa spalat — odeća se zimi beli na mrazu, kada se zaledi posle pranja
kîńipa sa albĭașće ku śanușă — konoplja se beli pomoću pepela
sa albĭașće ḑîua — dan se beli, sviće
albĭesk uoki, viđeriļi — postaje slabovid, slep [Por.]

albina /albinari/ (i. m.) — пчелар
tata a fuost mare albinarĭ — otac je bio veliki pčelar [Por.]

albi /albină/ (i. ž.) — пчела
albina ĭe o guangă mikă kare dă mńare dulśe — pčela je mala buba koja daje sladak med
aĭ batrîń a țînut albińiļi în kuoșńiță, tumu înkuaśa a ĭeșît sanduśiļi — stari su držali pčele u košnicama, tek kasnije ovamo pojavili su se sanduci
uom kare avut albiń mulće, ș-a lukrat ku mńarĭa, s-a kĭemat stuparĭ — čovek koji je imao mnogo pčela, i bavio se medom, zvao se stupar [Por.]

albină ursaskă /bondar/ (sint.) — бумбар
albină ursaskă ĭe guangă sîrbaćikă, ńagră, flokuasă, șî măĭ mare đi kît albina domńaskă — bumbar je divlja buba, crna, dlakava, i veća od domaće pčele
albină ursaskă faśe kuĭb pi supt pomînt — bumbar pravi gnezdo pod zemljom
albină ursaskă faśe fagurĭ ku mńare dulśe, ka șî albina domńaskă — bumbar pravi saće sa slatkim medom, kao i domaća pčela
mńarĭa lu albina ursaskă a fuost mare dulśață a păkurarilor — med bumbara bio je velika čobanska poslastica
albina ursaskă are ak ku kare muśkă ka vĭaspĭa, đi măĭ mulće uorĭ, da durĭarĭa ĭe măĭ tare đi kît alu albińiļi domńeșć — bumbar ima žaoku kojom ujeda kao osa, više puta, a bol je jači od ujeda domaćih pčela
aku lu albină ursaskă nu ramîńe în muśkatură, șî ĭa dupa śe muśkă nu muare ka albina domńaskă — žaoka bumbara ne ostaje u ujedu, i on posle ujeda ne umire kao domaća pčela
o kĭamă albină ursaskă kă mńarĭa iĭ măĭ đes a mînkat urșî, fînkă kuĭbu ļ-a fuost skund sapat supt pomînt — zove se medveđa pčela jer su njen med najčešće jeli medveti, pošto im je gnezdo bilo plitko ukopano pod zemljom [GPek]
albina ursaskă are kuru galbin — bumbar ima žutu zadnjicu (Tanda) [Por.]

albinuță /albinuţă/ (i. ž.) — пчелица
o albinuță mikućikă zbură pi fluare, laso, faśe șî ĭa mńiarĭe — jedna majušna pčelica sletela na cvet, pusti je, pravi i ona med [Por.]

albińuaĭkă (i. m.) (ret.) ● v. albinuță [Por.]

albiśuos /albicios/ (prid.) — беличаст
albiśuasă ĭe tuata farba kare mult baće-n alb: vînît albiśuos, vĭarđe albiśuos ... — beličasta je svaka jako svetla boja: svetlo plava, svetlo zelena ... [Por.]

albit /albit/ (prid.) — побелео
rufiļi a albit la suare — rublje je izbledelo na suncu [Por.]

albîăț /albul ochiului/ (i. m) — беоњача
țĭ s-a sînźarat albîățu uokĭuluĭ — zakrvavila ti se beonjača [Crn.]

albĭață /albeaţă/ (i. ž.) — белина
iĭ s-a fakut albĭață în nainća uoki — obnevideo je, zamutio mu se vid
străluśi o albĭață — sevnulo je nešto belo, bljesnulo je
faku albĭață-n gură — izbila mu je pena na usta, zapenio je
în tuota đimińața, pănă-n ĭeșît đi suare, sa traźe o albĭață pi vaļe — svakoga jutra, sve do izlaska sunca, dolinom se vuče neka sumaglica [Por.]

albĭaće /albeţ/ (i. m) — бељика
albĭaće la krastavĭaće — beljika na krastvcu [Crn.]
gorunu are albățu șî roșățu — hrast ima beljiku i jezgro (?) (Tanda) [Por.]

albĭa /albeală/ (i. ž.) — белило
muĭarimĭa ńiśkînd nu puńe albĭală pi uokĭ — žena mi nikad ne stavlja puder na lice [Por.]

albĭe /albie/ (i. ž.) — корито
albĭe sa kĭamă o karļiță lungă șî largă, skobită în tutuk đi ļiemn, în kare muĭeriļi spală, or albĭesk rufiļi — belilo se zove jedno dugačko i široko korito, izdubljeno u trupcu drveta, u kome žene peru, ili bele rublje
albĭe đi adapat vićiļi a fuost fakută ka șî albĭa muĭeriluor, numa măĭ lungă șî prinsă ku parĭ đi pomînt sî nu puată vićiļi s-o rastuarńe; în ĭa nu s-a spalat țuaļiļi — valov za pojenje stoke bio je napravljen isto kao i žensko belilo, samo je bio duži i bio je pričvršćen kočevima za zemlju da ne može stoka da ga prevrne; u njemu se nije prala odeća
ĭ-a ḑîs șî adîpatuare đi viće, da șî valău — zvali su ga i pojilo za stoku, a i valov [GPek]

albuț /albuţ/ (prid.) — беличасто
măĭ puńe kîta albuță în kanta-ĭa ku farbă vînîtă, sî sa đeșkidă kîta, kî ĭe vînîta-ĭa prĭa tare — stavi malo beličaste u kantu sa plavom bojom, da se malo prosvetli, jer je ta plava prejaka [Por.]

Albuļeșći /Albulești/ (i. m.) — Албуљешти
Albuļeșći au imańe la munće — Albulešti imaju imovinu u planini [Crn.]

albuș /albuș/ (i. m.) — беланце
în uou ĭastă albuș șă galbinuș — u jajeti ima belance i žumance [Crn.]

aldamak /haidamac/ (i. m.) — тојага
kînd ći ĭau ku aldamaku-sta pi șîaļe, tu o să staĭ în luok — kad te dohvatim ovom motkom po leđima, ti ćeš se smiriti [Por.]

aldamaș /aldămaș/ (i. s.) — халвалук
ń-am tokmit ĭuta pi vîțăĭ, ș-am baut aldamașu kum ĭe ađetu — pogodili smo se brzo za teliće, i popili smo halvaluk kao što je običaj [Por.]

aldan /aldan/ (i. m.) — летња конопља
aldanu sî kunuașće pi nalțîmĭe, mîĭ nalt ĭe đi kĭt kîńipa — letnja konoplja se poznaje po visini, viša je od jesenje
aldanu ĭe omeńesk, da kîńipa muĭerĭaskă — letnja konoplja je muška, a jesenja ženska
aldańi sî kuļeg dupa śe ļagă kîńipa — muška konoplja se bere posle oprašivanja
vuorba aldan ĭe kunoskută în Osńiśa, Vaļakuańa, Savinîț, Șarbanuț, Podguorț, Izvuoru al mik, Dobropuoļa, ka kîńipa đi vară — reč „aldan” je poznata u selima Osnić, Valakonje, Savinac, Šarbanovac, Podgorac, Mali Izvor, Dobro Polje kao letnja konoplja [Crn.]
aldań ĭe kîńipa ku samînță — aldanj je konoplja sa semenom (Rudna Glava) [Por.]

aldrak /al drac/ (prid.) — враголаст
lukru aldrak — vražji posao
lasî-će đi lukru aldrak — mani se ćorava posla
așa kopil aldrak n-a măĭ vaḑut pănă akuma — tako đavolasto dete do sada nisam video
nu măĭ stă-n luok, đi aldrak śi ĭe — ne drži ga mesto, koliko je nestašan [Por.]

alîăturĭ /alături/ (pril.) — уз
stîăĭ alîăturĭ ku mińe — stani uz mene
am fuost alîăturĭ ku ĭel kînd la lovit saźata în pĭept — bio sam uz njega kad ga je metak pogodio u grudi [Crn.]

alka /halcaua/ (i. ž.) — алка
ku alkaua đi ļiemn a ļegat la pĭept kîpatîńiļi lu sfuară, kînd în șîaļe s-a dus sarśină mare đi fîn, đi paĭe, đi frunḑă or đi vrĭež — drvenom alkom se na grudima uvezivali krajevi konopca, kada se na leđima nosio veliki naramak sena, slame, lisnika ili vreže [Por.]

alkă /halcă/ (i. s.) — алка
alkă đi ļiemn — drvena alka [Por.]

alkuță /hălcuţe/ (i. ž.) — алкица
alkuță ĭe alkă mikă — alkica je mala alka [Por.]

Almăș /Almăj/ (i. m.) — Алмаш
la nuoĭ aĭ batrîń a puvăstuit k-a veńit dîn Almăș, prîntu viće, k-aiśa a fuost mult luok guol — kod nas su stari pričali da su došli iz Almaša, zbog stoke, jer je ovde bilo dosta praznog mesta [Zvizd]

almiș-balmiș /ţalmeș-balmeș/ (i. m.) — бућкуриш
mistakaș, mistakaș șî ńi fakuș almiș-balmiș đi mînkarĭe — mešao si, mešao i napravio si nam bućkuriš za jelo [Por.]

aloat /aluat/ (i. s.) — тесто
aloatu a kreskut — testo je naraslo [Kmp.]

Alova /Alova/ (i. ž.) — Халово
Alova ĭe sat mare — Halovo je veliko selo
Alova ĭe sat aproape de otar ku Bugariĭa — Halovo je selo u blizini bugarske granice [Tim.]

Alovĭan /Alovean/ (i. m.) — Халовљанин
Aloveńiļi sînt muĭerĭ frumoasă — Halovljanke su lepe žene
Aloveńi ĭarna fak foku-n ornă — Halovljani zimi lože vatru u furuni [Tim.]

alt /alt/ (prid.) — други
alt uom — drugi čovek, drugačiji, nije isti kao što je bio ranije
(vulg.) alće puļe — druge stvari, druge spletke
una-alta — ovo-ono
șî una șî alta — i jedno i drugo, i ovo i ono [Por.]

altadată /altădată/ (pril.) — други пут
lasă, gaćim lukru altadată  — pusti, završićemo posao drugi put [Por.]

altaua /altăoară/ (pril.) — други пут
vińe đi altauară să gaćaskă lukru — doći će drugi put da završi posao
îț spun đi altauară kî nuĭe bun aĭa śe faś — govorim ti po drugi put da nije dobro to što radiš [Por.]

altfĭaļ (pril.) ● v. altfĭeļ [Crn.]

altfĭeļ /altfel/ (pril.) — другачије
fakut altfĭeļ — drugačiji (po izgledu ili načinu nastanka)
în altfĭeļ — na drugi način, drugačije [Por.]
ĭeĭ sînt altfĭaļ đi lume — oni su druga vrsta ljudi
altfĭaļ đi strugurĭ — druga vrsta grožđa [Crn.]

altînoktruo /alt-încotro/ (pril.) — безизлаз
naĭ altînoktro sî fuź — nemaš kuda da bežiš [Por.]

altkînd /altcândva/ (pril.) — другом приликом
gaćim lukru akuma, kî altkînd nu sa șćiĭe śe o să fiĭe — završimo posao sada, u drugoj prilici ne zna se šta će biti [Por.]

altkîndva (pril.) ● v. altkînd [Por.]

altkum /altkum/ (pril.) — другачије
altkum a fuost vrodată — drugačije je nekada bilo [Crn.]
dakă șćiĭ altkum, fă, dakă nu: taś — ako znaš drugačije, uradi, ako ne: ćuti [Por.]

altkumva /alcumva/ (pril.) — друкчије
ĭuo am așćetat să fiĭe trĭaba-sta altkumva rașîtă, da nu așa — ja sam očekivao da će ovaj problem biti drukčije rešen, a ne ovako [Por.]

altśeva /altceva/ (zam. neodr.) — друго нешто
a ginđit la altśeva — mislio je na nešto drugo [Por.]

altśińe /altcineva/ (zam. neodr.) — неко други
vinu tu, să nu vină altśińe — dođi ti, da ne dođe neko drugi [Por.]

altśińeva (zam. neodr.) ● v. altśińe [Por.]

altśuava (pril.) ● v. altśeva [Por.]

altunđe /altundeva/ (pril.) — другде
aiśa nuĭe ka altunđe — ovde nije kao drugde [Por.]

altunđeva /altundeva/ (pril.) — другде
turśi la katat la koļibă, dar ĭel a fuost pitualat altunđeva, ș-a skapat viu — Turci su ga tražili na pojati, ali on je bio skriven negde drugde, pa se izvukao živ [Por.]

altuo (pril.) ● v. altauară [Por.]

alun /alun/ (i. m.) — леска
alunuĭe ļiemn ușuor, șî đin ĭel sa fak bîće đi rîḑîmat, koļinḑ đi koļindrĭeț la Aźun, șî bîće đi dat đi pomană l-aĭ muorț — leska je lagano drvo, i od nje se prave štapovi za poštapanje, kolinde za kolindrece na Badnji dan, i štapovi koji se na daćama namenjuju mrtvima [Por.]

alu /alună/ (i. ž.) — лешник
aluna ĭe sîmburu lu alun — lešnik je seme leske [Por.]

aluńa /alunele/ (i. ž.) — ливадска биљка
ļivađa ku aluńauă nu sa kosîașće, kî ĭe ĭarba rîa — livada sa ovom biljkom se ne kosi, jer je trava loša
đi la aluńauă sa ĭa numa fluarĭa, bună ĭe đi ćaĭ — od nje se bere samo cvet, dobar je za čaj [Por.]

aluńeka /aluneca/ (gl. p.) — клизати (се)
s-a aluńekat pe gĭață — okliznuo se na ledu [Kmp.]
đeșkiđe uoki bińe, nu će aluńika kînd vi trĭeśa pi punće — otvori oči dobro, nemoj se okliznuti kada budeš prelazio preko brvna [Por.]

aluńekuș /alunecuș/ (i. s.) — клизалиште
s-a fakut mare aluńekuș pe gĭață în bătătură — napravilo se veliko klizalište na ledu u dvorištu [Kmp.]

aluńika (gl.) ● v. aluńeka [Por.]

aluńikuș (i. s.) ● v. aluńekuș [Por.]

aluńiș /aluniș/ (i. m.) — лескар
în aluńișu ĭe mîĭ mîndru kînd ĭastă aluńe — u leskaru je najlepše kada ima lešnika [Crn.]

aluvat /aluat/ (i. m.) — тесто
aluvat kreskut — naraslo testo
aluvat aḑîm — presno testo
aluvat đi malaĭ — testo za proju
aluvat đi puĭ — testo za pilad [Crn.]
aluvatu sa plumađiașće-n karļiță — testo se meša u naćvama [Por.]

aļerga /alerga/ (gl. p.) — трчати
aļargă ka naruodu — trči kao lud
śe, drak, va aļerga lumĭa-sta atîta? — zašto li, dođavola, ovi ljudi toliko trče? [Por.]

aļergatuare /alergătoare/ (i. ž.) — мотовило
pi aļergatuare sa pun mosuarîļi pļińe đi tuors, șî sa duśe pi lînga gard đi parĭ, or đi tarabă, kînd pi ĭel sa urḑîașće kuardă đi țasut în razbuoĭ — na motovilo se stavljaju kalemovi puni pređe, i nosi se pored ograde od kolja ili tarabe, kada se na nju snuje osnova za tkanje na razboju [Por.]

aļergatuo /alergător/ (i. m.) — тркач
trĭeku pi lînga nuoĭ o gramadă đi aļergatuorĭ, đi śe va aļerga, draku va șći — prođe pored nas gomila trkača, zašto trče, đavo će znati [Por.]

aļergatu /alergătură/ (i. ž.) — трчање
aļergatură în tuaće părțîļi — jurnjava na sve strane
traĭ ku aļergatură — život u trku [Por.]

es2 /ales/ (prid.) — изабран
śe aț vrut, aĭa aț aļes — što ste hteli, to ste izabrali [Crn.]
fruntașî śe-s aļeș akuma sî ńi puarće satu, nus đi ńimika — čelnici koji su sada izabrani da nam vode selo, nisu ni za šta [Por.]
đi kap marĭe, kaśulă aļasă — za veliku glavu, posebna kapa [Crn.]
uom aļes — poseban, vrstan, istaknut čovek
măĭ aļes đin tuoț — najbolji od svih [Por.]
spuńe-m aļes śe vrĭeĭ — kaži mi jasno šta hoćeš [Crn.]
nu vorbĭeșć aļes, nu ć-am înțaļes ńimika — ne govoriš razgovetno, nisam te razumeo ništa [Por.]

aļes1 /alies/ (i. s.) — избор
śe gud aļes să fiĭe, tot așa ńi — kakav god izbor da bude, isto nam je
bun dugaĭaș, la ĭel puoț pi aļes să kumpirĭ — dobar prodavac, kod njega možeš po izboru da kupiš [Por.]

aļeźa /alega/ (gl.) — бирати
nu pućem aļeźa aĭa śe ńi plaśe, numa luvăm aĭa śe ńi dau — ne možemo birati ono što nam se sviđa, već uzimamo ono što nam daju [Crn.]
nu aļeg, numa kuļeg — ne biram, već berem [Por.]

aļeźarĭe /alegere/ (i. ž) — избор
aļeźarĭe multă, brațîļi guaļe — veliko probiranje, prazno naručje [Crn.]

aļi-lu /alea lungi/ (i. ž.) — оне дуге (змије)
în marta ńima nu kućaḑă să ḑîkă „nopîrkă” or „balaur”, kî aļiļi atunśa ĭasă đin pomînt, sînt flomînđe, șî kînd aud numiļi-luor, vin șî ći muśkă, numa ḑîś „aļi-lunź” — u martu niko ne sme da kaže „zmija” ili „smuk”, jer ale tada izlaze iz zemlje, gladne su, i kada čuju njihovo ime, dolaze i ujedaju te, nego kažeš „one duge” [Por.]

aļiaźirĭe /alegere/ (i. ž.) — избор
nu kapiț ńimika dakă-n traĭ așćeț vro aļaźire mare, aĭa śe-ț dă dumńiḑîu, aĭa țî — ne dobijaš ništa ako u životu očekuješ neki veliki izbor, to što ti da bog, to ti je
đemult am ĭeșît la glasańe, d-akumă ažuns ńiskaĭ aļiaźirĭ, śkă „demokratija”, aļieź pi kare vrĭeĭ, da kînd kaț, vĭeḑ kî puoț numa pi draku să-l aļeź — nekada smo izlazili na glasanje, a sada su stigli nekakvi izbori, vele „demokrațîĭa”, biraš koga hoćeš, a kod pogledaš, vidiš da možeš samo đavola da izabereš [Por.]

Aļifuońi /Alifoni/ (i. m.) — Алифони
Aļifuońi au pomînt șî kasă în Bukuva Vaļakuańi — Alifoni imaju zemlju i kuću u valakonjskom Bukovu [Crn.]

in1 /alene/ (prid.) — полако
sa-nvîrćașće aļin, numa śe n-a statut — sporo se okreće, samo što nije stao [Por.]

aļin2 /roșu/ (prid.) — црвен
am farbuit kîta tuort đi śiștuorĭ ku aļin — obojila sam malo pređe za tkanice u crvenkasto [Crn.]
piparkă aļină, piparkă roșîĭe, mîśinată — aleva paprika, mlevena crvena paprika [Por.]

aļina1 /alina/ (gl. p. ref.) — смирити (се)
sa aļină durerĭa — smiruje se bol [Kmp.]

aļina2 /anina/ (gl. p. ref.) — качити
la Sîmḑîĭana kuļeźim florĭ șî buĭeḑ, șî ļe aļinăm la vratńiță — na Ivanjdan beremo cveće i bilje, i kačimo ga na vratnicama [Mlava]

ama /ama/ (vez.) — ама
du-će la lukru, ama ogođașći-će frumuos — idi na posao, ali se lepo doteraj
vîăd ĭuo śe aĭ đi gînd, fîă așa, ama nu faśa pakaće niś kuĭ — vidim ja šta si naumio, uradi tako, ali nemoj nauditi nikom [Crn.]
ama, kînd îț spun ĭuo, așa ĭe — ama kad ti ja kažem, tako je
ma — ma, skraćeni oblik
ma nu puaće așa să fiĭe, șî gata — ma ne može tako da bude, i gotovo [Por.]

aman /aman/ (uzv.) — аман
aman, brĭe, lasî-će đi mińe, nu ma nîkažî — aman, bre, mani me se, nemoj me mučiti
aman îț măĭ întuarśe ĭel bańi — šipak će ti on vratiti pare
ĭa pļekat muĭarĭa, aman măĭ vińe la ĭel — napustila ga je žena, nikad mu se neće vratiti [Por.]

amar /amar/ (i. m.) — горчина
amaru-n lapće ĭe đin ĭarbă, kare a paskuto uoiļi — gorčina u mleku je iz trave koju su pasle ovce
am pļakat ku amaru-n mińe — otišao sam pun gorčine [Crn.]
an traĭit numa ku durĭerĭ șî amară — živeo sam samo s bolom i gorčinom [Por.]

amarî /amărî/ (gl. p. ref.) — загорчати
a pus kare a pus în ḑamă ńișći buĭeḑ, șî ĭa sa amarî — neko je stavio u čorbu nekakve travke, i ona je zagorčala
traĭu mĭ-a amarît ku bĭețîĭa a luĭ — život mi je zagorčao svojim pijanstvom [Por.]

amarît /amărât/ (prid.) — горак
rakiu amarît ku peļin — rakija sa ukusom pelina
viîața mi amarîtă — život mi je mučan [Crn.]

amarĭa /amăreală/ (i. ž.) — горчина
traĭu mĭeu ĭe amarĭală guală — moj život je sama gorčina [Por.]

amba /hambar/ (i. s.) — амбар
în ambarĭ s-a țînut marunțîș: grîu, ovîăsk, sakară, da kukuruḑu s-a țînut în kuoș — u ambaru se držalo zrnevlje: žito, ovas, ječam, a kukuruz se držao u košu [Por.]

ambiĭa /îmbia/ (gl. p.) — нуткати
ăl ambiĭ pră vrunu kînd ăl roź dă măĭ mulće orĭ să mănînśe, da ĭel sa sviĭașće — nutkaš nekoga kad ga više puta moliš da jede, a on se snebiva [Zvizd]

ameța /ameţeală/ (i. ž.) — вртоглавица
ma prins amețala kînd am vaḑuto — zavrtelo mi se u glavi kad sam je video [Crn.]
nu-m plaśe mînkarĭa kam lungă vrĭame, șă đi fuame ma prinđe kînd șî kînd amețala — ne prija mi hrana već duže vreme, i od gladi me katkad hvata vrtoglavica [Por.]

amețî /ameţi/ (gl. p. ref.) — онесвестити (се)
đintr-odată amețîĭ, șî kaḑuĭ pi pomînt — od jednom mi se zavrtelo u glavi, i padoh na zemlju [Por.]

amețît /ameţit/ (prid.) — ошамућен
amețît đi lovitură — ošamućen od udarca
amețît đi durĭarĭe — ošamućen od bolova [Crn.]
stă amețît șî puzumeńit — stoji ošamućen i izbezumljen [Por.]

amînat /amânat/ (pril.) — касно
ažuns amînat — stigao je kasno, odocnio
amînat ĭe đi ĭel, nu-l măĭ skuaće ńimika — kasno je za njega, ne može ništa da ga izvuče (spasi)
vinu măĭ amînat — (komp.) dođi kasnije [Por.]

amînata /amânăta/ (gl. p. ref.) — каснити
nu ći amînata, ma ruog đi ćińe — nemoj kasniti, molim te
grabĭesk, nu kućeḑ să ma amînaćeḑ — žurim, ne smem da zakasnim
uom ļenuos, sa amînaćaḑă in tuota ḑîua la lukru — lenj čovek, svakog dana kasni na posao [Por.]

amînatarĭe /amînare/ (i. ž.) — кашњење
n-o sî trĭakă bun șkolari nuoștri, ku atîta amînatarĭe đi iĭ — neće dobro proći naši đaci, sa tolikim njihovim zakašnjavanjem [Por.]

amînduoĭ /amândoi/ (br.) — обојица
a veńit amînduoĭ într-o ḑî — došla su obojica istog dana
amîndoă a supt la o țîță — obe su sisale jednu sisu [Por.]

amnari /amnari/ (gl. p. ref.) — оштрити
kopilu kosîașće, ama înga nu șćiĭe să amnarĭaskă kuasa bińe — dete kosi, ali još ne zna dobro da brusi kosu
șîna la ruata đi kar ĭe amnarită la duauă luokurĭ — kolska šina spojena je na dva mesta
bagă sama bińe, să nu ći amnarĭaskă vrunu — pazi dobro, da te neko ne prevari
nu amnari lumĭa — nemoj varati ljude [Por.]

amna /amnar/ (i. s.) — оцило
fîră amnarĭ nu faś fuoku — bez ocila nema vatre [Crn.]
am avut un amnaruț, șî l-am pĭerdut — imao sam jedno ocilče, i izgubio ga [Por.]

amńaḑîț /amiază/ (i. s.) — подне
măĭ un śas pănă la amńaḑîț — još jedan sat do podne
înainće đi amńaḑîț — pre podne
pînă-n amńaḑîț — do podne
dupa amńaḑîț — posle podne
duśe amńaḑîtu la sîpatuorĭ — nosi ručak kopačima
vrĭamĭa đi amńaḑîț — vreme je za ručak
suarļi la amńaḑîț — sunce je u zenuitu
a zburat kîtra amńaḑîț — odleteo ka jugu
amńaḑîța nuopțî — (demon.) ponoćnica, šumska majka (Tanda) [Por.]

amńaḑîța /prînzi/ (gl.) — ручати
nuoĭ vom amńaḑîța fara ćińe — mi ćemo ručati bez tebe [Por.]

amparațîĭe /împărăţie/ (i. ž.) — царство
amparatu a pĭerdut amparațîĭa — car je izgubio carevinu [Por.]

amparat /împărat/ (i. m.) — владар
pin povĭeșć kopilarĭeșć sa pumeńașće măĭ mult țaru, da pin kînćișe lăutarĭeșć, amparatu — kroz priče za decu više se pominje car, a kroz lautarske pesme, imperator [Por.]

amșîță /amșâţă/ (i. ž.) — курва
îmblă ka amșîța prîn sat, ku kuada răđikată — lunja ko kurva kroz selo, s podignutim repom [Mlava]

amuțî /amuţi/ (gl. p.) — занемети
kînd s-a-ntîńit ku lupi-n munće, uomu đi frikă amuțît, ș-a ramas înkrîmeńit în luok — kad se sretao s vukovima u planini, čovek je od straha zanemeo, o ostajao skanjemen u mestu [Por.]

amuțît /amuţit/ (prid.) — омутавио
amuțît đi frikă — zanemeo od straha [Por.]

amunka /amunca/ (pril.) — тешко
ku așa lukratuorĭ, amunka gaćeșć sapatu — sa takvim radnicima, teško ćeš završiti kopanje
astîḑ amunka sa gasîașće lukru — danas se teško nalazi posao
a baut prĭa mult, șî akuma iĭ amunka — pio je previše, i sad mu je muka [Por.]

amurța /amorţire/ (i. ž.) — утрнуће
ma prinsă o amurțală — uhvatila me je neka malaksalost
sîmt amurțală în piśuarĭe — osećam trnjenje u nogama [Crn.]

amurțî /amorţi/ (gl.) — утрнути
mi amurće mîna stîngă — trne mi leva ruka
amurće gura, kît ĭe đi akru — usta trnu, koliko je kiselo [Crn.]
kînd ĭarna-n munće auḑî lupi kă urlă đi fuame, amurț tuot, șă înkrîmeńeșć đi frikă — kad zimi u planini čuješ vukove kako zavijaju od gladi, utrneš sav, i skameniš se od straha [Por.]

amurțît /amorţit/ (prid.) — утрнут
pișuoru al đirĭept mi amurțît — desna noga mi je utrnuta
am amurțît đi șađarĭe — ukočio sam se od sedenja
amurțît ĭeș tu în kap đi kînd iș fakut — „ukočen” si ti u glavu od rođenja [Crn.]

an /an/ (mn. ) — година
ano-sta — ova godina
anu đi ḑîļe — godina dana
anu trĭekut — protekla godina
la anu — na godinu, za godinu (dana)
măĭ are ań — ima godine, poživeće još
s-a înpuțînat ańi — smanjio se preostali broj godina, približila se smrt
an tîrḑîu — godina u kojoj kasni zrenje poljoprivrednih kultura
a trĭekut ań șî ań — protekle su godine i godine, prošlo je mnogo vremena
pomana la anu — godišnji pomen, daća na godišnjici smrti
žumataće đi an — pola godine
a ĭeșît anu — istekla je godina, navršila se
la svîrșîtu anuluĭ — na kraju godine
anol nou — nova godina
aĭa a fuost an — to je bilo prošle godine
(u izr.) pănă măĭ đ-a-l an fusă lu tuoț bińe — do pre neku godinu beše svima dobro [Por.]

Ana /Ana/ (i. ž.) — Ана
Ana a fost nume đes dat la fĭaće — Ana je bilo ime koje se često davalo devojčicama
đin nume Ana a ĭeșît poļikre Ańița șî Anuța — iz imena Ana nastali su nadimci Anica i Anuca [Por.]

andarma /andarmale/ (i. ž.) — андрамоља
șupa pļină đi andarmaļe, ńimik nuĭe đi vro trĭabă — šupa je puna andramolja, ništa nije za neku upotrebu [Por.]

andîra /întărâtă/ (gl. p. ref.) — задиркивати
kopilo-la sî andîră đi mińe — ono dete me zadirkuje
nu ći andara — ne provociraj
andîră pi draku — izaziva đavola [Crn.]
nu măĭ ma andăr đi ĭel — neću ga više zadirkitvati [Por.]

andîrmuańe /andârmoane/ (i. ž.) — андрамоље
nu puot să-ț spun ńimik dă razbuoĭ pănă no-l vĭeḑ, kî are mulće andîrmuańe pră ĭeal — ne mogu ništa da ti kažem o razboju dok ga sam ne vidiš, jer ima mnogo andrmolja na njemu [Stig]

Andriĭuońi /Andreianu/ (i. m.) — Андрејевци
Andriĭuońi đin saćiļi nuaștrĭe, nu sînt tot o rudă — Andrejevci iz naših sela nisu jedan rod [Crn.]

andrĭa /andrea/ (i. s.) — децембар
andrĭaua ĭe luna đi la urmă în an, ku ĭa s-a-nkĭeptorat anu pi kîļindarĭu ăl babĭesk — „andreja” je poslednji mesec u godini, njime se završavala godina u bapskom kalendaru
andrĭaua đe mult s-a kĭemat șă doă stamîń pi luna đi la urmă în an kînd s-a vișńit lupi — „andrejom” su se nazivale i dve nedelje u poslednjem mesecu u godini, kada su se parili vukovi [Por.]

andrĭea /andrea/ (i. ž.) — велика игла
andrĭeauă ĭe ak mare ku kare s-a fakut la śarapĭ șî manușă gruasă — „andreja” je velika igla sa kojom su se plele debele čarape i rukavice (Krivelj) [Crn.]
ĭuo ku andrĭaua kuos la măturĭ — ja sa velikom iglom opšivam metle (Laznica) [Hom.]

Androbĭeșći /Androbești/ (i. m.) — Андробићи
Androbĭeșći sînt vrĭańiś uamiń, șî traĭesk bińe ku tuoț — Androbići su vredni ljudi, i žive u slozi sa svima [Crn.]

Anđel /Angeliu/ (ž.r. Anđeļiĭa) — Анђел
moșu Anđel ku baba Anđeļiĭa n-avut kopiĭ — čiča Anđel i baba Anđelija nisu imali dece [Por.]

Anđeluońi /Angelovici/ (i. m.) — Анђеловићи
Anđeluońi a fuost triĭ fraț, șî tuoț a lukrat în maĭdan — bilo je tri brata Anđelovića, i svi su radili u rudniku [Crn.]

anđeļiaće /îndelete/ (pril.) — лагано
mînă anđeļiaće, kî ĭastă gĭață pi drum — vozi lagano, jer ima leda na putu [Crn.]

Anđeļiĭa /Angelia/ (i. ž.) — Анђелија
Anđeļiĭa a fuost muĭare ćinîră kînd a ramas văduvă — Anđelija je bila mlada žena kada je ostala udovica [Por.]

Anđeļiĭuońi /Angelioni/ (prid.) — Анђелијини
kînd a veńit, Anđeļiĭuońi đi la sat a kapatat imańe în utrina Babi-Ĭuańi — kad su se doselili, Anđelijini su od sela dobili zemlju u Baba-Joninoj utrini [Crn.]

Angel /Anghel/ (i. m.) — Анђел
moșu Angel a trait mult — čiča Angel je dugo živeo [Por.]

Angeluońi /Angheloiu/ (i. m.) — Ангеловци
Angeluońi au kîăș lîngă drumu Babi-Ĭuańi — Angelovci imaju kuće pored Babajonskog puta [Crn.]
Angeluońi, famiļa lu Angel Țîganu, kovaśu đi vrodată în Arnaglaua — Angeloni, familija Angela Ciganina, nekadašnjeg kovača u Rudnoj Glavi [Por.]

Anol Nou /Anul Nou/ (i. m.) — Нова Година
Anol Nou ĭe ḑîua đintîń pi kîļindarĭ ku kare înśape sî sa sokoćiaskă anu — Nova godina je prvi dan u kalendaru kojim počinje da se računa godina
đemult ḑîua kare a sîrbatorito aĭ nuoștri ka anol nou, a kaḑut la Sînvasîĭ — nekada dan koji su naši slavili kao novu godinu, padao je na Svetog Vasilija [Por.]

Anta /Antonie/ (i. m.) — Анта
Anta ĭe poļikra lu uom kare ĭe la karće skris ka Antoniĭe, dar aăla nume la rumîń a veńit pista bisîarikă — Anta je nadimak čoveka koji je kršten kao Antonije, a to ime je kod Vlaha došlo posredstvom crkve
muĭarĭa lu Anta sa kĭamă Antońasa — Antonova žena zove se Antonica [Por.]

antaļira /interna/ (gl. p.) — интернирати
ńamțî antaļira lumĭa far đi vină numa pintru partizań — Nemci su internirali nevine ljude samo zbog partizana [Por.]

antaļirit /internat/ (prid.) — интерниран
la antaļirit Bugari, ș-a murit în lager — internirali su ga Bugari, i umro je u logoru [Por.]

Antońeșći /Antonești/ (i. m.) — Антонијевци
alu Anta — Antini [Crn.]

Anuță /Anuţă/ (i. ž.) — Ануца
pi fata kare a fuost bućeḑată Ana, a putut s-o poļikraḑă Ańița or Anuța — devojčici krštenoj imenom Ana, mogli su da tepaju Anica ili Anuca
fir đi firu alu vro Anuță s-a kĭemat Anuțuońi, dupa śe poļikră s-a prizuvit la karće Anucić — potomci Anuce zvali su se Anuconi, od kog nadimka je nastalo posrbljeno prezime Anucić [Por.]

Anuțoĭ /Anuţei/ (i. m.) — Ануцој
ĭel ĭestă ńepotu lu Pătru Anuțoĭu — on je unuk Petra Anucoja [Kmp.]

anunța /anunţa/ (gl. p.) — оглашавати
kînd s-a fakut nunta, s-anunțît pin lume, sî sa șćiĭe śe o să fiĭe — kada se spremala svadba, oglašavala se po narodu, da bi se znalo šta se sprema [Por.]

ańi /inele anuale/ (i. ž.) — годови
numarăm ańi lu ļiemn đi pi bușćanu luĭ — brojimo godine drveta sa njegovog panja [Por.]

Ańița /Aniţa/ (i. ž.) — Аница
pi paramamî-mĭa a bućeḑato Ana, ma ĭ-a ḑîs đi milă Ańița, ș-așa ĭ-a ramas păn-la muarće — moju prababu su krstili Ana, ali su je od milošte zvali Anica, i tako joj je ostalo do smrti [Por.]

ańin /anin/ (i. m.) — јова
țîn minće đin kopilariĭe un ańin mare, ĭerĭa sîngur în mižluoku ļivĭeḑî, nalt șî krĭengarat, ku puaļiļi rîđikaće đi la pomînt, supt kare a fuost umbra gruasă — pamtim iz detinjstva jednu veliku jovu, beše usamljena sred livade, visoka i razgranata, sa krošnjom odignutom od zemlje, pod kojom je bila debela hladovina [Por.]
Vaļa ku ańinu — izvorno vlaško ime crnorečkog sela Valakonje: „Dolina jove” [Crn.]

ańina /anina/ (gl. p. ref.) — окачити (се)
nu ańina trasta-ĭa atîta đi sus, n-o sî puot s-o aźung — nemoj kačiti tu torbu tako visoko, neću moći da je dohvatim [Por.]

ańińiș /aniniș/ (i. s.) — јововина
ańińiș ĭe luok unđe ĭastă mulț ańiń — jovovina je mesto gde ima dosta jove [Por.]

Apa albă /Apa albă/ (i. ž.) — Бела вода
Apa albă a fuost ogaș kare avut izvuor la Kulmeźiĭ, ș-a tunat în Șașka đi đirĭapta, la Stîlp — Bela voda je bio potok, koji je izvirao na Kulma Hadžiji, a ulivao se sa desne strane u Šašku kod Stlpa
unđe a mĭers vrodată Apa albă, akuma ĭe kuopu lu Rudńik, ogașu s-a pĭerdut — gde je nekada tekao potok Bela voda, sada je kop Rudnika, potok se izgubio
nume „apa albă” rumîńi dau la tuot ogașu kare la fund are pĭetre albe — ime „bela voda” Vlasi daju svakom potoku koji na dnu ima belo kamenje [Por.]

apara /apăra/ (gl.) — бранити
apîră kopiĭi đi kîń — brani decu od pasa
sî apîră đi rîaļe — brani se od zla
apîră lumĭa đi dušmań — brani narod od neprijatelja
sî apîră karĭe kum puaće — brani se kako ko može
golman, apîră guolu la luptă — golman, brani golu na fudbalu
ku fum apîră satu đi śumă — dimom brani selo od kuge
ma apîr đi napastă — branim se od nepravde [Crn.]
duamńe apîră — bože sačuvaj
apără-ńi duamńe — sačuvaj nas bože [Por.]

apastuol /apostol/ (i. m.) — апостол
doĭsprîaśe apastuoļ — dvanaest apostola [Por.]

apaș /apaș/ (i. m.) — битанга
așa apaș n-a măĭ vaḑut lumĭa pănă akuma, minće șă fură ka ńima — takvu bitangu još nije video svet do sada, laže i krade ko niko [Por.]

apatĭe /apotecă/ (i. ž.) — апотека
ma duk în apatĭekă, să kumpîr ļakurĭ — idem u apoteku da kupim lekove [Por.]

apatuos /apătos/ (prid.) — водњикав
pĭapino-sta ĭe apatuos, șî nuĭe dulśe — ova dinja je vodnjikava, i nije slatka [Crn.]
mĭ-a dat tata un luok apatuos, numa puot bruoșćiļi să krĭesk în ĭel — dao mi je otac jednu vodnjikavu njivu, mogu samo žabe da gajim u njoj [Por.]

apaurî (gl.) ● v. paurî [Por.]

a /apă/ (i. ž.) — вода
apă adînkă — duboka voda
apă mare — velika (nadošla) voda
apă ļină — tiha, mirna voda
apă skundă — plitka voda, plićak
apă kaldă — topla voda
apă fĭartă — prokuvana voda
apă fĭerbinće — vrela voda
apă molkuță — mlaka voda
apă klośită, klośitură — ustajala, bljutava voda
apă dulśe — slatka, zašećerena voda
apă sarată — slana voda
apă akră — kisela voda
apă ļimpiđe — bistra voda
apă kurată — čista voda
apă tulburĭe — mutna voda
apă albă — bela voda (čest toponim)
apă ńagră — crna voda (zbog crnog kamenja u koritu vodotoka)
apă rîstośită — rastoka, vododelnica
apă înfundată — zajažena, zaustavljena voda; ponornica
apă skumpă — skupa voda, voda iz apoteke
apă întîńită — voda sa sastava dvaju potoka (ima magijsku moć, koristi se u bajanju)
apă ńinśepută — nenačeta voda, voda na izvoru, voda koju pre tog mesta nije zahvatio i nije pio niko (ima magijsku moć, koristi se u bajanju)
apă întuarsă — voda koja se u vodotoku okreće u mestu; pridaje joj se magijsku moć, i koristi se u bajanju za vraćanje čini
apă morțuagă (morțîșuagă) — mrtvačka voda, voda koja se zatekla u sudovima pri prolasku pogrebne povorke pored kuće (obavezno se baca)
apă slubaḑîtă — „oslobođena” voda, voda koja se u posebnom obredu izlivanja (libacije) namenjuje pokojnicima
apa stuarsă — oceđena voda
apa đi pi strĭeș — kišnica
gura api — ušće
pi apă la valje — nizvodno
pi apă la đal — uzvodno
a luvat apa — odnela voda
îńekat în apă — udavljen u vodi
sa dus pi apă — otišlo niz vodu
a veńit apa — nadošla voda
matka api — vodena matica; matica reke
fara apă — bezvodan [Por.]
apă mută — voda koja se uzima sa tri izvora i daje samrtniku koji teško umire
apă boćeḑată — krštena voda, uzima se na Bogojavljenje i čuva za lečenje
apă skumpă — skupa voda, unosi se u domaćinstvo pokojnika tokom petrovdanskog posta [Crn.]
apă spintă — plitka voda (Kobilje) [Stig]

apă înpușka /apă-înpușcată/ (sint.) — упуцана вода
apă kurgatuare în kare vrîžîtuorĭu pokńașće ku puška, s-o „omuară” đi sî fakă ku ĭa đeskînćiśiļi aļi măĭ tarĭ — tekuća voda u koju vrač puca puškom, da je „ubije” da bi njome spremao najjače vradžbine [Por.]

apă întuarsă /apă întoarsă/ (i. ž.) — повраћена вода
apa întuarsă ĭe apă kare-n matkă sa-nvîrćașće în luok, kare sa-ntuarśe napuoĭ — povraćena voda je voda koja se u matici okreće u mestu, koja se kreće unazad
apa întuarsă sa duśe la vrîžîtuare, șî ĭa ku ĭa faśe đeskînćik kare sa kĭamă „întorsură” — povraćena voda nosi se vračari, koja u njoj izvodi bajalicu koja se zove „vraćanje čini” [Por.]

apă ńinśepu /apă neincepută/ (i. ž.) — неначета вода
apă ńinśepută ĭe apă kurată, kare n-a bauto ńima, luvată đi la luok đi unđe apa izvorĭaḑă đin pomînt — nenačeta voda je čista voda, koju nije pio niko, zahvaćena sa mesta gde voda izvire iz zemlje
ku apă ńinśepută vražîtuoriļi fak tuaće đeskînćiśe — sa nenačetom vodom vračare rade sva bajanja [Por.]

apăra /apăra/ (gl.) — бранити
đi źaba sa apîră, đe vină ĭe đi kînd s-a naskut — uzalud se brani, kriv je od kako se rodio [Por.]

apipai /a pipăi/ (gl. p. ref.) — пипати
ńagura bîznă ĭe, șî ĭel apipiĭe pi lînga ĭel să vadă unđe ĭe — mrkli je mrak, i on pipa oko sebe da vidi gde je
ĭe apipiĭe aiśa, vĭeḑ śi ĭe — pipni ovde, vidi šta je [Por.]

apipiĭa /pipăială/ (i. ž.) — пипање
đi źaba atîta apipiĭală pi parĭeț, nu gasîră ńimika — uzalud toliko pipanje po zidovima, nisu našli ništa [Por.]

apipiĭat /pipăit/ (prid.) — опипан
a fuost bîksală, șî ĭa, saraka, fusă apipiĭată đin tuaće părțîļi — bila je gužva, i ona, sirota, beše opipana sa svih strana [Por.]

apļeka /apleca/ (gl. p. ref.) — сагињати (се)
puartă krețanu skurt, șî kînd sa apļakă, iĭ sa vĭađe kuru guol — nosi kratak krecan i kad se sagne, vidi joj se golo dupe
apļakă kopilu — doji dete
apļakă vițălu — doji tele [Por.]

apļekare /aplecare/ (i. ž.) — сагињање
vrĭamĭa ĭe đi apļekarĭa kopilașuluĭ, da mumî-sa înga nu sa-ntuors đin sat — vreme je za dojenje bebe, a majka mu se još nije vratila iz sela [Por.]

apļekat /aplecat/ (prid.) — погнут
đi kînd uaĭa-ĭa stă ku kapu apļekat, puaće-fi đi śieva ĭ-a kaḑut grĭeu — otkad ona ovca stoji pognute glave, možda joj je od nečega pripala muka [Por.]

apļekatuarĭe /aplecătoare/ (i. ž.) — недоиља
apļekatuarĭe ĭe uaĭa kare nu lasă mńelu iĭ s-o sugă, numa pîkurari o apļeakă la sîlă — nedoilja je ovca koja je ne pušta svoje jagnje da je siše, već čobani moraju na silu da ga podoje [Por.]

aprinđe /aprinde/ (gl. p. ref.) — палити
aprinđe-m bîtu đi mașînă — zapali mi palidrvce
du-će, aprinđe gunuoĭu-la să ardă — idi, zapali ono đubre da izgori
ăl luvă la uokĭ, șă aprinsă pușkă — uze ga na nišan, i opali iz puške
ńiś nu gaćiĭ vuorba da ĭel sa aprinsă, ńi svađirăm ka țîgańi — nisam ni završio reč a on se upalio, svađali smo se kao Cigani [Por.]

aprinsu /aprinsură/ (i. ž.) — паљевина
prĭa mare aprinsură a fuost, șă n-a putut ńima s-o stîngă ļesńe — prevelika je pljevina bila, i nije mogao niko da je ugasi lako
kînd sa-ntuors đin rat, a gasît numa aprinsura kășî — kad se vratio iz rata, našao je samo zgarište kuće [Por.]

apropiĭa /apropia/ (gl. p. ref.) — приближити
sa apruapiĭe đi nuoĭ — prbližava nam se
vreu kumva sî ma apruopiĭ đi ćińe — želim nekako da ti se približim [Por.]

apropiĭat /apropiat/ (prid.) — близак
karu a fuost apropiĭat đi borugă, ș-aluńikat șî s-a răsturnat — kola su bila ostavljena blizu uvale, pa su skliznula i preturila se
ăn sak a fuost apropiĭat śinḑăś đi kiļe — u džaku je bilo približno petedest kila [Por.]

apruape /aproape/ (pril.) — близу
apruape la o sută — blizu sto, oko stotinu
șî măĭ apruapiĭe — još bliži; najbliži [Por.]

apruor /amproor/ (i. s.) — испаша
s-a dus ku uoĭļi la apruor, să ļi paskă bińe đi măsurat lapćiļi la baśiĭe — otišao je sa ovcama na ispašu, da ih dobro napase za merenje mleka na bačiji [Por.]

apsa /pușcărie/ (i. ž.) — апсана
la înkis o țîră în apsană, să-ĭ vină minća — zatvorili ga malo u apsanu, da dođe pameti [Por.]

apsanźiu /apsangiu/ (i. m.) — апсанџија
a dat mită la apsanźiu, să-l kaće kîta măĭ bun — podmitio je apsandžiju da ga pazi malo bolje
l-a prins apsanźiu, șî l-a mînat la-nkisuare — uhvatio ga apsandžija, i oterao ga u zatvor [Por.]

apsă /pușcărie/ (i. ž.) — затвор
a fuost în apsă pintru furaluk — bio je na robiji zbog krađe [Por.]

apt /apt/ (prid.) — насилан
mĭ-a luvat un darap đi pomînt la aptă — uzeo mi je komad zemlje nasilno (Tanda) [Por.]

apta /apta/ (gl.) — силити
nu apta pi ńima, kî ĭe pakat — ne sili nikog, jer je greh (Tanda) [Por.]

aptaș /aptaș ?/ (i. m.) — насилник
aptaș ĭe aăla kare ĭa ku aptă — aptaš je onaj koji uzima na silu
komuńișći dupa rat a fuost marĭ aptaș, a luvat moșîĭa đi l-aĭ vrĭańiś, ș-a dato la puturuoșî luor — komunisti su posle rata bili veliki nasilnici, otimali su imanje od vrednih i davali je njihovim lenčugama (Tanda) [Por.]

aptă /apt/ (i. ž.) — насиље
uom sprimit numa đi aptă — čovek spreman samo na naseilje
đi vrĭamĭa đi rat, ńamțî a fakut mulće îăpț — za vreme rata, Nemci su činili mnoga nasilja (Tanda) [Por.]

apuanka /poancă/ (pril.) — наопако
śe gođe lukră, lukră apuanka — sve što radi, radi naopako [Por.]

apuka /apuca/ (gl. p.) — почињати
apukă lukru — počinje posao
apukă đin skurt — hvata se (nečega) na prečac
apukă pi drum în đal — uhvatio se puta uzbrdo, krenuo je uzbrdo
apukă-ț drumu! — hvataj se puta! odlazi odavde! skloni se! (fig.) gledaj svoja polsa, ne mešaj se
ma apukă frika — hvata me strah
ăl apukă śe-l apukă — nešto ga hvata, obuzima, opseda [Por.]

apukat /apucat/ (prid.) — започет
mara-sta ĭe apukată đi vĭerm — ova jabuka je načeta od crva [Por.]

apukatu (i. ž.) ● v. apukatură1 [Por.]

apukatu2 /apucatură/ (i. ž.) — бајалица против грипа
apukatură ĭe đeskînćik đi apukat — apukatura je bajalica protiv gripa [Por.]

apukatu1 /apucătură/ (i. ž.) — грип
la prins apukatu, s-a pus apukatura pi ĭel — uhvatio ga je grip (ili neka druga bolest, koja je propraćena drhtavicom i temperaturom)
đeskînćik đi apukatu, đi apukatură — bajalica protiv gripa [Por.]

apuos /apos/ (prid.) — воден
am un luok lînga rîu, apuos ku tuot, bun ĭe numa đi vîrḑariĭe — imam njivu pored reke, potpuno je vodnjikav, dobar je samo sa kupusište [Por.]

apuriĭe /apărie/ (i. ž.) — водурина
apuriĭe în tuaće părțîļi — vodurina na sve strane
veńi o apușînă ku tuot, șî ńi luvă kasa — nadošla je neka vodurina, i odnela nam kuću [Por.]

apus /apus/ (i. m.) — запад
suarili ĭe la apus — sunce je na zapadu
a veńit un uom ďi la apus — došao je čovek sa zapada [Dun.]
am grabit s-ažung la koļibă pănă la apus đe suare — žurio sam da stignem kući do zalaska sunca (Tanda) [Por.]

apșua /apșuară/ (i. ž.) — водица
apșuară ĭe apă mikă, slabă or puțînă — vodica je plitka, slaba ili mala voda
a ĭeșît apșuara, akuș sa nașće — potekla je vodica (=pukao vodenjak), brzo će se poroditi [Por.]

ar1 /ar1/ (i. m.) — ар
aru nuĭe masură batrînă đi pomînt — ar nije stara mera za površinu zemljišta
đemult pomînt sa mîsurat ku ḑîua đi arat, da ļivađa ku ḑîua đi kosît — nekada se zemlja merila danom oranja, a livada danom košenja [Por.]

ara /ara/ (gl. p.) — орати
vrodată lumĭa tuată ara ku plugurļi đi ļiemn — nekada su svi ljudi orali drvenim plugom [Por.]

arag /hărag/ (i. s.) — рабош
aragu ĭe un bît, śopļit în patru mukĭe, pi kare ku kuțîtu sa skobĭesk sămńiļi kînd sa masură lapćiļi la baśiĭe — raboš je komad drveta, izdeljan četvrtasto, na kome se nožem urezuju znaci kad se meri mleko na bačiji [GPek]

aram /haram/ (i. ž.) — клетва
aram să fiĭe — proklet bio [Por.]

aramaș /rămaș/ (i. ž.) — опклада
s-a luvat la aramaș, s-a aramașît — opkladili se, sklopili opkladu
a pĭerdut aramașu — igubio opkladu
aĭ, faśem aramaș, dakă kućeḑ — hajde, da se opkladimo, ako smeš [Por.]

aramașî /rămăși/ (gl. p. ref.) — кладити се
iĭ drag sî sa aramașîaska ku fiĭe kare — voli da se kladi sa bilo kim
nu ći aramașî dakă n-aĭ bań — nemoj se kladiti, ako nemaš pare [Por.]

ara /aramă/ (i. ž.) — бакар
đi aramă — od bakra, bakarno
kaldarĭe đi aramă — bakrač
rudńik đi aramă — rudnik bakra [Por.]

arambaș /harambașă/ (i. m.) — харамбаша
arambașa puartă uoțî — harambaša predvodi hajduke
arambaș mare, aramiu, ńima n-are paśe đi ĭel — veliki harambaša, aramija, niko nema mira od njega [Por.]

arami /arămi/ (gl.) — лемити бакром
numa țîgańi aramit bun kaldîărîļi — samo su Cigani dobro lemili bakrače [Por.]

arang (i. m.) ● v. rang [GPek]

aranga /aranga/ (pril.) — поребарке
a ustańit, s-a dat đi aranga la umbră, a pus mîna kîpatîń, śkă, să uđińaskă o țîră — umorio se, legao porebarke u hlad, stavio ruku pod glavu, veli, da malo predahne (Krivelj) [Crn.]
đi aranga nu puoț mult sî ḑaś, kî ći duor uasîļi, da ńiś n-aĭ kînd kî ĭe aranga ođină skurtă — porebarke ne možeš dugo da ležiš, jer te zabole koske, a nemaš ni vremena jer je „aranga” kratak predah (Tanda)
kînd ći daĭ đi aranga, n-aĭ unđe, numa puń mîna supt kap, kî aĭa ĭe ođină în padure, la luok, dupa viće, unđe nuĭe ńiś pat, ńiś kîpatîń — kad se prućiš porebarke, nemaš kud, nego staviš ruku pod glavu, jer je to predah u šumi, na njivi, za stokom, gde nema ni kreveta, ni jastuka (Rudna Glava) [Por.]
đi aranga sa ḑîśe kînd staĭ pi o parće, rîḑîmat în kuot; așa nu puoț sî duormĭ, numa kukîĭ kîćikîta — „aranga” se kaže kad ležiš na jednoj strani, oslonjen na lakat; tako ne možeš da spavaš, nego samo kunjaš pomalo (Jasikovo) [GPek]

Aranźel /arhanghel/ (i. m.) — Аранђел
la uom kare ḑaśe pi muarće, Aranźelu vińe ku triĭ kuțîće, șă-ĭ skuaće sufļitu — čoveku koji leži na samrti, Aranđel dolazi sa tri noža, i vadi mu dušu
Svići Aranźelu ĭe prazńiku alu mulț rumîń; ĭastă Aranźel đi vară, șî Aranźel đi tuamnă — Sveti Aranđeo je slava mnogih Vlaha; postoji letni i jesenji Aranđel II. (antr.) l.i. Aranđel
ĭastă kopiĭ la rumîń, lu kare nașu la boćeḑ ļ-a dat nume Aranźel, kî sî-ĭ pazaskă Aranźelu, să nu-ĭ ĭa ćińirĭ — ima vlaške dece kojima je kum na krštenju dao ime Aranđel, da ih Aranđel čuva, da ih ne uzme mlade [Por.]

arańi /hrăni/ (gl. p. ref.) — хранити
fuamiće mare, da multă lume trăbe arańi — velika je glad, a mnogo naroda treba nahraniti
arańașće puorśi — hrani, tovi svinje
grĭeu ĭe kînd naĭ ku śe să arańeșć kopiĭi — teško je kad nemaš čime da nahraniš decu [Por.]

arat /аrаt/ (prid.) — изоран
luoku ĭe abĭa arat ku duauă parĭekĭ đi buoĭ — njiva je jedva izorana sa dva para volova [Crn.]

arata /arăta/ (gl. p.) — показивати
puvesta, ama nu arata ku mîna kîtra mińe — pričaj, ali nemoj pokazivati rukom na mene
spuńeț lukru, să nu ći arăt ĭo — priznaj delo, da te ne otkrijem ja
tare đi kap, amunka uomu puaće-ĭ arata kă nu vorbĭașće đirĭept — tvrdoglav, teško mu čovek može dokazati da nije u pravu [Por.]

aratarĭe /arătare/ (i. ž.) — привиђење
măĭ đes aratarĭa sa faśe-n vis — predskazanje se najčešće javlja u snu
đeskînćik đi aratarĭe — bajalica protiv priviđenja [Por.]

aratat /arătat/ (prid.) — приказан
sămnu ăl aratat, nu la înțaļes ńima — pokazani znak nije razumeo niko [Por.]

aratuo /arător/ (i. m.) — орач
kopiĭi đi miś s-a învațat să mîńe plugu, đi să fiĭe aratuorĭ buń — deca su se od malih nogu učila da teraju plug, da bi bili dobri orači
luok aratuorĭ — oranica
buou aratuorĭ — oraći vo [Por.]

aratu /arătură/ (i. ž.) — орање
luoku are o ḑî đi aratură, puaće șî măĭ tare — njiva ima dan oranja, možda i jače [Crn.]
asta ĭe pomînt bun đi aratură — ovo je zemljište dobro za oranicu [Por.]

arazna /arazna/ (pril.) — засебно
pus đ-arazna, să nu sa pĭardă, șî rîḑîmat đi parĭaće, să nu sa pluaĭe — stavljen na stranu, da se ne izgubi, i naslonjen na zid, da ne kisne [Por.]

arba /animal hrănit cu biberonul/ (i. m.) — сисавче без сисе
arbarĭ ĭe mĭal, purśĭal or vițăal, apļekat la țîță ku lapće dă vakă, kă mumă-sa a-nțarkat, or n-are luok la țîță dă ĭeal — arbar je sisavče: jagnje, prase ili tele, koje se doji na cucli sa kravljim mlekom, jer mu je majka ostala bez mleka, ili nema na sisi mesta za njega [Hom.]

arbiu /arbiu/ (i. m.) — набијач
arbiu s-a fakut đi-n ļiemn tarĭe — nabijač je pravljen od tvrdog drveta [Crn.]

arț /arţ/ (i. m.) — мрс
kînd ĭe arț, nu sî postîașće — kad je trapava nedelja, ne posti se [Crn.]
arț sa kĭamă ḑîļiļi dupa puosturĭ marĭ, în kare nu sa postîașće mĭerkurĭa șî vińirĭa — „arc” je naziv za dane posle velikih postova, kada se mrsi sredom i petkom [Por.]
arțurĭ măĭ întîń kad dupa Kraśun, șî țîn pănă la Boćaḑă, pĭe urmă ĭastă dupa Pașć, kînd ĭasă puostu parĭasîmiluor — „arci” prvo padaju posle Božića i drže do Bogojavljanja, posle ih ima posle Uskrsa, kad istekne četrdesetodnevni post [GPek]

arțag /arţag/ (i. s.) — зловољност
așa arțag n-a fuost în lumĭe đi dupa ratu ku mńamțî — takva zlovoljnost u ljudima nije bila još od rata sa Nemcima [Por.]

arțaguos /arţăgos/ (prid.) — зловољан
uom arțaguos — kavgadžija, napasnik; svađalica [Por.]

arța /arţar/ (i. m.) — црни јавор
arțarĭu ĭe bun đi fakut fluĭere șî dĭelurĭ đi laută — crni javor je dobar za izradu frula i delova za violinu
arțarĭ ĭe un fĭeļ đi palćin — arcar je vrsta javora [Por.]

arćiĭe /hârtie/ (i. ž.) — хартија
fuaĭe đi arćiĭe — list papira
arćiĭa đi skris — hartija za pisanje
pus pi arćiĭe, să nu sa zauĭće — stavljeno na papir, da se ne zaboravi; zabeleženo, zapisano
supțîrĭe ka arćiĭa — tanko kao hartija [Por.]

ardou /hârdău/ (i. m.) — ардов
am kîpatat bataĭe odată kînd am fuost mik, pintru śe m-am bagat în ardou sî ma źuok — dobio sam batine jednom, kad sam bio mali, zatošto sam ušao u ardov da se igram [Por.]
în ardou s-a țînut komina, în vrĭamĭa kînd kazańiļi a fuost rare — u ardovu se čuvala komina, u vreme kada je kazana za pečenje bilo malo [Crn.]

arḑîmĭe (i. ž.) ● v. arđimĭe [Por.]

arğint (i. s.) ● v. arźint [Kmp.]

Arđal /Ardeal/ (i. m.) — Ердељ
poļikra ńi Arđelańi, kă aĭnuoștri aĭ batrîń, a veńit đin Arđal — nadimak nam je „Arđelani” jer su naši stari došli iz Arđala (=Erdelja) [Por.]

arđa /ardere/ (i. ž.) — згариште
ĭastă o arđală în poĭană, sigurat vrunu a fakut fuoku — ima neko zgarište u polju, sigurno je neko ložio vatru
pripĭașće suariļi, șî đi arđală nu puoț să sufļi — pripeklo sunce, i od vreline ne možeš da dišeš [Por.]

arđa /argeao ?/ (i. ž.) — камен
pi arđauă măĭ mult păkurari a kuopt ļipiĭe, da șî lumĭa kînd a trait pin zbăgurĭ — na kamenu su najčešće čobani pekli lepinje, a i ljudi kada su živeli u zbegovima [Por.]

arđe /arde/ (gl.) — горети
kînd ińima înśĭape a arđe, nu sa stîmpără ku apă — kad srce počne goreti, ne gasi se vodom
arđeĭ palmă! — ošamari ga! (ošamariti )
arđe suariļi — sunce peče, žeže
arđe fuoku ku stînsu — vatra gori bez plamena, tinja [Por.]

arđimĭe /arzime ?/ (i. ž.) — врелина
arđimĭe mare, sa uskă tuot — velika sparina, sve se suši [Por.]

arďi /ardei/ (i. m.) — паприка
arďiu ĭuťe — ljuta paprika
arďiĭe umpluťe — punjene paprike
arďiu dulče — slatka paprika
pačebuĭa — aleva paprika [Kmp.]

arďika /ridica/ (gl. p. ref.) — дизати (се)
kînd sa kulkă, greu s-arďikă — kad legne, teško se diže [Kmp.]

arendă /arendă/ (i. ž.) — аренда
lukră la arendă — radi pod zakup [Buf.]

argasa /argăseală/ (i. ž.) — штављење
lukru grĭeu ĭe argasală la pĭeĭ — štavljenje kože je težak posao [Por.]

argasî /argăsi/ (gl. p.) — штавити
đemult la nuoĭ în sat nu sa măĭ argasîăsk pĭeiļi — odavno se kod nas u selu više ne štave kože [Por.]

argasîĭe (i. ž.) ● v. argasală [Por.]

argat /argat/ (i. m.) — надничар
tata ku muma a fuost argaț pin sat, ama ĭară ń-a krĭeskut, să fim uamiń — otac i majka su bili seoskui nadničari, ali su nas podigli, da budemo ljudi na svom mestu
ku lukru tuot argat am fuost — sa poslom sam sve mučenik bio [Por.]

arič /arici/ (i. m.) — јеж
kînd kopii bat ďin palme, ariču sa fače gem — kad deca pljeskaju rukama, jež se skupi u klube [Kmp.]

aripă /aripă/ (i. ž.) — крило
baće đin ărpĭ — mlatara krilima
a kîpatat ărpĭ — dobio krila, (fig.) osmelio se, okuražio
aripa śĭeruluĭ — nebeski svod (Rudna Glava) [Por.]

ariș /aric/ (i. m.) — јеж
ariśu ku ariśuaĭka duorm în frunḑă — jež i ježica spavaju u lišću [Por.]

arit /ariet/ (i. ž.) — околина
aritu kăśî — okućnica
fuź đin aritu mĭeu! — beži mi s očiju!
kît sa vĭađe ku uoki arito-sta, tuot ĭe moșîĭa mĭa — koliko se očima vidi okolo, sve je moje imanje [Por.]

ariuș /coricov/ (i. s.) — киселица
ariuș ĭe puom sîrbaćik ku puama akră — kiselica je divlja voćka sa kiselim plodom [Por.]

arîăț /erete/ (i. m.) — кобац
kluoța apîră pîlgu ĭeĭ đi arîăț — kvočka brani svoje jato od kopca [Crn.]

arîng /harang/ (i. s.) — црквено звоно
baće arîngu, a murit vrunu — lupa crkveno zvono, umro je neko [Por.]
la Praova kînd baťe arîngu ďe doo ori a murit om, da dakă baťe arîngu ďe tri ori, a murit famiĭe — u Prahovu ako crkveno zvono bije dva puta, umro je muškarac, a ako bije tri puta, umrla je žena [Kmp.]

arĭaće /arete/ (i. m.) — приплодно грло
đin duoĭ omeńeșć, un mńel las đi arĭaće — od dva muška, jedno jagnje ću ostaviti za priplod [Crn.]
arĭaće ĭe berbĭek, ažuns đi mîrļit uoiļi — „arjaće” je ovan, dospeo za mrkanje ovaca [Por.]

arĭe /arie/ (i. ž.) — гумно
arĭe ĭe luok unđe sa trăirat șî s-a vînturat grîu ku kalu șî ku vîntu — gumno je mesto gde se pomoću konja i vetra vršilo i vejalo žito [Por.]

ark /arc/ (i. m.) — лук
ark ku kare sa arunkă saźata — „ark” je luk kojim se izbacuje strela
ark đi laută — violinsko gudalo
traźe ku arku pi kuarda gruasă — prevlači gudalom preko debele žice (svira dubokim tonom)
kasă ku arkurĭ — kuća sa lukovima [Crn.]
arku dă taĭat koļiașa — luk za sečenja kačamka (Sige) [Hom.]

arkaș /arcaș/ (i. m.) — стрелац
arkaș a fuost uom înarmat ku ark șî saźată — strelac je bio čovek naoružan lukom i strelom
bun arkaș ĭe uom kare puaće să putrîvĭaskă ku pușka tuot śe ĭa la nișan — dobar strelac je čovek koji može puškom da pogodi sve što uzme na nišan
rar a fuost arkaș buń pin saćiļi nuaștre, șî lîutari măĭ mult sîngurĭ a ogođit arkurļi kare ļi s-a frînt — retki su bili dobri gudalari po našim selima, pa su violinisti sami popravljali gudala koja su im se lomila [Por.]

arma /arma/ (gl. nesvrš.) — оружати
a-nśeput să armĭaḑă ćińerișu, să fiĭe sprimiț đi rat — počeli su da naoružavaju omladinu, da bude spremna za rat [Por.]

armasa /armăsar/ (i. m.) — пастув
kal ńiskopit — neuškopljen konj
kal zburatuorĭ, labduruos — poletan, konj za ponos [Crn.]

armat /armat/ (prid.) — наоружан
uamiń armaț — naoružani ljudi [Por.]

arma /armată/ (i. ž.) — армија
s-a dus în armată — otišao u armiju, regrutovan [Por.]

armă /armă/ (i. ž.) — оружје
armă înćinsă — uperena puška
armă trasă — zapeta puška
ku arma-n mînă — s puškom u ruci [Por.]

armurika /armonică/ (i. ž.) — хармоника
armurikă ďe gură — usna harmonika [Kmp.]
a-nvațat la șkuală sî kînće đin armuńikă — učio je u školi da svira harmoniku [Por.]

Arnaglaua /Arnaglaua/ (i. ž.) — Рудна Глава
pin Arnaglaua trĭaśe rîu Șașka — kroz Rudnu Glavu protiče reka Šaška
Arnaglaua ĭe sat đaluruos, are mulće kulmĭe șî ogașă — Rudna Glava je brdsko selo, ima mnogo kosa i potoka
ogașîļi tună în rîu Șașka, đi parća đirĭaptă: Biļizvuorța, Ostrovița șî Lozovița, da đi parća stîngă Bļizńa, Bistovița Mikă șî Bristovița Mare — potoci se ulivaju u reku Šašku, s desna: Beli Izvor, Ostrovica i Lozovica, a s leve strane Blizna, Mala i Velika Brestovica
Arnaglaua are patru kotunurĭ marĭ, kare sa kĭamă: Bļizńa, Krșĭe, Șopît șî Bugoglaua — Rudna Glava ima četiri velika zaseoka, koji se zovu: Blizna, Krš, Šopot i Bukova Glava [Por.]

arnaglavĭan /arnaglăvean ?/ (i. m.) — Рудноглавац
arnaglavĭanuĭe uom đi Arnaglaua, sat rumîńesk în Porĭeśa đi Sus — Rudnoglavac je čovek iz Rudne Glave, vlaškog sela u Gornjem Poreču [Por.]

arnaglavĭa /arnaglăveană ?/ (i. ž.) — Рудноглавка
arnaglavĭană ĭe famĭaĭe muĭerĭaskă, kare ĭe naskută or traĭașće în sat rumîńesk Arnaglaua, în Porĭeśa đi Sus — Rudnoglavka je ženska osoba, koja je rođena ili živi u vlaškom selu Rudna Glava, u Gornjem Poreču [Por.]

Arnaut /Arnăut/ (i.m.) — Арнаут
kînd am trekut pistă Albaniĭa, ń-a batut fuamĭa, źeru șî arnauțî — kad smo prelazili preko Albanije, tukli su nas glad, mraz i Arnauti [Crn.]
kînd armata sîrbĭaskă s-a tras pista Albańiĭa, ńima n-a drîzńit sî fure śeva đi mînkare đi la arnauț, kî arnauțî nu ļ-a dat ńimika ńiś pi bań, numa rumîńi aĭ nuoștri a kućeḑat aĭa să fakă — kada se srpska vojska povlačila preko Albanije, niko nije smeo od Arnauta da ukrade nešto za jelo, jer Arnauti nisu davali ništa ni za pare, samo su naši Vlasi to smeli da urade [Por.]

arnaut /arnaut ?/ (i. m.) — арнаут
arnaut a fuost o fuarmă đe kukuruḑ gruos ku doaḑăś șî patru đi rîndurĭ đi buobe pi drugă — arnaut je bila vrsta debelolg kukuruza sa dvadeset i četiri reda zrna na klipu
samînța đi arnaut a dus aĭ nuoștri voĭńiś đin Albaniĭa, kînd a trĭekut pista ĭa în rato-l đin tîń — seme arnauta doneli su naši vojnici iz Albanije, kada su je prešli u prvom svetskom ratu
arnautu nu s-a prins la nuoĭ, șî lumĭa s-a lasat đi ĭel — arnaut se nije primio kod nas, i ljudi su ga napustili [Por.]

Arnauta /Arnăută/ (i. ž.) — Арнаута
Arnauta buļuoțuluĭ pimovara ĭe turburĭe, da vară arĭe apă puțînă — boljevačka Arnauta je s proleća mutna, a leti ima malo vode [Crn.]

arnă /arnă/ (i. ž.) — арна (?)
a fakut la uom în kuzńiță arnă-barnă, ș-a skapat ńibatut — napravio je čoveku haos u kovačnici, i utekao bez batina [Por.]

arńiğ /arnici/ (i. s.) — конац
a kumpărat la muĭere ață ďe kusut — kupio ženi konac za vez [Kmp.]

arńik /harnic/ (prid.) — вредан
uom arńik, are spuorĭ la lukru — vredan čovek, ima napredak u poslu [Por.]

arńiś /arnici/ (i. m.) — памучни конац
am tuors bunbak đi arńiś — prela sam pamuk za vez
puĭaĭ kamașă nuauă ku rîurĭ đi arńiś — izvezla sam novu košulju pamučnim koncem
rîuri puĭaț ku arńiś sînt mîĭ marunț șî mîĭ țînatuorĭ — vez rađen pamučnim koncem je sitniji i trajniji [Crn.]
arńiź — sitan vez [Por.]

arpaźik /arpagic/ (i. m.) — арпаџик
arpaźiku ĭe măĭ bun sĭ sa pună tuamna, kă śĭapa, kînd krĭașće n-o prinđe sîaśita — arpadžik je najbolje da se sadi ujesen, jer luk, kada bude nicao, neće zahvatiti suša [Por.]

arpiĭa /arpiia/ (gl.) — окрилатити
puĭi în kuĭb înśep arpiĭa ĭuta, dakă-ĭ pasîrĭa arańiașće bun — ptići u gnezdu počinju da krilate brzo, ako ih majka dobro hrani [Por.]

arpiĭat /aripat/ (prid.) — крилат
pasîrĭa ĭe žuavină arpiĭată — ptica je krilata životinja (Tanda, Crnajka) [Por.]

arpĭe /aripă/ (i. ž.) — крило
pasîrĭe ku arpĭa frîntă — ptica sa polomljenim krilom (Tanda, Crnajka) [Por.]

ars /ars/ (prid.) — изгорео
la ars ku vuorba — ošinuo ga rečima [Por.]

Arsenuońi /Arsenovici/ (i. m.) — Арсенијевци
Arsenuońi sînt una đin śinś fameļiĭ sîrbĭeșć, karĭe a trait în Podguorț — Arsenijevići su jedna od pet srpskih familija, koje su živele u Podgorcu [Crn.]

Arseńiĭe /Arsenie/ (i. m.) — Арсеније
ńepuoțî alu vrun Arseńiĭe a trait în Podguorț — potomci nekoga Arsenija živeli su u Podgorcu [Crn.]

arsu /arsură/ (i. ž.) — изгорелина
arsura ĭe luok unđe a ars fuoku — izgorelina je mesto gde je gorela vatra
nu măĭ puot să suflu đi arsura suariluĭ a tare — ne mogu više da dišem od jake sunčeve žege [Por.]

arșiță /arșiţă/ (i. ž.) — пекарка
arșițăļi a fuost babiļi dăn sat kare a șćut să fakă kolaś dă pomană, șî kare ĭ-a plumađit șî ĭ-a kuopt — pekarke su bile babe koje su znale da spremaju obredne hlebove za pomanu, i koje su ih mesile i pekle
prăn povĭeșć sa țîńe minće kă dămult a fuost vrun fĭeļ dă kolaś kare s-a kuopt la suare — kroz priče se pamti da je nekada bila vrsta obrednih hlebova koji su se pekli na suncu [Stig]

arșîță /arșiță/ (i. ž.) — пржина
în arșîță ńimik nu rođașće — na pržini ništa ne rađa [Crn.]
arșîță ĭe pomînt ars, ńirođituorĭ, fara ĭarbă șî ļamńe, numa kîć-o tufă koļa-koļa — pržina je sagorelo zemljšte, neplodno, bez trave i drveća, samo po neki žub ovde-onde [Por.]

arșuou (i. m.) ● v. așuou [Por.]

Artan /Artan/ (i. m.) — Ртањ
baće un vînt friguruos đi pi Artan — duva neki hladan vetar sa Rtnja [Crn.]

arunka /arunca/ (gl. p.) — избацити
arunkă țuaļiļi la Suare — dobacuju odelo Suncu (u vlaškom obredu marturija, v. marturiĭe)
nu țîńa lukru-șală, uomuļe, numa arunkî-će kît guođe puoț să țîń ļiemnu-la, să nu kadă pi nuoĭ — ne šali se, čoveče, nego se napni koliko god možeš da držiš to drvo, da ne padne na nas (Tanda) [Por.]
sa arunkă pră ļeamn kamguđe șîarpiļi — vere se uz drvo kao zmija (Žitkovica) [Bran.

arźa /argea/ (i. ž.) — разбој
arźa ĭe vuorbă zuĭtată, rar sa gasîașće vrunđiva vro babă sî măĭ țînă minće kî așa vrodată s-a kĭemat razbuoĭu đi țasut — „arđa” je zaboravljena reč, retko se nađe neka baba koja još uvek pamti da se tako nekada zvao razboj za tkanje [Por.]

arźa /argea/ (i. ž.) — ложиште
arźauă s-a ḑîs đivrodată la luok unđe s-a fakut fuok — „arđaua” se nekada nazivalo mesto gde se ložila vatra
arźauă a fuost adînkatură đi žîgaraĭ supt razbuoĭ đi țasut — „arđaua” je bilo udubljenje za žar ispod razboja za tkanje [Por.]
arźaua a fuost borđeĭ fakut adîns đi țasut vara la tuortu đi kîńipă șî đi in, kî atunśa tuortu a prins măĭ multă molavină — „arđaua” je zemunica posebno napravljena da se u njoj leti tka pređa od konoplje i lana, jer je pređa tada primala najviše vlage [Crn.]

arźint /argint/ (i. s.) — сребро
đi arźint — od srebra, srebrn [Por.]

arźint viu /argint-viu/ (i. s.) — жива
ku arźint viu lukră numa vrîžîtuoriļi — sa živom rade samo vračare
vrîžîtuarĭa kare a șćut să „omuare” arźintol viu, s-a țînut kî ĭe tare vrîžîtuare — vračara koja je znala da „ubije” živu, smatrala se jakom vračarom [Por.]

arźintuaĭkă /arginţică/ (i. ž.) — фресница
arźintuaĭka ĭe buĭađe mikă ku fluare albă, krĭașće pin ļivĭeḑ — fresnica je mala biljka sa belim cvetom, raste po livadama
o arźintuaĭkă đi muĭare, ĭa-r trăbuĭa skoća ļimba đin gură — žena otrovnica, trebalo bi joj iščupati jezik [Por.]

arțua /arţăgos/ (i. ž.) — бабускера
ĭastă muĭerĭ batrîńe kare sînt urîće ka muarća, da au șî narau rău, đi ĭaļe sa ḑîśe kă sînt arțuaźe — ima starih žena koje su ružne ko smrt, a imaju i ružnu narav, za njih se kaže da su babuskere
o arțuagă đi uom, la tuot nat îĭ sĭare-n kap — prznica od čoveka, sa svakim se kači
o îrțuagă đi uom, abĭa-ș traźe kuru dupa ĭel — mrcina od čoveka, jedva vuče dupe za sobom [Por.]

asa /aseară/ (pril.) — синоћ
đi asară — od sinoć, sinoćnji
asară ĭe tuout una ku ĭerĭ sara — sinoć je isto što i juče uveče [Por.]

askuțî /ascuţi/ (gl. p. ref.) — оштрити
trîăbe askuțî kuțîtu-sta, nu taĭe — treba naoštriti ovaj nož, ne seče
s-a dus la kovaśu să askută sakurĭa la tośilă — otišao je kod kovača da naoštri sekiru na tocilu [Por.]
tata askuće pari đi viĭe — otac šilji kočeve za vinograd [Crn.]
s-a mîńiĭat, s-a askuțît tuot, vrĭa sî sa bată — naljutio se, sav se naoštrio, hoće da se bije [Por.]

askuțîș /ascuţiș/ (i. m.) — оштрица
înbrukă ku askuțîșu — bode vrhom, šiljkom [Por.]

askuțît /ascuţit/ (prid.) — оштар
kuțîto-sta nuĭe askuțît bun — ovaj nož nije dobro naoštren [Por.]
askuțît ka aku — oštar kao igla [Crn.]

askuțîtu /ascuţitură/ (i. ž.) — оштрица
a-ntuors kuțîtu ku askuțîtura kîtra mińe, ama ĭuo-l prinsăĭ đi mînă — okrenuo je nož sa oštricom prema meni, ali ja sam ga uhvatio za ruku
kînd m-am dus la baśiĭe, măĭ grĭeu mĭ-a fuost la Pĭatra galbină să trĭek pista askuțîtura kîrși — kad sam išao na bačiju, najteže mi je bilo da kod Žutog kamena pređem preko oštrice krša [Por.]

askulta /asculta/ (gl.) — слушати
askultă, parke s-auđe kopuoĭu kă mînă ĭepuru — slušaj, kao da se čuje ker da tera zeca
kopilu ńe askultă bińe — dete nas dobro sluša (poslušno je) [Por.]

askultamînt /ascultământ/ (i. m.) — послушност
stapînu a fuost rău, șî đin askultamîntu a mĭeu la urmă n-a fuost ńimika — gazda je bio loš, i na kraju od mog služenje nije bilo ništa [Por.]

askultatuo /ascultător/ (i. m.) — слушалац
suoba pļină đi askultatuorĭ — soba puna slušalaca
askultatuаrĭе — slušateljka
askultatuorĭ la nuntă — posluga na svadbi [Por.]

askultatu /ascultătură/ (i. ž.) — слушање
atîta askultatură đi ĭel, șî la urmă ńimika — toliko njegovo služenje (odanost, poslušnost) i na kraju ništa [Por.]

aspru /aspru/ (prid.) — храпав
đi kaśulă ĭe bună pĭaļa đi uaĭe ku lîna aspră — za šubaru je dobra ovčja koža sa oštrom vunom
baće un vînt aspru — duva neki oštar vetar
ĭarna-sta ĭe koźa aspră — ova zima je veoma oštra
sa-ntuarsă aspru kîtră mińe, kî fu rău mîńiĭuos — okrenuo se oštro prema meni, jer beše jako ljut [Crn.]

aspuriu /aspriu/ (prid.) — храпавичаст
asta ĭe ńaćid, aĭa aspuriu, da aĭa akolo aspur — ovo je glatko, ono hrapavičasto, a ono tamo hrapavo [Por.]

asta /asta/ (zam.) — овај
asta muĭarĭa ĭe vrĭańikă — ova žena je vredna
asta kasă ĭe marĭe — ova kuća je velika [Crn.]
asta uom ĭe ńikunoskut — ovaj čovek je nepoznat [Pom.]
asta daskîl đies ńi baće — ovaj učitelj nas često bije [Por.]
asta kopil are tată vitrîg — ovo dete ima očuha [Pom.]
asta-vară — proletos, prošlog leta
asta-ĭarnă — zimus
uomu-sta, fata-sta, lukro-sta — ovaj čovek, ova devojka, ovaj posao [Por.]

asta-ĭarnă /astă-iarnă/ (pril.) — зимус
mult a pațît munćeńi asta-ĭarnă, kutrupiț ku namĭeț pănă-n brîu, mult ńima n-a putut sî strabată pănă la iĭ — mnogo su se napatili brđani zimus, zatrpani snegom do pojasa, dugo niko nije mogao da se probije do njih [Por.]

asta-nuapće /astă-noapte/ (pril.) — ноћас
asta-nuapće uoki n-a-nkis đi durĭarĭa đințîlor — noćas oko nije sklopio od zubobolje [Por.]

asta-primova /astă-primovară/ (pril.) — пролетос
asta-primovară ń-a dat vorbă kă ńi ažută, ama trĭeku anu da đin vroba lor ńimika — proletost su obećali da će nam pomoći, ali prođe godine a od njihovog obećanja ništa [Por.]

asta-tuamnă /astă-toamnă/ (pril.) — јесенас
asta-tuamnă fură bîlśur-ļi slabe đi tuot, ńiś nu s-a vindut ńimik, ńiś nu s-a kumparat — jesenas su vašari bili sasvim slabi, niti se išta prodavalo, niti se kupovalo [Por.]

asta-va /astă-vară/ (pril.) — летос
a mințît lumĭa kă do fak drumu înga asta-vară, vuorbe guaļe, tunarăm în ĭarnă da đin drum ńimik — lagali su narod da će dovršiti pu još letos, prazne priče, uđosmo u zimu a od puta ništa [Por.]

astaĭarnă /astă-iarnă/ (pril.) — зимус
astaĭarnă a fuost źer mare — zimus je bio veliki mraz [Por.]

astal /astal/ (i. m.) — астал
șeḑ la astal să śinăm — sedi za sto da večeramo
puńe koļașa pe astal — stavi kačamak na sto [Crn.]
mĭ-a fakut tișleru un astaluoń boznakît, în trîabe đi prazńik — napravio mi je stolar jedan ogroman sto, treba mi za slavu
astal đi ļiemn — drveni sto
astal đi kuĭnă — kuhinjski sto
astal đi kopiĭ — deč