VORBARŃIŢA RUMÎŃASKĂ
VLAŠKO-SRPSKI FRAZEOLOŠKI REČNIK
 
 
Lista primera iz vlaškog on-lajn rečnika
http://www.paundurlic.com/vlaski.recnik

Lista se generiše automatski, i obuhvata sve fraze koje su saradnici uneli kao primer upotrebe određene reči u selu u kome je reč zapisana. Primeri su zapisani fonetski, u potpunom skladu sa lokalnim izgovorom. Odakle koji primer potiče, može se videti pregledom reči u samome rečniku. Tekst nije lektorisan niti je u njemu vršena korektura, pa je moguće da sadrži i određene greške.

Plavom bojom između kosih crta označen je rumunski književni oblik tekuće vlaške reči. Reč koju prati plavi upintik, ili je plavi upitnik sam između kosih crta, govori da takva paralela zasad nije pronađena u dostupnim rumunskim rečnicima, koje redakcija koristi u radu na svome Vorbaru!

Skraćenicama u uglastim zagradama [...] označene su oblasti u kojima je fraza zapisana: [Por.]=Poreč, [Crn.]=Crna Reka, i dr. 

*

Lista s-a faśe sîngură, şă kuprinđe tuaće vorbarńiţă kare sînt kuļasă đi la vorbituorĭ, ka un aratat kum s-a vorbĭaşće în satu-la în kare ĭe însamnată vuorba. Vorbarńiţî-ļi sînt skrisă aşa kum s-a vorbĭaşće în kutare sat. Kare đe unđe ĭe luvată, puaće să s-a vadă în Vorbarĭ, aiśa sămnu lu arit nuĭe pus. Skrisuarĭa nuĭe provaḑută, ńiś ogođită, şî puaće-fi kupinđe ńiskaĭ greşălurĭ.

Ku farba vînîtă întra doă ţrte kostîşaće însamnată ĭe fuarma lu vuorbă rumîńaskă kare ĭe aflată în ļimba română. Sămnol đi întrabare vînît, întra doă ţrte kostîşaće, arată kă aşa barabarńiţă nuĭe înka gasîtă în kărţî romăneşti kare ļe avĭem îńdamînă.

Ku vorbiļi skurtaće şî ingrađiće ku garduļeţ înkolţat [...], sînt însamnaće părţîļi în kare ĭe skrisă vorbarńiţa: [Por.]=Poreč, [Crn.]=Crna Reka, şî alće.

Autor projekta
(koncept rečnika, ortografija i softver):
Paun Es Durlić,
dipl. etnolog
Majdanpek, Srbija
http://www.paundurlic.com/paun_es_durlic.htm
 
 
 
 
 
 
Ova lista štampana:
24.07.2017, 05:29:08
 
 
 
 
 
 
 
VORBARŃIŢĂ - FRAZE
a, ă, b, ţ, č, ć, d, , ğ, đ, ď, e, f, g, h, i, î, ĭ, k, l, ļ, m, n, ń, o, p, r, s, ş, ś, t, ť, u, v, z, ž, ź,
a


a2 /a/ (predl.) — а
a mînkat — jeo je, završio je sa jelom
a gaćit lukru — završio je posao
grîu a rasarit — pšenica je nikla
a mĭeu — moj, koji pripada meni
a tĭeu — tvoj, koji pripada tebi [Por.]

a1 /a/ (uzv.) — а
a?! śe ḑîś?! — a?! šta kažeš?
raspunsu ku „a” nu ĭe omeńiesk — odazivanje sa „a” nije uljudno [Por.]

aăla /ăla/ (zam.) — онај
aăla uom — onaj čovek
aăla kopil — ono dete
aĭa muĭarĭe — ona žena
aăļa muĭerĭ — one žene [Por.]

aăsta /ăsta/ (zam.) — овај
aăsta uom — ovaj čovek
astanuapće (=asta + nuapće) — ove noći, noćas [Por.]

abaćarĭe /abаtere/ (i. ž.) — скретање
dakă nu baź sama unđe ĭe abaćarĭa, aĭ sî rataśeşć — ako ne paziš gde je skretanje, ima da zalutaš [Crn.]

abaće /abate/ (gl. p. ref.) — скретати
sa abaće đin drum în lăturĭ — sklanja se s puta u stranu
unđe să va abaća lumĭa-ĭa, kînd sa va puńa pluaĭa? — gde li će se skloniti ti ljudi, kada bude udarila kiša?
sa abaće pi la nuoĭ — navraća kod nas [Por.]

abatut /abătut/ (prid.) — скренут
sîngur ĭe đivină śe ĭe abatut đi pi drum — sam je kriv što je skrenut sa puta
lasăl, vĭeḑ kî ĭe zminćit şî abatut la kap — pusti ga, vidiš da je poremećen i skrenut [Crn.]
abatut đin minće — umno poremećen, blesav, ćaknut [Por.]

abatutu (i. ž.) ● v. abaćarĭe [Crn.]

abĭa /abia/ (pril.) — једва
abĭa ĭeşîrîm đin morśilarĭ — jedva izađozmo iz blatišta [Por.]

Abraşeşti /Abraşeşti/ (i. m.) — Абрашевци
Vlasťikă,Ťikă lu Abraş — Vlastimir Abrašević [Kmp.]

abur /abur/ (i. m.) — пара
apa fĭarbe ku aburĭ — voda ključa sa parom
abur đi śĭaţă — pramen magle
frumuos ĭe vara pin zăpuşală, kînd vińe đi vrunđiva vrun abur đi vînt — lepo je leti po sparini kad naiđe odnekud zapah vetra [Por.]

aburi /aburi/ (gl. p. ref.) — испаравати (се)
apa fĭarbe şî aburĭaşće — voda ključa i isparava
batu un vîntuţ, şî ńe aburi un miruos frumuos đi la fluorĭ đin građină — pirnuo je neki vetrić, i zapahnuo nas je pijatan miris cveća iz bašte [Por.]

aburiĭe /aburire/ (i. ž.) — испарина
dupa pluaîe kaldă vara, đin pomînt ĭasă multă aburiĭe — posle tople letnje kiše, iz zemlje izlazi mnogo pare
unđe sa fĭerb uaļiļi, dakă nu sa đeşkid ferĭeşćiļi, sa faśe mare aburirĭe, şî pi stîklă sa prinđe śĭaţă — gde se kuva jelo, nastaje velika isparina, i na staklo se hvata magla [Por.]

aburire (i. ž.) ● v. aburiĭe [Por.]

aburit /aburit/ (prid.) — замагљен
stîkla la ferĭastă ĭe aburită, nu sa vĭađe pin ĭa ńimika — staklo na prozoru je zamagljeno, ne vidi se kroz njega ništa
n-a uskat rufiļu, numa ļ-a lasat aburiće în kutariţă — nije osušila rublje, nego ga je ostavila vlažnog u korpi [Por.]

aburĭa /abureală/ (i. ž.) — испарење
s-a bulnavit la lukru đin vro aburĭală grĭa — razboleo se na poslu od nekog teškog isparenja [Por.]

aburĭel /aburel/ (i. s.) — поватарац
a batut pin krĭanźe un aburĭel kald — dunuo je kroz granje topao lahor [Por.]

aburĭeluţ (i. m.) ● v. aburĭel [Por.]

aburuos /aburos/ (prid.) — напарен
dupa pluaĭe, a veńit pista nuoĭ un danf aburuos, kald — posle kiše, zapahnula nas je topla para [Por.]

abuşļa /a buşilea/ (pril.) — потрбушке
ńiś abuşļa nu ĭeşîm đin aşa ĭarnă grĭa — nu puzeći nećemo izaći iz ovako teške zime [Por.]
kopilu krĭaşće, a porńit sî mĭargă abuşîļa — dete raste, počelo je da puzi [Crn.]

aţă /aţă/ (i. ž.) — конац
aţă đi kusut — šivaći konac
ka pi aţă — kao pod konac (za nešto što je dobro poređano)
ļagă aţa, faśe nuod — vezuje konac u čvor [Por.]

aţîţa /aţâţa/ (gl.) — потпалити
nu aţîţa foku — ne potpaljuj vatru [Kmp.]
ļamńiļi sînt zîmosăś, nu sa puaće aţîţîĭa fuoku ku ĭaļe — drva su sirova, sa njima se ne može potpaliti vatra [Por.]

aţîţîĭat /aţâţat/ (prid.) — потпаљен
fuoku ĭe aţîţîĭat — vatra je potpaljena
a veńit aţîţîĭat đi śeva, şî sa luvă la gîlśavă — došao je izazvan nečim, i započeo svađu [Por.]

aţîşua /aţişoară/ (i. ž.) — кончић
aţîşuară supţîrikă — tanušan končić (pleonazam) [Por.]

aţui /aţui ?/ (gl.) — обележити концем
aţa sa mînžîaşće ku karbuńe, sa-nćinźe ţapîn pi grîndă, şî sa traźe la mižluok ka la ark, şî sa slubuađe să đa-n grindă — konac se namaže ugljenom, jako se zategne na gredi, povuče se na sredini kao kad se napinje luk, i naglo pusti da udari u gredu
maĭsturu aţuĭaşće grinda đi śopļit — majstor „okončava” gredu za tesanje [Crn.]

aţuit /aţuit/ (i. m., prid.) — окончавање
kînd sa apukă đi śopļit, maĭsturu aţuĭaşće ļiemnu — kad započne tesanje, majstor okončava drvo
ļiemnu ĭe aţuit, ńi apukîăm sî śopļim — drvo je okončano, počinjemo sa tesanjem [Crn.]

aţuoń /aţoni/ (i. m.) — кончина
a tuors o aţă gruoasă ka źeĭśtu, un aţuoń ku tuot — isprela je konac debljine prsta, jednu pravu končinu [Por.]

aţuos /aţos/ (prid.) — кончаст
karńe aţuasă — meso puno žila [Por.]

aćeĭa /aceea/ (gl. p. ref.) — облачити (се)
nu aćeĭa kopilu în ţoļiţă supţîre, kî ĭe afară tare frig — nemoj oblačiti dete u tanko odelce, jer je napolju jako hladno [GPek]

aćeĭat (prid.) ● v. aćiĭat [Por.]

aćiĭat /ateiat/ (prid.) — обучен
nu lasa fĭaćiļi afară, kă nus aćiĭaće bińe — ne puštaj devojčice napolje, jer nusu obučene dobro [Por.]

aćiĭatu /ateiaturi/ (i. ž.) — одело
đimult n-a fuost atîta ţolamă, akumă labdă aćiĭatura întrĭagă, numa kă nu sa măĭ puartă aşa fĭeļ đi aĭnă — nekad nije bilo toliko odeće, sada se baca ceo haljetak, samo zato što se ta vrsta haljine više ne nosi [Por.]

ins /atins/ (prid.) — додирнут
ariśu aćins sî faśe gĭem — dodirnuti jež skupi se u klupko
kînćiko-sta ińima mĭ-aćins — ova pesma u srce me dirnula [Crn.]

aćinźa /atinge/ (gl. p.) — додиривати
la prazńik ĭe ađet sî sa aćingă grinda ku lomanarĭa — na slavi je običaj da se svećom dodirne tavanska greda [Crn.]

Adam /Adam/ (i. m.) — Адам
mĭ-a dat nume Adam dupa numiļi lu paradĭeda — dali su ime ime Adam po imenu pradede [Por.]

Adamiţă (i. m.) ● v. Adamuţu [Por.]

Adamuţu /Adamuţu/ (i. m.) — Адамица
muĭarĭa kare sa starpĭaḑă, iĭ dă la kopil dă pomană pră nume Adamuţu, dupa numiļi alu muoşu Adam dîn raĭ — žena koja pobaci, namenjuje tom detetu na daći nazivajući ga Adamica, prema imenu starca Adama koji je prvi živeo u raju
dakă sa kunuaşće lupadatu kî ĭe kopil muĭerĭesk, iĭ să ḑîśe „ĭevuţu”, dupa baba Ĭeva lu muoşu Adam — ako se pobačeno dete prepozna da je žensko, onda se naziva „jevičac”, prema Adamovoj baba Evi [Mlava]

Adamuońi /Adamoiu/ (i. m.) — Адамовићи
tuoţ Adamuońi đin Şarbanuţ a lukrat la pomînt şî-n maĭdan — svi Adamovići iz Šarbanovca obrađivali su zemlju i radili u rudniku [Crn.]
poļikră Adamuońi însamnată ĭe şî-n Porĭeśa — vlaško prezime Adamonji zabeleženo je i u Poreču [Por.]

adaorat (pril.) ● v. adăurat [Por.]

adapa /adăpa/ (gl. p. ref.) — појити
trîabe adapa vićiļi la borugă — treba napojiti stoku na potoku
pluaĭe, adapă pomîntu — pada kiša, napaja zemlju [Por.]

adapat /adăpat/ (i. s.) — појење
vrĭamĭa ĭe đi adapat vićiļi — vreme je za pojenje stoke [Crn.]
fusă sîaśita mare, şî pluaĭa đi astîḑ điaţă un adapat bun la pomînto-sta uskat — bila je velika suša, i današnja kiša donela je jedno obilno napajanje ovoj suvoj zemlji [Por.]

adapatuare /adăpătoare/ (i. ž.) — појило
adapatuarĭa a sakat, unđe am adapa vićiļi, nu şću — pojilo je presušilo, gde li ćemo pojiti stoku, ne znam [Crn.]
vićiļi, kînd sînt satuasă, sîngure trag la vro baltă or vrun lak unđe puot sî gasaskă adapatuare — stoka, kada je žedna, sama ide na neku baru ili jezerce gde može da nađe pojilo
adapatuarĭa ĭe pļină đi frunḑă — valov je pun lišća
a fakut adapatuare đin butuarkă — napravio je valov od debla [Por.]

adaua /adăoară/ (pril.) — поново
grabĭesk, adauară dau la ćińe — žurim, drugi put ću da navratim kod tebe
đ-adauară îţ spun kî aĭa nu ĭe bun śe lukri — po drugi put ti govorim da ne valja to što radiš [Por.]

adauga /adăuga/ (gl.) — додати
a adauga fir la fir — nadovezati konac na konac [Hom.]

adauorļa (pril.) ● v. adauară [Por.]

adaverĭe (i. ž.) ● v. adavĭeră [Por.]

adavĭe /adevăr/ (i. ž.) — истина
uom đi adavĭeră — čovek od reči, istinoljubiv, kome se može verovati
făĭ đi adavĭeră, să nu sa mîńiĭe — učini mu po volji, da se ne naljuti [Por.]

adăorat (pril.) ● v. adăurat [Por.]

adăsta /adăsta/ (gl.) — чекати
adastă o ţără — sačekaj malo
adăst pe čińeva — čekam nekoga [Dun.]

adăurat /adăurat/ (pril.) — други
ku uomo-l adăurat am trait bun — sa drugim mužem živela sam dobro [Por.]

adăvarat /adevărat/ (prid.) — истинит
ma žuor k-am vorbit adăvarat — kunem se da sam govorio istinito
aĭde akuma sî povestîm adăvarat, sî nu ńi minţîm — hajde sada da popričamo otvoreno, da se ne lažemo [Crn.]
vreu să-ţ spun śeva adăvărat — želim da ti kažem nešto u poverenju (Tanda) [Por.]

adăvărat (prid.) ● v. adăvarat [Por.]

adînk /adânc/ (prid.) — дубок
apă adînkă — duboka voda
padurĭe adînkă — gusta i velika šuma
vaļe adînkă — duboka dolina
suomn adînk — dubok san [Por.]

adînkat /adâncit/ (prid.) — продубљен
ogaşu ĭe adînkat dupa pluaĭa-sta — potok je produbljen posle ove kiše [Por.]

adînkatu (i. ž.) ● v. adînśitură [Por.]

adîns /adins/ (pril.) — посебан
alat adîns đi un lukru — specijalan alat
s-a dus adîns la ĭel — otišao je namerno kod njega [Por.]

adînśi /adînci/ (gl.) — дубити
trîabe adînśi ĭaruga-sta — treba produbiti ovaj kanal
m-am pus să adînk ĭaruga, numa n-am sapă bună — počeo sam da produbljujem jarugu, ali nemam dobru motiku
pluaĭa adînkĭaḑă boruga — kiša produbljuje vododerinu [Por.]

adînśime /adâncime/ (i. ž.) — дубина
adînśimĭa rîuluĭ — dubina reke [Por.]

adînźi /jegui/ (gl.) — жигосати
nu adînźi, pănă nu aźung ĭo — nemoj udarati žig dok ja ne stignem [Por.]

adîpatuare (i. ž.) ● v. adapatuare [Por.]

adîvarat (prid.) ● v. adăvarat [Por.]

adîvereḑa /adaverezeală ?/ (i. ž.) — сервилност
la-ĭ marĭ, numa ku adîvereḑală sa trĭaśe — kod vlasti, samo se uz poniznost prolazi [Por.]

adrakuluĭ (prid.) ● v. aldrak [Por.]

aduna /aduna/ (gl. p. ref.) — скупљати
a aduna pĭatra đi pi luok — sakupljati kamen sa njive
lumĭa adună bereketu — ljudi sakupljaju letinu
kińezu adună lumĭa în sat — knez sakuplja ljude u selu (saziva zbor) [Crn.]
a aduna unu ku duoĭ — sabirati jedan i dva [Por.]

adunat /adunat/ (prid.) — сакупљен
pruńiļi sînt adunaće, măĭ vro stamînă ş-o sî fiĭe rakiĭe — šljive su skupljene, još koja nedelja i biće rakije [Por.]

adunatuo /adunător/ (i. m.) — сакупљач
adunatuorĭ la pruńe — skupljači šljiva (šljive se tresu, i sakupljaju sa tla)
gramadă đ-adunatuorĭ, veńiţ đin tuaće părţîļi — gomila sakupljača, pridošlih sa svih strana [Por.]

adunatu /adunătură/ (i. ž.) — скуп
drumaind, đaţă într-o munće pista o adunatură đi inş ńikunoskuţ, şî trĭeku pi lînga ĭa takînd — putujući, naiđe u planini na skup nepoznatih ljudi, i prođe pored njega ćuteći [Por.]

adurmi /adormi/ (gl. p. ref.) — успавати
uomu aduarmĭe askultînd la ćińe — čovek se uspava slušajući te
aduarme kopilu — uspavljuje dete [Crn.]
nu-m adurmi înbrakat, kă ći pumeńesk ku bataĭe — nemoj mi zaspati odeven, jer ću te probuditi batinama [Por.]

adurmit /adormit/ (prid.) — успаван
adurmită, pi mîna luĭ, am visat kum zbuor pi śĭerĭ — uspavana, na njegovoj ruci, sanjala sam da letim po nebu [Crn.]
duarme bińe, să nu viń adurmit la lukru — spavaj dobro, da ne dođeš pospan na posao
s-a pus un adurmit pi mińe — uhvatio me neki dremež [Por.]

adurmĭa /adormeală ?/ (i. s.) — поспаност
ma prins o adurmĭală, numa mi sa duarme — uhvatula me neka pospanost, samo mi se spava [Por.]

adus /adus/ (prid.) — донет
apa adusă đi la fîntînă — voda doneta sa kladenca [Crn.]
adus ku śeva — slično sa nečim, koje liči na nekog, nešto [Por.]

adusatu /adusatură ?/ (i. ž.) — нанос
drumu s-a umplut đi adusatură dupa pluaĭa-sta — put je pun nanosa posle ove kiše [Crn.]

aduśa /aduce/ (gl.) — доносити
aduk kĭaĭa đin luok — donosim ključ s mesta
aduśe minća — (fig.) prisećati se; dolaziti k pameti [Crn.]
kopiļe, sî-ţ aduś minća la luok, kî n-o sî će petrĭeś bun — dete, prizovi se k pameti, jer nećeš dobro proći
aduśe unu ku altu — liči jedno na drugo; slaže se jedno s drugim
în kînćik trîabe sî sa adukă vuorbiļi ku vĭarsîku — u pesmi treba da se slažu reči i melodija [Por.]

aḑîmă /azimă/ (prid.) — пресно
varḑă aḑîmă — sladak kupus
pîńe aḑîmă — presan hleb [Crn.]

et /adet/ (i. m.) — обичај
aşa ńi ađetu — takav nam je običaj
ş-a fakut ađetu sî mintă — navikao je da laže
n-arĭe aşa ađet — nema takvu naviku [Crn.]
ađet rău — loša navika, loš običaj
ađet đi bîtrîńaţă — starinski običaj, običaj sačuvan od starina
ađet babĭesk — bapski običaj, običaj koji čuvaju i vrše starije žene; naziv za verske običaje koji se razlikuju od crkvenih [Por.]

ađir /ager/ (prid.) — спреман
arma ađiră — zapeta puška [Zvizd]

afana /afâna/ (gl. p. ref.) — лабавити
sa afańaḑă aţa pi mosuor — olabavljuje se konac na kalemu [Por.]

afanat /afânat/ (prid.) — лабав
sfuara mi s-a afanat la sarśină, statuĭ s-o proļeg — konopac mi se olabavio na tovaru, stadoh da ga prevežem [Por.]

afa /afară/ (pril.) — напољу
afară bańi đin pungă — van s novcem, izvadi ih iz novčanika
skuaće uoĭiļi afară — isteraj ovce napolje (iz tora)
ĭeş afară — izađi napolje [Crn.]

afînat (prid.) ● v. afanat [Por.]

afîńeḑa (gl. p. ref.) ● v. afana [Por.]

afla /afla/ (gl.) — налазити
sĭ află unđe nu-ĭ luoku — nalazi se gde mu nije mesto [Crn.]
dakă asta nu ĭe bun, află śuava măĭ bun — ako ovo ne valja, nađi (izmisli) nešto bolje [Por.]

aflarĭe /aflare/ (i. ž.) — налаз
am aflat aĭa śe am katat — našao sam ono što sam tražio [Crn.]

aflat /aflat/ (prid.) — нађен
s-a ginđit, şî la urmă aflat kă aşa feļ đi lukru nu ĭe bun — razmišljao je, i na kraju zaključio da takav način rada nije dobar
adunat doĭ ku doĭ şă aflat kî ĭe patru — sabrao je dva i dva i otrkrio da je (rezultat) četiri [Por.]

aflatuo /aflător/ (prid.) — налазач
învaţă kopuoĭu să fiĭe bun aflatuorĭ đi žuaviń — dresiraj kera da bude dobar nalazač divljači [Por.]

aftaĭ! /aftai!/ (uzv.) — шибај!
aftaĭ, kopiļe, śe măĭ aşćeţ? — šibaj, dečko, šta još čekaš? [Por.]

afuma /afuma/ (gl.) — димити
afumă ka maşîna đi vuoz — dimi kao lokomotiva
afumă karńa sî nu să strîśe — dimi meso da se ne pokvari
afumă puomi đi brumă — zadimljuje voćke da ih zaštiti od slane [Crn.]
nu mis tutunźiu, afum numa kînd şî kînd — nisam pušač, palim (cigaru) samo ponekad [Por.]

afumat /afumat/ (prid.) — димљен
karńe afumată — dimljeno meso
suobă ĭe pļină đi fum — soba je puna dima [Crn.]
nu l-a kîrpit kalumĭa, numa l-a afumat ku kalaĭu — nije ga zakrpio dobro, samo ga je zamazao kalajem [Por.]

afurisî /afurisi/ (gl. p.) — проклињати
nu ma afurisî ńiśkotrĭabă, kă nu ţ-am fakut ńiś un rău — nemoj me proklinjati bez potrebe, jer ti nisam učinio nikakvo zlo [Por.]

afurisît /afurisit/ (prid.) — лукав
ĭel ĭe uom afurisît — on je lukav čovek
marĭe afurisît a fuost: đi la batîăĭ pîn la fur — veliki je otpadnik bio: od tuča do lopovluka
buală afurisîtă — opaka bolest [Crn.]
firĭaĭ afurisît — proklet bio [Por.]

agarat /agarat ?/ (i. m.) — вребање
luok bun đi agarat puorś-aĭ sîrbaćiś, kare fak şćetă în luok — pogodno mesto za vrebanje divljih svinja, koje prave štetu u njivi [Por.]

agîra /pândi/ (gl.) — вребати
agîră sî trĭeś drumu kînd nu ĭe ńima — čekaj pogodan momenat da pređeš put kad nema nikoga
nu ma agîra, kî ći văd — nemoj me vrebati, jer te vidim [Por.]

agĭet /aghet/ (uzv.) — агет
śe va fi agĭet, nu şću, aşa-m-uḑît đĭ la-ĭ batrîń — šta li je „agjet” ne znam, tako sam čuo od starih [Por.]

aguri (i. ž.) ● v. guridă [Por.]

agustă /agust/ (i. ž.) — август
ano-sta, în agustă, a fuost sîăśită mare, a sakat şî rîu în Vaļa mare — ove godine je u avgustu bila velika suša, presušila je i reka u Velikoj dolini [Por.]

aič (pril.) ● v. aiś [Kmp.]

aiś /aici/ (pril.) — овде
vinu, şăḑ aiśa, nu sta akolo — dođi, sedi ovde, nemoj stajati tamo [Por.]

aiśa (pril.) ● v. aiś [Por.]

1 /ai/ (uzv.) — ај
aĭ şî vaĭ — kuku-lele! [Por.]

2 /ai/ (i. m.) — бели лук
a sămanat aĭ başća pļină — posadio je punu baštu belog luka
dakă puće, miĭe aĭu mult îm plaśe — ako smrdi, meni se beli luk mnogo sviđa [Stig]

aĭa /aia/ (zam.) — та
aĭa mînkarĭe nu ĭe bună — ta hrana nije dobra
aĭa pućină kurĭe — ta kaca curi
aĭa vrĭamĭe a trekut đimult — to vreme je prošlo davno [Crn.]
aĭa fată ĭe tare frumuasă — ta devojka je jako lepa
nu stau đi „aĭa” akuma — nisam za „ono” sada [Por.]

aĭda /holdană/ (i. s.) — шашавко
aĭdană ĭe uom kîta ćokńit la kap — „ajdana” je čovek malo udaren u glavu [Por.]

aĭdańit /nătărău/ (prid.) — шашав
aĭdańit sa ḑîśe đ-aăla kare ĭe kîta ćokńit la kap — „ajdanjit” se kaže za onoga koji je malo udaren u glavu [Por.]

aĭde /haide/ (uzv.) — хајде
aĭde, pļekaţ ku lukru — hajde, krenite sa poslom
bun, aĭde, lasaţ aĭa aiśa — u redu, hajde, ostavite to ovde
ma, aĭde, unđe puaće aĭa să fiĭe aşa? — ma, hajde, gde to može da bude tako?
aĭde, aĭde, śarkă dakă kućeḑ! — hajde, hajde, probaj ako smeš! [Por.]

aĭduk /haiduc/ (i. m.) — хајдук
Kraku aĭdukuluĭ, luok în Arnaglaua unđe a fuost pitulaţ aĭduśi đi vrĭamĭa đi turś — (top.) Hajdučka kosa, mesto u Rudnoj Glavi, gde su se za vreme Turaka skrivali hajduci [Por.]

aĭduśiĭe /haiducie/ (i. ž.) — хајдучија
n-a putut în alt fĭeļ: turśi fak rîaļe, iĭ - aĭt - în aĭduśiĭe — nije se moglo drugačije: Turci čine zla, oni - hajd - u hajdučiju [Por.]

aĭduśĭesk /haiducesc/ (prid.) — хајдучки
muara aĭduśĭaskă la Strńak, în Arnaglaua, a fakuto Ļikă Golub, kînd a fuźit în duos đi bugarĭ — hajdučku vodenicu na Strnjaku, u Rudnoj Glavi, izradio je Ilija Golub kad se odmetnuo u šumu zbog Bugara (II sv. rat) [Por.]

evi /aieve/ (pril.) — јавно
nu sa măĭ pitulă, a-nśepu să fure aĭevi — ne krije se više, počeo je da krade javno (Rudna Glava)
am visat, ama parke ĭe aĭevĭa — sanjao sam, ali kao da je stvarno (Tanda) [Por.]

evĭa (pril.) ● v. aĭevi [Por.]

aĭlalt (aĭlaltă) (mn. aĭlalţ, aĭlalće) [akc. aĭlalt] (prid.) ● v. alalt [Por.]

aĭman /haimana/ (i. m.) — ајман
un aĭman đi uom, sî n-aĭ trĭabă ku ĭel — baraba od čoveka, da nemaš posla sa njim
aĭman đi kopil, đi tuoţ sa atîrnă şî ku tuoţ sa baće — napasnik od deteta, sa svima se kači i sa svima se bije
aĭman ńidoturnat, n-a putut să gaćaskă ńiś şkuala mikă — neotesani glupan, nije mogao da završio ni četiri razreda škole [Por.]

aĭmintriļa (pril.) ● v. aĭmintrĭa [Por.]

aĭmintrĭa /altmintrelea/ (pril.) — другачије
nu samînă ku asta, aĭmintrĭa ĭe fakut — ne liči na ovo, drugačije je napravljen [Por.]

aĭnă /haină/ (i. ž.) — хаљетак
aĭna s-a purtat pistă kamaşă şî pistă oprĭeź — haljetak se oblačio preko košulje i preko kecelja [Crn.]

aĭtu /aitucă/ (i. ž.) — скитница
o aĭtukă đi uom, tuoţ fug đi ĭel — propalica od čoveka, svi beže od njega [Por.]

urļa /aiurea/ (prid.) — глупост
vorbĭaşće aĭurļa — govori glupost [Hom.]

uş /aiuş/ (i. m.) — дивљи лук
aĭuşu krĭaşće în viĭ, şî pi luokurĭ uđiluasă — divlji luk raste u vinogradima, i na vlažnim mestima [Crn.]

ak /ac/ (i. m.) — игла
ak đi kusut — igla za šivenje
ak đi maşînă — igla za šivaću mašinu
ak đi kusut la saś — igla za zašivanje džakova
ak đi ştroit — štrojačka igla
ak đi înpuns vićiļi kînd sî unflă — veterinarska igla za lečenje goveda od nadutosti, trokar
ak la puşkă — puščana igla
ak đi gĭaţă — ledena igla, ledenica [Crn.]
ak đi pîăr — ukosnica [Por.]

akolo (pril.) ● v. akoluo [Por.]

akoluo /acolo/ (pril.) — тамо
ăće, akoluo s-a întîńit, şî s-a luvat la bataĭe — evo, tamo su se sreli, i započeli tuču
(u izr.) đ-akoluo — odande, iz tog pravca, s te strane
đ-akuluo baće vîntu — odande vetar duva [Por.]

аkоļа /acolea/ (pril.) — онде
акоļа ḑîśem kînd ĭe śeva măĭ apruape đi nuoĭ, đi kît śi ĭe aĭa đi kare ḑîśem kî ĭe akoluo — onde kažemo kad je nešto bliže nama, nego što je ono za što kažemo da je tamo
akoluo ĭe đepartat, şî nu sa vĭađe, da akoļa ĭe măĭ apruape, şî sa vĭađe ku uoki — tamo je udaljeno, i ne vidi se, a onde je bliže, i vidi se očima [Por.]

akri /acri/ (gl. p. ref.) — киселити (се)
ḑama-sta la kaldură înśape akri — ova čorba na suncu počinje da se kiseli [Por.]

akriśuńe (i. ž.) ● v. akritură [Por.]

akrit /acrit/ (prid.) — прокисао
ḑama s-a akrit, nu ĭe đi mînkare — čorba je prokisla, nije za jelo [Por.]

akritu /acritură/ (i. ž.) — кисело јело
la kosît măĭ dulśe sînt akriturļi — na kosidbi su najslađa kisela jela
muĭarĭa a pus prĭa multă akritură în ḑamă đi pĭeşć — žena je stavila previše sirćeta u riblju čorbu [Por.]

akrĭa /acreală/ (i. ž.) — киселост
prĭa multă akrĭală ĭe pusă-n ḑama-sta — ova čorba je previše zakiseljena [Por.]

akru /acru/ (prid.) — кисео
lapće akru — kiselo mleko
varḑă akră — kiseli kupus
ḑamă akră — kisela čorba [Por.]

akşiţă /pregătitoare/ (i. ž.) — спремачица
akşiţă ĭe muĭarĭa kare ažută sî sa gaćaskă pomana — akšica je žena koja pomaže da se sprema pomana (Dvirište)
akşiu ĭe uom kare ažută la nuntă — akšija je čovek koji pomaže na svadbi (Žitkovica) [Bran.

aku /acu/ (pril.) — сада
aku vińiĭ đe la lukru, numa ś-ažunsăĭ — sad dođoh s posla, samo što stigoh [Buf.]
aku tunaĭ în avļiĭe — sada uđoh avliju (Turija) [Zvizd]

akuma /acum/ (pril.) — сада
akuma ažuns, a veńit — sada je stigao, došao
đi akuma înainće — od sada na dalje
đi akuma-n kolo — od sada na tamo
pănă akuma — do sada
akuma ĭe akuma! — sad je sad!
akuma duoĭ ań — pre dve godine [Por.]

akupa /ocupa/ (gl. p. ref.) — заокупљати (се)
nakazu akupe gîndurļi nuaştre — problem zaokuplja naše misli
puork, akupi luoku mĭeu — svinja, zauze mi mesto [Crn.]
nu l-am vaḑut đemult, ku śe sa va akupa ĭel akuma, nu şću — nisam ga video odavno, čime li se on sada zanima, ne znam [Por.]

akupit /ocupat/ (prid.) — заокупљен
akupit ku lukru — zauzet poslom
n-auđe, kî ĭe akupit ku gîndurĭ grĭaļe — ne čuje, jer je zaokupljen teškim mislima [Crn.]
aş veńi, numa sînt akupit ku mare grižă — došao bih, ali sam preokupiran velikom brigom [Por.]

akuş /acuşi/ (pril.) — ускоро
nu ći plînźa, akuş vińe mum-ta — ne plači, uskoro će ti doći majka
akuş-akuş! — pretnja, upozorenje osobi u ekspresivnom govoru (obično nestašnoj deci), ako ne prestane da radi to što radi, sledi kazna uobičajena za takvu priliku [Por.]

akuşa (pril.) ● v. akuş [Por.]

al /al/ (part.) — грам. члан
al ńegru — crni, onaj koji je crn
al mĭeu — moj, moje, koje pripada meni
aĭ nuoştri — naši, koji pripadaju nama
al triĭļa — treći, onaj koji je treći po redu
a nuostru — naš, naše
a doĭļa — drugi (po redu)
a triĭļa uorĭ va spun — po treći put vam kažem [Por.]

al-zburatuo /zburător/ (i. m.) — змај
am vaḑut ku uoki miĭ: asară, pin kapu murguluĭ, trĭeku pista śerĭ o viđiarĭe lunguĭată, şî-m đaţă-n gînd kum mama mĭ-a puvestît kî aşa zbuară al-zburatuorĭ — video sam svojim očima, sinoć, u sumrak, prođe nebom duguljasta svetlost, i setih se kako mi je baba pričala da tako leti zmaj [Por.]

alalalt /alălalt/ (prid.) — друго
s-a đisparţît şî s-a promîritrat, şî ku alalalt uom a trait bińe — razvela se i preudala, i sa drugim čovekom je živela dobro
a omorît lumĭa, şî a fakut mulće đ-alalalće rîaļe — ubijao je ljude, i činio mnogo kojih drugih zala [Por.]

alalt /alalt/ (prid.) — друго
alaltă vrĭame a fuost atunśa — drugo vreme je bilo tad
đ-alalt lukru nu sa prinđe, numa şîađe şî bĭa — za drugi posao se ne hvata, samo sedi i pije
aĭa mĭ-aĭ spus, spuńem alalt śeva śe ma ĭastă nou pi la vuoĭ? — to si mi rekao, kaži mi drugo šta ima novo kod vas? [Por.]

alaltăĭe /alaltăieri/ (pril.) — прекјуче
ĭo alaltăĭerĭ am kosît, ĭerĭ am întuors fînu, da astîḑ l-am adunat — prekjuče sam kosio, juče sam prevrtao seno, a danas sam ga sakupio [Crn.]

alaltăsa /alaltăseară/ (pril.) — прексиноћ
alaltăsară am fuost la uoră — preksinoć sam bio na igranci [Crn.]

alaltîĭe /alaltăieri/ (pril.) — прекјуче
alaltîĭerĭ fu vrĭamĭa bună đi kosît — prekjuče beše lepo vreme za kosidbu [Por.]

alaltîsa /alaltăseară/ (pril.) — прексиноћ
đ-alaltîsară pluaĭa ţîńe una într-una — od preksinoć kiša neprestano pada [Por.]

alaman /alaman/ (i. m.) — алаветина
alaman, ńiśkînd nu sa măĭ satură — alavac, nikad se ne nasiti [Por.]

alat /halat/ (i. s.) — алат
tuata kasa trăbe să aĭbă alaturĭ đi-ndamînă — svaka kuća treba da ima priručne alatke
kopiļe, pazîăţ „alatu”, kă o sî-ţ trăbe kînd krĭeşć — dete, čuvaj „alat” jer će ti trebati kad odrasteš [Por.]

alaviĭe /alavie ?/ (i. ž.) — алушине
atîta alaviĭe đi pîăsîrĭ în viĭe pîn akuma n-a mîĭ fuost — tolika najezda ptica na vinograd do sada još nije bila [Crn.]

a /hală/ (i. ž.) — ала
lumĭa vrodată tare a krĭeḑut kă pi pomînt traĭesk aļe, ńiska-ĭ insă marĭ, urîće şî rîaļe — ljudi su nekad jako verovali da na zemlji žive ale, neka velika, zla i ružna bića
s-a puvestît k-a veńit vro ală đi uom, atîta đi tare đi ńima n-a putu să-ĭ şća-n drum — pričalo se da je došla neka ala od čoveka, toliko jak da mu niko nije mogao stati na put
nu lukră ńimika, da manînkă ka ala — ne radi ništa, a jede ko ala [Por.]

alb /alb/ (prid.) — бело
farbă albă — bela boja
lumĭa albă — beli svet
s-a dus în lumĭa albă — otišao u beli svet, ne zna se gde je
kimĭaşa albă — bela košulja
stamîna albă — bela nedelja, sedmica u narodnom kalendaru, pre početka uskršnjeg posta
pomana albă — bela pomana, daća koja se pokojnicima priređuije tokom bele nedelje, i na kojoj svi prilozi moraju biti beli (sir, jaja, pirinač, bele sveće)
lupi aĭ albĭ — beli vukovi, mitske životinje koje su živele u neko pradavno vreme; u izrazu: „kînd a trait lupi aĭ albĭ” označava vremenski period pre početka računanja vremena [Por.]

albastru /albastru/ (i. s.) — плав
albastru înkis — tamno plav, teget [Por.]

albăţ (i. m.) ● v. albĭaće [Por.]

albi /albi/ (gl. p. ref.) — белити
muĭarĭa albĭaşće pînḑa — žena beli platno (tehnikom trljanja i mlaćenja, ili na vljavici)
rufiļi sa albĭesk ĭarna la źer, kînd îngĭaţă dupa spalat — odeća se zimi beli na mrazu, kada se zaledi posle pranja
kîńipa sa albĭaşće ku śanuşă — konoplja se beli pomoću pepela
sa albĭaşće ḑîua — dan se beli, sviće
albĭesk uoki, viđeriļi — postaje slabovid, slep [Por.]

albina /albinari/ (i. m.) — пчелар
tata a fuost mare albinarĭ — otac je bio veliki pčelar [Por.]

albi /albină/ (i. ž.) — пчела
albina ĭe o guangă mikă kare dă mńare dulśe — pčela je mala buba koja daje sladak med
aĭ batrîń a ţînut albińiļi în kuoşńiţă, tumu înkuaśa a ĭeşît sanduśiļi — stari su držali pčele u košnicama, tek kasnije ovamo pojavili su se sanduci
uom kare avut albiń mulće, ş-a lukrat ku mńarĭa, s-a kĭemat stuparĭ — čovek koji je imao mnogo pčela, i bavio se medom, zvao se stupar [Por.]

albină-ursaskă /albină-ursască/ (i. ž.) — медвеђа пчела
albină-ursaskă ĭe guangă sîrbaćikă, ńagră, flokuasă, şî măĭ mare đi kît albina domńaskă — medveđa pčela je divlja buba, crna, dlakava, i veća od domaće pčele
albină ursaskă faśe kuĭb pi supt pomînt — medveđa pčela pravi gnezdo pod zemljom
albină ursaskă faśe fagurĭ ku mńare dulśe, ka şî albina domńaskă — medveđa pčela pravi saće sa slatkim medom, kao i domaća pčela
mńarĭa lu albina ursaskă a fuost mare dulśaţă a păkurarilor — med medveđe pčele bio je velika čobanska poslastica
albina ursaskă are ak ku kare muśkă ka vĭaspĭa, đi măĭ mulće uorĭ, da durĭarĭa ĭe măĭ tare đi kît a albińi domńeşć — medveđa pčela ima žaoku kojom ujeda kao osa, više puta, a bol je jači od ujeda domaćih pčela
aku lu albină ursaskă nu ramîńe în muśkatură, şî ĭa dupa śe muśkă nu muare ka albina domńaskă — žaoka medveđe pčele ne ostaje u ujedu, i ona posle ujeda ne umire kao domaća pčela
o kĭamă albină ursaskă kă mńarĭa iĭ măĭ đes a mînkat urşî, fînkă kuĭbu ļ-a fuost skund sapat supt pomînt — zove se medveđa pčela jer su njen med najčešće jeli medveti, pošto im je gnezdo bilo plitko ukopano pod zemljom [GPek]

albinuţă /albinuţă/ (i. ž.) — пчелица
o albinuţă mikućikă zbură pi fluare, laso, faśe şî ĭa mńiarĭe — jedna majušna pčelica sletela na cvet, pusti je, pravi i ona med [Por.]

albińuaĭkă (i. m.) (ret.) ● v. albinuţă [Por.]

albiśuos /albicios/ (prid.) — беличаст
albiśuasă ĭe tuata farba kare mult baće-n alb: vînît albiśuos, vĭarđe albiśuos ... — beličasta je svaka jako svetla boja: svetlo plava, svetlo zelena ... [Por.]

albit /albit/ (prid.) — побелео
rufiļi a albit la suare — rublje je izbledelo na suncu [Por.]

albîăţ /albul ochiului/ (i. m) — беоњача
ţĭ s-a sînźarat albîăţu uokĭuluĭ — zakrvavila ti se beonjača [Crn.]

albĭaţă /albeaţă/ (i. ž.) — белина
iĭ s-a fakut albĭaţă în nainća uoki — obnevideo je, zamutio mu se vid
străluśi o albĭaţă — sevnulo je nešto belo, bljesnulo je
faku albĭaţă-n gură — izbila mu je pena na usta, zapenio je
în tuota đimińaţa, pănă-n ĭeşît đi suare, sa traźe o albĭaţă pi vaļe — svakoga jutra, sve do izlaska sunca, dolinom se vuče neka sumaglica [Por.]

albĭaće /albeţ/ (i. m) — бељика
albĭaće la krastavĭaće — beljika na krastvcu [Crn.]
gorunu are albăţu şî roşăţu — hrast ima beljiku i jezgro (?) (Tanda) [Por.]

albĭa /albeală/ (i. ž.) — белило
muĭarimĭa ńiśkînd nu puńe albĭală pi uokĭ — žena mi nikad ne stavlja puder na lice [Por.]

albĭe /albie/ (i. ž.) — корито
albĭe sa kĭamă o karļiţă lungă şî largă, skobită în tutuk đi ļiemn, în kare muĭeriļi spală, or albĭesk rufiļi — belilo se zove jedno dugačko i široko korito, izdubljeno u trupcu drveta, u kome žene peru, ili bele rublje
albĭe đi adapat vićiļi a fuost fakută ka şî albĭa muĭeriluor, numa măĭ lungă şî prinsă ku parĭ đi pomînt sî nu puată vićiļi s-o rastuarńe; în ĭa nu s-a spalat ţuaļiļi — valov za pojenje stoke bio je napravljen isto kao i žensko belilo, samo je bio duži i bio je pričvršćen kočevima za zemlju da ne može stoka da ga prevrne; u njemu se nije prala odeća
ĭ-a ḑîs şî adîpatuare đi viće, da şî valău — zvali su ga i pojilo za stoku, a i valov [GPek]

albuţ /albuţ/ (prid.) — беличасто
măĭ puńe kîta albuţă în kanta-ĭa ku farbă vînîtă, sî sa đeşkidă kîta, kî ĭe vînîta-ĭa prĭa tare — stavi malo beličaste u kantu sa plavom bojom, da se malo prosvetli, jer je ta plava prejaka [Por.]

Albuļeşći /Albuleşti/ (i. m.) — Албуљешти
Albuļeşći au imańe la munće — Albulešti imaju imovinu u planini [Crn.]

albuş /albuş/ (i. m.) — беланце
în uou ĭastă albuş şă galbinuş — u jajeti ima belance i žumance [Crn.]

aldamak /haidamac/ (i. m.) — тојага
kînd ći ĭau ku aldamaku-sta pi şîaļe, tu o să staĭ în luok — kad te dohvatim ovom motkom po leđima, ti ćeš se smiriti [Por.]

aldamaş /aldămaş/ (i. s.) — халвалук
ń-am tokmit ĭuta pi vîţăĭ, ş-am baut aldamaşu kum ĭe ađetu — pogodili smo se brzo za teliće, i popili smo halvaluk kao što je običaj [Por.]

aldan /aldan/ (i. m.) — летња конопља
aldanu sî kunuaşće pi nalţîmĭe, mîĭ nalt ĭe đi kĭt kîńipa — letnja konoplja se poznaje po visini, viša je od jesenje
aldanu ĭe omeńesk, da kîńipa muĭerĭaskă — letnja konoplja je muška, a jesenja ženska
aldańi sî kuļeg dupa śe ļagă kîńipa — muška konoplja se bere posle oprašivanja
vuorba aldan ĭe kunoskută în Osńiśa, Vaļakuańa, Savinîţ, Şarbanuţ, Podguorţ, Izvuoru al mik, Dobropuoļa, ka kîńipa đi vară — reč „aldan” je poznata u selima Osnić, Valakonje, Savinac, Šarbanovac, Podgorac, Mali Izvor, Dobro Polje kao letnja konoplja [Crn.]
aldań ĭe kîńipa ku samînţă — aldanj je konoplja sa semenom (Rudna Glava) [Por.]

aldrak /al drac/ (prid.) — враголаст
lukru aldrak — vražji posao
lasî-će đi lukru aldrak — mani se ćorava posla
aşa kopil aldrak n-a măĭ vaḑut pănă akuma — tako đavolasto dete do sada nisam video
nu măĭ stă-n luok, đi aldrak śi ĭe — ne drži ga mesto, koliko je nestašan [Por.]

alîăturĭ /alături/ (pril.) — уз
stîăĭ alîăturĭ ku mińe — stani uz mene
am fuost alîăturĭ ku ĭel kînd la lovit saźata în pĭept — bio sam uz njega kad ga je metak pogodio u grudi [Crn.]

alka /halcaua/ (i. ž.) — алка
ku alkaua đi ļiemn a ļegat la pĭept kîpatîńiļi lu sfuară, kînd în şîaļe s-a dus sarśină mare đi fîn, đi paĭe, đi frunḑă or đi vrĭež — drvenom alkom se na grudima uvezivali krajevi konopca, kada se na leđima nosio veliki naramak sena, slame, lisnika ili vreže [Por.]

alkă /halcă/ (i. s.) — алка
alkă đi ļiemn — drvena alka [Por.]

alkuţă /hălcuţe/ (i. ž.) — алкица
alkuţă ĭe alkă mikă — alkica je mala alka [Por.]

Almăş /Almăj/ (i. m.) — Алмаш
la nuoĭ aĭ batrîń a puvăstuit k-a veńit dîn Almăş, prîntu viće, k-aiśa a fuost mult luok guol — kod nas su stari pričali da su došli iz Almaša, zbog stoke, jer je ovde bilo dosta praznog mesta [Zvizd]

almiş-balmiş /ţalmeş-balmeş/ (i. m.) — бућкуриш
mistakaş, mistakaş şî ńi fakuş almiş-balmiş đi mînkarĭe — mešao si, mešao i napravio si nam bućkuriš za jelo [Por.]

aloat /aluat/ (i. s.) — тесто
aloatu a kreskut — testo je naraslo [Kmp.]

Alova /Alova/ (i. ž.) — Халово
Alova ĭe sat mare — Halovo je veliko selo
Alova ĭe sat aproape de otar ku Bugariĭa — Halovo je selo u blizini bugarske granice [Tim.]

Alovĭan /Alovean/ (i. m.) — Халовљанин
Aloveńiļi sînt muĭerĭ frumoasă — Halovljanke su lepe žene
Aloveńi ĭarna fak foku-n ornă — Halovljani zimi lože vatru u furuni [Tim.]

alt /alt/ (prid.) — други
alt uom — drugi čovek, drugačiji, nije isti kao što je bio ranije
(vulg.) alće puļe — druge stvari, druge spletke
una-alta — ovo-ono
şî una şî alta — i jedno i drugo, i ovo i ono [Por.]

altadată /altădată/ (pril.) — други пут
lasă, gaćim lukru altadată  — pusti, završićemo posao drugi put [Por.]

altaua /altăoară/ (pril.) — други пут
vińe đi altauară să gaćaskă lukru — doći će drugi put da završi posao
îţ spun đi altauară kî nu ĭe bun aĭa śe faś — govorim ti po drugi put da nije dobro to što radiš [Por.]

altfĭaļ (pril.) ● v. altfĭeļ [Crn.]

altfĭeļ /altfel/ (pril.) — другачије
fakut altfĭeļ — drugačiji (po izgledu ili načinu nastanka)
în altfĭeļ — na drugi način, drugačije [Por.]
ĭeĭ sînt altfĭaļ đi lume — oni su druga vrsta ljudi
altfĭaļ đi strugurĭ — druga vrsta grožđa [Crn.]

altînoktruo /alt-încotro/ (pril.) — безизлаз
naĭ altînoktro sî fuź — nemaš kuda da bežiš [Por.]

altkînd /altcândva/ (pril.) — другом приликом
gaćim lukru akuma, kî altkînd nu sa şćiĭe śe o să fiĭe — završimo posao sada, u drugoj prilici ne zna se šta će biti [Por.]

altkîndva (pril.) ● v. altkînd [Por.]

altkum /altkum/ (pril.) — другачије
altkum a fuost vrodată — drugačije je nekada bilo [Crn.]
dakă şćiĭ altkum, fă, dakă nu: taś — ako znaš drugačije, uradi, ako ne: ćuti [Por.]

altkumva /alcumva/ (pril.) — друкчије
ĭuo am aşćetat să fiĭe trĭaba-sta altkumva raşîtă, da nu aşa — ja sam očekivao da će ovaj problem biti drukčije rešen, a ne ovako [Por.]

altśeva /altceva/ (zam. neodr.) — друго нешто
a ginđit la altśeva — mislio je na nešto drugo [Por.]

altśińe /altcineva/ (zam. neodr.) — неко други
vinu tu, să nu vină altśińe — dođi ti, da ne dođe neko drugi [Por.]

altśińeva (zam. neodr.) ● v. altśińe [Por.]

altśuava (pril.) ● v. altśeva [Por.]

altunđe /altundeva/ (pril.) — другде
aiśa nu ĭe ka altunđe — ovde nije kao drugde [Por.]

altunđeva /altundeva/ (pril.) — другде
turśi la katat la koļibă, dar ĭel a fuost pitualat altunđeva, ş-a skapat viu — Turci su ga tražili na pojati, ali on je bio skriven negde drugde, pa se izvukao živ [Por.]

altuo (pril.) ● v. altauară [Por.]

alun /alun/ (i. m.) — леска
alunu ĭe ļiemn uşuor, şî đin ĭel sa fak bîće đi rîḑîmat, koļinḑ đi koļindrĭeţ la Aźun, şî bîće đi dat đi pomană la-ĭ muorţ — leska je lagano drvo, i od nje se prave štapovi za poštapanje, kolinde za koledare na Badnji dan, i štapovi koji se na daćama namenjuju mrtvima [Por.]

alu /alună/ (i. ž.) — лешник
aluna ĭe sîmburu lu alun — lešnik je seme leske [Por.]

aluńa /alunele/ (i. ž.) — ливадска биљка
ļivađa ku aluńauă nu sa kosîaşće, kî ĭe ĭarba rîa — livada sa ovom biljkom se ne kosi, jer je trava loša
đi la aluńauă sa ĭa numa fluarĭa, bună ĭe đi ćaĭ — od nje se bere samo cvet, dobar je za čaj [Por.]

aluńeka /aluneca/ (gl. p.) — клизати (се)
s-a aluńekat pe gĭaţă — okliznuo se na ledu [Kmp.]
đeşkiđe uoki bińe, nu će aluńika kînd vi trĭeśa pi punće — otvori oči dobro, nemoj se okliznuti kada budeš prelazio preko brvna [Por.]

aluńekuş /alunecuş/ (i. s.) — клизалиште
s-a fakut mare aluńekuş pe gĭaţă în bătătură — napravilo se veliko klizalište na ledu u dvorištu [Kmp.]

aluńika (gl.) ● v. aluńeka [Por.]

aluńikuş (i. s.) ● v. aluńekuş [Por.]

aluńiş /aluniş/ (i. m.) — лескар
în aluńişu ĭe mîĭ mîndru kînd ĭastă aluńe — u leskaru je najlepše kada ima lešnika [Crn.]

aluvat /аluat/ (i. m.) — тесто
aluvat kreskut — naraslo testo
aluvat aḑîm — presno testo
aluvat đi malaĭ — testo za proju
aluvat đi puĭ — testo za pilad [Crn.]
aluvatu sa plumađiaşće-n karļiţă — testo se meša u naćvama [Por.]

aļerga /alerga/ (gl. p.) — трчати
aļargă ka naruodu — trči kao lud
śe, drak, v-aļerga lumĭa-sta atîta? — zašto li, dođavola, ovi ljudi toliko trče? [Por.]

aļergatuare /alergătoare/ (i. ž.) — мотовило
pi aļergatuare sa pun mosuarîļi pļińe đi tuors, şî sa duśe pi lînga gard đi parĭ, or đi tarabă, kînd pi ĭel sa urḑîaşće kuardă đi ţasut în razbuoĭ — na motovilo se stavljaju kalemovi puni pređe, i nosi se pored ograde od kolja ili tarabe, kada se na nju snuje osnova za tkanje na razboju [Por.]

aļergatuo /alergător/ (i. m.) — тркач
trĭeku pi lînga nuoĭ o gramadă đi aļergatuorĭ, đi śe va aļerga, draku va şći — prođe pored nas gomila trkača, zašto trče, đavo će znati [Por.]

aļergatu /alergătură/ (i. ž.) — трчање
aļergatură în tuaće părţîļi — jurnjava na sve strane
traĭ ku aļergatură — život u trku [Por.]

es2 /ales/ (prid.) — изабран
śe aţ vrut, aĭa aţ aļes — što ste hteli, to ste izabrali [Crn.]
fruntaşî śe-s aļeş akuma sî ńi puarće satu, nus đi ńimika — čelnici koji su sada izabrani da nam vode selo, nisu ni za šta [Por.]
đi kap marĭe, kaśulă aļasă — za veliku glavu, posebna kapa [Crn.]
uom aļes — poseban, vrstan, istaknut čovek
măĭ aļes đin tuoţ — najbolji od svih [Por.]
spuńe-m aļes śe vrĭeĭ — kaži mi jasno šta hoćeš [Crn.]
nu vorbĭeşć aļes, nu ć-am înţaļes ńimika — ne govoriš razgovetno, nisam te razumeo ništa [Por.]

aļes1 /alies/ (i. s.) — избор
śe gud aļes să fiĭe, tot aşa ńi — kakav god izbor da bude, isto nam je
bun dugaĭaş, la ĭel puoţ pi aļes să kumpirĭ — dobar prodavac, kod njega možeš po izboru da kupiš [Por.]

aļeźa /alega/ (gl.) — бирати
nu pućem aļeźa aĭa śe ńi plaśe, numa luvăm aĭa śe ńi dau — ne možemo birati ono što nam se sviđa, već uzimamo ono što nam daju [Crn.]
nu aļeg, numa kuļeg — ne biram, već berem [Por.]

aļeźarĭe /alegere/ (i. ž) — избор
aļeźarĭe multă, braţîļi guaļe — veliko probiranje, prazno naručje [Crn.]

aļi-lu /alea lungi/ (i. ž.) — оне дуге (змије)
în marta ńima nu kućaḑă să ḑîkă „nopîrkă” or „balaur”, kî aļiļi atunśa ĭasă đin pomînt, sînt flomînđe, şî kînd aud numiļi-luor, vin şî ći muśkă, numa ḑîś „aļi-lunź” — u martu niko ne sme da kaže „zmija” ili „smuk”, jer ale tada izlaze iz zemlje, gladne su, i kada čuju njihovo ime, dolaze i ujedaju te, nego kažeš „one duge” [Por.]

aļiaźirĭe /alegere/ (i. ž.) — избор
nu kapiţ ńimika dakă-n traĭ aşćeţ vro aļaźire mare, aĭa śe-ţ dă dumńiḑîu, aĭa ţî — ne dobijaš ništa ako u životu očekuješ neki veliki izbor, to što ti da bog, to ti je
đemult am ĭeşît la glasańe, d-akumă ažuns ńiskaĭ aļiaźirĭ, śkă „demokratija”, aļieź pi kare vrĭeĭ, da kînd kaţ, vĭeḑ kî puoţ numa pi draku să-l aļeź — nekada smo izlazili na glasanje, a sada su stigli nekakvi izbori, vele „demokraţîĭa”, biraš koga hoćeš, a kod pogledaš, vidiš da možeš samo đavola da izabereš [Por.]

Aļifuońi /Alifoni/ (i. m.) — Алифони
Aļifuońi au pomînt şî kasă în Bukuva Vaļakuańi — Alifoni imaju zemlju i kuću u valakonjskom Bukovu [Crn.]

in1 /alene/ (prid.) — полако
sa-nvîrćaşće aļin, numa śe n-a statut — sporo se okreće, samo što nije stao [Por.]

aļin2 /roşu/ (prid.) — црвен
am farbuit kîta tuort đi śiştuorĭ ku aļin — obojila sam malo pređe za tkanice u crvenkasto [Crn.]
piparkă aļină, piparkă roşîĭe, mîśinată — aleva paprika, mlevena crvena paprika [Por.]

aļina1 /alina/ (gl. p. ref.) — смирити (се)
sa aļină durerĭa — smiruje se bol [Kmp.]

aļina2 /anina/ (gl. p. ref.) — качити
la Sîmḑîĭana kuļeźim florĭ şî buĭeḑ, şî ļe aļinăm la vratńiţă — na Ivanjdan beremo cveće i bilje, i kačimo ga na vratnicama [Mlava]

ama /ama/ (vez.) — ама
du-će la lukru, ama ogođaşći-će frumuos — idi na posao, ali se lepo doteraj
vîăd ĭuo śe aĭ đi gînd, fîă aşa, ama nu faśa pakaće niś kuĭ — vidim ja šta si naumio, uradi tako, ali nemoj nauditi nikom [Crn.]
ama, kînd îţ spun ĭuo, aşa ĭe — ama kad ti ja kažem, tako je
ma — ma, skraćeni oblik
ma nu puaće aşa să fiĭe, şî gata — ma ne može tako da bude, i gotovo [Por.]

aman /aman/ (uzv.) — аман
aman, brĭe, lasî-će đi mińe, nu ma nîkažî — aman, bre, mani me se, nemoj me mučiti
aman îţ măĭ întuarśe ĭel bańi — šipak će ti on vratiti pare
ĭa pļekat muĭarĭa, aman măĭ vińe la ĭel — napustila ga je žena, nikad mu se neće vratiti [Por.]

amar /amar/ (i. m.) — горчина
amaru-n lapće ĭe đin ĭarbă, kare a paskuto uoiļi — gorčina u mleku je iz trave koju su pasle ovce
am pļakat ku amaru-n mińe — otišao sam pun gorčine [Crn.]
an traĭit numa ku durĭerĭ şî amară — živeo sam samo s bolom i gorčinom [Por.]

amarî /amărî/ (gl. p. ref.) — загорчати
a pus kare a pus în ḑamă ńişći buĭeḑ, şî ĭa sa amarî — neko je stavio u čorbu nekakve travke, i ona je zagorčala
traĭu mĭ-a amarît ku bĭeţîĭa a luĭ — život mi je zagorčao svojim pijanstvom [Por.]

amarît /amărât/ (prid.) — горак
rakiu amarît ku peļin — rakija sa ukusom pelina
viîaţa mi amarîtă — život mi je mučan [Crn.]

amarĭa /amăreală/ (i. ž.) — горчина
traĭu mĭeu ĭe amarĭală guală — moj život je sama gorčina [Por.]

amba /hambar/ (i. s.) — амбар
în ambarĭ s-a ţînut marunţîş: grîu, ovîăsk, sakară, da kukuruḑu s-a ţînut în kuoş — u ambaru se držalo zrnevlje: žito, ovas, ječam, a kukuruz se držao u košu [Por.]

ameţa /ameţeală/ (i. ž.) — вртоглавица
ma prins ameţala kînd am vaḑuto — zavrtelo mi se u glavi kad sam je video [Crn.]
nu-m plaśe mînkarĭa kam lungă vrĭame, şă đi fuame ma prinđe kînd şî kînd ameţala — ne prija mi hrana već duže vreme, i od gladi me katkad hvata vrtoglavica [Por.]

ameţî /ameţi/ (gl. p. ref.) — онесвестити (се)
đintr-odată ameţîĭ, şî kaḑuĭ pi pomînt — od jednom mi se zavrtelo u glavi, i padoh na zemlju [Por.]

ameţît /ameţit/ (prid.) — ошамућен
ameţît đi lovitură — ošamućen od udarca
ameţît đi durĭarĭe — ošamućen od bolova [Crn.]
stă ameţît şî puzumeńit — stoji ošamućen i izbezumljen [Por.]

amînat /amânat/ (pril.) — касно
ažuns amînat — stigao je kasno, odocnio
amînat ĭe đi ĭel, nu-l măĭ skuaće ńimika — kasno je za njega, ne može ništa da ga izvuče (spasi)
vinu măĭ amînat — (komp.) dođi kasnije [Por.]

amînata /amânăta/ (gl. p. ref.) — каснити
nu ći amînata, ma ruog đi ćińe — nemoj kasniti, molim te
grabĭesk, nu kućeḑ să ma amînaćeḑ — žurim, ne smem da zakasnim
uom ļenuos, sa amînaćaḑă in tuota ḑîua la lukru — lenj čovek, svakog dana kasni na posao [Por.]

amînatarĭe /amînare/ (i. ž.) — кашњење
n-o sî trĭakă bun şkolari nuoştri, ku atîta amînatarĭe đi iĭ — neće dobro proći naši đaci, sa tolikim njihovim zakašnjavanjem [Por.]

amînduoĭ /amândoi/ (br.) — обојица
a veńit amînduoĭ într-o ḑî — došla su obojica istog dana
amîndoă a supt la o ţîţă — obe su sisale jednu sisu [Por.]

amnari /amnari/ (gl. p. ref.) — оштрити
kopilu kosîaşće, ama înga nu şćiĭe să amnarĭaskă kuasa bińe — dete kosi, ali još ne zna dobro da brusi kosu
şîna la ruata đi kar ĭe amnarită la duauă luokurĭ — kolska šina spojena je na dva mesta
bagă sama bińe, să nu ći amnarĭaskă vrunu — pazi dobro, da te neko ne prevari
nu amnari lumĭa — nemoj varati ljude [Por.]

amna /amnar/ (i. s.) — оцило
fîră amnarĭ nu faś fuoku — bez ocila nema vatre [Crn.]
am avut un amnaruţ, şî l-am pĭerdut — imao sam jedno ocilče, i izgubio ga [Por.]

amńaḑîţ /amiază/ (i. s.) — подне
măĭ un śas pănă la amńaḑîţ — još jedan sat do podne
înainće đi amńaḑîţ — pre podne
pînă-n amńaḑîţ — do podne
dupa amńaḑîţ — posle podne
duśe amńaḑîtu la sîpatuorĭ — nosi ručak kopačima
vrĭamĭa đi amńaḑîţ — vreme je za ručak
suarļi la amńaḑîţ — sunce je u zenuitu
a zburat kîtra amńaḑîţ — odleteo ka jugu
amńaḑîţa nuopţî — (demon.) ponoćnica, šumska majka (Tanda) [Por.]

amńaḑîţa /prînzi/ (gl.) — ручати
nuoĭ vom amńaḑîţa fara ćińe — mi ćemo ručati bez tebe [Por.]

amparaţîĭe /împărăţie/ (i. ž.) — царство
amparatu a pĭerdut amparaţîĭa — car je izgubio carevinu [Por.]

amşîţă /amşâţă/ (i. ž.) — курва
îmblă ka amşîţa prîn sat, ku kuada răđikată — lunja ko kurva kroz selo, s podignutim repom [Mlava]

amuţî /amuţi/ (gl. p.) — занемети
kînd s-a-ntîńit ku lupi-n munće, uomu đi frikă amuţît, ş-a ramas înkrîmeńit în luok — kad se sretao s vukovima u planini, čovek je od straha zanemeo, o ostajao skanjemen u mestu [Por.]

amuţît /amuţit/ (prid.) — омутавио
amuţît đi frikă — zanemeo od straha [Por.]

amunka /amunca/ (pril.) — тешко
ku aşa lukratuorĭ, amunka gaćeşć sapatu — sa takvim radnicima, teško ćeš završiti kopanje
astîḑ amunka sa gasîaşće lukru — danas se teško nalazi posao
a baut prĭa mult, şî akuma iĭ amunka — pio je previše, i sad mu je muka [Por.]

amurţa /amorţire/ (i. ž.) — утрнуће
ma prinsă o amurţală — uhvatila me je neka malaksalost
sîmt amurţală în piśuarĭe — osećam trnjenje u nogama [Crn.]

amurţî /amorţi/ (gl.) — утрнути
mi amurće mîna stîngă — trne mi leva ruka
amurće gura, kît ĭe đi akru — usta trnu, koliko je kiselo [Crn.]
kînd ĭarna-n munće auḑî lupi kă urlă đi fuame, amurţ tuot, şă înkrîmeńeşć đi frikă — kad zimi u planini čuješ vukove kako zavijaju od gladi, utrneš sav, i skameniš se od straha [Por.]

amurţît /amorţit/ (prid.) — утрнут
pişuoru al đirĭept mi amurţît — desna noga mi je utrnuta
am amurţît đi şađarĭe — ukočio sam se od sedenja
amurţît ĭeş tu în kap đi kînd iş fakut — „ukočen” si ti u glavu od rođenja [Crn.]

an /an/ (mn. ) — година
ano-sta — ova godina
anu đi ḑîļe — godina dana
anu trĭekut — protekla godina
la anu — na godinu, za godinu (dana)
măĭ are ań — ima godine, poživeće još
s-a înpuţînat ańi — smanjio se preostali broj godina, približila se smrt
an tîrḑîu — godina u kojoj kasni zrenje poljoprivrednih kultura
a trĭekut ań şî ań — protekle su godine i godine, prošlo je mnogo vremena
pomana la anu — godišnji pomen, daća na godišnjici smrti
žumataće đi an — pola godine
a ĭeşît anu — istekla je godina, navršila se
la svîrşîtu anuluĭ — na kraju godine
anol nou — nova godina
aĭa a fuost an — to je bilo prošle godine
(u izr.) pănă măĭ đ-a-l an fusă lu tuoţ bińe — do pre neku godinu beše svima dobro [Por.]

Ana /Ana/ (i. ž.) — Ана
Ana a fost nume đes dat la fĭaće — Ana je bilo ime koje se često davalo devojčicama
đin nume Ana a ĭeşît poļikre Ańiţa şî Anuţa — iz imena Ana nastali su nadimci Anica i Anuca [Por.]

andarma /andarmale/ (i. ž.) — андрамоља
şupa pļină đi andarmaļe, ńimik nu ĭe đi vro trĭabă — šupa je puna andramolja, ništa nije za neku upotrebu [Por.]

andîra /întărâtă/ (gl. p. ref.) — задиркивати
kopilo-la sî andîră đi mińe — ono dete me zadirkuje
nu ći andara — ne provociraj
andîră pi draku — izaziva đavola [Crn.]
nu măĭ ma andăr đi ĭel — neću ga više zadirkitvati [Por.]

andîrmuańe /andârmoane/ (i. ž.) — андрамоље
nu puot să-ţ spun ńimik dă razbuoĭ pănă no-l vĭeḑ, kî are mulće andîrmuańe pră ĭeal — ne mogu ništa da ti kažem o razboju dok ga sam ne vidiš, jer ima mnogo andrmolja na njemu [Stig]

Andriĭuońi /Andreianu/ (i. m.) — Андрејевци
Andriĭuońi đin saćiļi nuaştrĭe, nu sînt tot o rudă — Andrejevci iz naših sela nisu jedan rod [Crn.]

andrĭa /andrea/ (i. s.) — децембар
andrĭaua ĭe luna đi la urmă în an, ku ĭa s-a-nkĭeptorat anu pi kîļindarĭu ăl babĭesk — „andreja” je poslednji mesec u godini, njime se završavala godina u bapskom kalendaru
andrĭaua đe mult s-a kĭemat şă doă stamîń pi luna đi la urmă în an kînd s-a vişńit lupi — „andrejom” su se nazivale i dve nedelje u poslednjem mesecu u godini, kada su se parili vukovi [Por.]

andrĭea /andrea/ (i. ž.) — велика игла
andrĭeauă ĭe ak mare ku kare s-a fakut la śarapĭ şî manuşă gruasă — „andreja” je velika igla sa kojom su se plele debele čarape i rukavice (Krivelj) [Crn.]
ĭuo ku andrĭaua kuos la măturĭ — ja sa velikom iglom opšivam metle (Laznica) [Hom.]

Androbĭeşći /Androbeşti/ (i. m.) — Андробићи
Androbĭeşći sînt vrĭańiś uamiń, şî traĭesk bińe ku tuoţ — Androbići su vredni ljudi, i žive u slozi sa svima [Crn.]

Anđel /Angeliu/ (ž.r. Anđeļiĭa) — Анђел
moşu Anđel ku baba Anđeļiĭa n-avut kopiĭ — čiča Anđel i baba Anđelija nisu imali dece [Por.]

Anđeluońi /Angelovici/ (i. m.) — Анђеловићи
Anđeluońi a fuost triĭ fraţ, şî tuoţ a lukrat în maĭdan — bilo je tri brata Anđelovića, i svi su radili u rudniku [Crn.]

anđeļiaće /îndelete/ (pril.) — лагано
mînă anđeļiaće, kî ĭastă gĭaţă pi drum — vozi lagano, jer ima leda na putu [Crn.]

Anđeļiĭa /Angelia/ (i. ž.) — Анђелија
Anđeļiĭa a fuost muĭare ćinîră kînd a ramas văduvă — Anđelija je bila mlada žena kada je ostala udovica [Por.]

Anđeļiĭuońi /Angelioni/ (prid.) — Анђелијини
kînd a veńit, Anđeļiĭuońi đi la sat a kapatat imańe în utrina Babi-Ĭuańi — kad su se doselili, Anđelijini su od sela dobili zemlju u Baba-Joninoj utrini [Crn.]

Angel /Anghel/ (i. m.) — Анђел
moşu Angel a trait mult — čiča Angel je dugo živeo [Por.]

Angeluońi /Angheloiu/ (i. m.) — Ангеловци
Angeluońi au kîăş lîngă drumu Babi-Ĭuańi — Angelovci imaju kuće pored Babajonskog puta [Crn.]
Angeluońi, famiļa lu Angel Ţîganu, kovaśu đi vrodată în Arnaglaua — Angeloni, familija Angela Ciganina, nekadašnjeg kovača u Rudnoj Glavi [Por.]

Anol Nou /Anul Nou/ (i. m.) — Нова Година
Anol Nou ĭe ḑîua đi-ntîń pi kîļindarĭ ku kare înśape sî sa sokoćiaskă anu — Nova godina je prvi dan u kalendaru kojim počinje da se računa godina
đemult ḑîua kare a sîrbatorito aĭ nuoştri ka anol nou, a kaḑut la Sîn-Vasîĭ — nekada dan koji su naši slavili kao novu godinu, padao je na Svetog Vasilija [Por.]

Anta /Antonie/ (i. m.) — Анта
Anta ĭe poļikra lu uom kare ĭe la karće skris ka Antoniĭe, dar aăla nume la rumîń a veńit pista bisîarikă — Anta je nadimak čoveka koji je kršten kao Antonije, a to ime je kod Vlaha došlo posredstvom crkve
muĭarĭa lu Anta sa kĭamă Antońasa — Antonova žena zove se Antonica [Por.]

antaļira /interna/ (gl. p.) — интернирати
ńamţî antaļira lumĭa far đi vină numa pintru partizań — Nemci su internirali nevine ljude samo zbog partizana [Por.]

antaļirit /internat/ (prid.) — интерниран
la antaļirit Bugari, ş-a murit în lager — internirali su ga Bugari, i umro je u logoru [Por.]

Antońeşći /Antoneşti/ (i. m.) — Антонијевци
alu Anta — Antini [Crn.]

Anuţă /Anuţă/ (i. ž.) — Ануца
pi fata kare a fuost bućeḑată Ana, a putut s-o poļikraḑă Ańiţa or Anuţa — devojčici krštenoj imenom Ana, mogli su da tepaju Anica ili Anuca
fir đi firu alu vro Anuţă s-a kĭemat Anuţuońi, dupa śe poļikră s-a prizuvit la karće Anucić — potomci Anuce zvali su se Anuconi, od kog nadimka je nastalo posrbljeno prezime Anucić [Por.]

Anuţoĭ /Anuţei/ (i. m.) — Ануцој
ĭel ĭestă ńepotu lu Pătru Anuţoĭu — on je unuk Petra Anucoja [Kmp.]

anunţa /anunţa/ (gl. p.) — оглашавати
kînd s-a fakut nunta, s-anunţît pin lume, sî sa şćiĭe śe o să fiĭe — kada se spremala svadba, oglašavala se po narodu, da bi se znalo šta se sprema [Por.]

ańi /inele anuale/ (i. ž.) — годови
numarăm ańi lu ļiemn đi pi buşćanu luĭ — brojimo godine drveta sa njegovog panja [Por.]

Ańiţa /Aniţa/ (i. ž.) — Аница
pi paramamî-mĭa a bućeḑato Ana, ma ĭ-a ḑîs đi milă Ańiţa, ş-aşa ĭ-a ramas păn-la muarće — moju prababu su krstili Ana, ali su je od milošte zvali Anica, i tako joj je ostalo do smrti [Por.]

ańin /anin/ (i. m.) — јова
ţîn minće đin kopilariĭe un ańin mare, ĭerĭa sîngur în mižluoku ļivĭeḑî, nalt şî krĭengarat, ku puaļiļi rîđikaće đi la pomînt, supt kare a fuost umbra gruasă — pamtim iz detinjstva jednu veliku jovu, beše usamljena sred livade, visoka i razgranata, sa krošnjom odignutom od zemlje, pod kojom je bila debela hladovina [Por.]
Vaļa ku ańinu — izvorno vlaško ime crnorečkog sela Valakonje: „Dolina jove” [Crn.]

ańina /anina/ (gl. p. ref.) — окачити (се)
nu ańina trasta-ĭa atîta đi sus, n-o sî puot s-o aźung — nemoj kačiti tu torbu tako visoko, neću moći da je dohvatim [Por.]

ańińiş /aniniş/ (i. s.) — јововина
ańińiş ĭe luok unđe ĭastă mulţ ańiń — jovovina je mesto gde ima dosta jove [Por.]

Apa albă /Apa albă/ (i. ž.) — Бела вода
Apa albă a fuost ogaş kare avut izvuor la Kulmeźiĭ, ş-a tunat în Şaşka đi đirĭapta, la Stîlp — Bela voda je bio potok, koji je izvirao na Kulma Hadžiji, a ulivao se sa desne strane u Šašku kod Stlpa
unđe a mĭers vrodată Apa albă, akuma ĭe kuopu lu Rudńik, ogaşu s-a pĭerdut — gde je nekada tekao potok Bela voda, sada je kop Rudnika, potok se izgubio
nume „apa albă” rumîńi dau la tuot ogaşu kare la fund are pĭetre albe — ime „bela voda” Vlasi daju svakom potoku koji na dnu ima belo kamenje [Por.]

apara /apăra/ (gl.) — бранити
apîră kopiĭi đi kîń — brani decu od pasa
sî apîră đi rîaļe — brani se od zla
apîră lumĭa đi dušmań — brani narod od neprijatelja
sî apîră karĭe kum puaće — brani se kako ko može
golman, apîră guolu la luptă — golman, brani golu na fudbalu
ku fum apîră satu đi śumă — dimom brani selo od kuge
ma apîr đi napastă — branim se od nepravde [Crn.]
duamńe apîră — bože sačuvaj
apără-ńi duamńe — sačuvaj nas bože [Por.]

apastuol /apostol/ (i. m.) — апостол
doĭsprîaśe apastuoļ — dvanaest apostola [Por.]

apaş /apaş/ (i. m.) — битанга
aşa apaş n-a măĭ vaḑut lumĭa pănă akuma, minće şă fură ka ńima — takvu bitangu još nije video svet do sada, laže i krade ko niko [Por.]

apatĭe /apotecă/ (i. ž.) — апотека
ma duk în apatĭekă, să kumpîr ļakurĭ — idem u apoteku da kupim lekove [Por.]

apatuos /apătos/ (prid.) — водњикав
pĭapino-sta ĭe apatuos, şî nu ĭe dulśe — ova dinja je vodnjikava, i nije slatka [Crn.]
mĭ-a dat tata un luok apatuos, numa puot bruoşćiļi să krĭesk în ĭel — dao mi je otac jednu vodnjikavu njivu, mogu samo žabe da gajim u njoj [Por.]

apaurî (gl.) ● v. paurî [Por.]

a /apă/ (i. ž.) — вода
apă adînkă — duboka voda
apă mare — velika (nadošla) voda
apă ļină — tiha, mirna voda
apă skundă — plitka voda, plićak
apă kaldă — topla voda
apă fĭartă — prokuvana voda
apă fĭerbinće — vrela voda
apă molkuţă — mlaka voda
apă klośită, klośitură — ustajala, bljutava voda
apă dulśe — slatka, zašećerena voda
apă sarată — slana voda
apă akră — kisela voda
apă ļimpiđe — bistra voda
apă kurată — čista voda
apă tulburĭe — mutna voda
apă albă — bela voda (čest toponim)
apă ńagră — crna voda (zbog crnog kamenja u koritu vodotoka)
apă rîstośită — rastoka, vododelnica
apă înfundată — zajažena, zaustavljena voda; ponornica
apă skumpă — skupa voda, voda iz apoteke
apă întîńită — voda sa sastava dvaju potoka (ima magijsku moć, koristi se u bajanju)
apă ńinśepută — nenačeta voda, voda na izvoru, voda koju pre tog mesta nije zahvatio i nije pio niko (ima magijsku moć, koristi se u bajanju)
apă întuarsă — voda koja se u vodotoku okreće u mestu; pridaje joj se magijsku moć, i koristi se u bajanju za vraćanje čini
apă morţuagă (morţîşuagă) — mrtvačka voda, voda koja se zatekla u sudovima pri prolasku pogrebne povorke pored kuće (obavezno se baca)
apă slubaḑîtă — „oslobođena” voda, voda koja se u posebnom obredu izlivanja (libacije) namenjuje pokojnicima
apa stuarsă — oceđena voda
apa đi pi strĭeş — kišnica
gura api — ušće
pi apă la valje — nizvodno
pi apă la đal — uzvodno
a luvat apa — odnela voda
îńekat în apă — udavljen u vodi
sa dus pi apă — otišlo niz vodu
a veńit apa — nadošla voda
matka api — vodena matica; matica reke
fara apă — bezvodan [Por.]
apă mută — voda koja se uzima sa tri izvora i daje samrtniku koji teško umire
apă boćeḑată — krštena voda, uzima se na Bogojavljenje i čuva za lečenje
apă skumpă — skupa voda, unosi se u domaćinstvo pokojnika tokom petrovdanskog posta [Crn.]
apă spintă — plitka voda (Kobilje) [Stig]

apă înpuşka /apă-înpuşcată/ (i. ž.) — упуцана вода
apă kurgatuare în kare vrîžîtuorĭu pokńaşće ku puška, s-o „omuară” đi sî fakă ku ĭa đeskînćiśiļi aļi măĭ tarĭ — tekuća voda u koju vrač puca puškom, da je „ubije” da bi njome spremao najjače vradžbine [Por.]

apă întuarsă /apă întoarsă/ (i. ž.) — повраћена вода
apa întuarsă ĭe apă kare-n matkă sa-nvîrćaşće în luok, kare sa-ntuarśe napuoĭ — povraćena voda je voda koja se u matici okreće u mestu, koja se kreće unazad
apa întuarsă sa duśe la vrîžîtuare, şî ĭa ku ĭa faśe đeskînćik kare sa kĭamă „întorsură” — povraćena voda nosi se vračari, koja u njoj izvodi bajalicu koja se zove „vraćanje čini” [Por.]

apă ńinśepu /apă neincepută/ (i. ž.) — неначета вода
apă ńinśepută ĭe apă kurată, kare n-a bauto ńima, luvată đi la luok đi unđe apa izvorĭaḑă đin pomînt — nenačeta voda je čista voda, koju nije pio niko, zahvaćena sa mesta gde voda izvire iz zemlje
ku apă ńinśepută vražîtuoriļi fak tuaće đeskînćiśe — sa nenačetom vodom vračare rade sva bajanja [Por.]

apăra /apăra/ (gl.) — бранити
đi źaba sa apîră, đe vină ĭe đi kînd s-a naskut — uzalud se brani, kriv je od kako se rodio [Por.]

apipai /a pipăi/ (gl. p. ref.) — пипати
ńagura bîznă ĭe, şî ĭel apipiĭe pi lînga ĭel să vadă unđe ĭe — mrkli je mrak, i on pipa oko sebe da vidi gde je
ĭe apipiĭe aiśa, vĭeḑ śi ĭe — pipni ovde, vidi šta je [Por.]

apipiĭa /pipăială/ (i. ž.) — пипање
đi źaba atîta apipiĭală pi parĭeţ, nu gasîră ńimika — uzalud toliko pipanje po zidovima, nisu našli ništa [Por.]

apipiĭat /pipăit/ (prid.) — опипан
a fuost bîksală, şî ĭa, saraka, fusă apipiĭată đin tuaće părţîļi — bila je gužva, i ona, sirota, beše opipana sa svih strana [Por.]

apļeka /apleca/ (gl. p. ref.) — сагињати (се)
apļakă kopilu — doji dete
apļakă viţălu — doji tele [Por.]

apļekat /aplecat/ (prid.) — погнут
đikînd uaĭa-ĭa stă ku kapu apļekat, puaće-fi đi śieva ĭ-a kaḑut grĭeu — otkad ona ovca stoji pognute glave, možda joj je od nečega pripala muka [Por.]

apļekatuarĭe /aplecătoare/ (i. ž.) — недоиља
apļekatuarĭe ĭe uaĭa kare nu lasă mńelu iĭ s-o sugă, numa pîkurari o apļeakă la sîlă — nedoilja je ovca koja je ne pušta svoje jagnje da je siše, već čobani moraju na silu da ga podoje [Por.]

aprinđe /aprinde/ (gl. p. ref.) — палити
aprinđe-m bîtu đi maşînă — zapali mi palidrvce
du-će, aprinđe gunuoĭu-la să ardă — idi, zapali ono đubre da izgori
ăl luvă la uokĭ, şă aprinsă puşkă — uze ga na nišan, i opali iz puške
ńiś nu gaćiĭ vuorba da ĭel sa aprinsă, ńi svađirăm ka ţîgańi — nisam ni završio reč a on se upalio, svađali smo se kao Cigani [Por.]

apropiĭa /apropia/ (gl. p. ref.) — приближити
sa apruapiĭe đi nuoĭ — prbližava nam se
vreu kumva sî ma apruopiĭ đi ćińe — želim nekako da ti se približim [Por.]

apropiĭat /apropiat/ (prid.) — близак
karu a fuost apropiĭat đi borugă, ş-aluńikat şî s-a răsturnat — kola su bila ostavljena blizu uvale, pa su skliznula i preturila se
ăn sak a fuost apropiĭat śinḑăś đi kiļe — u džaku je bilo približno petedest kila [Por.]

apruape /aproape/ (pril.) — близу
apruape la o sută — blizu sto, oko stotinu
şî măĭ apruapiĭe — još bliži; najbliži [Por.]

apruor /amproor/ (i. s.) — испаша
s-a dus ku uoĭļi la apruor, să ļi paskă bińe đi măsurat lapćiļi la baśiĭe — otišao je sa ovcama na ispašu, da ih dobro napase za merenje mleka na bačiji [Por.]

apsa /puşcărie/ (i. ž.) — апсана
la înkis o ţîră în apsană, să-ĭ vină minća — zatvorili ga malo u apsanu, da dođe pameti [Por.]

apsanźiu /apsangiu/ (i. m.) — апсанџија
a dat mită la apsanźiu, să-l kaće kîta măĭ bun — podmitio je apsandžiju da ga pazi malo bolje
l-a prins apsanźiu, şî l-a mînat la-nkisuare — uhvatio ga apsandžija, i oterao ga u zatvor [Por.]

apsă /puşcărie/ (i. ž.) — затвор
a fuost în apsă pintru furaluk — bio je na robiji zbog krađe [Por.]

apşua /apşuară/ (i. ž.) — водица
apşuară ĭe apă mikă, slabă or puţînă — vodica je plitka, slaba ili mala voda
a trekuto apşuara, akuş sa naşće — potekla je vodica (=pukao vodenjak), brzo će se poroditi [Por.]

apt /apt/ (prid.) — насилан
mĭ-a luvat un darap đi pomînt la aptă — uzeo mi je komad zemlje nasilno (Tanda) [Por.]

apta /apta/ (gl.) — силити
nu apta pi ńima, kî ĭe pakat — ne sili nikog, jer je greh (Tanda) [Por.]

aptaş /aptaş ?/ (i. m.) — насилник
aptaş ĭe aăla kare ĭa ku aptă — aptaš je onaj koji uzima na silu
komuńişći dupa rat a fuost marĭ aptaş, a luvat moşîĭa đi la-ĭ vrĭańiś, ş-a dato la puturuoşî luor — komunisti su posle rata bili veliki nasilnici, otimali su imanje od vrednih i davali je njihovim lenčugama (Tanda) [Por.]

aptă /apt/ (i. ž.) — насиље
uom sprimit numa đi aptă — čovek spreman samo na naseilje
đi vrĭamĭa đi rat, ńamţî a fakut mulće îăpţ — za vreme rata, Nemci su činili mnoga nasilja (Tanda) [Por.]

apuanka /poancă/ (pril.) — наопако
śe gođe lukră, lukră apuanka — sve što radi, radi naopako [Por.]

apuka /apuca/ (gl. p.) — почињати
apukă lukru — počinje posao
apukă đin skurt — hvata se (nečega) na prečac
apukă pi drum în đal — uhvatio se puta uzbrdo, krenuo je uzbrdo
apukă-ţ drumu! — hvataj se puta! odlazi odavde! skloni se! (fig.) gledaj svoja polsa, ne mešaj se
ma apukă frika — hvata me strah
ăl apukă śe-l apukă — nešto ga hvata, obuzima, opseda [Por.]

apukat /apucat/ (prid.) — започет
mara-sta ĭe apukată đi vĭerm — ova jabuka je načeta od crva [Por.]

apukatu (i. ž.) ● v. apukatură1 [Por.]

apukatu2 /apucatură/ (i. ž.) — бајалица против грипа
apukatură ĭe đeskînćik đi apukat — apukatura je bajalica protiv gripa [Por.]

apukatu1 /apucătură/ (i. ž.) — грип
la prins apukatu, s-a pus apukatura pi ĭel — uhvatio ga je grip (ili neka druga bolest, koja je propraćena drhtavicom i temperaturom)
đeskînćik đi apukatu, đi apukatură — bajalica protiv gripa [Por.]

apuos /apos/ (prid.) — воден
am un luok lînga rîu, apuos ku tuot, bun ĭe numa đi vîrḑariĭe — imam njivu pored reke, potpuno je vodnjikav, dobar je samo sa kupusište [Por.]

apuriĭe /apărie/ (i. ž.) — водурина
apuriĭe în tuaće părţîļi — vodurina na sve strane
veńi o apuşînă ku tuot, şî ńi luvă kasa — nadošla je neka vodurina, i odnela nam kuću [Por.]

apus /apus/ (i. m.) — запад
suarili ĭe la apus — sunce je na zapadu
a veńit un uom ďi la apus — došao je čovek sa zapada [Dun.]
am grabit s-ažung la koļibă pănă la apus đe suare — žurio sam da stignem kući do zalaska sunca (Tanda) [Por.]

ar1 /ar1/ (i. m.) — ар
aru nu ĭe masură batrînă đi pomînt — ar nije stara mera za površinu zemljišta
đemult pomînt sa mîsurat ku ḑîua đi arat, da ļivađa ku ḑîua đi kosît — nekada se zemlja merila danom oranja, a livada danom košenja [Por.]

ara /ara/ (gl. p.) — орати
vrodată lumĭa tuată ara ku plugurļi đi ļiemn — nekada su svi ljudi orali drvenim plugom [Por.]

aram /haram/ (i. ž.) — клетва
aram să fiĭe — proklet bio [Por.]

aramaş /rămaş/ (i. ž.) — опклада
s-a luvat la aramaş, s-a aramaşît — opkladili se, sklopili opkladu
a pĭerdut aramaşu — igubio opkladu
aĭ, faśem aramaş, dakă kućeḑ — hajde, da se opkladimo, ako smeš [Por.]

aramaşî /rămăşi/ (gl. p. ref.) — кладити се
iĭ drag sî sa aramaşîaska ku fiĭe kare — voli da se kladi sa bilo kim
nu ći aramaşî dakă n-aĭ bań — nemoj se kladiti, ako nemaš pare [Por.]

ara /aramă/ (i. ž.) — бакар
đi aramă — od bakra, bakarno
kaldarĭe đi aramă — bakrač
rudńik đi aramă — rudnik bakra [Por.]

arambaş /harambaşă/ (i. m.) — харамбаша
arambaşa puartă uoţî — harambaša predvodi hajduke
arambaş mare, aramiu, ńima n-are paśe đi ĭel — veliki harambaša, aramija, niko nema mira od njega [Por.]

arami /arămi/ (gl.) — лемити бакром
numa ţîgańi aramit bun kaldîărîļi — samo su Cigani dobro lemili bakrače [Por.]

aranga /aranga/ (pril.) — поребарке
a ustańit, s-a dat đi aranga la umbră, a pus mîna kîpatîń, śkă, să uđińaskă o ţîră — umorio se, legao porebarke u hlad, stavio ruku pod glavu, veli, da malo predahne (Krivelj) [Crn.]
đi aranga nu puoţ mult sî ḑaś, kî ći duor uasîļi, da ńiś n-aĭ kînd kî ĭe aranga ođină skurtă — porebarke ne možeš dugo da ležiš, jer te zabole koske, a nemaš ni vremena jer je „aranga” kratak predah (Tanda)
kînd ći daĭ đi aranga, n-aĭ unđe, numa puń mîna supt kap, kî aĭa ĭe ođină în padure, la luok, dupa viće, unđe nu ĭe ńiś pat, ńiś kîpatîń — kad se prućiš porebarke, nemaš kud, nego staviš ruku pod glavu, jer je to predah u šumi, na njivi, za stokom, gde nema ni kreveta, ni jastuka (Rudna Glava) [Por.]
đi aranga sa ḑîśe kînd staĭ pi o parće, rîḑîmat în kuot; aşa nu puoţ sî duormĭ, numa kukîĭ kîćikîta — „aranga” se kaže kad ležiš na jednoj strani, oslonjen na lakat; tako ne možeš da spavaš, nego samo kunjaš pomalo (Jasikovo) [GPek]

Aranźel /arhanghel/ (i. m.) — Аранђел
la uom kare ḑaśe pi muarće, Aranźelu vińe ku triĭ kuţîće, şă-ĭ skuaće sufļitu — čoveku koji leži na samrti, Aranđel dolazi sa tri noža, i vadi mu dušu
Svići Aranźelu ĭe prazńiku alu mulţ rumîń; ĭastă Aranźel đi vară, şî Aranźel đi tuamnă — Sveti Aranđeo je slava mnogih Vlaha; postoji letni i jesenji Aranđel II. (antr.) l.i. Aranđel
ĭastă kopiĭ la rumîń, lu kare naşu la boćeḑ ļ-a dat nume Aranźel, kî sî-ĭ pazaskă Aranźelu, să nu-ĭ ĭa ćińirĭ — ima vlaške dece kojima je kum na krštenju dao ime Aranđel, da ih Aranđel čuva, da ih ne uzme mlade [Por.]

arańi /hrăni/ (gl. p. ref.) — хранити
fuamiće mare, da multă lume trăbe arańi — velika je glad, a mnogo naroda treba nahraniti
arańaşće puorśi — hrani, tovi svinje
grĭeu ĭe kînd naĭ ku śe să arańeşć kopiĭi — teško je kad nemaš čime da nahraniš decu [Por.]

arat /аrаt/ (prid.) — изоран
luoku ĭe abĭa arat ku duauă parĭekĭ đi buoĭ — njiva je jedva izorana sa dva para volova [Crn.]

arata /arăta/ (gl. p.) — показивати
puvesta, ama nu arata ku mîna kîtra mińe — pričaj, ali nemoj pokazivati rukom na mene
spuńeţ lukru, să nu ći arăt ĭo — priznaj delo, da te ne otkrijem ja
tare đi kap, amunka uomu puaće-ĭ arata kă nu vorbĭaşće đirĭept — tvrdoglav, teško mu čovek može dokazati da nije u pravu [Por.]

aratarĭe /arătare/ (i. ž.) — привиђење
măĭ đes aratarĭa sa faśe-n vis — predskazanje se najčešće javlja u snu
đeskînćik đi aratarĭe — bajalica protiv priviđenja [Por.]

aratat /arătat/ (prid.) — приказан
sămnu ăl aratat, nu la înţaļes ńima — pokazani znak nije razumeo niko [Por.]

aratuo /arător/ (i. m.) — орач
kopiĭi đi miś s-a învaţat să mîńe plugu, đi să fiĭe aratuorĭ buń — deca su se od malih nogu učila da teraju plug, da bi bili dobri orači
luok aratuorĭ — oranica
buou aratuorĭ — oraći vo [Por.]

aratu /arătură/ (i. ž.) — орање
luoku are o ḑî đi aratură, puaće şî măĭ tare — njiva ima dan oranja, možda i jače [Crn.]
asta ĭe pomînt bun đi aratură — ovo je zemljište dobro za oranicu [Por.]

arazna /arazna/ (pril.) — засебно
pus đ-arazna, să nu sa pĭardă, şî rîḑîmat đi parĭaće, să nu sa pluaĭe — stavljen na stranu, da se ne izgubi, i naslonjen na zid, da ne kisne [Por.]

arba /animal hrănit cu biberonul/ (i. m.) — сисавче без сисе
arbarĭ ĭe mĭal, purśĭal or viţăal, apļekat la ţîţă ku lapće dă vakă, kă mumă-sa a-nţarkat, or n-are luok la ţîţă dă ĭeal — arbar je sisavče: jagnje, prase ili tele, koje se doji na cucli sa kravljim mlekom, jer mu je majka ostala bez mleka, ili nema na sisi mesta za njega [Hom.]

arbiu /arbiu/ (i. m.) — набијач
arbiu s-a fakut đi-n ļiemn tarĭe — nabijač je pravljen od tvrdog drveta [Crn.]

arţ /arţ/ (i. m.) — мрс
kînd ĭe arţ, nu sî postîaşće — kad je trapava nedelja, ne posti se [Crn.]
arţ sa kĭamă ḑîļiļi dupa puosturĭ marĭ, în kare nu sa postîaşće mĭerkurĭa şî vińirĭa — „arc” je naziv za dane posle velikih postova, kada se mrsi sredom i petkom [Por.]
arţurĭ măĭ întîń kad dupa Kraśun, şî ţîn pănă la Boćaḑă, pĭe urmă ĭastă dupa Paşć, kînd ĭasă puostu parĭasîmiluor — „arci” prvo padaju posle Božića i drže do Bogojavljanja, posle ih ima posle Uskrsa, kad istekne četrdesetodnevni post [GPek]

arţaguos /arţăgos/ (prid.) — зловољан
uom arţaguos — kavgadžija, napasnik; svađalica [Por.]

arţa /arţar/ (i. m.) — црни јавор
arţarĭu ĭe bun đi fakut fluĭere şî dĭelurĭ đi laută — crni javor je dobar za izradu frula i delova za violinu
arţarĭ ĭe un fĭeļ đi palćin — arcar je vrsta javora [Por.]

arţua /arţăgos/ (i. ž.) — стара жена
o arţuagă đi uom, la tuot nat îĭ sĭare-n kap — prznica od čoveka, sa svakim se kači
o îrţuagă đi uom, abĭa-ş traźe kuru dupa ĭel — mrcina od čoveka, jedva vuče dupe za sobom [Por.]

arćiĭe /hârtie/ (i. ž.) — хартија
fuaĭe đi arćiĭe — list papira
arćiĭa đi skris — hartija za pisanje
pus pi arćiĭe, să nu sa zauĭće — stavljeno na papir, da se ne zaboravi; zabeleženo, zapisano
supţîrĭe ka arćiĭa — tanko kao hartija [Por.]

ardou /hârdău/ (i. m.) — ардов
am kîpatat bataĭe odată kînd am fuost mik, pintru śe m-am bagat în ardou sî ma źuok — dobio sam batine jednom, kad sam bio mali, zatošto sam ušao u ardov da se igram [Por.]
în ardou s-a ţînut komina, în vrĭamĭa kînd kazańiļi a fuost rare — u ardovu se čuvala komina, u vreme kada je kazana za pečenje bilo malo [Crn.]

arḑîmĭe (i. ž.) ● v. arđimĭe [Por.]

arğint (i. s.) ● v. arźint [Kmp.]

Arđal /Ardeal/ (i. m.) — Ердељ
poļikra ńi Arđelańi, kă aĭnuoştri aĭ batrîń, a veńit đin Arđal — nadimak nam je „Arđelani” jer su naši stari došli iz Arđala (=Erdelja) [Por.]

arđa /ardere/ (i. ž.) — згариште
ĭastă o arđală în poĭană, sigurat vrunu a fakut fuoku — ima neko zgarište u polju, sigurno je neko ložio vatru
pripĭaşće suariļi, şî đi arđală nu puoţ să sufļi — pripeklo sunce, i od vreline ne možeš da dišeš [Por.]

arđa /argeao ?/ (i. ž.) — камен
pi arđauă măĭ mult păkurari a kuopt ļipiĭe, da şî lumĭa kînd a trait pin zbăgurĭ — na kamenu su najčešće čobani pekli lepinje, a i ljudi kada su živeli u zbegovima [Por.]

arđe /arde/ (gl.) — горети
kînd ińima înśĭape a arđe, nu sa stîmpără ku apă — kad srce počne goreti, ne gasi se vodom
arđeĭ palmă! — ošamari ga! (ošamariti )
arđe suariļi — sunce peče, žeže
arđe fuoku ku stînsu — vatra gori bez plamena, tinja [Por.]

arđimĭe /arzime ?/ (i. ž.) — врелина
arđimĭe mare, sa uskă tuot — velika sparina, sve se suši [Por.]

arďi /ardei/ (i. m.) — паприка
arďiu ĭuťe — ljuta paprika
arďiĭe umpluťe — punjene paprike
arďiu dulče — slatka paprika
pačebuĭa — aleva paprika [Kmp.]

arendă /arendă/ (i. ž.) — аренда
lukră la arendă — radi pod zakup [Buf.]

argasa /argăseală/ (i. ž.) — штављење
lukru grĭeu ĭe argasală la pĭeĭ — štavljenje kože je težak posao [Por.]

argasî /argăsi/ (gl. p.) — штавити
đemult la nuoĭ în sat nu sa măĭ argasîăsk pĭeiļi — odavno se kod nas u selu više ne štave kože [Por.]

argasîĭe (i. ž.) ● v. argasală [Por.]

argat /argat/ (i. m.) — надничар
tata ku muma a fuost argaţ pin sat, ama ĭară ń-a krĭeskut, să fim uamiń — otac i majka su bili seoskui nadničari, ali su nas podigli, da budemo ljudi na svom mestu
ku lukru tuot argat am fuost — sa poslom sam sve mučenik bio [Por.]

arič /arici/ (i. m.) — јеж
kînd kopii bat ďin palme, ariču sa fače gem — kad deca pljeskaju rukama, jež se skupi u klube [Kmp.]

aripă /aripă/ (i. ž.) — крило
baće đin ărpĭ — mlatara krilima
a kîpatat ărpĭ — dobio krila, (fig.) osmelio se, okuražio
aripa śĭeruluĭ — nebeski svod (Rudna Glava) [Por.]

ariş /aric/ (i. m.) — јеж
ariśu ku ariśuaĭka duorm în frunḑă — jež i ježica spavaju u lišću [Por.]

arit /ariet (reg.)/ (i. ž.) — околина
aritu kăśî — okućnica
Fuź đin aritu mĭeu! — Beži mi s očiju! Skloni se da te ne vidim!
kît sa vĭađe ku uoki arito-sta, tuot ĭe moşîĭa mĭa — koliko se očima vidi okolo, sve je moje imanje [Por.]

ariuş /coricov/ (i. s.) — киселица
ariuş ĭe puom sîrbaćik ku puama akră — kiselica je divlja voćka sa kiselim plodom [Por.]

arîăţ /erete/ (i. m.) — кобац
kluoţa apîră pîlgu ĭeĭ đi arîăţ — kvočka brani svoje jato od kopca [Crn.]

arîng /harang/ (i. s.) — црквено звоно
baće arîngu, a murit vrunu — lupa crkveno zvono, umro je neko [Por.]
la Praova kînd baťe arîngu ďe doo ori a murit om, da dakă baťe arîngu ďe tri ori, a murit famiĭe — u Prahovu ako crkveno zvono bije dva puta, umro je muškarac, a ako bije tri puta, umrla je žena [Kmp.]

arĭaće /arete/ (i. m.) — приплодно грло
đin duoĭ omeńeşć, un mńel las đi arĭaće — od dva muška, jedno jagnje ću ostaviti za priplod [Crn.]
arĭaće ĭe berbĭek, ažuns đi mîrļit uoiļi — „arjaće” je ovan, dospeo za mrkanje ovaca [Por.]

arĭe /arie/ (i. ž.) — гумно
arĭe ĭe luok unđe sa trăirat şî s-a vînturat grîu ku kalu şî ku vîntu — gumno je mesto gde se pomoću konja i vetra vršilo i vejalo žito [Por.]

ark /arc/ (i. m.) — лук
ark ku kare sa arunkă saźata — „ark” je luk kojim se izbacuje strela
ark đi laută — violinsko gudalo
traźe ku arku pi kuarda gruasă — prevlači gudalom preko debele žice (svira dubokim tonom)
kasă ku arkurĭ — kuća sa lukovima [Crn.]
arku dă taĭat koļiaşa — luk za sečenja kačamka (Sige) [Hom.]

arkaş /arcaş/ (i. m.) — стрелац
arkaş a fuost uom înarmat ku ark şî saźată — strelac je bio čovek naoružan lukom i strelom
bun arkaş ĭe uom kare puaće să putrîvĭaskă ku puşka tuot śe ĭa la nişan — dobar strelac je čovek koji može puškom da pogodi sve što uzme na nišan
rar a fuost arkaş buń pin saćiļi nuaştre, şî lîutari măĭ mult sîngurĭ a ogođit arkurļi kare ļi s-a frînt — retki su bili dobri gudalari po našim selima, pa su violinisti sami popravljali gudala koja su im se lomila [Por.]

arma /arma/ (gl. nesvrš.) — оружати
a-nśeput să armĭaḑă ćińerişu, să fiĭe sprimiţ đi rat — počeli su da naoružavaju omladinu, da bude spremna za rat [Por.]

armasa /armăsar/ (i. m.) — пастув
kal ńiskopit — neuškopljen konj
kal zburatuorĭ, labduruos — poletan, konj za ponos [Crn.]

armat /armat/ (prid.) — наоружан
uamiń armaţ — naoružani ljudi [Por.]

arma /armată/ (i. ž.) — армија
s-a dus în armată — otišao u armiju, regrutovan [Por.]

armă /armă/ (i. ž.) — оружје
armă înćinsă — uperena puška
armă trasă — zapeta puška
ku arma-n mînă — s puškom u ruci [Por.]

armurika /armonică/ (i. ž.) — хармоника
armurikă ďe gură — usna harmonika [Kmp.]
a-nvaţat la şkuală sî kînće đin armuńikă — učio je u školi da svira harmoniku [Por.]

Arnaglaua /Arnaglaua/ (i. ž.) — Рудна Глава
pin Arnaglaua trĭaśe rîu Şaşka — kroz Rudnu Glavu protiče reka Šaška
Arnaglaua ĭe sat đaluruos, are mulće kulmĭe şî ogaşă — Rudna Glava je brdsko selo, ima mnogo kosa i potoka
ogaşîļi tună în rîu Şaşka, đi parća đirĭaptă: Biļizvuorţa, Ostroviţa şî Lozoviţa, da đi parća stîngă Bļizńa, Bistoviţa Mikă şî Bristoviţa Mare — potoci se ulivaju u reku Šašku, s desna: Beli Izvor, Ostrovica i Lozovica, a s leve strane Blizna, Mala i Velika Brestovica
Arnaglaua are patru kotunurĭ marĭ, kare sa kĭamă: Bļizńa, Krşĭe, Şopît şî Bugoglaua — Rudna Glava ima četiri velika zaseoka, koji se zovu: Blizna, Krš, Šopot i Bukova Glava [Por.]

arnaglavĭan /arnaglăvean ?/ (i. m.) — Рудноглавац
arnaglavĭanu ĭe uom đi Arnaglaua, sat rumîńesk în Porĭeśa đi Sus — Rudnoglavac je čovek iz Rudne Glave, vlaškog sela u Gornjem Poreču [Por.]

arnaglavĭa /arnaglăveană ?/ (i. ž.) — Рудноглавка
arnaglavĭană ĭe famĭaĭe muĭerĭaskă, kare ĭe naskută or traĭaşće în sat rumîńesk Arnaglaua, în Porĭeśa đi Sus — Rudnoglavka je ženska osoba, koja je rođena ili živi u vlaškom selu Rudna Glava, u Gornjem Poreču [Por.]

Arnaut /Arnăut/ (i.m.) — Арнаут
kînd am trekut pistă Albaniĭa, ń-a batut fuamĭa, źeru şî arnauţî — kad smo prelazili preko Albanije, tukli su nas glad, mraz i Arnauti [Crn.]
kînd armata sîrbĭaskă s-a tras pista Albańiĭa, ńima n-a drîzńit sî fure śeva đi mînkare đi la arnauţ, kî arnauţî nu ļ-a dat ńimika ńiś pi bań, numa rumîńi aĭ nuoştri a kućeḑat aĭa să fakă — kada se srpska vojska povlačila preko Albanije, niko nije smeo od Arnauta da ukrade nešto za jelo, jer Arnauti nisu davali ništa ni za pare, samo su naši Vlasi to smeli da urade [Por.]

arnaut /arnaut ?/ (i. m.) — арнаут
arnaut a fuost o fuarmă đe kukuruḑ gruos ku doaḑăś şî patru đi rîndurĭ đi buobe pi drugă — arnaut je bila vrsta debelolg kukuruza sa dvadeset i četiri reda zrna na klipu
samînţa đi arnaut a dus aĭ nuoştri voĭńiś đin Albaniĭa, kînd a trĭekut pista ĭa în rato-l đin tîń — seme arnauta doneli su naši vojnici iz Albanije, kada su je prešli u prvom svetskom ratu
arnautu nu s-a prins la nuoĭ, şî lumĭa s-a lasat đi ĭel — arnaut se nije primio kod nas, i ljudi su ga napustili [Por.]

Arnauta /Arnăută/ (i. ž.) — Арнаута
Arnauta buļuoţuluĭ pimovara ĭe turburĭe, da vară arĭe apă puţînă — boljevačka Arnauta je s proleća mutna, a leti ima malo vode [Crn.]

arnă /arnă/ (i. ž.) — арна (?)
a fakut la uom în kuzńiţă arnă-barnă, ş-a skapat ńibatut — napravio je čoveku haos u kovačnici, i utekao bez batina [Por.]

arńiğ /arnici/ (i. s.) — конац
a kumpărat la muĭere aţă ďe kusut — kupio ženi konac za vez [Kmp.]

arńik /harnic/ (prid.) — вредан
uom arńik, are spuorĭ la lukru — vredan čovek, ima napredak u poslu [Por.]

arńiś /arnici/ (i. m.) — памучни конац
am tuors bunbak đi arńiś — prela sam pamuk za vez
puĭaĭ kamaşă nuauă ku rîurĭ đi arńiś — izvezla sam novu košulju pamučnim koncem
rîuri puĭaţ ku arńiś sînt mîĭ marunţ şî mîĭ ţînatuorĭ — vez rađen pamučnim koncem je sitniji i trajniji [Crn.]
arńiź — sitan vez [Por.]

arpaźik /arpagic/ (i. m.) — арпаџик
arpaźiku ĭe măĭ bun sĭ sa pună tuamna, kă śĭapa, kînd krĭaşće n-o prinđe sîaśita — arpadžik je najbolje da se sadi ujesen, jer luk, kada bude nicao, neće zahvatiti suša [Por.]

arpiĭa /arpiia/ (gl.) — окрилатити
puĭi în kuĭb înśep arpiĭa ĭuta, dakă-ĭ pasîrĭa arańiaşće bun — ptići u gnezdu počinju da krilate brzo, ako ih majka dobro hrani [Por.]

arpiĭat /aripat/ (prid.) — крилат
pasîrĭa ĭe žuavină arpiĭată — ptica je krilata životinja (Tanda, Crnajka) [Por.]

arpĭe /aripă/ (i. ž.) — крило
pasîrĭe ku arpĭa frîntă — ptica sa polomljenim krilom (Tanda, Crnajka) [Por.]

ars /ars/ (prid.) — изгорео
la ars ku vuorba — ošinuo ga rečima [Por.]

Arsenuońi /Arsenovici/ (i. m.) — Арсенијевци
Arsenuońi sînt una đin śinś fameļiĭ sîrbĭeşć, karĭe a trait în Podguorţ — Arsenijevići su jedna od pet srpskih familija, koje su živele u Podgorcu [Crn.]

Arseńiĭe /Arsenie/ (i. m.) — Арсеније
ńepuoţî alu vrun Arseńiĭe a trait în Podguorţ — potomci nekoga Arsenija živeli su u Podgorcu [Crn.]

arsu /arsură/ (i. ž.) — изгорелина
arsura ĭe luok unđe a ars fuoku — izgorelina je mesto gde je gorela vatra
nu măĭ puot să suflu đi arsura suariluĭ a tare — ne mogu više da dišem od jake sunčeve žege [Por.]

arşiţă /arşiţă/ (i. ž.) — пекарка
arşiţăļi a fuost babiļi dăn sat kare a şćut să fakă kolaś dă pomană, şî kare ĭ-a plumađit şî ĭ-a kuopt — pekarke su bile babe koje su znale da spremaju obredne hlebove za pomanu, i koje su ih mesile i pekle
prăn povĭeşć sa ţîńe minće kă dămult a fuost vrun fĭeļ dă kolaś kare s-a ars la suare — kroz priče se pamti da je nekada bila vrsta obrednih hlebova koji su se pekli na suncu [Stig]

arşîţă /arșiță/ (i. ž.) — пржина
în arşîţă ńimik nu rođaşće — na pržini ništa ne rađa [Crn.]
arşîţă ĭe pomînt ars, ńirođituorĭ, fara ĭarbă şî ļamńe, numa kîć-o tufă koļa-koļa — pržina je sagorelo zemljšte, neplodno, bez trave i drveća, samo po neki žub ovde-onde [Por.]

arşuou (i. m.) ● v. aşuou [Por.]

Artan /Artan/ (i. m.) — Ртањ
baće un vînt friguruos đi pi Artan — duva neki hladan vetar sa Rtnja [Crn.]

arunka /arunca/ (gl. p.) — избацити
arunkă ţuaļiļi la Suare — dobacuju odelo Suncu (u vlaškom obredu marturija, v. marturiĭe)
nu ţîńa lukru-şală, uomuļe, numa arunkî-će kît guođe puoţ să ţîń ļiemnu-la, să nu kadă pi nuoĭ — ne šali se, čoveče, nego se napni koliko god možeš da držiš to drvo, da ne padne na nas (Tanda) [Por.]
sa arunkă pră ļeamn kamguđe şîarpiļi — vere se uz drvo kao zmija (Žitkovica) [Bran.

arźa /argea/ (i. ž.) — разбој
arźa ĭe vuorbă zuĭtată, rar sa gasîaşće vrunđiva vro babă sî măĭ ţînă minće kî aşa vrodată s-a kĭemat razbuoĭu đi ţasut — „arđa” je zaboravljena reč, retko se nađe neka baba koja još uvek pamti da se tako nekada zvao razboj za tkanje [Por.]

arźa /argea/ (i. ž.) — ложиште
arźauă s-a ḑîs đivrodată la luok unđe s-a fakut fuok — „arđaua” se nekada nazivalo mesto gde se ložila vatra
arźauă a fuost adînkatură đi žîgaraĭ supt razbuoĭ đi ţasut — „arđaua” je bilo udubljenje za žar ispod razboja za tkanje [Por.]
arźaua a fuost borđeĭ fakut adîns đi ţasut vara la tuortu đi kîńipă şî đi in, kî atunśa tuortu a prins măĭ multă molavină — „arđaua” je zemunica posebno napravljena da se u njoj leti tka pređa od konoplje i lana, jer je pređa tada primala najviše vlage [Crn.]

arźint /argint/ (i. s.) — сребро
đi arźint — od srebra, srebrn [Por.]

arźintuaĭkă /arginţică/ (i. ž.) — фресница
arźintuaĭka ĭe buĭađe mikă ku fluare albă, krĭaşće pin ļivĭeḑ — fresnica je mala biljka sa belim cvetom, raste po livadama
o arźintuaĭkă đi muĭare, ĭa-r trăbuĭa skoća ļimba đin gură — žena otrovnica, trebalo bi joj iščupati jezik [Por.]

asa /aseară/ (pril.) — синоћ
đi asară — od sinoć, sinoćnji
asară ĭe tuout una ku ĭerĭ sara — sinoć je isto što i juče uveče [Por.]

askuţî /ascuţi/ (gl. p. ref.) — оштрити
trîăbe askuţî kuţîtu-sta, nu taĭe — treba naoštriti ovaj nož, ne seče
s-a dus la kovaśu să askută sakurĭa la tośilă — otišao je kod kovača da naoštri sekiru na tocilu [Por.]
tata askuće pari đi viĭe — otac šilji kočeve za vinograd [Crn.]
s-a mîńiĭat, s-a askuţît tuot, vrĭa sî sa bată — naljutio se, sav se naoštrio, hoće da se bije [Por.]

askuţîş /ascuţiş/ (i. m.) — оштрица
înbrukă ku askuţîşu — bode vrhom, šiljkom [Por.]

askuţît /ascuţit/ (prid.) — оштар
kuţîto-sta nu ĭe askuţît bun — ovaj nož nije dobro naoštren [Por.]
askuţît ka aku — oštar kao igla [Crn.]

askuţîtu /ascuţitură/ (i. ž.) — оштрица
a-ntuors kuţîtu ku askuţîtura kîtra mińe, ama ĭuo-l prinsăĭ đi mînă — okrenuo je nož sa oštricom prema meni, ali ja sam ga uhvatio za ruku
kînd m-am dus la baśiĭe, măĭ grĭeu mĭ-a fuost la Pĭatra galbină să trĭek pista askuţîtura kîrşi — kad sam išao na bačiju, najteže mi je bilo da kod Žutog kamena pređem preko oštrice krša [Por.]

askulta /asculta/ (gl.) — слушати
askultă, parke s-auđe kopuoĭu kă mînă ĭepuru — slušaj, kao da se čuje ker da tera zeca
kopilu ńe askultă bińe — dete nas dobro sluša (poslušno je) [Por.]

askultamînt /ascultământ/ (i. m.) — послушност
stapînu a fuost rău, şî đin askultamîntu a mĭeu la urmă n-a fuost ńimika — gazda je bio loš, i na kraju od mog služenje nije bilo ništa [Por.]

askultatuorĭ /ascultător/ (i. m.) — слушалац
suoba pļină đi askultatuorĭ — soba puna slušalaca
askultatuаrĭе — slušateljka
askultatuorĭ la nuntă — posluga na svadbi [Por.]

askultatu /ascultătură/ (i. ž.) — слушање
atîta askultatură đi ĭel, şî la urmă ńimika — toliko njegovo služenje (odanost, poslušnost) i na kraju ništa [Por.]

aspru /aspru/ (prid.) — храпав
đi kaśulă ĭe bună pĭaļa đi uaĭe ku lîna aspră — za šubaru je dobra ovčja koža sa oštrom vunom
baće un vînt aspru — duva neki oštar vetar
ĭarna-sta ĭe koźa aspră — ova zima je veoma oštra
sa-ntuarsă aspru kîtră mińe, kî fu rău mîńiĭuos — okrenuo se oštro prema meni, jer beše jako ljut [Crn.]

aspuriu /aspriu/ (prid.) — храпавичаст
asta ĭe ńaćid, aĭa aspuriu, da aĭa akolo aspur — ovo je glatko, ono hrapavičasto, a ono tamo hrapavo [Por.]

asta /asta/ (zam.) — овај
asta muĭarĭa ĭe vrĭańikă — ova žena je vredna
asta kasă ĭe marĭe — ova kuća je velika [Crn.]
asta uom ĭe ńikunoskut — ovaj čovek je nepoznat [Pom.]
asta daskîl đies ńi baće — ovaj učitelj nas često bije [Por.]
asta kopil are tată vitrîg — ovo dete ima očuha [Pom.]

astaĭarnă /astă-iarnă/ (pril.) — зимус
astaĭarnă a fuost źer mare — zimus je bio veliki mraz [Por.]

astal /astal/ (i. m.) — астал
şeḑ la astal să śinăm — sedi za sto da večeramo
puńe koļaşa pe astal — stavi kačamak na sto [Crn.]
mĭ-a fakut tişleru un astaluoń boznakît, în trîabe đi prazńik — napravio mi je stolar jedan ogroman sto, treba mi za slavu
astal đi ļiemn — drveni sto
astal đi kuĭnă — kuhinjski sto
astal đi kopiĭ — dečji sto
astalu đi sufļit — sto koji se kao deo zagrobne opreme, namenjuje pokojnicima [Por.]

astaluoń /astaloni/ (augm.) — столац
a tras dupa ĭel, đin kasa batrînă, un astaluoń ku tuot, şî n-a putut să-l baźe-n kasa nuauă numa la lasat supt şupă — vukao je za sobom, iz stare kuće, jedan ogroman sto, i nije mogao da ga unese u novu kuću nego ga je ostavio ispod šupe [Por.]

astanuapće /astă-noapte/ (pril.) — ноћас
astanuapće n-am durmit ńiśkum đi durĭarĭa đinţîlor — noćas nisam spavao nikako od zubobolje [Por.]

asta /astară/ (pril.) — вечерас
astară ńi duśem la şîḑîtuarĭe — večeras idemo na sedeljku [Crn.]
ńi veđem astară, pănă nu ńigurĭaḑă — vidimo se večeras, dok se ne smrkne [Por.]

astatuamnă /astă-toamnă/ (pril.) — јесенас
astatuamnă mi s-a mîritat fata, şî am fakut nuntă mare — jesenas mi se udala kćerka, i napravio sam veliku svadbu [Por.]

astava /astă-vară/ (pril.) — летос
astavară sa ḑîśe la vara trĭekută — letos se kaže za prošlo leto [Por.]

astăz /astăzi/ (pril.) — данас
astîḑ ĭe vrĭamĭă bună — danas je lepo vreme [Por.]

astîḑ /astăzi/ (pril.) — данас
în ḑîua đi astîḑ — na današnji dan
astîḑ-mîńe — danas-sutra
đi astăḑ pănă mîńe — od danas do sutra [Por.]

astraga /astrahan/ (i. ž.) — астрагана
kaśulă đi astragană măĭ mul a purtat baĭeţî — šubare od astragana najčešće su nosili momci [Por.]

astruka /astruca/ (gl. p. ref.) — покривати
astrukă kopilu đi frig — pokriva dete zbog hladnoće (da mu ne bude hladno)
astruka samînţa ku pomînt marunt — ogrće seme sitnom zemljom (pri okopavanju)
astrukă kasa — pokriva kuću (stavlja krov ili crep na krovu)
astrukă-ţ uoki — pokrij oči [Crn.]
astrukă ruşîńa — skriva sramotu, skandal
taś, astrukî-će, să nu ći măĭ audă ńima — ćuti, pokrij se, da te više niko ne čuje [Por.]

astrukamînt /astrucământ/ (i. m.) — покривач
astrukamînt đi konaśe — pokrivač za zgrade
astrukamînt đi paĭe — slamni pokrivač
astrukamînt đi lînă — vuneni pokrivač [Crn.]
n-avut bań, şî ĭa ramas kasa fara astrukamînt — nije imao para, pa mu je kuća ostala nepokrivena [Por.]

astrukat /astrucat/ (prid.) — покривен
puaće sî pluaĭe, kasa ĭe astrukată — kiša može da padne, kuća je pokrivena [Crn.]
kînd iş bun astrukat, nu raśieşć — kad si dobro pokriven, nećeš se prehladiti [Por.]

astuora /ăstora/ (zam.) — ових
aĭa ĭe moşîĭa astuora veśiń, lu kare nu ļi ḑîk pi nume, kî ńis în svadă ku iĭ — to je imanje ovih komšija, koje ne pominjem po imenu, jer smo u svađi sa njima [Por.]

astupa /astupa/ (gl. p. ref.) — зачепити
astupîće, uomuļe, kî kapiţ pista fļit — začepi, čoveče, jer ćeš dobiti preko njuške [Por.]

astupat /astupat/ (prid.) — зачепљен
kuoşu astupat đi fuńiźină — dimnjak pun čađi
ogaşu astupat đi namuol — potok zatrpan muljem
astupat ĭn pĭept, grĭeu suflă — steže ga u grudima, teško diše
muĭarĭa astupată, blîndă ka mńelu — ućutkana žena, pitoma ko jagnje [Por.]

astupuş /astupuş/ (i. s.) — запушач
mĭ-a dus numa duauă astupuşurĭ — doneo mi je samo dva zapušača
a kaḑut astupuşu đi la kilă, şî bĭarĭa s-a varsat — otpao je zapušač sa flaše, i piće se prosulo [Por.]

a /aşa/ (prid.) — тако
aşa śeva/śuava — tako nešto, tako nekako
în aşa fĭeļ — na takav/taj način
aşa muĭarĭe nu ma-ĭastă-n lume — takve žene više nema na svetu
ş-aşa, š-aşa — i ovako i onako
fi-va aşa, or nu va fi, dumńeḑîu va şći — da li je tako, ili nije tako, bog će znati [Por.]

aşaḑa /aşeza/ (gl. p. ref.) — притискати
aşaḑă kîta mîĭ bińe — pritisni malo bolje
n-am pućarĭe sî aşîăḑ mîĭ tare — nemam snage da pritisnem jače [Crn.]
sa aşaḑă — saginje se, naginje se
aşaḑă krĭanga — savija granu na dole
aşaḑă kapu — saginje glavu
sa aşaḑă pi lukru — počinje da rade sa većom snagom, većim elanom, naležе na posao [Por.]

aşaḑarĭe /aşezare/ (i. ž.) — притисак
aşaḑarĭe pistă lume — pritisak na narod
đin kotruo atîta aşaḑarĭe? — odakle ovoliki pritisak?
kuńo-sta rabdă prĭa marĭe aşaḑarĭe — ovaj klin trpi preveliki pritisak [Crn.]
aşaḑă krĭanga, să kuļeg śerĭaşă — savij granu, da oberem trešnju
aşaḑî-će, să nu ći vadă vrunu — sagni se, da te neko ne vidi
aĭde, să ńi aşaḑăm pi lukru — hajde, da legnemo posao
đi źaba atîta aşîḑatură, strîviţ pućarĭa ńiś k-o trĭabă — uzalud toliki pritisak, trošite snagu bez potrebe [Por.]

aşaḑat /аşеzat/ (prid.) — притиснут
žuok aşaḑat — igranje u kolu sa osloncem na celo stopalo [Crn.]
un śas stă aşaḑat, muara să-l duara tare la burtă — ceo sat stoji pognut, mora da ga mnogo boli stomak [Por.]

aşăzarĭe

aşăzat

aşćamîta /aşteamăt/ (pril.) — узастопце
sa ḑîśe mĭerź đ-aşćamîta kînd mĭerź dupa śińeva, kînd mĭerź pi urma luĭ — kaže se ideš „ašćamata” kad pratiš nekoga u stopu (Osnić) [Crn.]
tuoţ mĭerg ku vrun rînd, la gramadă, da ĭel sa traźe pi urma luor, ńiś nu sa lasă đi iĭ, ńiś nu sa-npreună ku iĭ — svi idu po nekom redu u grupi, a on se vucara za njima, niti ih ostavlja, niti im se priključuje (Rudna Glava)
nu mĭerź bîrabar ku uomu, numa furiş în urma luĭ — ne ideš naporedo s čovekom, nego kriomice iza njega (Tanda) [Por.]
mĭarźe sîngur ka pļesńitu, nu mĭarźe ku lumĭa-n rînd — ide sam obaška, kao blesav, ne ide s ljudima zajedno (Jasikovo) [GPek]

aşćarnut1 /аşternut/ (i. s.) — простирка
aşćаrnut đi masă — stolnjak
aşćarnut đi pat — posteljina
aşćarnut đi viće — prostirka za stoku
aşćarnut đi opinkă — uložak u opanak [Crn.]

aşćarnut2 /aşternut/ (prid.) — темељит
uom aşćernut — temeljit čovek
lukră aşćernut — radi temeljito [Crn.]

aşćarńе /aşterne/ (gl.) — простирати
ĭa akuma aşćarńe pîătura pi pat — ona sada prostire ponjavu na krevet
baba aşćarńe ţîańiku pi masă — baba prostire čaršav na sto
kopilu s-a dus să aşćarnă paĭe la vaś — dete je otišlo da prostre slamu kravama [Crn.]
du-će, aşćearńe patu — idi, namesti (pripremi) krevet (za spavanje)
nu-m aşćerńa źuos, kă nu mis puork — nemoj mi prostirati na zemlji, jer nisam svinja [Por.]
aşťerńe patu — sprema (namešta) krevet [Kmp.]

aşćepta (gl.) ● v. aşćeta [Por.]

aşćernut1 /aşternut/ (i. s.) — лежај
uń-će prinđe nuapća, îţ faś aşćernut pi pomîntol guol, şî duormĭ fara grižă — gde te zatekne noć, napraviš ležaj na goloj zemlji, i spavaš bez brige
aşćernutu nu mi bun, ma baće la şîaļe — ležaj mi nije dobar, bije me u leđa (žulja me) [Por.]

aşćernut2 /aşternut/ (prid.) — прострт
patu nu ĭe bun aşćernut, nuapća-sta n-o sî durmim frumuos — krevet nije dobro namešten, ove noći nećemo lepo spavati [Por.]

aşćeta /aştepta/ (gl.) — чекати
nu ma aşćeta, nu vin — ne čekaj me, ne dolazim [Por.]

aşeza /aşeză/ (gl. p. ref.) — намештати (се)
sa aşază la masă — seda (smešta se) za sto
sa aşază în pat — seda na krevet, smešta se u krevet
fata aşază ţoaļiļi pe pat — devojka namešta odeću na krevet [Kmp.]

aşkie /aşchie/ (i. ž.) — ивер
moşu a čoplit, şi ĭ-a dat aşkia în okĭ — čiča je tesao, i udario ga iver u oko [Kmp.]

aşťepta /aştepta/ (gl.) — чекати
nu ma aşťepta — nemoj me čekati [Kmp.]

aşuou /aşău/ (i. m.) — ашов
ku aşuou sa sapă, ku lopata sa înkarkă — ašovom se kopa, a lopatom se tovari [Por.]
građina sapată ku arşuou mîĭ bińe rođaşće — bašta izriljana ašovom najbolje rađa [Crn.]

i /аci/ (pril.) — ту
lasă aśi — ostavi tu
aśi am fuost — tu sam bio [Crn.]
kînd ḑîk „lasă aśi (aśiĭa)”, tu laş śeva lînga ćińe, da kînd ḑîk „lasă aiś”, laş lînga mińe — kad kažem „aśi”, ostavljaš nešto pored sebe, (u tvojoj blizini), a kada kažem „aiś”, ostavljaš nešto pored mene (u mojoj blizini) [Por.]

aśira /acira/ (gl. n.) — вребати
aśiră ka mîţu şokîćiļi — vreba kao mačka miša [Por.]

aśirat /acerat/ (i. s.) — вребање
muoşu a fuost maĭstur đi aśirat la puorś sîrbaćiś — čiča je bio majstor za vrebanje divljih svinja
atîta aśirĭală, şî la urmă ńimika — toliko vrebanje, i na kraju ništa [Por.]

aśirĭa (i. ž.) ● v. aśirat [Por.]

atîrna /atârna/ (gl. p. ref.) — качити
atîrnă prikoļiţa đi traktur — kači prikolicu za traktor
atîrnă trasta-n kuń — okačinje torbu na klin
sa atîrnă đ-aĭ măĭ ţapiń, şî kapîtă bataĭe întođeuna — kači se sa jačima, i uvek dobija batine [Por.]

atîrnat /atârnat/ (prid.) — окачен
atîrnat la grindă — okačen o tavansku gredu
plugu atîrnat la traktur — plug priključen na traktor [Por.]

atît1 /atât/ (pril.) — толик
atît ĭa fuost drag đi ĭa, đi la urmă s-a-nsurat ku ĭa — toliko ju je voleo, da se na kraju njome oženio [Por.]

atît2 /atât/ (prid.) — толик
atîta ĭe tuot đi skump, da plăţîļi sînt miś — toliko je sve skupo, a plate su male
ku atîta măĭ bińe, dakă va fi aşa kum tu ḑîś — utoliko bolje, ako će biti tako kako ti kažeš
numa atît ć-aĭ învîrḑît în lukru mĭeu, măĭ mult nu — samo si se toliko upleo u moj posao, više (od toga) ne [Por.]

atîtuşka (pril.) ● v. atîtuśka [Por.]

atîtuśka /atâtuşca/ (pril.) — толицно
nu mĭ-a dat đin moşîĭe ńiś atîtuśka, kît ĭe ńiegru đisupt ungĭe — nije mi dao ni ovolicno od imovine, ni koliko je crno ispod nokta
a ļins uala, ńiś atîtuśka n-a lasat đi nuoĭ — olizao je lonac, ni ovolicno nije ostavio za nas [Por.]

atu /atunci/ (pril.) — тада
đi atunśa; đ-atunśa — otada, od tog vremena
dakă ĭe aşa trĭaba, atunś đin lukru nuostru nu ĭe ńimik — ako tako stoje stvari, onda od našeg posla nema ništa [Por.]

au1 /au1/ (vez.) — или
aşa au aşa — ovako ili onako
viń, au nu viń, tot una mi — dolaziš, ili ne dolaziš, svejedno mi je [Buf.]
nu şću dar va fi surd, au n-auđe, or ĭe altśeva — ne znam da le je gluv, ili ne čuje, ili je nešto drugo (Tanda) [Por.]

au2 /au2/ (uzv.) — ау
au, lălă! — joj, lele! [Por.]

auḑî /auzi/ (gl. p.) — чути
auđe bińe la o urĭake, la alalaltă ĭe surd đi tuot — čuje dobro na jedno uvo, na drugo je potpuno gluv
s-auđe śe s-auđe — (dosl.) „čuje se šta se čuje”, čuje se nešto, ali nerazgovetno [Por.]

auḑît /auzit/ (prid.) — чувен
ĭel ĭe uom auḑît şî kunoskut — on je čovek čuven i poznat [Por.]

auḑîtu /bârfeală/ (i. s.) — гласина
nu askulta la auḑîturĭ, katîţ trĭaba-tĭa — ne slušaj glasine, gledaj svoja posla [Por.]

aur /aur/ (i. s.) — злато
ĭ-a dat ińel ďe aur — dao joj je prsten od zlata [Kmp.]
fakut đin aur — načinjen od zlata
mară đi aur — zlatna jabuka [Por.]

aurar /aurar/ (i. m.) — златар
ma duk la aurarĭ s-îm ogođaskă ińelu — idem kod zlatara da mi popravi prsten [Por.]

auri /auri/ (gl. p.) — позлатити
ma duk la aurarĭ sî-m aurĭaskă ińelu — idem kod zlatara da mi pozlati prsten [Por.]

aurit /aurit/ (prid.) — позлаћен
[Por.]

avere (i. ž.) ● v. averĭe [Por.]

avioun /avion/ (i. s.) — авион
kînd măĭ întîń am vaḑut nuapća kă śuauă mĭarźe pi śĭerĭ şî ļikură, am ginđit kă ĭe satelitu rusăsk, dar akuma şćiu kă a fuost ńiskar aviuańe — kad sam prvi put video noći da nešto ide preko neba i svetluca, mislio sam da je ruski satelit, ali sada znam da su to bili nekakvi avioni [Por.]

avĭa /avea/ (gl.) — имати
avĭa - nu avĭa, tuot una ĭe — imati ili nemati, sve jedno je
n-are (=nu are) ku kare — nema s kim
kîţ ań va puća avĭa babuţa-ĭa, baş ĭe batrînă — koliko godina može imati ta bakica, baš je stara [Por.]

avĭeare (i. ž.) ● v. averĭe [Crn.]

avļiĭe /avlie/ (i. ž.) — авлија
la loko-l batrîn, unđe ń-a fuost kasa, am avut măĭ mare avļiĭe — na starom mestu, gde nam je bila kuća, imali smo veće dvorište
avļiĭa îngrađită s-a kĭemat şî la nuoĭ đemult obuor, ş-a fuost obuoru kăşî, oboru puorśilor, obuoru vićilor — ograđeno dvorište se i kod nas nekada zvalo obor, pa je bio kućni obor, obor svinjca, stočni obor [Por.]

Avram /Avram/ (i. m.) — Аврам
alu Avram, alu Avramuţă, alu Avraman — Avramovi, koji pripadaju Avramu, deca ili potomci Avrama
Avramuońi, Avramĭeşći, Avramiţuońi, Avramiţańi, Avramĭeluońi — Avramovići, porodični nadimci (poļikre) [Por.]

Avraman /Avraman/ (i. m.) — Авраман
Avraman ĭ-a ḑîs la-l mîĭ batrîń đin duoĭ kopiĭ ku nume Avram, or la uom kare ĭe đin fîmeļiĭa lu Avram, kare ĭe đi Avramuońi — Avraman su zvali starije dete od dvojice sa imenom Avram, ili čoveka koji je bio iz roda Avramovića [Por.]

Avrameluońi /Avrameloni/ (i. m.) — Аврамеловци
đin Avrameluoń în Podguorţ a ramas numa o kasă — od Avramelovića u Podgorcu ostala je samo jedna kuća [Crn.]

Avramuţă /Avrămuţu/ (i. m.) — Аврамић
Avramuţă ĭe poļikra alu Avram măĭ mik đin duoĭ kopiĭ ku nume Avram, or ĭa ḑîs aşa đi drag la kopil pi kare la bućeḑat Avram — „Avramuca” je nadimak mlađeg Avrama od dvojice dečaka koji se zovu Avram, ili su tako od milošte tepali detetu koje je kršteno kao Avram [Por.]

Avramuońi /Avramoaie/ (i. m.) — Аврамовци
Avramuońi s-a mutat đin Kurduman, ş-akuma traĭesk lîngă drumu satuluĭ — Avramovci su se iselili iz Kurdumana, i sada žive pored seoskog puta [Crn.]

avuţîĭe /avuţie/ (i. ž.) — имовина
are avuţîĭe puţînă — ima mali posed [Por.]

avut /avut/ (prid.) — богат
avut ĭe uom kare are moşîĭe mare — bogat je čovek koji ima veliko imanje [Por.]

avutuorńik /proprietar/ (i. m.) — сопственик
tatamuoş a fuost tare avutuorńik, a ţînut multă moşîĭe, numa dupa ratu ku mńamţî gata tuot ĭ-a luvat partizańi — pradeda je bio jak zemljovlasnik, držao je veliko manje, ali su mu posle rata sa Nemcima gotovo sve oduzeli partizani [Por.]

azîmă (prid.) ● v. aḑîmă [Crn.]

aznoápťe /as-noapte/ (pril.) — ноћас
aznoapťe n-a durmit ďe duerea kauluĭ — noćas nije spavao od glavobolje [Kmp.]

azvîrļeća /de-a azvârlitul/ (pril.) — фрљански
lapîdă đ-azvîrļeća — baca „frljanski”
nu lupada đ-azvîrļeća, numa dăm frumuos în mînă! — ne bacaj to „frljanski”,nego mi lepo daj u ruku! [Por.]

azvîrļi /azvârli/ (gl.) — заврљати
azvîrļaşće aĭa în borugă — zavrljači to u potok
ĭuo puot đeparće să azvîrļesk pĭatra — ja mogu daleko da zavrljam kamen [Por.]

azvîrļit /azvârlit/ (prid.) — зафрљан
kare a fi azvîrļit asta tumu aiśa? — ko li je zavrljačio ovo čak ovde ? [Por.]

azvîrļituo /azvârlitor/ (prid.) — заврљач
đin tuoţ pîkurarĭ ĭuo am fuost măĭ bun azvîrļituorĭ ku şlaĭdîru — od svih čobana, ja sam bio najbolji zavrljač sa praćkom [Por.]

azvîrļitu1 /azvârlitură/ (i. ž.) — заврљотина
lupadat ku azvîrļitu, lupadat đ-azvrļeća — zavrljačeno [Por.]

azvîrļitu2 /azvârlitură/ (prid.) — фрљање
la pîkurarĭ s-a katat să fiĭe buń la azvîrļitură — od čobana se tražilo da budu dobri u frljanju [Por.]

azvîrļiuluĭ (pril.) ● v. azvrļeća [Por.]

azvrļića (pril.) ● v. azvîrļeća [Crn.]

un (i. m.) ● v. aźun [Por.]

un (i. m.) ● v. Aźun [Por.]

ažunğa (gl.) ● v. aźunźa [Kmp.]

uns (prid.) ● v. aźuns [Por.]

ažunźa (gl.) ● v. aźunźa [Por.]

ažuta /ajuta/ (gl.) — помагати
ažută la uom kînd ĭe sîngur — pomogni čoveku kad je sam [Crn.]

ažutuo /ajutor/ (i. m.) — помоћник
ĭer am avut numa un ažutuorĭ, da akuma duoĭ — juče sam imao samo jednog pomoćnika, a sada dva [Crn.]

ažuturat /ajutora/ (i. m.) — испомагање
ažuturatu nu ĭe lukru ĭnprumut — ispomaganje nije pozajmica u poslu [Crn.]

ažutu /ajutora/ (i. ž) — помоћ
ažutura uşurĭaḑă lukru — pomoć olakšava rad [Crn.]

un /ajun/ (i. s.) — пост
aźun ĭe ađet să nu sa manînśe înainća lu vro ḑî mare — „ažun” je običaj da se ne jede dan u oči nekog velikog verskog praznika
đi uom kare ţîńe aźun sa ḑîśe kă aźuńaḑă — za čoveka koji gladuje, kaže se da posti [Por.]

un /ajun/ (i. s.) — Бадњи дан
Aźun ĭe ḑîua înainća lu Kraśun — Dadnji dan je dan u oči Božića
sara la Aźun kopiĭ sa duk în koļindrĭeţ — uveče na Badnji dan deca idu u koljindrece [Por.]

aźuna /ajuna/ (gl. p.) — постити
trîabe aźuna la Aźun — treba postiti na Badnji dan [Por.]

aźunat /ajunat/ (i. s.) — пост
dakă vrĭeĭ sî ći skuoţ đi la aăla pakat grĭeu, îţ trîabe un aźunat ţapîn — ako hoćeš da se iskupiš od tog teškog greha, treba di jedan jak post [Por.]

uns /ajuns/ (prid.) — достигнут
ĭa aźuns uoţî pi drum, şî ĭa omorît — sustigli su ih razbojnici na putu, i ubili
a fuost vrĭańik, şî aźuns să fiĭe la luok mare — bio je vredan, i dostigao je da bude na visokom položaju
am bań đi aźuns să kumpîr aĭa — imam dovoljno para da to kupim
fata aźuns đi mîritat — devojka je zrela za udaju
kukuruḑu aźuns đi kuļes — kukuruz je zreo za berbu
aluvatu aźuns đi plumađit — testo je stiglo za mešenje
aźuns kopilu đi la şkuală — dete je stiglo iz škole
la aźuns buala rîa — oboleo je od padavice
la aźuns śe l-aźuns — nešto ga je spopalo [Por.]

unźe /ajunge/ (gl.) — стићи
mĭergînd ĭuta, iĭ đi mulće uorĭ ń-aźunźa pi drum — idući brzo, oni su nas često sustizali na putu
nu sa puaće aźunźa în tuaće părţîļi — ne može se stići na sve strane
o aźunźe ś-o aźunźe — stiže je neka (nepoznata) bolest, obizima je neka (tajanstvena) sila [Por.]

aźuta /ajuta/ (gl.) — помагати
lasî-ma, nu-m aźuta atîta — pusti me, nemoj mi pomagati toliko
duamńe aźută — pomozi bože
nu aźută la ńima — ne pomaže nikome
aźutaţ, uamiń — pomagajte, ljudi; upomoć
nu-ĭ aźută ńimika, gata ĭe — nema mu pomoći, gotov je [Por.]

aźutarĭe /ajutare/ (i. ž.) — помоћ
îm trîabe un uom tare să-m fiĭe đi aźutarĭe — treba mi jedan jak čovek, da mi bude od pomoći [Por.]

aźutat /ajutat/ (prid.) — потпомогнут
a fuost aźutat đin tuaće părţîļi, şî ĭară ńimika — bio je podržan sa svih strana, i opet ništa [Por.]

aźutuo /ajutor/ (i. m.) — помагач
ĭ-a fuost aźutuorĭ în furaluk — bio mu je pomagač u krađi [Por.]
ă


ă /ă/ (demin.) — ено
ă, kolo — evo (eno, eto) tamo
ăăă, kît ĭe đi marĭe!? — ooo, koliko je veliki!? [Por.]

ăće /iată/ (part.) — ево, ено, ето
ăće-ma, vin — evo me, dolazim
ăće, aĭa kolo trăbe mutat în alt luok — eno, ono tamo treba pomeriti na drugo mesto
ăći, vaḑuş akuma ku uoki tiĭ — eto, video si sada svojim oćima [Por.]

ăĭs /hăis/ (uzv.) — ојс
ku „ăĭs” întuorś buoĭi-n źug la stînga, da ku „ća” la đirĭapta — sa „ojs” okrećeš volove u jarmu na levo, a sa „ća” na desno [Por.]

ăl /ăl/ (demin.) — ено га
ăl kolo, stă pitulat — eno ga tamo, krije se
ăl, zbură! — eno ga, odlete! [Por.]

ăla /ăla/ (zam.) — онај
ăće, ăla uom vrĭa să vină la nuoĭ — eno, onaj čovek hoće da dođe kod nas [GPek]

ăma /ăma/ (uzv.) — ево ме
ăma, veńiĭ — evo me, stigoh [Por.]

ăn /în/ (predl.) — у
„în” şî „ăn” ĭe tuot una, ama ĭastă lume pin saće kare măĭ đies vorbĭaşće ku „ăn” đikît ku „în” — „în” i „ăn” je isto, ali ima ljudi po selima koji češće govore „ăn” umesto „în”
uńi ḑîk „înkauśa”, alţî „ănkuaśa”, uńi ḑîk „s-a dus înđial”, alţî: „s-a dus ănđial” — jedni kažu „înkauśa” („ovamo”), drugi „ănkuaśa”, jednu kažu „s-a dus înđial” („otišao na gore”), drugi „s-a dus ănđial”
întrîabe / îmtrîabe : ăntrîabe / ămtrîabe — treba mi [Por.]

ănćins /întins/ (prid.) — прострт
La kapu pomîntuluĭi, / Ierĭa ńeşća astaļe ănćinsă. — Na kraju sveta / Behu sofre rasprostrte. (Stih iz pesme „Đeđu”) [Crn.]

ăntrăuna (pril.) ● v. întruuna [Por.]

ăntulćişat /curmeziş ?/ (prid.) — унакрст
a dîrîmat frunḑă, şă nu faśe braţu botur la botur, numa krĭanźiļi brăţuĭe ăntulćişat — kresao je lisnik i ne slaže naramak peteljku na peteljku, nego granje slaže unakrst [Stig]

ăńi1 /iată-ne/ (uzv.) — ево смо
ăńi, doveńirăm kumva — evo smo, stugosmo nekako
ăńi, pă faśeţ ku nuoĭ śe vi vuoĭa — evo smo, pa činite sa nama šta vam je volja [Por.]

ăńi2 /unu/ (br.) — један
ăńi, unu în o žukariĭe kopilarĭaskă — jedan, u jednoj dečjoj igri [Por.]

ăroplan /aeroplan/ (i. s.) — аероплан
đi vrĭamĭa đi mńamţ, odată a trekut atîća ăroplańe, đi śĭerĭu nu s-a vaḑut đi iĭ — za vreme Nemaca jednom je prošlo toliko aeroplana, da se nebo nije videlo od njih
am putut sî ma kar ku ăroplanu, numa ći frikă n-am kućeḑat — mogao sam da se vozim aeroplanom, ali od straha nisam smeo [Por.]

ărpiĭa (gl.) ● v. arpiĭa [Por.]

ăsta /ăsta/ (zam.) — овај
ăsta lukru nu ĭe grĭeu — ovaj posao nije težak [GPek]

ăşke /aşchie/ (i. ž.) — ивер
kînd s-a ćopļit la muort stingiĭi đe s-a pus la groapă, atunća a dat fok la ăşki şi ļ-a dat đe pomană — kad su se tesale grede koje su se stavljale u raku, tada se iverje palilo i namenjivalo pokojniku [Tim.]

ă /iată/ (part.) — ево
ătă-l uomu, vińe la uşă — evo ga čovek, dolazi na vrata [Mlava]
b


ba /ba/ (part.) — не
Aĭ fuost la lukru? - Ba! — Da li si bio na poslu? - Ne!
(u izr.) ba, ĭuo — jok, ja (ne ja, nisam ja)
ba vrĭeĭ, ba nu vrĭeĭ — čas hoćeš, čas nećeš
ba-n kuaś, ba-n koluo — čas ovamo, čas onamo; đa tamo, đa vamo [Crn.]

Baba-Ĭuana /Baba-Iona/ (i. ž.) — Баба-Јона
în Baba-Ĭuana izvuară Ogaşu Babi-Ĭuańi — u Baba-Joni izvire Baba-Joninin potok [Crn.]

baba-uarbă /baba-oarba/ (i. ž.) — ћорава бака
ļagăm uoki ku propuada, şî sî žukîăm baba-uarba — veži mi oči maramom, i da igramo ćorave bake [Crn.]
baba-uarbă ń-a fuost žuok plakuţ, kopilarĭesk — ćorava baka nam je bila omiljena dečja igra (Tanda) [Por.]

babaluk /băbăluc/ (i. m.) — бабалук
mama mĭ-a puvestît kî sînćem nuoĭ, Trifuļeşći, aiśa đin babaluk — baba mi je pričala da smo mi, Trifunovići, ovde od starine
aĭa aşa a ramas la nuoĭ đin babaluk — to je tako ostalo kod nas od davnina
nu dau să sa strîvĭaskă babaluku mĭeu — ne dam da se upropasti moja dedovina [Por.]

ba /babă/ (i. ž.) — баба
mulće aĭ s-auḑ đi la o babă — mnogo toga ima da čuješ od jedne babe [Crn.]
kînd kapiţ ńepuoţ, đin muĭare ći faś babă — kad dobiješ unuke, od žene postaješ baba [Por.]
la kataramă ĭastă muoş şî babă — kopča kaiša ima „babu” i „dedu” (muški i ženski deo) [Crn.]
babă batrînă — stara baba, starica [Por.]

babiţă /babiţă ?/ (i. ž.) — бабица
pi pomană sa pun atîća babiţă, kîţ guoşć sînt kemaţ — na daću se stavlja onoliko babica, koliko je gostiju pozvano [Buf.]

Babiļi /babele/ (i. ž.) — Бабе
Babiļi sînt aļi doasprăśe ḑîļe întra Dragobĭaće şî Sîmţ, kînd tota ḑîua însamnă kîć-o lună pi an — Babe su dvanaest dana između Dragobana i Mladenaca, kada svaki dan označava po jedan mesec u godini
Dragoban ĭe baba đintîń, ş-a-nsamnat pi marta, în vrĭamĭa kînd anu a-nśeput ku aĭa lună — Dragoban je prva baba, i označavao je mart, u vreme kada je godina počinjala sa tim mesecom
(ver.) pi lînga „babe”, kare sînt ḑîļe rîaļe, pi anu đi ḑîļe ĭastă şî „muoş”, kare sînt ḑîļe buńe — pored „baba”, koje predstavljaju loše dane, u toku godine ima i „staraca”, koji predstavljaju dobre dane [Por.]

babĭaşće /băbeşte/ (pril.) — бапски
mĭarźe babĭaşće — ide kao baba [Por.]

Babĭeĭ /Babei/ (i. m.) — Бабејић
kînćiku lu Babĭeĭ a skuos lăutari pi porînka aluĭ; ala ĭe kînćik numa vĭarsîk, fara vuorbe — Babejićeva pesma, spevali su je lautari na njegov zahtev; to je samo arija, bez reči [Por.]

babĭesk /babesc/ (prid.) — бапски
babĭesk s-a ḑîs vrodată la tuot aĭa ś-a şćut numa babiļi batrîńe vikļańe, kî şćirĭa luor a ţînut şî śĭerĭu şî pomîntu — bapski se nazivalo nekad sve ono što su znale samo mudre starice, jer je njihovo znanje držalo i nebo i zemlju
kîļindarĭ babĭesk — bapski kalendar, starinski način računanja vremena, posebno u odnosu na sistem praznika koji se razlikuje od onog u kalendaru srpske pravoslavne crkve
pi al babĭesk, akuma ar fi priru — po baskom (kalendaru), sada bi bio april [Por.]

Babuońi /Băbeni/ (antr.) — Бабини
Giţe ăl Babi — Gice Babin [Crn.]

babuşńiţă /babuşniţă/ (mn. babuşńiţ) — бабушница
vuorba dăn dăskînćik, ku însamnatu ńekunoskut, dăn dăskînćik dă lăturuoń — reč iz bajalice, nepoznatog značenja, za lečenje krajnika [Zvizd]

baća /bate/ (gl. p. ref.) — бити (се)
baće kopilu luĭ — tuče svoje dete
baće vaka — bije kravu
baće pîăsîrĭ ku praşća — gađa ptice praćkom
baće ţapă đi klańe — zabija stožer za plast
baće pruńiļi — mlati šljive
baće pasuĭu s-îl skuată đin postaĭka — mlati pasulj da ga odvoji od mahune
baće fĭeru înśintat — kuje vrelo gvožđe
baće đin palmĭe — pljeska rukama, aplaudira
baće puarka — igra svinjicu
baće luopta — igra fudbal
baće ruopîta — igra ropotu (vrsta orske igre)
baće vîntu — duva vetar
baće bruma — pada slana
baće pĭatra — pada grad
baće drumu đi źaba — (dosl.) „bije” put za badava: uzalud putuje; putuje samo da mu dupe vidi put
baće ļimba đi đinţ, da ńima nu askultă — mlati zube jezikom, a niko ga ne sluša
baće žuok — zbija šale, ismejava [Crn.]
bată-l śĭerĭu — (klet.) ubilo ga nebo
bată-l dumńeḑîu — (klet.) ubio ga gospod bog [Por.]

baća /băteală/ (i. ž.) — потка
baćala sî puńe pi ţauă đi suok karĭe sî bagă în suvĭaĭkă — potka se namotava na cev od zove koja se umeće u snoveljku [Crn.]
baćiala la razbuoĭ sa ţîasă pin urḑală — potka na razboju protkiva se kroz osnovu [Por.]

badîĭ (i. m.) ● v. badîń [Por.]

badîń /budăi/ (i. m.) — бућка
badîńu ĭe vas strîmt şî lung, fakut numa đi skuos untu — bućka je uzan i dugačak sud, napravljen samo za vađenje maslaca [Crn.]
în badîń s-a batut untu — u badnju se vadio maslac [Por.]

Badîrkă /Bădîrcea/ (i. s.) — Бадрка
Marćin Badîrkă a fuost gazdă mare, avut uoĭ mulće — Martin Badrka je bio veliki gazda, imao je mnogo ovaca [Por.]

Badîrkuońi /Badircea/ (i. m.) — Бадркићи
numa Badîrkuońi a avut maşînă đi traĭrat — samo su Badrkići imali vršalicu [Crn.]

Bađikuońi /Bădiceanu/ (i. m.) — Баџикони
Bađikuońi đin Vaļakuańa s-a mutat în Buļuoţ — Bađikići iz Valakonja su se preselili u Boljevac [Crn.]

baga /băga/ (gl. p. ref.) — увлачити
bagă aţa-n ak — uvlači konac u iglu
bagă kîlţanu-n śuariś — uvlači košulju u pantalone
bagă kolaś în trastă — stavlja kolače u torbu
bagă mîna-n sîn — stavlja ruku u njedra
bagă bań în pozanarĭ — stavlja novac u džep (krade)
bagă sama — pazi dobro, obrati pažnju
bagă sama sî nu luńiś — pazi da se ne oklizneš
bagă vina śe n-am ažuns la vrĭamĭe — zamera što nisam stigao na vreme
bagă kapu în ńivuoĭe — navlači sebi nevolju na glavu [Crn.]
uomu sa bagă-n kasă — čovek ulazi u kuću
apa sa bagă-n pomînt — voda ulazi u zemlju
suarļi sa bagă dupa nuvirĭ — sunce zalazi za oblake c. uterivati
bagă uoĭļi-n strungă — uteruje ovce u tor
đi đesńaţă n-am bagat ńimik în gură — od jutros nisam ništa okusio
vrĭamĭa ĭe să bagăm śuava-n gură — vreme je da nešto prezalogajimo [Por.]

bagabuont /bagabont/ (i. m.) — протува
bagabuont ĭe ka o mară strîkată-n podrum, kare strîkă mĭarîļi tuaće — protuva je kao pokvarena jabuka u podrumu, koja ukvari sve ostale jabuke (Tanda)
bagabuont ĭe o bişćală, o uļimişńiţă, uom fara rînd — vagabund je protuva, skitnica, čovek bez reda (Rudna Glava) [Por.]

Bagaĭuovîţ /Bagaiovâţ/ (i. m.) — Багајовац
Bagaĭuovîţu ĭe pi puaļiļi lu Tîlva Ruoşîĭe — Bagajovac se nalazi u podnožju Crvenog brda [Crn.]

bagat /băgat/ (prid.) — увучен
kuţîtu, bagat în ćakă, stă sprimit dupa kurauă — nož, stavljen u korice, stoji spreman iza pasa
putraḑîaşće, bagat în apsă — truli, zatvoren na robiji
bagat în grižă — zabrinut
bagat în ńivuoĭe — uvučen u nevolju
bagat în povastă — stavljen u priču [Crn.]
bagat în kînćik — opevan [Por.]

bagatuo /băgător/ (i. m.) — хранилац
la traĭrat, bagatuorĭu stîă pi maşînă, şî bagă snuopi în ĭa — na vršidbi, hranilac stoji na vršalici, i umeće snopove u nju [Crn.]

bagla /balama/ (i. ž.) — шарка
baglamă đi uşă — šarka za vrata
baglamĭe đi vrakńiţă — šarke za kapiju
baglamĭe la uoknă — šarke na prozoru [Crn.]

bagram /salcâm/ (i. m.) — багрем
bagramu ĭe ļiemn tarĭe, bun đi mulće trabuĭaļe — bagrem je tvrdo drvo, dobro zarazne potrebe
fluarĭa đi bagram ĭe bună đi albiń — bagremov cvet je dobar za pčela (medonosan) [Crn.]

bagramĭa /?/ (i. m.) — багремар
ńi duśem dupa ļamńe în bagramĭarĭ — idemo za drva u bagremar [Crn.]

Baińeşći /Baineşti/ (i. m.) — Баиновци
Baińeşći đin Şarbanuţ au kîăş apruapĭe đi Ćimuok — Bainovci iz Šarbanovca imaju kuće blizu Timoka [Crn.]

baĭaţîăl /băițel/ (i. m.) — момчић
ńiś kopil, ńiś baĭat — ni dete, ni momak [Crn.]
are şî ĭa un baĭaţîăl, đi la munće — ima i ona jednog momčića, sa planine [Por.]

baĭaţîăsk /băieţăsc/ (prid.) — момачки
nu puot să-l zauĭt ńiśkînd traĭu mĭeu, baĭaţîăsk — ne mogu nikad da zaboravim svoj momački život
baĭaţîaşće (pril.) — po momački, na momački način [Por.]

baĭaţîĭe /băieţie/ (i. s.) — момаштво
am avut mîndră baĭaţîĭe, am aļergat dupa fĭaće kît m-a tras ińima — imao sam lepo momaštvo, jurio sam za devojkama koliko me je vuklo srce [Por.]

baĭat /băiat/ (i. m.) — момак
baĭat đi însurat — momak za ženidbu [Crn.]
la źuok a veńit o gramadă đi baĭeţ, ama fĭaće a fuost puţîńe — na igranku je došla gomila momaka, ali je devojaka bilo malo
baĭat batrîn — stari momak, neženja [Por.]

baĭbuok /?/ (i. m.) — бајбок
în baĭbuoko-sta nu ĭe luok mîĭ mult đi tri inş — u ovom ćumezu nema mesta ni za tri osobe
l-a bagat în baĭbuok — nabili ga u zatvor [Crn.]

baĭe /baie/ (i. ž.) — бања
ma duk în baĭe sî ma ļekuĭ đi durĭerĭ în înkeĭaturĭ — idem u banju da se lečim od bolova u zglobovima [Crn.]
kum să nu fiĭe ruoşîĭe la firĭe, kînd tota vara petrĭaśe pin bîăĭ — kako da ne bude rumena u licu, kada celo leto provodi po banjama [Por.]
Bańiĭa sńigoćinuluĭ, la Golumbăţ — (top.) Snegotinska banja kod Golupca [Bran.

baĭeţîme /bâieţime/ (i. ž.) — момчадија
pļină uara đi baĭeţîme, fĭaće nus pusta — puno kolo momčadija, devojaka nema nigde [Por.]

baĭer /baieră/ (i. m.) — ручица
baĭer la kaldarĭe — ručica na bakraču
baĭer la vadră — ručica na vedru [Crn.]
s-a rupt bairu la kuafă, şî barbatî-mĭu a pus o žîţă kare ma taĭe la mînă kînd duk apa — pokidala se ručica na kofi, i moj muž je stavio jednu žicu koja mi seče ruku kad nosim vodu [Por.]
baĭer đi kĭes — uprtača za torbicu (Osnić)
trasta ku baĭer — torba sa uprtačem (Topla) [Crn.]

baĭluog /bailag/ (i. s.) — бајлак
baĭluogu ĭe un pĭaćik đi gumă kare sa puńe la ruată kînd iĭ sa rupe guma đin afară — bajlak je parče gume koje se stavlja na točak bicikla, kada mu se pocepa spoljašnja guma
baĭluogu sa faśe đin gumă batrînă alu ruată — bajlak se pravi od stare gume za bicikl [Por.]

bak /bac/ (i. s.) — скела
dăn Ram baku kară prăsta Dunăre dă mulće uorĭ prăsta ḑî — iz Rama skela preko Dunava vozi više puta na dan [Bran.

baklă /găleată/ (i. ž.) — канта
dăm o baklă đi olaĭ — daj mi kantu ulja [Por.]

bakşîş /bacşiş/ (i. s.) — бакшиш
a fuost krśumarĭ, ama bakşîşu a fuost puţîn, kă lumĭa n-avut bań — bio je krčmar, ali je bakšiš bio slab, jer ljudi nisu imali para [Por.]

Bakuĭ /băcui/ (i. s.) — Бакуј
bakuĭ ar fost poļikră đe bažokură la bufań đen Pemska — Bakuj je bio pogrdni nadimak za Bufane iz Pemske
bakuĭ ĭ-ar ḑîs kă ĭ-a ţînut kă-s omiń proşć — nazivali su ih bakui jer su ih držali za proste ljude [Buf.]

Bala /Bala/ (i. m.) — Балић
am pazît uoĭļ ku Milan Bala pi śuaka Îrnaglîăvi — čuvao sam ovce sa Milanom Balom na Rudnoglavskom brdu [Por.]

balamžîtu (i. ž.) ● v. balmažală [Crn.]

Balańeşći /Bălăneşti/ (i. m.) — Баланешти
Truţă Balan, a fuost birou satuluĭ — Petar Balan (ović) je bio seoski birov (pozivar, kurir)
poļikră „balan” ĭ-a pus la uom kare a fuost bîăl la fire — nadimak „balan” dobijao je čovek koji je bio plavokos [Por.]

balaur /balaur/ (i. m.) — смук
am vaḑut un balaur đi duauă mĭetîrĭe — video sam smuka od dva metra [Crn.]

balbańa /?/ (i. ž.) — батргање
balbańală pin namĭeţ — batrganje po smetovima [Crn.]

balbańi /vâlvâi/ (gl.) — батргати се
sî balbańaşće ku lukru, sî skîape đi la bĭaţă — batrga se, radeći, da se spasi bede
sî balbańeaşće buou, nu sa dîă s-îl înžug — otima se vo, ne da da ga upregnem
sî balbańaşće ku buala — bori se sa bolešću [Crn.]
ăl trasă, sa bîlbańi kîta, şî sa dusă la fund — povuče ga voda, on se batrgao malo, i ode na dno [Por.]

balbataĭe /bâlbătaie/ (i. ž.) — пламен
arđe fuoku fîră balbataĭe — gori vatra bez plamena
balbataĭe mikă, balbataĭe marĭe — mali plamen, veliki plamen [Crn.]
para fuokuluĭ — plamen vatre [Por.]

balţuit /bălţat/ (prid.) — лабав
žîţîļi đi struĭe pin bandĭerĭ sînt balţuiće đi kaldură — žice na dalekovodu su opuštene zbog toplote
sfuara đi rufe ĭe balţuită — kanap za veš je labav [Crn.]
bălţuit ĭe aĭa śe nu ĭe ļegat strîns — labavo je ono što nije vezano čvrsto [Por.]

balćiţă (i. ž.) ● v. baltuţă [Por.]

balći /băltină/ (i. ž.) — мочвара
pi lîngă Ćimuok ĭastă mulće balćiń karĭe nu sî puot lukra — pored Timoka ima mnogo močvara koje se ne mogu obrađivati [Crn.]

balkău /balcău/ (i. s.) — мочвара
vuorba balkău astîḑ s-a pastrat numa pin kînćiśe batrîńe, kare sînt şî ĭaļe gata tuaće zuĭtaće — reč „balkeu” je danas sačuvana samo u starim pesmama, koje su i one gotovo sve zaboravljene [Por.]

balmaža /bălmăjală/ (i. ž.) — баљезгање
đin balmažala luĭ, ńimik n-am înţaļes — iz njegovog trabunjanja ništa nisam razumeo
nu askult balmažîălurļi politikanţîlor — ne slušam trabunjanja političara [Crn.]

balmažî /bălmăji/ (gl. p.) — баљезгати
kît ĭe ḑîua numa balmažîaşće — po vazdan govori koještarije
nu balmažî, aĭ grižă śe vorbĭeşć — ne baljezgaj, pazi šta govoriš [Crn.]

balmiş /balmoş/ (i. m.) — белмуж
balmişu sî manînkă pîn ĭe ferbinće — belmuž se jede dok je vruć [Crn.]

balmuş /balmuş/ (i. s.) — белмуж
balmuşu a fuost măĭ mare dulśaţă pîkurarĭaskă — belmuž je bila najveća pastirska poslastica [Por.]

balśua (i. ž.) ● v. baltuţă [Por.]

baltă /baltă/ (i. ž.) — бара
baltă vĭarđe — zelena bara
în baltă traĭaşće draku — u bari živi đavo
baltă đin pluaĭe — kišna bara [Crn.]

baltuţă /băltuţă/ (i. ž.) — барица
dupa pluaĭe a ramas mulće baltuţă pi luokurĭ poļiažńiśe — posle kiše ostale su mnoge barice po njivama u ravnici [Por.]

baltuoń /băltoi/ (i. s.) — баретина (аугм.)
după sat esťe un baltuoń, bun numa ďe broşťi — iza sela ima jedna baruština, dobra je samo za žabe [Por.]

baltuos /băltos/ (prid.) — мочваран
luok baltuos — močvarno mesto
pomînt baltuos — močvarna zemlja [Crn.]
baltuos luok, bun numa đi bruoşć — močvarno mesto, dobro samo za žabe [Por.]

Baluţă /Băluţă/ (i. ž.) — Белкица
Baluţă, uaĭe blîndă ku lapće dulśe — Belkica, umiljata ovca sa slatkim mlekom [Hom.]
Uoiţă Balură, ku korńiţu-n gură — Ovčica Belkica s rokcem u zubima, (vlaška varijanta rumunske pesme „Mioriţa”) [Zvizd]

Baluţuońi /Băluţeanu/ (i. m.) — Балуцани
Baluţuońi au kîrd marĭe đi uoĭ la baśiĭe — Balucani imaju veliko stado ovaca na bačiji [Crn.]

baluos /bălos/ (prid.) — балав
baluos ka kîńiļi al turbat — balav kao besan pas
baluos ka slańina viĭe — odvratno kao živa slanina [Crn.]

baluşăl /păstrăv de fag/ (i. m.) — буковача
baluşăl ĭe burĭaće kare krĭaşće pi fag — bukovača je gljiva koja niče na bukvi
ĭastă baluşăl đi primovară şî baluşăl đi tuamnă — ima prolećna bukovača i jesenja bukovača [Por.]

baļaguos /băligos/ (prid.) — убалеган
uom baļaguos — čovek bez morala [Crn.]

Baļan /Balian/ (i. m.) — Баљан
Baļańi a vińit în Măĭdan đin Banatul rumîńesk, da în Banat s-a mutat đin Kraĭova — Baljani su u Majdanpek došli iz rumunskog Banata, a u Banat su se preselili iz Krajove [Buf.]

baļe /bale/ (i. ž.) — бале
la uaĭe pļakară baļe đin gură, o să muară — ovci krenule bale iz gubice, uginuće
baļe đi kulkumĭek — puževe bale [Crn.]
vinu kînd sa strîkă, or prazu kînd putraḑîşaće în pomînt, fak baļe — vino kad se ukvari, ili praziluk kada istruli u zemlji, prave bale [Por.]

baļeguos (prid.) ● v. baļaguos [Por.]

baļiga /băligar/ (i. m.) — балегар
baļagarĭu ĭe guangă mikă, ńagră, kunoskută kă adună skrume đi baļigă, şî mĭergînd înapuoĭ, ļi faśe buboloş ka kikirĭaḑa đi ĭepur — balegar je mala, crna buba, poznata po tome što skuplja mrvice balege, i idući unazad, pravi od njih grudvice veličine zečjeg brabonka [Por.]

baļigă /baligă/ (i. ž.) — балега
baļigă đi vakă — goveđa balega
baļigă đi kal — konjska balega
baļigă đi uom — govno od čoveka
muaļe ka baļiga — mekan kao balega [Crn.]

ban /ban/ (i. m.) — новац
zdrîănkîńe đi bań — zvecka, pun novaca
a gasît bań — našao je (zakopano) blago
pazîăsk muošu ka pi ban — čuvaju starca kao paru
traĭaşće ka banu-n pungă — živi kao novac u kesi
banu luĭ ĭe grĭeu ka Artanu — njegov dinar je težak kao Rtanj
strîvĭaşće banu pi fiĭe śe — rasipa novac na bilo šta
arĭe źaĭśće rarĭ — ima retke prste (rasipnik je)
askultă ka bańişuoru — vredan je kao novčić (za poslušno dete)
faśe ban bun — dobro zarađuje
nu vrĭeduĭe ńiś kît un ban îngaurit — ne vredi ni koliko probušeni novčić
salbă đi bań — đerdan [Crn.]
unđ-a fi strîvit atîta bańamă? — gde li je potrošio tolike novce ? [Por.]

bandaş1 /trompetist/ (i. m.) — трубач
fraćiļi mĭeu ĭe bandaş — moj brat je trubač [Crn.]
mĭ-a pikat guma đi pi bandaş — smakla mi se guma sa bandaža
s-a rupt guma, ş-a mînat ruata pi bandaş — pukla je guma, pa je vozio bicikl na bandažu [Por.]

bandaş2 /bandaj/ (i. s.) — бандаж
mi s-a rupt guma la ruata đi-nainće, ş-a-m fuost muara să mîn ruata pi bandaş pănă la kasă — pocepala mi se guma na prednjem točku, pa sam morao da teram bicikl na bandažu sve do kuće [Por.]

bandă /bandă/ (i. ž.) — труба
ḑîśe în bandă mikă — svira na maloj trubi
bandă mîĭ marĭe — veća truba [Crn.]
bandaś, kîntă-n bandă — trubač, svira trubu
s-a-nvaţat đi mik să kînće-n bandă — naučio je da svira trubu kao mali (u detinjstvu) [Por.]

bandie /bandier/ (i. m.) — бандера
kînd a trîbuit să duśem struĭa pănă la koļibĭ pi śuakă, tuot nat a dat đin padurĭa luĭ bandierĭe kîće a trîbuit — kada je trebalo da dovedemo struju do koliba na brdu, svako je iz svoje šume davao bandere koliko je trebalo [Por.]

banḑari /banzari ?/ (gl.) — басирати
kînd ĭastă duoĭ lautarĭ, unu ḑîśe đi žuok, da al alalt banḑarĭaşće — kad sviraju dvojica violinista, jedan svira kolo, a drugi basira [Crn.]
Ĭanku ku Dinu a fuost lăutarĭ kunoskuţ, parĭake bună: Ĭanku ĭe primaş, da Dinu băsărĭaşće dupa ĭel — Janko i Dinu su bili lautari, dobar par: Janko je bio primaš, a Dinu je basirao za njim (Leskovo) [GPek]
ń-am spart taĭfa, kî ĭel n-a putut să băsuĭaskă kum trîabe — rasturili smo grupu, jer on nije mogao dobro da basira (Rudna Glava) [Por.]

banḑarit /?/ (i. m.) — басирање
ku banḑarit, mîĭ bińe žuoś — uz basiranje, bolje igraš
lasîće đi banḑarit, vĭeḑ kî sî rîd đi ćińe — nemoj da mlatiš, vidiš da ti se smeju [Crn.]

bankă /bancă/ (i. ž.) — банка (монета)
bankă ĭ-a ḑîs aĭ batrîń la un fĭeļ đi bań kare avut vrĭad ḑîaśe, doaḑăś şî triḑăś đi dinarĭ — bankom su stari zvali jednu vrstu novca koji je imao vrednost deset, dvadeset i trideset dinara
la banu đi ḑaśe dinarĭ ĭ-a ḑîs o bankă, la-l đi doaḑăś ĭ-a ḑîs doă bănś, da la-l đi triḑăś ĭ-a ḑîs triĭ bănś — novčić od deset dinara zvali se jednom bankom, od dvadeset su zvali dve banke, a onog od trideset dinara, tri banke [GPek]
o bankă a fuost ban tare, kî ĭa avut ḑăśe dinarĭ, da ḑîua đi sapat a fuost triĭ dinarĭ — jedna banka je bila jak novac, jer je vredela deset dinara, a dan kopanja bio je tri dinara (Rudna Glava) [Por.]

bankĭet /?/ (i. m.) — камара
am un bankĭet đi ţîglă, măĭ întrîabe triĭ đi kasă — imam jedan „banket” cigala, treba mi još tri za kuću (Leskovo) [GPek]

banu mîţî /mică/ (i. m.) — мачји новчић, лискун
kînd am fuost pîkurarĭ, am gin] i kî ĭe banu mîţî aur — kad sam bio čobanin, mislio sam da je liskun zlato [Por.]

banuţ /bănuţ/ (i. m.) — новчић
avut num un banuţ atîrnat la gît, kă a fuost fată sarakă — imala je samo jedan novčić okačen oko vrata, jer je bila siromašna devojka
a gasît o gramadă đi banuş, kare a pitulat vrunu đa-ĭ luĭ đa-ĭ batrîń, ama s-a aratat kă nau ńiś un vrĭad — našao je gomilu novčića, koju je sakrio neko od njegovih predaka, ali se pokazalo da nemaju nikakvu vrednost [Por.]

bańiuluĭ /pe bani/ (pril.) — готовински
pi marfă, ore bańiuluĭ — za robu, ili gotovinsk i
bańiuluĭ, ore-n skimb — gotovinski, ili u razmenu (razmenom, trampom) [Crn.]

barabar (pril.) ● v. bîrabar [Crn.]

bara /?/ (i. s.) — бараба
o barabă đi uom, a dat tuot pi bĭare, ş-akuma a ramas pi drumol mare — baraba od čoveka, sve je propio i sada je ostao na ulici
s-a mîritat dupa o barabă la Măĭdan, a veńit đin lumĭa albă, fara moşîĭe, fara ńimika — udala se za neku barabu u Majdanpeku, koji je došao iz belog sveta, bez imovine, bez ičega [Por.]

barbaţîaşće /bărbăteşte/ (pril.) — мушкарачки
puńe umîru barbaţîaşće — podmetni rame muški [Crn.]

barbaţîăsk /bărbătesc/ (prid.) — мушки
lukru barbaţîăsk — muški posao
trĭabă barbaţaskă — muška posla
ţuaļe barbaţîăşć — muško odelo
mîń barbaţîăşć — muške ruke [Crn.]

barbaţîĭe /bărbăţie/ (i. ž.) — мушкост
akuma aratăţ barbaţîĭa — sad pokaži muškost [Crn.]
barbaţîĭa-mĭa ku ĭel a fuost bună, ĭel a fuost bun barbat — moj brak sa njim je bio dobar, on je bio dobar muž  [Por.]

barbari (gl. p. ref.) ● v. bîrbari [Crn.]

barba /bărbie/ (i. m.) — подбрадак
kînd lauta arĭe barbarĭ, mîĭ bińe şîađe pi umîru lu lautarĭ — kad violina ima podbradak, bolje leži na ramenu violiniste [Crn.]

barbat /bărbat/ (i. m.) — муж
ĭuo-s barbatu ĭeĭ — ja sam njen muž
am avut duoĭ barbaţ — imala sam dva muža [Crn.]
fi kuminće, kă vińe barbatî-mĭu, şî će frînźe — budi pristojan, jer će mi doći muž, pa će te slomiti [Por.]

barbă /barbă/ (i. ž.) — брада
barbă askuţîtă — šiljata brada
barba ku kroviţ — brada sa rupicom
barbă rasă — obrijana brada
barbă lungă — duga brada
barbă rară — retka brada
barbă albă — seda brada
barbă rasuśită — uvijena brada
barba la sakurĭe — brada sekire, zadnji deo sečiva sekire [Crn.]
barba la firiz — brada testere, deo testere sa ramom koji je bliži ruci [Crn.]

barbiĭe /bărbie/ (i. ž.) — подвољак
uom gras, barbiĭa marĭe — gojazan čovek, velika guša [Crn.]
barbiĭe ĭe grasîmĭa supt barbă, la uom, or la vro vită — barbija je debelina pod gušom, kod čoveka, ili neke životinje [Por.]

Barbuļeşći /Bărbuleşti/ (i. m.) — Барбулешти
Barbuļeşći đin Izvuoru al mik sînt uamiń đi vuorbă — Barbulešti iz Malog Izvora su ljudi od reči [Crn.]

barbuos /bărbos/ (prid.) — брадат
barbuos kî žaļaşće — bradat jer žali
barbuos k-aşa vrĭa — bradat jer to želi [Crn.]

Barbură /Barbură/ (i. ž.) — Варвара
Barbură ĭe prazńiku alu gaiń — Varvara je kokošinji praznik [Hom.]

bardak /bardac/ (i. s.) — бардак
đin bardak măĭ đes s-a baut rakiĭe pi la prazńiśe, pi la nunţ, or pi la pomeń — iz bardaka se najčešće pila rakija na slavama, svadbama ili daćama
bardaku a mĭers đin mănă-n mînă, pi lînga masă, şî tot nat a tras đin ĭel kît ĭ-a plakut, kă pară n-a fuost — bardak je išao iz ruke u ruku oko stola, i svako je pio koliko je hteo, jer čaša nije bilo [Por.]

bardă /bardă/ (i. ž.) — брадва
barda ĭe sakurĭe đ-o mînă, adîns fakută đi śopļit la ļiamńe — bradva je jednoručna sekira, posebno izrađena za tesanje drveta [Por.]
ku barda sa fača daoge la butoĭ — sa bradvom su se izrađivale doge za bure (Korbovo) [Dun.]

barḑă /barză/ (i. ž.) — рода
kînd ažunźe barḑa, ažunźe şî primovara — kad stigne roda, i proleće stiže [Crn.]

barkă /barcă/ (i. ž.) — чамац
peşkari merğe ku barka pe Duńere ĭn peşkarit, vrodată a mînato ku vislă, da astez ku motoru — plovilo sa kojim profesionalni ribari na Dunavu love ribu, nekada su ga terali na vesla, a danas sa motorom [Kmp.]

barnă /barnă ?/ (i. ž.) — неред
l-am lasat în kasă ka pi uom, da ĭel mĭ-a fakut arnă-barnă pin suobă, şî sa dus drakuluĭ — ostavio sam ga u kući kao čoveka, a on mi je napravio ršum po sobi, i otišao do đavola [Por.]

basama /basama/ (pril.) — ваљда
basama ĭe aşa lasat đi la Dumńeḑîu — valjda je tako dato od Boga
basama nu vińe kî ĭe kuprins ku śuava — verovatno ne dolazi jer je nečim zauzet [Por.]

Basarabuońi /Basarabeanu/ (i. m.) — Басарабони
Vană Bîsarab (var. Bîsaraban), un uom đin famiļiĭa lu Bîsîrabuońi — Jovan, čovek iz familije Basarab (ović) [Por.]

baskiĭe /ulucă/ (i. ž.) — баскија
kasă đi baskiĭ — kuća od pojanti
baskiĭ đi svińak — pojante od crnog graba
baskiĭ đi śaruoń — pojante od cerovine [Crn.]
đi gard ăţ trîabe kîći duauă baskiĭ întra şćiumpĭ; sa pun poļiažńik, şî đi şćiump sa prind ku klanfe — za ogradu ti trebaju po dve baskije između stubova; postavljaju se vodoravno, i za stub se vezuju klanfama [Por.]

bastră /peronosporă/ (i. ž.) — пламењача
bastra a ars piparka — plamenjača je izgorela papriku [Hom.]

Bastuońi /Basta/ (antr.) — Бастони
Brańe Bastuon ĭe rîău bolnau — Brane Baston je jako bolestan [Crn.]

baş /baş/ (part.) — баш
a trĭekut baş pi lînga nuoĭ — prošao je baš pored nas
kînd ĭel baş să skîape pi uşă, uoţî tună, şă-l prind — baš kad on da utekne na vrata, lopovi upadnu, i uhvate ga
n-a fuost baş aşa — nije bilo baš tako [Por.]

başća /grădină/ (i. ž.) — башта
a fakut başćauă lînga rîu, ku mare drag kă n-o să fiĭe nakaz ku udatu, ama a veńit pouodu ş-a luvat tuot — napravio je baštu pored reke, uz veliku radost da neće biti muke sa zalivanjem, ali je izbila poplava i odnela sve [Por.]

başťa /grădină/ (i. ž.) — башта
ma duk în başťa să skot ťapă — idem u baštu da izvadim luk [Kmp.]

baś /baci/ (i. m.) — бач
şî muoşu Pau Blîgoĭan ĭe baś ku stîna-luĭ, în baśiĭa nuastră la Rîmnarĭeka — i čiča Pavle Blagojev je bač sa svojim stadom u našoj bačiji na Ravnoj reci
baśo-l mare, stapînu baśiĭi, oĭarĭ alu kare uoĭ a dat măĭ mult lapće — glavni bač na bačiji, starešina bačije, stočar čije je stado dalo najviše mleka [Por.]

baśa /grădină/ (i. ž.) — башта
în baśauă am pus varḑă, piparkă, kîta praz, busuĭuok şî fluorĭ đi tuamnă — u bašti sam posadila kupus, papriku, malo praziluka, bosiljak i hrizanteme [Crn.]

baśela /grădinar/ (i. m.) — баштован
kumparaĭ rasad đi la baśelarĭ — kupih rasad od baštovana
la baśelarĭ sînt bukaćili mîĭ skumpĭe — kod baštovana je povrće skuplje [Crn.]

Baśeviţa /Baceviţa/ (i. ž.) — Бачевица
Baśeviţa ĭe sat kare vro-dată a fuost bun luok đi baśiĭe — Bačevica je selo koje je nekada bilo dobro mesto za bačije [Crn.]

Baśevĭan /Bacevean/ (i. m.) — Бачевичанин
ĭuo mis Baśevĭan, uom dîn Baśeviţa — ja sam Bačevičanin, čovek iz Bačevice [Crn.]

baśĭie /băcie/ (i. ž.) — бачија
vara-sta s-a fakut numa o baśiĭe, şî aĭa dîn triĭ kîăş — ovog leta sastavljena je samo jedna bačija, i to od tri kuće
baśiĭa-mĭa în Sîga ĭe la śuaka lu Truĭkă — moja bačija u Sigama nalazi se na Trujkinom brdu [Hom.]
kînd am fuost mik, m-a dat tata să fiu slugă la baśiĭe — kada sam bio mali, otac me je dao da budem sluga na bačiji [Por.]

Baśi /Băcilo/ (i. m.) — Бачило
Baśilă ĭe poļikra đi bîtrîńaţă alu vrun Arnaglavĭan, kare a trait tot la baśiĭe, dupa ĭel ruda аluĭ s-a poļikrit Bîśiluońi — Bačilo je nadimak nekog starog Rudnoglavca, koji je stalno živeo na bačiji; po njemu su njegovi potomci nazvani Bačiloni (Bačilovići) [Por.]

baśivă /butoi/ (i. ž.) — бачва
baśivă mîĭ marĭe, kuprinđe pistă duauăḑîăś đi kazańe, da aĭa ĭe pistă duauă miĭ đi kiļ — veća bačva zaprema preko dvadeset kazana, a to je preko dve hiljade litara [Crn.]

bataĭe /bătaie/ (i. ž.) — туча
s-a glśavit şî s-a luvat la bataĭe — posvađali se i započeli tuču
bataĭe la muarće — tuča na smrt
bataĭa la Kumanuva — Kumanovska bitka
bataĭa la Kîmpu Ĭedrĭenuluĭ — bitka na Jedrenskom polju
bataĭa ku ńamţî la Drina — borba sa Nemcima na Drini [Crn.]
nu mînarăţ ku ĭel bataĭe đi žuok, kî va omuară — ne terajte sprdnju sa njim, jer će vas ubiti [Por.]

bataĭuos /bătăios/ (prid.) — насилан
are narau bataĭuos, sa baće ku tuoţ, ama şî pi ĭel ăl bat alţî — ima preku narav, bije se sa svima, ali i njega biju drugi [Crn.]
mîritată dupa un uom, tare ĭe bîtaĭuos: o baće đi fiĭe śe — udata je za nekog čoveka, jako je nasilan: bije je za svaku sitnicu [Por.]

batatarńik /abătător/ (prid.) — вредан
uomu al batatarńik ńiśkînd n-arĭe ođină — vredan čovek nikad nema odmora [Crn.]

ba /bată/ (i. ž.) — трака
ćurk ku biaće — prsluk sa vodoravnim šarama
kimĭaşă ku biaće — košulja sa vodoravnim šarama
kreţan ku bĭaće — krecan sa vodoravnim šarama [Hom.]

batrîn /bătrân/ (prid.) — стар
uomu al batrîn nu ĭe batrîn dakă puaće sî lukrĭe — star čovek nije star ako može da radi [Crn.]
ńiś dumńeḑîu nu şćiĭe kît ĭe pomîntu đi batrîn — ni bog ne zna koliko je zemlja stara
s-a înbrakat în ţuaļe batrîńe, şî sa dus la lukru — obukao je staro odelo, i otišao na posao
kînćiśiļi alu lîuatari aĭ batrîń, sînt măĭ batrîńe đi kît aşća, śe ļi skuot armuńikaşî — pesme starih violinista, starije su od ovih koje izvode harmonikaši
kînd a veńit đin vuoĭskă, s-a întuors la lukru-luĭ, al batrîn — kad je došao iz vojske, vratio se svom starom poslu
kal batrîn, nu ĭe ńiś đi kîrnaţ — mator konj, nije ni za kobasice [Por.]

batrîna /bătrâna ?/ (i. ž.) — батрна
tuot învaţatu la žuok, porńaşće ku batrîna — svako učenje orskih igara, počinje sa kolom „batrna ” [Crn.]

batut /bătut/ (prid.) — истучен
nu şću pănă kînd să sufîr să-m vină kopiĭi batuţ đi la şkuală — ne znam dokle da podnesem da mi deca dolaze tučena iz škole
parĭ la viĭe sînt batuţ bińe — kočevi u vinogradu su dobro nabijeni [Crn.]
sarĭa batută-n pivă — so stucana u avanu
ţasuto-sta ĭe prĭa batut — ovo tkanje je prekruto [Por.]

batuta /bătută/ (i. ž.) — батута
kînd sî žuakă batuta, sa baće ţapîn în pomînt ku tîalpiļi întrĭeź — kad se igra „batuta”, udara se snažno celim stopalima o tle [Tim.]

bau /bau/ (uzv.) — бау
nu ći uĭta la babă supt kreţan, kă akolo ĭe bau — nemoj da viriš babi pod krecan, tamo je bau
dakă n-adurmiţ điluok, vińe bau-bau la ferĭastă, şî va manînkă — ako ne zaspite odmah, doći će bau-bau na prozor da vas pojede [Por.]

bauţa /teren stâncos/ (i. m.) — камењар
bauţarĭu nu ĭe ńiś akuĭ, kî pi ĭel nu rođaşće ńimika — kamenjar nije ničiji, jer na njemu ništa ne rađa [Crn.]

bauţă /beuţă/ (i. ž.) — белутак
apa a sakat, da-n ogaş a ramas numa bauţ — voda je presušila, a u potoku su ostali samo oblutci
Bauţa ĭe o pĭatra marĭe la Maļińik pi karĭe nu krĭaşće ńimika — Bauca je kamenjar na Maliniku na kome ništa ne raste [Crn.]

bautuo /băutor/ (prid.) — пијанац
bautuorĭ, da nu faśe rîaļe — pijanac, ali ne pravi nered [Crn.]
bautuorĭ đi kînd l-a turnat mumî-sa — pijandura od kad ga majka rodila
fuź đi ĭel, kî ĭe un bautuorĭ grĭeu — beži od njega, jer je jedna teška pijanica [Por.]

bautu /băutură/ (i. ž.) — пиће
đi nuntă trîabĭe bautură multă — za svadbu je potrebno mnogo pića [Crn.]
s-a dus la o bĭeotură în kafană, da a ramas ḑîua tuată — otišli su na jedno piće u kafanu, a ostali su ceo dan [Por.]

bazakua /prostie ?/ (i. ž.) — бесмислица
mult m-am mirat kînd am auḑît bazakuana-ĭa — mnogo sam se začudio kad sam čuo tu besmislicu
đi la ĭel am auḑît mulće bazakuańe — od njega sam čuo mnoge gluposti
umblă pin lume, şî faśe bazakuańe — luta po svetu, i pravi gluposti [Crn.]

bažukuri /batjocori/ (gl.) — исмејавати
kopiĭi îl bažukurĭesk la şkuală kî arĭe padukĭ — deca ga ismejavaju u školi, jer ima vaške [Crn.]

bažukuruos /batjocoros/ (prid.) — шаљив
ĭel ĭe uom mult bažukuruos — on je mnogo šaljiv čovek [Crn.]

bažuokură /batjocură/ (i. ž.) — шала
nu ći mîńiĭa, aĭa ĭe numa o bažuokură — ne ljuti se, to je samo jedna šala
bažuokură kopilarĭaskă — dečja šala
prĭa mulće bažuokurĭ sa puvestîăsk đi mińe pin sat — previše me ismejavaju po selu [Por.]

// (uzv.) — бре
pă unđe să trĭek az, bă? — kuda da prođem danas, bre? [Rom.]

băĭat /băiat/ (i. m.) — момак
băĭat ďe-nsurat — momak za ženidbu [Kmp.]

băĭeţăl /băieţel/ (i. m.) — момчић
băĭeţăl, kopilandru kare aļeargă dupa feťe, ama înga nu ĭe kopt ďe însurat — momčić, dečarac koji juri za devojkama, ali koji još nije dozreo za ženidbu [Kmp.]

Băĭkon /băicon/ (mn. Băĭkońi) — Бајкон
Băĭkońi sîn o fămeļiĭe în Praova — Bajkoni su jedan rod u Prahovu
băĭkon ĭe pĭatră mare — bajkon je veliki kamen
(u izr.) greu ka băĭkonu — težak kao kamen [Kmp.]

bălţui /balţui/ (gl. p. ref.) — лабавити
s-a bălţuit sfuara la tovar, ş-akuşa saśi pikă đi pi kar — olabavio se konopac na tovaru, i sad će džakovi pasti sa kola [Por.]

Băsatuońi /Basa/ (antr.) — Басатоњи
Paĭkuońi sînt đe Băsatuońi — Pajkići su nastali od Bastinih [Crn.]

Băstă /Basta/ (antr.) — Баста
Ĭovan Băstă şi Milan Băstă sint fraţ buń — Jovan Basta i Milan Basta su braća rođena [Crn.]

băstrui /?/ (gl.) — изгорети (од пламењач
frunḑa pră firĭ de potlaźĭań s-a bastruit — lišće na stabljikama paradajza izgorelo je od plamenjače [Hom.]

băstruit /?/ (prid.) — изгорен (од пламењаче)
varḑă băstruită — kupus izgoren od plamenjače [Hom.]

băşka /başca/ (pril.) — обашка
dîăĭ la vaś sî manîśe, da la viţîăl puńe băşka — nahrani krave, a teletu daj obaška
tuoţ sî va-nskimbaţ, ama kopiĭi băşka, fĭaćiļi băşka — svi da se presvučete, ali dečaci posebno, devojčice posebno [Crn.]
śe şađeţ băşka, veńiţ înkuaśa, să fim tuoţ la un luok — što sedite odvojeno, dođite ovamo da budemo svi na jednom mestu [Por.]

băşkaşa /despărţire/ (i. m.) — одвајање
nu-nţaļeg pintru śe sînt atîća băşkaşălurĭ întra uamiń la nuoĭ în sat — ne razumem zbog čega su tolika podvajanja među ljudima kod nas u selu
lasaţî-vă đi băşkaşîărurĭ — batalite podvajanja [Crn.]
pănă am fuost baĭeţ am trait ku fraţî într-o kasă, kînd m-am însurat, şî kînd a veńit vrĭamĭa đi băşkaşală, nuoĭ frumuos am înparţît imańa, şî ĭuo ku muĭarĭa m-am dat bîăşka — dok smo bili momci, živeo sam sa braćom u jednoj kući, kad sam se ožeinio i kad je došlo vreme odeljivanja, mi smo lepo podelili imanje, i ja sam se sa ženom odelio [Por.]

băşkaşî /despărţi/ (gl. p. ref.) — одвојити
başkaşîaşće mńeĭi đin kîrd sî ļi đa uruĭală — odvaja jagnjad iz stada da ih mahrani jarmom
băşkaşîăsk saśi aĭ rupţ đ-aĭ întrĭeź — odvajam iscepane džakove od celih [Crn.]
nu vrĭeu sî ma băşkaşîăsk đ-aĭ miĭ parinţ — neću da se odeljujem od svojih roditelja [Por.]

băşkaşît /despărţit/ (prid.) — одељен
kopilu al mîĭ marĭe ĭe băşkaşît đimult — stariji sin je odeljen odavno
ĭe băşkaşît đin kasă kî n-a poşćińit parinţî — otuđen je iz porodice, jer nije poštovao roditelje [Crn.]

bătîrn /bătrân/ (prid.) — стар
uom bătîrn — star čovek
muoş bătîrn — starac [Kmp.]

beţîĭuos /beţiv/ (i. m.) — пијаница
beţîĭuos ĭe ka şî tatî-su — pijanica je kao i otac [Crn.]

bećag /beteag/ (prid.) — болестан
mĭarźe în bît kî ĭe bećag đi un piśuor — poštapa se jer ga boli noga
uomu mi bećag, nu puaće sî lukrĭe — muž mi je bolestan, ne može da radi [Crn.]

bećažî /beteji/ (gl. p. ref.) — разболети се
bećažîaşće, da nu sî ļekuĭe — oboljeva, a ne leči se
să bećažîaşće kî nu lukră ńimika — poboljeva, jer ništa ne radi
bećažîaşće kopilu ku bataĭa — povređuje dete batinama
bećažîaşće puomu, kî nu ĭe stropit la vrĭamĭe — oboljeva voćka, jer nije prskana na vreme
mana bećažîaşće viĭa — plamenjača oštećuje vinograd [Crn.]
ma bićažîaşće duoru tĭeu — patim do tvoje ljubavi / tvoja ljubav mi nanosi bol [Por.]

bećažîĭe /betegie/ (i. ž.) — болест
sîmće bećažîĭe în piśuarĭe — oseća bolest u nogama
bećažîĭe đi la lukru în maĭdan — bolest sa posla u rudniku [Crn.]

Begluk /Begluc/ (i. m.) — Беглук
đi vrĭamĭ đi turś, moşîĭa la Begluk a fuost alu vrun turk Budimalaĭ — za vreme Turaka, Begluk je bio imovina nekoga Turčina, Budimalaja [Por.]

bekĭar /becher/ (i. m.) — бећар
a fuost bulnaviśuos, şî n-a putut sî sa însuare, a ramas, saraku, bekĭar, baĭat batrîn, ş-aşa şî a do murit, ńinsurat — bio je bolešljiv, i nije mogao da se oženi, ostao je, siroma, bećar, stari momak, i tako je i umro, neoženjen
n-a lukrat ńimika, a traĭit ka bekĭarĭu — nije radio ništa, živeo je kao bekrija [Por.]

Bekĭeră /becher/ (i. m.) — Бекера
măĭ batrîn Bekĭerĭ đi kare sa şćiĭe ĭe vrunu Pătru Bekĭerĭu; uńi spun k-a veńit đi pi la ţînţarĭ, alţî kî ĭe đi pi la Kosova, atriĭļa, ĭară, kî ĭe fugarĭ đi pin Rumîńiĭe, draku va şći, şă ĭel n-a putut la vrĭame sî sa însuare, s-a nsurat amînat, a fuost mult bekĭar, baĭat batrîn — najstariji Bekera za koga se zna je neki Petar Bekera; jedni kažu da je došao od Cincara, drugi da je sa Kosova, a treći da je izbeglica odnekud iz Rumunije, đavo će ga znati, on nije mogao na vreme da se oženi, oženio se kasno, ostao je dugo bećar, star momak (terenski zapis, Durlić ) [Por.]

belśim /poate/ (pril.) — ваљда
s-a mîritat dupa un sarak, belśim aşa ĭ-a fuost ursat — udala se za siromaha, valjda joj je tako bilo suđeno (Rudna Glava) [Por.]
ma duk la luok, bîlćim nu va ploĭa — idem na njivu, valjda neće padati kiša (Sige) [Hom.]

belśug /belciug/ (i. m.) — алка
belśug đi fĭer — gvozdena alka
sanźiru mĭeu al đi kar, n-arĭe belśug la kapatîń — moj lanac za kola nema alku na kraju
ĭerĭ am pus belśug la puorś în nas, sî nu rîmuĭe — juče sam svinjama stavio brnjicu, da ne riju
belśug đi purtat biśi — alka za vođenje bikova [Crn.]
puorko-la a-nvîrat buotu-n gard, şî a rupt belśugu — ona svinja je nabila njušku u ogradu, i pokidala brnjicu [Por.]

beļa /belea/ (i. ž.) — белај
greu o sî ńe skoaťem ďe la beļa — teško ćemo se izvući iz bede [Kmp.]

beļa /belea/ (i. ž.) — белај
am dat đi beļauă, mĭ-am frĭnt mĭna — zadesila me nevolja, polomio sam ruku
mulće beļeurĭ am petrĭakut pistă kap — mnogo sam nevolja preturio preko glave [Crn.]
a spus aĭ batrîń kă o să ńe ažungă beļauă — govorili su stari da će nas stići belaj
nu ći duśa akolo, kî ĭe beļauă puļi — ne idi tamo, jer je zajebano [Por.]

beļet /bilet/ (i. m.) — билет
ma duk să skuot beļetu la kînţalare, kă mîńe mîn vaka la pĭaţ — idem u mesnu kancelariju da izvadim pasoš za kravu, jer je sutra teram na pijacu
dăkă n-aĭ beļeturĭ, nu puoţ sî-ţ vinḑ vićiļi — ako nemaš stočni pasoš, ne možeš da prodaš stoku [Hom.]

beļi /beli/ (gl. p.) — белити
ĭa ĭe la rîu đi đesńaţă, beļiaşće pînḑa — ona je na reci od jutros, beli platno
beļiaşće bîtu đi alun, să-l đa đi pomană la-l muort — guli leskov štap (čisti ga od kore), da bi ga na daći nemenio pokojniku
beļiaşće ćiĭu, să fakă buśin — guli lipu da napravi rikalo
beļiaşće ļiamńiļi-n padure, însamnă otaru — obeljuje stabla u šumi, označava među
beļiaşće pula — „guli” kurac
đi źaba atîta beļieşć uoki-n muĭarĭa-ĭa, nu ĭe ĭa đi ćińe — džaba buljiš u tu ženu, nije ona za tebe
numa beļieşć uoki ku atîta śećit la viđiarĭe slabă — samo slabiš vid sa tolikim čitanjem uz slabo svetlo [Por.]

beļit /belit/ (prid.) — огуљен
a kaḑut, ş-akuma mĭarźe ku nasu beļit — pao je, i sada ide sa oguljenim nosom
ļemno-sta la beļit trîasńitu pi o parće — ovo drvo ogulio je grom sa jedne strane [Crn.]
a beļit lubari ku sakurĭa, ĭ-a însamnat đi taĭat — obeleo je stabla sekirom, označio ih je za seču
ĭa beļit uoki, đi śećit la lumanarĭe — „obelele” mu oči od čitanja uz sveću
uom ku uoki beļit — buljavko
a beļit pula — (vulg.) „zagulio” kurac, nastradao, nadrljao; umro
a beļit pĭaļa — „obeleo” kožu (odrali ga) [Por.]

beļitu /belitură/ (i. ž.) — огуљетина
kaḑuĭ, şî fakuĭ beļitură mare în źanunkĭe — padoh, i napravih veliku oguljetinu na kolenu [Crn.]
păkurari n-avut alt lukru, numa a fakut beļiturĭ pi faź, nu şćiu kă aşa ļiamńe puot sî sa uşće đin piśuare — čobani nisu imali druga posla, nego su pravili oguljetine na bukvama, ne znaju da se takvo drveće može osušiti iz korena [Por.]

berbek /berbec/ (i. m.) — ован
am doĭ berbeč în kîrd — imam dva ovna u stadu [Kmp.]
berbĭeku tîău ĭe kornut — tvoj ovan je rogat
berbĭeku ĭe ćinîr, sîarĭe pi uoĭ — ovan je mlad, zaskače ovce
aĭ grižă, berbĭeku nuostru înpunźe — vodi računa, naš ovan bode
berbĭek rînkaś — ovan bez testisa
ĭa ku altu, da berbĭeku ĭeĭ nu vĭađe ńimika — ona sa drugim, a njen ovan ništa ne primećuje [Crn.]
tare đi kap ka berbĭeku, ńiś şkuala mikă n-a gaćit — tupav kao ovan, ni osnovnu školu nije završio [Por.]

berbeśiuluĭ /berbeceşte/ (pril.) — овновски
îl loviĭ odată berbeśiuluĭ — udario sam ga jednom ovnovski
mĭarźe berbeśiuluĭ, ku kapu pin parĭaće — ide kao ovan, glavom kroz zid [Crn.]

beregĭa (i. ž.) ● v. birigĭată [Mlava]

berekĭet /berechet/ (i. m.) — берићет
ćimpo-sta a fuost berekĭetu bun — ove godine je rod bio dobar
nu ńi ćamĭem đi fuamiće, berekĭet ĭastă — ne plašimo se gladi, berićeta ima [Crn.]

beskĭakeră /beschecheră ?/ (i. ž.) — сокоћало
śe beskĭakeră va fi asta? — kakvo li je ovo sokoćalo?
kum va lukra beskĭakera-sta? — kako li radi ova naprava? [Crn.]
beskĭekĭeră — (iron.) visokonaponski dalekovodni električni stub, ogromne metalne konstrukcije [Por.]

beşikuţă /băşicuţă/ (i. ž.) — џенарика
bĭeşikuţă ĭe pruna kară puăće sa fiĭe galbină, ruoşiĭe, vînătă — dženarika je šljiva koja može biti žuta, crvena, plava
đe beşikuţă să kuaśe bun rakiĭu — od dženarike se peče dobra rakija [Crn.]

bežîna /băjenar/ (i. m.) — пребег
đi vrĭamĭa ratuluĭ satu nuostru a fuost pļin đi bežînarĭ — za vreme rata naše slo je bilo puno izbeglica [Crn.]

bežuĭkă /sulă/ (i. ž.) — шило
am avut o bežuĭkă đi fakut opinś — imao sam jedno šilo za rad na opancima [Crn.]
ak făr đi urĭekĭ — igla bez ušica (Crnajka) [Por.]

bibarak (i. s.) ● v. bîĭbarak [Por.]

bibăi /dârdâi/ (gl. p. ref.) — бибати се
kată kum iĭ bibăĭe slańină pră burtă — pogledaj kako mu se trese salo na stomaku [Hom.]
pipćiĭļi sînt buńe kînd sa bibîĭe în ćipsîĭe — pihtije su dobre kada drhture u tepsiji [Por.]

biţ /biţ/ (i. s.) — прамен
biţ đi pîăr, or đi lînă — pramen kose, ili vune
sî pĭapćină la biţurĭ — češlja kosu na pramenove [Crn.]
prunu-lu al muort ĭe kićit ku biţurĭ đi lînă, fîrbuită în ruoşu — pokojnikova šljiva okićena je kiticama vune, obojene u crveno
o viţă đi pîăr đi pi kap, a kaḑut în strakina ku ļegumĭe — dlaka s glave upala je u tanjir sa jelom [Por.]

biţui /?/ (gl. p. ref.) — рашчупати (се)
lîna-sta tuată mi s-a biţuit — ova mi se vuna sva raščešljala
uoĭļi a trĭekut pin spiń, şî tuaće s-a biţuit — ovce su prošle kroz trnje, i sve su se raščupale [Por.]

biţuos /biţos/ (prid.) — чупав
uaĭa biţuosă are lînă multă — dlakava ovca ima dosta vune [Por.]

bićeşug /beteşug/ (i. s.) — болештина
đi vrĭama đi rat, pi lînga alće nakazurĭ, đes s-a pus pi lumĭe şî mulće bićeşugurĭ grĭaļe — za vreme rata, pored drugih muka, često su narod zahvatale i mnoge teške boleštine
đin bićeşug în bićeşug — iz bolesti u bolest [Por.]

Bigăr /Bigăr/ (i. m.) — Бигар
ma duk la Bigăr dupa apă — idem na Bigar po vodu [Hom.]
în Izvor-lu Mik ĭastă tri bigără: bigăr-lu Borđan, bigăr-lu Mrļiś, bigăr-lu Dragoĭ — u Malom Izvoru ima tri izvorišta: Borđanov izvor, Mrljišev izvor, Dragojev izvor
tuaće tri bigără izvuară đen kļanţ, şî au maĭ bună, şî maĭ rîaśe apă în sat — sva tri izvora izbijaju iz stene, i imaju najbolju i najhladniju vodu u selu [Crn.]

biglă /baltă ?/ (i. ž.) — локва
akoluo unđe s-a luvat la kuţîće uńi ku alţî, a ramas numa biglă đi sînźe uskat — tamo gde su potegli noževe jedni na druge, ostala je samo lokva sasirene krvi [GPek]

bik /bic/ (i. m.) — бик
biku ĭe vită lasată đi pripluod, să gońaskă vaśiļi, da buou ĭe skopit şî lasat đi tras în žug — bik je grlo ostavljeno za priplod, a vo je uštrojen i ostavljen za vuču
(orn.) biku bĭelţî — vodeni bik, bukavac [Por.]

biku-bĭelţî /bou-de-baltă/ (i. m.) — букавац
biku-bĭelţî a fuost o ală, puaće-fi vro pasîrĭe, draku va şći śiĭe, kare a trait în Balta ńigoćinuluĭ, ş-aĭ nuoştri, kînd s-a dus la Kraĭna dupa vin, tare s-a ćemut đi ĭa, kî ĭa, śkă, rău urît a zbĭerat đin ćikarişu bĭelţî, d-aĭ nuoştri n-aşćut śi ĭe, kă ńima n-amăĭ vaḑuto — bukavac je bila neka ala, možebiti neka ptica, đavo će znati šta je, koja je živela u Negotinskoj bari, i naši, kada su išli u Krajinu po vino, jako su se bojali, jer je ona, vele, veoma ružno rikala u barskom čestaru, a naši nisu znali šta je, jer je niko nije video
biku-bĭelţî s-a pĭerdut kînd ńigoćinţî a uskat balta — bukavac je nestao kada su Negotinci osušili baru [Por.]

bi /bilă/ (i. ž.) — пламен
fuoku are bilă; bila ĭe para śe sa rađikă în sus kînd fuoku arđe — vatra ima „bilo”; „bilo” je plamen koji suklja uvis kad vatra gori [Por.]

bilovin (prid.) ● v. bilovink [Por.]

bilovink /bilovinc/ (prid.) — ружичаст
dakă vrĭeĭ sî faś farbă bilovinkă, mĭastîś ruoşu ku vînît, şă-ĭ dodaĭ koźa albă sî sa đeškidă mistakatura-ĭa — ako hoćeš da dobiješ ružičastu boju, mešaš crvenu i plavu, i dodaješ dosta bele, da se ta mešavina prosvetli [Por.]
bilovinkă ĭe fluarĭa đi bužuor, đi śerĭeş, đi pĭarsîkă ... — ružičasti su cvetovi božura, trešnje, breskve ... [Pad.]
n-am uḑît đi bilovink, nu şću śi ĭe, da đi fluarĭa lu bužuor ḑîśem kî ĭe rozăvă — nisam čuo za „bilovink”, ne znam šta je, a za božurev cvet kažemo da je rozav [GPek]

Biļigrad /Belgrad/ (i. m.) — Београд
am fuost în Biļigrad numă odată — bio sam u Beogradu samo jednom
Biļigradu ĭe oraş mare — Beograd je velika varoš [Por.]

Biļizvuorţa /Bilizvorţa/ (i. ž.) — Билизворца
la Biļizvuorţa traĭesk Durluońi, Kraśuńeşći şî Krişańi — u Bilizvorci žive Durlići, Kračunovići i Krišanovići
în Biļizvuorţa ĭastă raś — u Bilizvorci ima rakova [Por.]

Binđesku /Bingescu/ (i. m.) — Бинђеско
al măĭ batrîn Binđesku đi kare sa şćiĭe kî ar vińit đin Buşńag, ĭe Kosta Binđesku — najstariji Binđesko o kome se zna da je došao iz Bošnjaka, je Kosta Binđesko [Buf.]

bińe /bine/ (i. n.) — добро
bińe ĭaĭ spus, ama n-aĭ avut la kare — dobro si mu rekao, ali nisi imao kome
a fakut mare bińe — učinio je veliku stvar (dobro delo)
pazîa bińe fećinźiĭa — čuvaj dobro nevinost
bagă sama bińe — dobro obrati pažnju [Por.]

bińeveńit /binevenit/ (prid.) — добродошао
ţ-a kriśit tatî-mĭu kă nu iş măĭ bińeveńit în kasa nuastră — poručio ti je moj otac da više nisi dobrodošao u našu kuću [Por.]

bińişor /binişor/ (pril.) — пажљиво
bińişuor, nu va grabirîţ, kă ĭastă vrĭamĭe — polako, nemojte žuriti, ima vremena
lukraţ kîta măĭ bińişuor — radite malo sporije [Por.]

birekĭet (i. s.) ● v. berekĭet [Por.]

birigĭa /beregată/ (i. ž.) — гркљан
ĭa skuos birigĭata — iščupao mu grkljan
ĭa skapat skruma pi birigĭată, đin kît sî sa îńaśe — upala mu mrvica u dušnik, zamalo da se zadavi [Por.]

Biriş /biriş/ (i. m.) — бирош
alu Biriş — Birišov
Kuola lu Biriş — Nikola Birišov [Por.]

birou /birău/ (i. m.) — биров
pănă dupa oslobođeńe, a fuost birou satuluĭ, kînd a trăbuit pintru śuava lumĭa sî sî aduńe-n sat, ĭel a ĭeşît în vîru śuośi, şî đ-akolo a zberat ka buou în tuaće patru părţîļi — sve do posle oslobođenja (II sv. rat), postojao je seoski birov, kad je trebalo zbog nečega da se ljudi okupe u selu, on se penjao na vrh brda, i odande rikao kao bik na sve četiri strane
pi birou la-nţaļes numa aăĭa kare a fuost apruape, da-ĭ-lalalţ aĭa ś-a mĭers đi la gură la gură, đin śuakă-n śuakă — birova su razumeli samo oni najbliži, a ostali ono što je išlo od usta do usta, s brda na brdo [Por.]

bisag /bisagă/ (i. m.) — бисага
ku bisaźi a dus fiĭekare marfă, đi la înbrîkamînt, pănă la mînkare; ĭaļe avut kapak, ku kare s-a-nkis đisupra, sî nu sa vĭarsă tovaru — u bisagama su nosili svakakvu robu, od odeće do hrane; one su imale preklopac, kojim su se zatvarale, da se tovar ne bi prosuo
bisaźiļi a fuost fakuće đi pîăr đi kapră — bisage su bile izrađene od kozje dlake [Por.]
pakurari a dus în đisaź kruşîţîļi đi sarĭe kînd s-a dus ku ouĭiļi la munće — čobani su u bisagama nosili krupice soli kada su ovce napasali u planini [Crn.]

bisăriśiesk /bisericesc/ (prid.) — црквено
lukru bisăriśiesk — crkveni posao
daćină bisăriśiaskă — crkveni običaj [Por.]

bisîărikă /biserică/ (i. ž.) — црква
satu are bisîarikă, ama n-are puopă — selo ima crkvu, ali nema popa [Kmp.]

bişća /căţea/ (i. ž.) — кучка (пеј.)
s-a-nsurat ku o bişćală, kurveşćină kare nare parĭake — oženio je jednu kučku, kurveštinu bez premca
o bişćală đi uom, ńiś ĭeļ nu şćiĭe ku kîće muĭerĭ a traĭit — pokvarenština od čoveka, ni sam ne zna sa koliko je žena živeo [Por.]

bişîkat (prid.) ● v. bĭeşîkat [Por.]

biś /bici/ (i. m.) — бич
ļagaĭ kuraluşa đi bĭt şî fakuĭ biś — vezah kaišić za štap, i napravih bič [Crn.]
biś đi kuažă — kožni bič
biś đi fuok — plameni bič (u bajalicama) [akc.

biul /bivol/ (i. m.) — биво
biulu puţîn manînkă, ama ĭe muaļe la tras — bivo malo jede, ali je slab za vuču
arĭe gît ka biulu — ima vrat kao bivo
unđe traź ka biulu — gde si zapeo kao bivo [Crn.]

biză /bizer/ (i. s.) — крпара
bizărĭu a fuost o rîză imuasă, atîrnată-n kuń la stalpĭaće, ku kare s-a dubarît feruaĭka đi pi ḑalarĭ, ku kare s-a şćers uaļiļi đi śanuşă, or alta imală đi pi vasurĭ — „bizer” je bila jedna prljava i pocepana krpa, okačena o stubac kamina, kojom se skidao kotao sa veriga, kojom se brisao pepeo sa lonaca, i druga prljavština sa sudova [Por.]

ăl /băl/ (prid.) — бео
vînît bîăl — svetlo plav
galbin bîăl — svetlo žut
Baba Bîăla a fuost vrîžîtuare kunoskută — Baba Bela je bila poznata vračara
Boža Beļa a ţînut kafană în Arnaglaua — Boža Beli držao je kafanu u Rudnoj Glavi
Truţă Bala — Petar Balić [Por.]

bîţai /bâţâi/ (gl. p. ref.) — махати
kîńiļi bîţîĭe đin kuadă kînd sî bukură — pas maše repom kad se raduje
bîţîĭe ku mîńiļi amîndoă — maše obema rukama
bîţîĭe ku kapu, nu-ĭ śuva pi vuoĭe — trese glavom, nije mu nešto po volji
îĭ bîţîĭe mîna — trese mu se ruka [Crn.]

bîćikuos /aspru/ (prid.) — крут
śuariku-sta ĭe koźa bîćikuos — ovo sukno je prilično kruto
pînḑa tîa ĭe bîćikuasă, şî amunkă sa kuasă kamaşă đin ĭa — tvoje platno je kruto, i teško se od njega može sašiti košulja [Crn.]

bîĭbarak /baibarac/ (i. s.) — прслук
bîĭbaraku puartă şî muĭeriļi, şî uamińi — prsluk nose i žene i muškarci
bîĭbaraku măĭ đies sa faśe đi śuarik, da şî sa împļećiaşće đi lină — prsluk se najčešće izrađuje od sukna, ali se i plete od vune [Por.]

Bî /bîcă/ (i. m.) — Бкић
Bîkuońi sînt fir đin vrun Marku Suruoń, alu kare ńepuot, śkă, ĭa ḑîs „bîkă” la mumî-sa kînd a fuost mik — Bkići su potomci nekog Marka Suronja, čiji je unuk, priča se, majci tepao "bka" kad je bio mali
ĭară alţî puvestîăsk kî vrunu đin Bîkuońi aĭ batrîń a kîpatat aşa poļikră kî a zbĭerat „brk! brk!” pănă a muls uoĭļi, da kum a fi fuost adaverĭe, draku va şći — opet drugi pričaju da je neki od starih Bkića vikao "brk! brk!" dok je muzeo ovce, a kako je stvarno bilo, đavo bi ga znao
Ĭanku Bîkă a fuost însurat ku baba Visaļina Bîkuańe, kare a fuost tare vrîžîtuare — Janko Bkić je bio oženjen sa Veselenkom Bkić, koja je bila jaka vračara [Por.]

bîksa /îmbîcseală/ (i. ž.) — гужва
la panađur a fuost marĭe bîksală — na vašaru je bila velika gužva
bîksală đi nu puoţ sî sufļi — teskoba da ne možeš da dišeš [Crn.]
nu măĭ ma duk la źuok, mis satul đi bîksîturĭ — neću više da idem na igranke, sit sam gužvi [Por.]

bîksî /bâcsi/ (gl. p. ref.) — збијати (се)
bîksîţî-vă mîĭ kîta, sî-nkĭapĭe tuoţ — zbijte se još malo, da stanu svi [Crn.]
đi śe sa va bîksî atîta, kînd ĭastă luok đi tuoţ — zašto li se toliko zbijaju, kada ima mesto za sve [Por.]

bîksît /bâcsit/ (prid.) — збијен
fînu nu s-a strîkat, k-a fuost bîksît — seno se nije pokvarilo jer je bilo sabijeno [Crn.]
s-a bîksît în kar, şî luĭ ĭa fuost grĭeu — stiskali su se u kolima, i njemu je bilo teško

Bîlaban /balaban/ (i. m.) — Балабан
đin Bîlaban alu Adam, astîḑ în sat sînt Bîlabańi, Popĭeşći, Katuońi, Trifuļeşći, Bugarĭeşći, Dobriţańi, şî alţî — od Balabana Adamovog danas su u selu Balabanovići, Popovići, Katići, Trifunovići, Bugarinovići, Dobricanovići i drugi
a ramas povasta kă poļikra „bîlaban” a kîpatat kă a fuost uom mare, ţapîn şî nu s-a dat la ńima — ostala je priča da je nadimak „balaban” dobio po tome što je bio krupan i jak, i što nije popuštao nikom [Por.]

bîlbańi (gl.) ● v. balbańi [Por.]

bîlbîi /bâlbâi/ (gl. n.) — буктети
arđe fuoku şî bîlbîĭe — vatra gori i bukti
bîlbîĭe kîmpu, bîlbîĭe padurĭa, şî ńima n-o sî puată sî stîngă atîta fuok — plamti polje, plamti šuma, i niko neće moći da ugasi toliki požar [Crn.]
bîlbîĭe în tuaće părţîļi — bukti na sve strane [Por.]

bîlgui /bâigui/ (gl.) — трабуњати
bîlguĭe, şî vĭađe pră mam-sa konđika — bunca, i vidi majku konđiku (=đavole)
bîlguĭaşće, nu-l înţaļieź ńimika — trabunja, ne razumeš ga ništa [Mlava]
ma bîlgui kă aĭ veńit — radujem se što si došao (Dupljana)
kopilu să bîlguĭe kă i điđeĭ un kolak dulče — dete se raduje što sam mu dao sladak kolač (Prahovo) [Kmp.]

bîlguitu (i. ž.) ● v. bîlguĭală [Mlava]

bîlguĭa /bâiguială/ (i. ž.) — трабуњање
kînd sa-nbată, bîlguĭala-l ţîńe una-ntruuna — kad se napije, trabunjanje ga drži neprekidno [Mlava]

bîlmaža (i. ž.) ● v. balmažală [Por.]

bî /bâlci/ (i. m.) — вашар
bîlśo-sta a fuost slab đi tuot, ńigustuorĭ n-a fuost şî n-am putut să vind viţălu kum am ginđit; nu şću kum o sî vin la bań să plaćesk porĭezu — ovaj vašar je bio sasvim slab, trgovaca nije bilo i nisam mogao da prodam tele kako sam mislio; ne znam kako ću doći do para da platim porez
sa luvară la svadă în mižluoku satuluĭ, da pi lînga iĭ lumĭa s-a adunat ka la bîlśi — počeše da se svađaju na sred sela, a oko njih ljudi se skupili kao na vašaru
bîlś đi primovară — prolećni vašar
bîlś đi vară — letnji vašar
bîlś đi tuamnă — jesenji vašar [Por.]

bîļega /băliga/ (gl.) — балегати
la are, a mĭers dupa kal ku lopata, şî kum kalu înśeapĭe a bîļega, iĭ ĭuta sprižuon baļiga ku lopata — na gumnu, išli su za konjem sa lopatom, i čim konj počne balegati, oni brzo prihvate balegu lopatom (v. arĭe)
kopiļe, nu-m bîļega la lauază aśi — dete, nemoj mi tu baljezgati gluposti [Por.]

bîļega /băligar/ (i. s.) — балегариште
nu bagaĭ sama, kalkaĭ într-un bîļegarĭ, şî tuot ma imaĭ — nisam pazio, i nagazio sam u neko balegarište, i sav sam se umazao [Por.]

bîr /bîr/ (uzv.) — бр!
bîr-brr! na baluţa, na! — br-br! dođi, belka, dođi! [Por.]

bîrabar /bărăbar/ (pril.) — барабар
bîrabar una ku alta — izjednačeno, jednako (po raznim osnovama)
a krĭeskut bîrabar unu ku altu — odrasli su zajedno
a mĭers bîrabar pi drum — išli su putem zajedno, naporedo
nu lukrăm tot una, numa sînćem bîrabar ku plata — ne radimo isto, samo smo jednaki sa platom [Por.]

bîrbari /bărăbari/ (gl. p. ref.) — изједначавати
bîrbarĭaşće drumu — poravnava put
a veńit rîu, şî apa s-a bîrbarit ku marźina — nadošla je reka, i voda se poravnala sa obalom [Por.]

bîrbarit /nivelat/ (prid.) — изједначен
în tuot fĭeļu ĭe bîrbarit ku mińe — na svaki način je izjednačen sa mnom
a bîrbarit drumu pi kulmĭe — poravnali su put na kosi [Por.]

bîrbarĭa /nivelare/ (i. ž.) — изједначавање
drumo-sta ĭe pļin đi găurĭ, iĭ trîabe o bîrbarĭală ţapînă — ovaj put je pun rupa, treba mu jedno jako poravnavanje [Por.]

bîrbatuş /bărbătuș/ (i. m.) — мужјак
am duoi golîmbĭ, un bîrbatuş şî o muĭeruşkă — imam dva goluba, mužjaka i ženku (Sige) [Hom.]

bîrbĭaće (i. m.) ● v. bribĭaće [Por.]

bîrbori /chinui (a)/ (gl. p. ref.) — мучити се
ći vi bîrbori ku nakazurĭ numa pănă iş ćinîr, kînd înbătrîńeşć, pĭerḑ pućarĭa şî vuoĭa đ-aşa trĭabă — boriti se možeš sa nevoljama samo dok si mlad, kad ostariš, gubiš snagu i volju za to
ĭa prins ĭarna la munće, şî trîabe sî să bîrborĭaskă ku namĭeţ marĭ đi sî skîape đi rîău — zatekla ih je zima u planini, i treba da se izbore sa velikim smetovima da bi se spasili zla [Crn.]

bîrborĭa /chin/ (i. ž.) — мука
ku grĭa bîrborĭală m-am lasat đi tutun — sa teškom mukom sam se manuo duvana [Crn.]

bîrţă /bercă/ (i. ž.) — плетеница
la fată mikă frumuos iĭ şîađe ku bîrţă — maloj devojčici lepo stoje kike [Por.]

Brţuońi /Bărţan/ (i. m.) — Брцани
Ĭuon, a lu Trailă Bîrţă fiśuor — Jon, Traila Brcana sin [Crn.]

bîrḑak /puiet/ (i. m.) — рибље младунче
în rîu nuostru puoţ sî prinḑ numa bîrḑaś — u našoj reci možeš da loviš samo riblju mlađ [GPek]

bîrḑauş /bârzeuş/ (i. m.) — убрзање
aprinđe fuoku ku bîrḑauşu — potpaljuje vatru na brzinu [GPek]
aţîţĭe fuoku să fĭarbă uala ku bîrzauşu — džara vatru da ubrza kuvanje lonca [Por.]

bîrkai /bârcâi/ (gl.) — бркати
kare tuot îm bîrkîĭe miĭe pin trastă? — ko mi to sve brka po torbi ? [Por.]

bîrkaĭa /bârcâială/ (i. ž.) — бркање
gaćiră bîrkaĭala pin puod — završili su preturanje po tavanu [Por.]

Bîrlan /Bîrleanu/ (i. m.) — Брлан
Blagoĭe Bîrlan a veńit źińirĭe în kasă đin Dîbiļug în Îrnaglaua — Blagoje Brlan je došao iz Debelog Luga za zeta u kuću u Rudnoj Glavi
Bîrlań a kîpatat poļikra kă avut uoĭ mulće, şă mînînd turmiļi pin Dîbiļug, a zberat đin tuată gura „brr! brr!”, sî vadă lumĭa kît sînt iĭ đi gazdă — Brlani su dobili nadimak jer su imali mnogo ovaca, i terajući krdo kroz Debeli Lug, vikali su „br! br!” iz sveg glasa, da bi ljudi videli kolike su oni gazde [GPek]

Bîrloaga /Bârloaga/ (i. ž.) — Брлога
Bîrloğeńi nu sînt ungureń, nu vorbesk ka şi rumâńi ďi la munťe — Brložani nisu Ungurjani, ne govore kao Vlasi sa planine
a vindut moşiĭa la un Bîrloağan — prodao je imanje jednom Brložaninu [Kmp.]

brluog /bârlog/ (i. m.) — брлог
puorśi adună bîrluog, vińe vramĭe rîa — svine pripremaju ležaj, ide loše vreme
am dat pistă bîrluog đi vulpiĭe — naišao sam na lisičji brlog
kasa tuată ļi-n bîrluog — cela kuća im je u neredu
nu puoţ sî ći baź đi brluog — ne može se ući od prljavštine [Crn.]

bîrnarĭaţă /bârnăreaţă/ (i. ž.) — брвнара
kasă bîrnarĭaţă ku ćindă — kuća brvnara sa tremom
brnarĭaţă ku podrum — brvnara sa podrumom [Crn.]
într-o vrĭame aĭ nuoştri a traĭit în borđiĭe, pi urmă a-nśeput să fakă kîć-o bîrnarĭaţă, đi triĭ-patru dîržaļe în lung şî-n lat — naši stari su prvo živeli u zemunicama, a kasnije su počelu da prave po neku brvnaru, od po tri-četiri držalje u dužini i širini
bîrnarĭaţă s-a kĭemat şî koļiba fakută đi bîrńe, da şî aĭa kare a fuost înpļećită ku nuĭaļe, şî ļipită ku morśilă — brvnarom se zvala i koliba napravljena od brvana, a i ona koja je bila ispletena od pruća, i oblepljena blatom (Gornjane) [Por.]

bîrnaş /bârnaş/ (i. s.) — гајтан
bîrnaş ĭe frîmbĭe inpļećită dă ļegat śuariśi — brnaš je pleteni gajtan za vezivanje čakšira [Hom.]
bîrnaşu ĭe o împļećitură đi aţă, supţîrĭe şî lungă, ku kare s-a fakut rîurĭ pi la ţuaļe omeńieşć şî muĭerĭeşć — brnaš je uska i duga pletenica od konca, kojom su se pravile šare na muškoj i ženskoj odeći [Por.]

bîrnă /bârnă/ (i. ž.) — греда
śopļiĭ o bîrnă đi punće — istesao sam jednu gredu za ćupriju [Crn.]
kasă đi bîrńe, bîrnarĭaţă — kuća od brvana, brvnara [Por.]

Bîrńiţa /Bârniţa/ (i. ž.) — Брњица
Bîrńiţa ĭe sat rumîńesk, a fuost la marźina Dunări, da kînd a zătońit Dunărĭa, s-a mutat pră vaļa rîuluĭ kare-l kĭamă ĭară Bîrńiţa. — Brnjica je vlaško selo, bilo je na obali Dunava, ali kada je Dunav pregrađen, preselilo se u dolinu reke koja se isto zove Brnjica. [Bran.

Bîrńidău /?/ (i. m.) — Барнидео
ĭuo sînt Bîrńiđan, traĭesk la Bîrńidău — ja sam Barnidelac, živim na Barnom delu
a kolo nu ĭe ńimik, tuot barnă — tamo nema ničeg, svuda pustoš [Por.]

bîrşag /briceag/ (i. s.) — бритва
bîrśagu ĭe kuţît kare are plasîaļe, şî sa înkĭaĭe — britva je nož koji ima korice, i koji se sklapa [Por.]

bîsamak /basamac/ (i. s.) — степеница
bîsamaśe đi pĭatră — kameno stepenište
a kaḑut đi pi bîsamaku al đi sus, ş-a frînt kraśi — pao sa gornjeg stepenika, i polomio noge [Por.]

bîsîĭuok /busuioc/ (i. m.) — босиљак
muma kuļaźe bîsîĭuok — majka bere bosiljak [Hom.]

bîskîkara /băscăcăra/ (gl. p. ref.) — раскречити
fată, nu ći bîskîkara aşa pănă şîăḑ, kî ĭe ruşîńe — devojko, nemoj se tako raskrečiti dok sediš, jer je sramota [Por.]

bîskîkarat /băscăcărat/ (prid.) — раскречен
ăl vaḑuĭ, stă kolo bîskîkarat dupa gard, şî varsă, kî ĭară s-a-mbatat — video sam ga, stoji tamo raskrečen iza ograde, i povraća, jer se opet napio [Por.]

bîşńa /buşeală/ (i. ž.) — шикљање
abĭa am oprit bîşńala api la un izvuor đin đal đi koļibă — jedva sam zaustavio kuljanje vode iz jednog izvora iznad kuće [Por.]

bîşńi /buşni/ (gl.) — шикнути
kînd vaḑură kă apă puaće bîşńi, fuźiră în tuaće părţîļi, să nu sa uđe — kad su videli da voda može šiknuti, pobegoše na sve strane, da se ne ukvase [Por.]

bît /băţ/ (i. m.) — штап
gasîĭ un bît đi kuorn đi raḑîmat — našao sam jedan drenov štap za poštapanje [Crn.]
bît đi kuorn — drenov šrap
bît đi alun — leskov štap
bît đi pomană — obredni štap, koji se na daćama namenjuje pokojniku
bît înkunđiĭat — obredni štap, išaran kondeljom
bît đi kuastă — (anat.) rebro; kost [Por.]

bîtatu /bătătură/ (i. ž.) — набој
vaka ļegată a fakut o bîtatură prîngă ĭa — vezana krava napravila je naboj oko sebe [Hom.]
kopiĭi să žoakă afară pe bătătură — deca se igraju napolju po dvorištu [Kmp.]

bîtrîńaţă /bătrîneţe/ (i. ž.) — старост
l-ažuns bîtrîńaţa — stigla ga je starost
kînćiśe đi bîtrîńaţă — starinske pesme, tzv. izvorne
ađet đi bîtrîńaţă — stari (nski) običaj
uom đi bîtrîńaţă — starinski čovek, čovek sa starim, prevaziđenim shvatanjima [Por.]

bîtrîńi /bătrîni/ (gl. nesvrš.) — старити
muĭeriļi la sat bîtrîńiesk măĭ ĭuta đi kît uamińi — žene na selu brže stare od muškaraca
ţînće naĭkuţă, nu bîtrîńi — drž’ se, draganče, nemoj stariti [Por.]

bîz! /bâz/ (uzv.) — бзз
albina „bîz” koļa, „bîz” koļa, zbuară đi la fluarĭe la fluarĭe — pčela „bz” ovamo, „bz” onamo, leti od cveta do cveta [Por.]

bîzai /bâzâi/ (gl.) — зујати
bîzîĭe bîza, albina, gargauńiļi, muska şî ţînţarĭu — zuji muva, pčela, stršljen i komarac
n-are alt lukru, numa bîzîĭe pin sat — nema druga posla, nego zuji (gluvara) po selu [Crn.]
kopiļe, nu-m bîzîi pĭ-aśiĭa, ka muska — dete, nemoj mi tu zujati kao muva [Por.]

bîzaĭkă /bâzaică/ (i. ž.) — зунзара
tună pi ferĭastă o bîzaĭkă, o guangă vĭarđe, şî mi sa spumîntară kopiĭi, a ginđit kî ĭe vrun strîguoń — ulete kroz prozor neka zunzara, neka zelena buba, i uplašiše mi se deca, mislila su da je neki vampir [Por.]

bî /bâză/ (i. ž.) — мува
bîză kaĭaskă — konjska muva
bîză akră — vinska mušica [Crn.]
bîză am fakut đin ţauă đi spin alb, ş-am suflat în ĭa pănă am pazît vićiļi — „bizu” smo pravili od cevčice belog trna, i duvali smo u nju dok smo čuvali stoku (Blizna) [Por.]

bîzdîk /bâzdâc/ (i. s.) — укрућеност ?
a rîđikat źeĭśtu bîzdîk, şî numa ma bruśaşće în uokĭ ku ĭel — ukrutio prst, i samo mi ga gura u oko
iĭ s-a skulat bîzdîku — ukrutio mu se kurčić
s-a mîńiĭat, şî stîă bîzdîk în kuot — naljutio se, i sav ukrućen stoji u ćošku [Por.]

bîzdîkai /bâzdâcâi ?/ (gl. p. ref.) — укрутити се ?
am un kaţăl, şî kînd ma vĭađe, înśape a bîzdîkai đin kuadă, đi mi sa-mpare k-o să-ĭ piśe — imam jedno kučence, kad me vidi, počne toliko mlatiti repom da mi se čini da će mu otpasti [Por.]

bîzgoĭa /bîzgoia/ (gl. p. ref.) — кезити се
nu ći bîzgoĭa, kopiļe, kă ĭe urît — nemoj se kreveljiti, dete, jer je ružno
s-a saturat bińe đi bobuanţă, şî đ-aĭa akuma sa bîzguaĭe kă nu-ĭ plaśe ḑama — dobro se najeo bombona, i zato se sada prenemaže da mu čorba nije ukusna [Por.]

bîzgoĭa /bâzgoială/ (i. ž.) — кревељење
am şćut ĭuo kă o sî-ţ ĭasă pi nas atîta bîzgoĭală — znao sam ja da će ti izaći na nos toliko kreveljenje [Por.]

bîzgoĭat /bâzgoiat/ (prid.) — искежен
kînd aĭ şći kît iş đi urît, aşa bîzgoĭat la ogļindă, tu ć-aĭ lasa đi komĭenḑ — kada bi znao koliko si ružan, tako izbečen pred ogledalom, ti bi se manuo komedija
a krĭeskut în kasă domńaskă, ş-akuma puaće sî sa bîzguaĭe kît vrĭa — odrasla je u gospodskoj kući, i sada može da se prenemaže koliko hoće [Por.]

bîzîĭtu /bârfă ?/ (i. ž.) — трач
nu askulta la bîzîĭtur-ļi a iĭ, kă ĭa nu lukră alta ńimika, numa mĭarźe đi la uşă la uşă, şî latră uamińi — ne slušaj njene tračeve, jer ona ne radi ništa drugo, nego ide od vrata do vrata i ogovara ljude [Por.]

bîznă /beznă/ (i. ž.) — помрчина
ńagura bîznă, nu sa vĭađe ńimika înainća uokĭuluĭ — mrkli mrak, ne vidi se ništa pred okom [Por.]

bîzońa /bâzâială/ (onom.) — зујање
s-a spumîntat đi bîzońala lu gîrgauń — uplašio se od zujanja stršljena
s-auđe bîzońala karăbilor — čuje se zujanje gajdi
kopiļe, đestul ku bîzońală, vorbĭa înţaļes, or taś — dete, dosta s brbljanjem, ili govori razumno, ili ćuti [Por.]

a /bea/ (gl.) — пити
bĭa apă — pije vodu
bĭa đi sîaće — pije zbog žeđi
bĭa kî-ĭ plaśe — pije jer voli
bĭa đi nakaz — pije od muke
bĭa pistă masură — pije preko mere
bĭa đi uskă (paru) — pije pa suši (čašu)
bĭa tutun — puši duvan [Crn.]
nu bĭa rakiĭe kum sa bĭa, numa înduapă — ne pije rakiju kako se pije, nego je halapljivo guta [Por.]

aĭkă /beică/ (i. ž.) — куна златица
bĭaĭka a mînkat puĭi — kuna je pojela piliće [Hom.]

are /bere/ (i. m.) — пиће
asta ĭe prĭa multă bĭare đi nuoĭ duoĭ — ovo je previše pića za nas dvojicu
bĭare dulśe — slatko piće
la prins bĭarĭa — uhvatilo ga piće, opio se
grĭeu ĭe la bĭare — teško podnosi piće, postaje „težak” kad se opije
dăĭ pi la mińe la o bĭare — navrati kod mene na po piće
am adunat pruńe, kuok kazanu şă fak rakiu să am bĭare đi prazńik — skupio sam šljive, ložim kazan da ispečem rakiju, da imam piće za slavu [Por.]

bĭeţîĭe /beţie/ (i. ž.) — пијанство
bĭeţîĭa ĭe grĭa buală — pijanstvo je teška bolest
s-a dat la bĭeţîĭe — odao se piću [Por.]

ek /bec/ (i. s.) — бренер
mi s-a astupat bĭeku la lampă đi kîrabit — začepio mi se brener na karabitnoj lampi (Tanda) [Por.]

erkă /bercă/ (i. ž.) — плетеница
a-npļećit pîăru în bĭerkă — isplela je kosu u pletenicu
înpļećaşće-m pîăru ku duauă bĭerś — ispleti mi kosu u dve pletenice [Crn.]
fata are berkă lungă — devojka ima dugu kiku (Plavna) [Pad.]

estrîga /bestrâga/ (pril.) — бестрага
s-a dus bĭestrîga, i-s-a pĭerdut đin urmă — otišao je bestraga, izgubio mu se trag
unđe sa fi dus, bĭestrîga, đi nu ĭe tuta ḑîua? — gde li je, bestraga, otišao, te ga nema celog dana?
śe lukru ĭe aăla, bĭestrîga? — kakav je to, bestraga, posao? [Por.]

bĭeşî /băşi/ (gl.) — прдити
ĭel bĭasă, nuoĭ bĭeşîm, şî sa umplu kasa đi putuare — on prdi, mi prdimo, i napuni se kuća smrada [Por.]

bĭeşîka /băşica/ (gl. p. ref.) — мехурати се
ma baća, ma baća, pănă nu mi sa bĭeşîka tuata pĭaļa pi şîaļe — tukao bi me, tukao, dok mi sva koža na leđima ne bi oplikavila [Por.]

bĭeşîkat /băşicat/ (prid.) — мехурав
palmiļi mi sînt bĭeşîkaće đi la sapat, nu puot înga sî ma duk la kosît — dlanovi su mi plikavi od kopanja, ne mogu još uvek da idem na kosidbu [Por.]

bĭeşî /băşică/ (i. ž.) — бешика
avut pĭatră-n bĭeşîkă — imao je kamen u bešici
bĭeşîkă đi puork uskată a fuost luoptă ku kare s-a źukat kopiĭi vrodată — sasušena svinjska bešika bila je lopta kojom su se deca nekada igrala
ma batut papuku, şî mi s-a fakut bĭeşîś pi talpă — žuljala me je cipela, i napravili su mi se plikovi na tabanu [Por.]

bĭeşî /beşină/ (i. s.) — прдеж
ĭa skapat o bĭeşînă — ispustio je prdež
bĭeşînă puće — prdež smrdi
bĭeşînă puorkuluĭ — svinjski prdež, (fig.) poslednji prdež [Por.]

et /biet/ (prid.) — бедан
bĭetu uom, a murit fîră lomanarĭe — jadan čovek, umro je bez sveće
la bĭeţî uamiń lupi a mînkat triĭ uoĭ — jadnim ljudima vukovi su pojeli tri ovce [Crn.]

bla /blagă/ (i. ž.) — благо
vićiļi sînt mare blagă đi saćień — stoka je veliko blago za seljaka [Por.]

blagu /blagă/ (uzv.) — благо
blagu đi ćińe, ku atîţa kopiĭ — blago tebi, sa toliko dece [Por.]

Blaguĭuońi /Blagoi/ (i. m.) — Благојеви
Vanuţă, Zdrauku şî Milan a fuost kopiĭi lu Blagu, şî đi aĭa îĭ kĭamă Blaguĭuońi — Vanuca, Zdravko i Milan su bili Blagojevi sinovi, pa ih zato zovu Blagojevi [Crn.]

bla /blană/ (i. ž.) — даска
blăń dă gorun — hrastove daske [Hom.]
ńaćid ka blana — ravan kao daska
s-a dus la firizană să taĭe la blăń — otišli su na strugaru da režu daske
śopļaşće blana ku sakurĭa — teše dasku sekirom [Por.]

blańiu /pleoştit/ (prid.) — даскаст
fakut blańiu, fara ńiś un nuod — napravljen je daskasto, bez ijednog čvora
s-a-nbatat, ḑaśe blańiuluĭ — napio se, leži kao daska
pus blańiuluĭ — položen pljoštimice, sa širom stranom ka osloncu (Tanda) [Por.]

blastîma /blestema/ (gl. p. ref.) — проклињати
blastîmă pi Dumńeḑîu kî ĭ-a dat suđină urîtă — kune Boga što mu je predodredio zlu sudbinu
nu blîstama pi ńimă, kă nu sa şćiĭe kare ĭe đivină, kare nu — ne kuni nikog, jer se ne zna ko je kriv, a ko nije
sa blastîmă să nu măĭ spună la ńima ńimika — zaklinje se da više nikome neće reći ništa [Por.]

blažîn /blajin/ (prid.) — блажен
blažînă ka fluarĭa — nežna kao cvet
fata ĭe blažînă la katatură, şî narau blažîn arĭe — devojka ima nežan pogled, i blagu narav ima
sî uĭtă blažîn kîtră mińe — gleda nažno prema meni [Crn.]
ano-sta am fakut rakiĭe blažînă, ńiś prĭa tarĭe, ńiś prĭa muaļe — ove godine sam ispekao blagu rakiju, nit prejaku, nit preslabu [Por.]

blăstăm /blestem/ (i. s.) — клетва
o fi kăzut ńiskaĭ blăstămĭe pe ĭa — možda su neke kletve pale na nju [Kmp.]

blîgoslovi /blagoslovi/ (gl. p.) — благословити
ma blîgoslovi sî pļek la drum — blagoslovio me je da krenem na put
ma blîgoslovi boznakît pintru lukru śe l-am gaćit aşa ĭuta — blagosiljao me je bogzna koliko, zbog posla koji sam svršio tako brzo [Por.]

blîgoslovit /blagoslovit/ (prid.) — благословен
sî fiĭe ļaku blîgoslovit, đi la mińe, şî đi la Maĭka Prĭastîśe — da bude lek blagosloven, od mene, i od Majke Prečiste (u basmi) [Por.]

Blîgoveşćana /Blagoveştenie/ (i. ž.) — Благовести
pi kîļindarĭu popĭesk, în ḑîua-ĭa Maĭka Duomnuluĭ auḑît kî ĭe-nkarkată — prema popovskom kalendaru, tog dana je Božja Mati doznala da je trudna [Por.]

blînd /blând/ (prid.) — питом
purśelu al blînd điluok sî kulkă, kum puń mîna pi ĭel — umiljato prase odmah legne, čim staviš ruku na njega
kopilu ĭe blînd, kî ĭ-am aratat žuarda — dete je mirno, jer sam mu pokazao prut [Crn.]
puĭkiţă blînduşîkă — umiljato pilence [Por.]

blîndă /blândă/ (i. ž.) — копривњача
mĭa ĭeşît blînđe pi pĭaļe, parkĭe am trĭekut pin urḑîś — izbila mi je koprovnjača na koži, kao da sam prošao kroz koprive [Por.]

blînḑîĭe /blândeţă/ (i. ž.) — питомост
kîńiļi arată blînḑîĭa, kînd baće đin kuadă — pas pokazuje umiljatost, kada maše repom
multă blînḑîĭe a fuost în vuorba muoşuluĭ mĭeu — mnogo je blagosti bilo u govoru moga dede [Crn.]

blînđaţă /blândeţă/ (i. ž.) — милина
askultaĭ kînćiku, şî ma prinsă o blînđaţă — slušao sam pesmu, i obuze me neka milina
kînd guod ma uĭt vara đi pi śuaka-mĭa kum zavrńe suariļi, întuotđeuna trĭaśe pin mińe o blînđaţă kaldă — kad god leti sa svoga brda gledam kako zalazi sunce, uvek me probije neka topla milina [Por.]

blîstamat /blestemat/ (prid.) — проклет
a fakut rîaļe, şî lumĭa la blîstamat — činio je zla, i ljudi su ga prokleli
aşa ĭe blîstamat đi la Dumńeḑîu — tako je suđeno od Boga [Por.]

blîstamatu /blestemătură/ (i. ž.) — проклињање
s-a dus la vro babă să-ĭ fakă blîstamatură pintru furaluk — otišao je kod neke vračare da mu načini prokletstvo protiv krađe
uom pîkatuos, mulće blîstamaturĭ sînt pi kapu luĭ — grešan čovek, mnogo je kletvi na njegovoj glavi [Por.]

blontirit /cangrenat/ (prid.) — гангренозан
muoşu a noroḑît: lukră, da piśuoru iĭ blontirit — čiča je poludeo: radi, a noga mu je gangrenozna [Crn.]
mama a ramas şkĭuapă, kă avut un piśuor blontirit, da nu s-a dus la duoktur la vrĭame — baba je ostala ćopava, jer je imala gangrenoznu nogu, a nije otišla lekaru na vreme (Tanda)

bluont /cangrenă/ (i. s.) — гангрена
s-a bulnavit đe bluont — oboleo od gangrene [Por.]
bluontu ĭe buala kînd îţ putraḑîaşće karńa — gangrena je bolest kada ti truli meso (Krivelj) [Crn.]

bluož /purpură/ (i. s.) — осип
bluož ĭe buala pĭeļi, în fĭeļ đi bube roşkaćiśe miś, ku mînkarime — osip je kožna bolest, u vidu malih crvenkastih plikova, sa svrabom
tuot ĭe, saraku, pļin đi bluož — sav je, siroma, pun osipa [Por.]

au1 /bleau1/ (i. s.) — левча
bļauka ļagă karu đi la osîĭe pănă la stupăţ la kotur, înţîpeńaşće karu kînd duś vrun tovar mare şî grĭeu — levča spaja osovinu kola i stubac na sanduku, ojačava kola kada se prevozi velik i težak teret (Jasikovo) [GPek]

au2 /bleau2/ (pril.) — тупаст ?
sakurĭa bļaură: fakută ka sakurĭa, da nu ĭe sakurĭe, nu ĭe đi ńimika — tupasta sekira: liči na sekiru, ali nije sekira, nije ni za šta
uom batrîn da bļau, fara minće — star čovek a glupav, bez razuma (Tanda)
vuorba luĭ ĭe bļau în vînt — njegova priča je pišanje uz vetar (Rudna Glava)
ĭuo vorbĭesk, da ĭel bļau n-a ḑîs — ja govorim, a on nije ni beknuo (Rudna Glava)
kîń-ļi bļeuĭe, ka kînd ĭe bolnau, latră numa kînd şî kînd — pas slabo laje, kao da je bolestan, kevče samo kat-kad (Tanda) [Por.]

bļezńi /bleojdi/ (gl.) — бленути
nu bļezńi atîta în muĭarĭa uomuluĭ, kă-ţ frînźe uasîļi — ne bulji toliki u čovekovu ženu, jer će ti slomiti kosti [Por.]

bļezńit /bleojdit/ (prid.) — забленут
stă-n mižluoku koļibi, ku uoki bļezńiţ în vatra fuokuluĭ, da fuoku-n vatră s-a stîns đemult — stoji na sred kolibe, zablenut u ognjište, a vatra na ognjištu ugasila se davno [Por.]

id /blid/ (i. m.) — бљуда
mĭ-a ļins tuaće bļiduriļi — olizao mi je sve bljude [Hom.]
ţîgańi fak la bļiđe, ļi rad la strug đin ļiemn đi fag — Cigani izrađuju bljude, režu ih na strugu od bukovog drveta [Por.]

izńa /Bliznă ?/ (i. ž.) — Близна
Blizńan, uom đi la Bļizńe — Bliznak, čovek iz Blizne
Bļizńa ĭe un nume şî alu un rîu skurt, kare-l fak Bļizńa mikă ku Bļizńa mare — Blizna je i ime jedne kratke reke, koju čine Velika i Mala Blizna [Por.]

bļizńan /bliznean/ (i. ž.) — Близнанац
bļizńan ĭe uom kare traĭaşće în Bļizńe, al măĭ mare kotun a satuluĭ Arnaglaua — Bliznanac je čovek koji živi u Blizni, najvećem zaseoku sela Rudna Glava [Por.]

bļizńa /blizneană/ (i. ž.) — Близњанка
bļizńană ĭe famĭaĭe muĭerĭaskă đi la Bļizńe, đin kotunu al măĭ mare a satuluĭ rumîńesk Arnaglaua — Bliznjanka je ženska osoba iz Blizne, najvećeg zaseoka vlaškog sela Rudna Glava [Por.]

bobat /bobat ?/ (prid.) — зрнат
ćimpo-sta grîu a fuost mîndru şî bobat — pšenica je ove godine bila lepa i zrnata [Crn.]

bobik /limba clopotului/ (i. m.) — клатно
a pikat bobiku đi la kluopît, şî s-a pĭerdut vrunđiva pi munće — otpalo je klatno sa zvona, i izgubilo se negde u planini (Rudna Glava)
tuaće kîntariļi aļi batrîńe avut bobik — svi stari kantari imali su teg (Tanda) [Por.]

boboća /umflatură ?/ (i. ž.) — набрекнутост
ma duk ku puarka la vĭer, kî s-a pus boboćala pi ĭa, iĭ s-a înflat pļuodu — teram krmaču kod vepra, jer je nabrekla, natekla joj je vagina (Rudna Glava)
kînd iĭ đi verît, nuoĭ ḑîśem kî la skruafă sa înflă trupu — kada svinja traži vepra, mi kažemo da joj je nabrekao „trup” (Crnajka)
mînă uoĭļi la umbră, kî sa puńe boboćală pi ĭaļe đi zapuşala-sta — teraj ovce u hlad, jer će ih spopasti nadutost od ove vrućine [Por.]

boboći /boboti/ (gl. p. ref.) — бубрити
ţîn uoĭļi la suare, ma nadăĭ kă nu sa va boboći — držim ovce na sunci, nadam se da se neđe naduvati [Por.]

boboloşa /boboloşa ?/ (gl. p. ref.) — заоблити се
đemult vînatuori a taĭat ku fuarfiśiļi žuorḑ đi plumb, şî a boboloşat drîmiĭiļi pi ţîăst — nekada su lovci sekli makazama olovo na trake, i pravili dramlije tako što su ih zaobljavali valjanjem po vršniku [Por.]

boboluoş /boboloş/ (i. m.) — куглица
boboluaşă îs kolaśĭiei kare sî fak dîn untură şî aluvat — kuglice su kolači koji se prave od masti i testa
lu kopiĭ ļi plak boboluaşă dulś — deca vole slatke kuglice
kopilu ĭe frumuos ka boboluoşu — dete je slatko kao kolačić [Hom.]

bobonat /bobonat/ (prid.) — испупчен
śovańa bruoşći ĭe bobonată — kornjačin oklop je ispupčen [Por.]

Bobońeşći /Boboneşti/ (i. m.) — Бобонешти
Bobońeşći au kasă lîngă Drumu muskaļesk — Bobonešti imaju kuću pored Moskovskog puta [Crn.]

boboruo /boboronţ ?/ (i. m.) — грудвица
fańina în saś s-a fakut boboruanţă — brašno u džakovima se pretvorilo u grudvice
boboruanţîļ-aşća sî kĭamă dramiĭ — ove kuglice se zovu dramlije
la kopil a ĭeşît în kuot un boboruonţ kît aluna — detetu je je na laktu iskočila guka kao lešnik [Crn.]

boboşa /boboşa/ (gl. p. ref.) — пупити
a boboşat salka, ažuns primovara — propupila je vrba, stglo je proleće
a fuost uskat ka bîtu, da đi kînd ĭe pi mînkarĭa-mĭa, sa boboşaḑă frumuos — bio je suv kao prut, a od kada je na mojoj hrani, lepo se goji [Crn.]

boboşat /boboşat/ (prid.) — заобљен
kată, kopilu ĭe koźa boboşat — vidi, dete je dosta bucmasto
aĭ grižă, koluo ĭe parĭaćiļi boboşat — pazi, tamo je zid ispupčen [Crn.]

bobośi /boboti/ (gl. p. ref.) — букарити се
skruafa sa bobośiaşće kînd kată maskur — svinja se bukari kada traži vepra [Por.]

Bobuoĭ /Boboia/ (i. m.) — Бобој
Boboĭuoń ĭe poļikra-lu ńepuoţî alu vrun Bobuoĭ — Bobojević je prezime potomaka nekoga Boboja
bobuoĭ îĭ ḑîśem şî la o fluarĭe, kare sa kĭamă şî bobośĭel — „ boboj” kažemo i za cvet koji se zove bobočel (ter. zapis u Crnajki)
astîḑ ĭastă Bobuoĭ şî-n Arnaglaua, a veńit înainća đi rat unu Marćin Şkĭopu đin ńamo-la, đin Ţrnaĭka la otar ku Gorńana, a skimbat imańa ku vrunu đi la Muskidău în Bļizńe — ima Bobojevića i u Rudnoj Glavi, došao je neki Martin Ćopavi iz te familije, sa međe Crnajke i Gornjana, trampio je imanje sa nekim sa Muskideua u Blizni (iz rodoslovne građe, terenski rad, Durlić) [Por.]

bobuok /boboc/ (i. m.) — пупољак
Naĭka-l mĭeu săśiră grîu / Ku bobuoku mĭeu la brîu — Dragi žanje tu na kosi / I moj cvet o pojas nosi (stih iz ljubavne pesme)
Ankuţa ĭe un bobuok đi fată — Ankuca je pupoljak od devojke
trauşa mĭ-a-nflurit đi bobuośiĭ đi raţă,şî đi gîşć — dvorište mi se rascvetalo od guščje i plovčije piladi
Tuata vara ća-bobuok / Tuamna nu ĭe ńiś un gluod. — Celog leta u jurnjavi / A u jesen zrnca nema (ća — izraz kojim se tera stoka) [Por.]

boţua /babete/ (i. s.) — пеш (риба)
ma duk sî prind boţuoś ku furkiţa — idem da lovim peševe viljuškicom
đi prins boţuoś trîabĭe bun skartaş — za lov na peševe treba dobra mreža [Crn.]

Boćaḑă /bobotează/ (i. ž.) — Богојављање
la Boćaḑă dupa śe ći skuoļ, măĭ întîń duś apă đi la fîntînă — na Bogoljavljenje posle buđenja, prvo doneseš vodu sa izvora [Por.]

boće /botez/ (i. m.) — крштење
la boćeḑ našu puńe numiļi la kopil — na krštenju kum daje detetu ime
đemult boćeḑ în bisîarikă, ku puopa, a fakut numa aĭ gîzdoćiń — nekada, krštenje u crkvi, sa popom, obavljalui su samo bogataši [Por.]

boći /boci (a se)/ (gl. p. ref.) — мрктети
uoĭļi sa boćesk numa kînd ĭe zapuk, vara la amńaḑîţ, kînd ĭe suariļi tare, da ĭaļe n-au umbră; sa adună buot la buot — ovce se mrkte samo kada je vrućina, leti u podne, kada je sunce jako, a one nemaju hlad; skupljaju se njuška na njušku (Paun Ilić, ovčar iz Tande) [Por.]

Boćuon /Bocion/ (i. m.) — Боћон
ĭ-ar ḑîs Boćuoń kă ar fost fakuţ pi bot — nazvani su Boćonji jer su imali zatupasto lice
Boćuon ku Boćuanka, s-ar dus dupa kļisă la Dăbiļug — Boćon i Boćonka su otišli u Debeli Lug po slaninu [Buf.]

bođaprost (uzv.) ● v. bogdapruost [Tim.]

bođikai /bodicăi/ (gl.) — чепркати
nu bođikai pin gunuoĭ ku mîna guală, ĭa vrun bît — nemoj čeprkati po đubrištu golim rukama, uzmi neki štap
bođikaiĭ pin tuot kuotu sî gasîăsk amnarĭu, şî nu-l gasîĭ — preturio sam svako ćoše da nađem ognjilo, i nisam ga našao [Por.]

bogdapruost /bogdaproste/ (uzv.) — богдапрост
fara bogdapruost al muort pi lumĭa-ĭa nu primĭaşće ńimika đin aĭa śe-ĭ dau aĭ viĭ đi pomană — bez „bogdaprosta” pokojnik na onome svetu ne prima ništa od onoga što mu živi namenjuju na daći [Por.]

Bogovina /Bogovina/ (i. ž.) — Боговина
maĭdanu în Bogovina a înśaput sî lukrĭe în anu 1903. — rudnik u Bogovini počeo je sa radom [Crn.]

Bogovĭan /Bogovean/ (i. m.) — Боговинац
ĭerĭ a fuost un Bogovĭan la nuoĭ, a kumparat vin đi prazńik — juče je bio jedan Bogovinac kod nas, kupio je vino za slavu [Crn.]

boĭa /boier/ (i. m.) — бољар
mulţ rumîń a fuźit đin Rumîńiĭe, đi rău boĭerilor — mnogi su Vlasi pobegli iz Vlaške zbog bojarskog zla [Por.]

boĭarĭesk /boieresc/ (prid.) — бољарски
s-a puvestît kă aĭ nuoştri în Rumîńiĭe a trait în borđiĭe, da kîăşîļi boĭarĭeşć a fuost fakuće đin pĭatră — pričalo se da su naši u Vlaškoj živeli u zeminicama, a da su boljarske kuće bile sagrađene od kamena [Crn.]

boĭerĭaşće /boiereşte/ (pril.) — бојарски
baĭaţî s-a-nbrakat boĭerĭaşće — momci su se obukli po bogataški [Crn.]

Boĭuońi /Boioni/ (i. m.) — Бојони
Boĭuońi đin Podguorţ ku aĭ đin Osńiśa, nu sînt rudă — Bojoni iz Podgorca sa onima iz Osnića, nisu u srodstvu [Crn.]

boksaĭ /bocsai ?/ (i. s.) — коминар
n-am ažuns să adun pruńiļi, şî ĭaļe s-a spurđişît, şî s-a fakut numa boksaĭ pin pruń — nisam stigao da pokupim šljive, i one su istrulele, pa se napravio kominar po šljivaru [Por.]

bokşă /bocşă/ (i. s.) — ћумурана
bokşa đi bîtrîńaţă a fuost astrukată ku pomînt — ćumurana je nekada bila pokrivena zemljom [Por.]
kînd a vrut să fakă karbuń măĭ mulţ, aĭ nuoştri adunat ļiamnńe, ļ-astrukat ku pomînt, şî ļ-a dat fuok — kada su hteli da prave više ćumura, naši su sakupljali drva, pokrivali ih zemljom, i palili (Jasikovo) [GPek]

bolboći /bolbotină/ (i. ž.) — болботина
ka pin vis ţîn minće kî vorbĭa aĭ batrîń đi vro ĭarbă bolboćină, ama n-am luvat la kap baš kare ĭe — kao kroz san pamtim da su stari pominjali nekakvu travku „bolbotinu”, ali nisam upamtio tačno koja je
a pus în ļegume numa ńişći bolboćiń — stavila je u jelo samo neke travuljine [Por.]

bolboĭa /bolboia/ (gl. p.) — разрогачити
kînd o vaḑu în pĭaļa guală, iĭ sa bolboĭară uoki ka la buou — kad ju je video golu, razrogačile mu se oči kao u vola [Por.]

bolboĭat /bolboĭát/ (prid.) — буљав
muĭerĭe bolboĭată — buljavica [Dun.]

bolborosî /bolborosi/ (gl. p. ref.) — клокотати
mare bobît, s-auđe đin đeparće kum bolborosîaşće apa — jak vodopad, čuje se izdaleka kako klokoće voda
śe-ĭ, drak, la baba-ĭa, numa bolborosîaşće pi-n trauşă? — koji je đavo onoj babi, samo trtlja po dvorištu? [Por.]

Bolboroş /Bolboroş/ (i. m.) — Болборош
Bolboroş ĭe izvor tare, în kare bolborosăşťe apa ka kînd fĭerbe în uoală — Bolboroš je jak izvor u kome voda ključa kao kad se kuva u loncu [Kmp.]

bolboruos (prid.) ● v. boldoruos [Por.]

boldăńi /boldânea/ (gl. p.) — буљити
atîta boldăńi uoki kînd ma vaḑu, đi ma spumîntaĭ kî o sî-ĭ ĭasă đin kap — toliko je razrogačio oči kada me je video, da mi se učinilo da će mu iskočiti iz glave [Por.]

boldorĭel /boldorel ?/ (prid.) — бодљаст (дем.)
ţîţîşuare boldorĭaļe — jedre dojke (metafora za devojačke grudi) [Por.]

boldoruos /boldoros ?/ (prid.) — бодљаст
arat boldoruos, a ramas gļiĭ marĭ dupa plug — neravno oranje, ostale su krupne grudve iza pluga [Por.]

bolđi /boldi/ (gl. p. ref.) — подбадати
skamnu nu ĭe ńaćid, ma bolđaşće un nuod ăn kur — tronožac nije ravan, neki čvor me bode u zadnjicu
bolđal, sî sa muće măĭ înkolo — ćušni ga, da se pomeri malo na tamo
kînd ma bolđiaşće ku uoki-ĭa kĭortavĭ, frika ma taĭe — kad me pogleda onim zrikavim očima, strah me preseče [Por.]

bolđiş /boldiş/ (prid.) — шиљаст
a tîrsît pi lînga luok, ş-a lasat ńişći spińamă în mižluoku drumuluĭ, sî şća ku spińi bolđiş în sus, da pi aśiĭa trĭek kopiĭi đeskulţ kînd sa duk la rîu sî sa skalđe — kresao je lisnik i ostavio je nekavo trnje na sred puta, da stoji sa bodljama štrkjljasto u vis, a tuda prolaze bosonoga deca kada idu na reku da se kupaju
dukî-sa drakuluĭ, are o uĭtatură bolđişă, frika ma taĭe kînd guod îm skapă uoki sî ma uĭt la ĭel — đavo ga odneo, ima neki podmukao pogled, strah me preseče kad god mi se omakne da ga pogledam [Por.]

bolđiu /boldei/ (i. m.) — кученце
bolđiu ĭe kîńe mik, ăl ţîń đi drag, să ći žuoś ku ĭel, şă să-ţ latre pi lînga kasă — bolđej je mali pas, koga držiš iz ljubavi, da se igraš s njim, i da ti laje oko kuće
sa kĭamă bolđiu kă bolđaşće đarîndu ku buotu — zove se boldžiu zato što svuda zabada njušku [Por.]
bolđiu ĭe kîńe fara kuadă, dakă arĭe kuadă, kuada iĭ sa taĭe — jamar je kuče bez repa, ako ima rep, rep mu se seče
ku bolđiu s-a dus vînaţî dupa vulpĭ, or dupa vĭeḑurĭ — sa jamarom su lovci išli u lov na lisice, ili jazavce [GPek]

bolnau /bolnav/ (prid.) — болестан
bolnau rîău — mnogo je bolestan
bolnau, da lukră — bolestan, a radi
bolnauă đi an — bolesna od prošle godine
bolnau đi uskatură — bolestan od sušice [Crn.]
minće kî ĭe bolnau, numa să nu lukrĭe — laže da je bolestan, samo da ne radi [Por.]
nu poś să vin, kă mis bolnăv — ne mogu da dođem, jer sam bolestan (Mustapić) [Zvizd]

bolnaviśuos /bolnăvicios/ (prid.) — болешљив
bolnaviśuos đin kopilariĭe — bolešljiv od rođenja
bolnaviśuos, da nu sî ļekuĭe — bolešljiv, a ne leči se [Crn.]
nu ći-nsura ku ĭa, kî ĭe o mrţuagă bulnaviśuasă — nemoj se ženiti njome, jer je jedna bolešljiva mrcina [Por.]

bolobuok /inspid ?/ (prid.) — бљутав
apă bolobuokă — bljutava voda [Hom.]

bolovan /bolovan/ (i. m.) — каменчуга
n-a putut să trĭakă ku karu ku făn, dă bolovań pră drum — kola sa senom nisu mogla da prođu, od kamenčuga na putu [Hom.]

boļeşńiţă /boleşniţă/ (i. ž.) — болештина
s-a pus o boļeşńiţă pi tuată lumĭa în sat — zahvatila je neka boleština sve ljude u selu
s-a pus o boļeşńiţă pi nuoĭ, tuoţ tuşîm — uhvatila nas je neka boleština, svi kašljemo [Crn.]

Boļeviśan /Bolevicean ?/ (i. m.) — Бољевчанин
Buļuoţu ĭe oraş mik, k-în ĭel traĭesk puţîń Boļeviśań — Boljevac je mala varoš, jer u njemu živi malo Boljevčana [Crn.]

boļi /boli/ (gl. n.) — боловати
boļaşće đi buală grĭa — boluje od teške bolesti
boļaşće đi buala rîa — boluje od padavice, epilepsije
boļaşće đi frigurĭ — boluje od groznice
boļaşće în pat — boluje u krevetu
boļaşće đi ļańe — boluje od lenjosti [Crn.]
ĭel a-nśeput a boļi, đi kînd la podmorît să lukrĭe în apă — on je počeo bolovati od kada su ga primorali da radi u vodi [Por.]

bombońa /bombăneală/ (i. ž.) — гунђање
mare bombońală-n lume, đi nakaz şî greotaće — veliko gunđanje u narodu, zbog muke i teškoća [Crn.]

bombońi /bombani/ (gl. p. ref.) — гунђати
bombońaşće, kî ĭe mîńiĭuos pi tuoţ — gunđa, jer je ljut na svakoga [Crn.]
nu lukră ńimika, numa boambîńe tuota ḑîua — ne radi ništa, samo gunđa po ceo dan (Rduna Glava) [Por.]

bombońind /bombonind/ (pril.) — гунђајући
treku pi lîngă nuoĭ bombońind — prođe pored nas gunđajući [Crn.]

Bonduok /bondoc/ (i. m.) — Бондок
am moşîĭe la Bonduok, luok ĭe bun şî poļažńik — imam imanje na Bondoku, mesto je dobro i ravno [Por.]

bonkonuos /boancă/ (prid.) — гломазан
śižme bonkonuasă — glomazne, teške čizme

borţuoń /borţoi/ (i. s.) — каменчина
pănă iĭ a mĭers pi drum, ńiskaĭ kopiĭ đin tufă s-a pus ku borţuańe pi iĭ — dok su oni išli putem, neka deca su ih iz šume napala kamenjem [Por.]

borđeĭ /bordei/ (i. s.) — земуница
borđeĭu n-avut ńiś o ferĭastă — zemunica nije imala nijedan prozor [Crn.]

Borđuońi /Bordeni/ (i. m.) — Борђани
Pau Borđan — Pavle Borđan [Crn.]

borfańa /borfăială/ (i. ž.) — преметачина
źindari a fakut borfańală pin kasă — žandari su izvršili premetačinu po kući
borfańală pin kasă — nered u kući
borfańală în tuaće pîărţîļi — nered na sve strane (opšti nered) [Crn.]

borfańi /borfăi/ (gl. p.) — преметати
bоrfańaşće, katînd śaua — pretura stvari, tražeći nešto
prĭa mult bоrfańaşće pîntru un lukru mik — previše pretura po stvarima, tražeći sitnicu [Crn.]

borî /borî/ (gl.) — ејакулирати
n-a pazît ş-a borît î-ńa, şî ĭa, saraka, a pļekat greuańe — nije pazio i svršio je u nju, i ona je, sirota, ostala trudna
borîlaş să-l borăsk — bem li ga, da ga jebem
fi bun, borîćaş — budi dobar, jebote
borîmĭar în ćińe — jebo te! jebem te!
nu ma borî, ma ruog đi ćińe, kă nu mis đivină — nemoj me psovati, molim te, jer nisam kriv [Por.]

borîndai /cotrobăi/ (gl. p. ref.) — претурати
lasî-će, mă, nu măĭ borîndai pin lada-ĭa, nu ĭe-n ĭa ńimika đi ćińe — mani se, bre, nemoj više preturati po toj škrinji, nema u njoj ničega za tebe [Por.]

borîndaĭa /cotrobăială/ (i. ž.) — преметачина
veńiră uoţî, fakură o borîndaĭală pin kasă, şî kînd nu gasîră ńimika, sa dusîră drakuluĭ — dođoše hajduci, napraviše premetačinu po kući, i kada ne nađoše ništa, odoše k vragu [Por.]

borîndîău /borândău/ (i. s.) — бориндеу
prînḑu kraśunuluĭ nu sî faśe fîră borîndău — nema božićnog ručka bez borindeua [Crn.]
burîndău faśe kuru rău — borindeu je zlo za dupe (ako se pretera) [Por.]

borîşkai /borâscăi/ (gl.) — претурати
are urît învăţ s-îm borîşkîĭe pin puzanarĭe — ima ružnu naviku da mi pretura po džepovima
buou sa borîşkîĭe, şî buankîĭe, ka kînd draku s-a bagat în ĭel — vo češe rogove i muče, kao da je đavo ušao u njega [Por.]

borîtu (i. ž.) ● v. buratură [Crn.]

borkan /borcan/ (mn. borkań) — ћуп
borkan ĭe vas ĭn kare s-a pastrat grĭu or faĭna — borkan je posuda u kojoj se čuvala pšenica ili brašno [Kmp.]

borkanat /borcănat/ (prid.) — носат
s-a puvestît kă muoşî aĭ nuştri aĭ batrîń, a fuost gata tuoţ borkanaţ, avut ńişći nasurĭ dumńeḑîu sî ći pazîaskă kiće đi marĭ — pričalo se da su naši stari gotovo svi bili nosati, imali su neke noseve bog da te sačuva koliko velike
Buarkă ĭe poļikra lu ăla kare are nas marĭe — „Boarko” je nadimak onoga koji ima veiki nos [Por.]

borkonat /borcănat/ (prid.) — бокаст
maţu đi udat ĭe borkonat la un luok — crevo za zalivanje je zadebljano na jednom mestu
ļiemnu borkonat nu ĭe bun đi blîăń — zadebljano drvo nije za daske
furtatu mĭeu koźa s-a borkonat — moj prijatelj se prilično udebljao [Crn.]

boru /borugă/ (i. ž.) — вододерина
borugă mikă — mala dolja
borugă adănkă — dubodolina
dupa śe ļi paşće, pîkurarĭu mînă uoiļi la borugă să ļi adîape — posle paše, čobanin tera ovce na potok, da ih napoji [Por.]

boruos /baros/ (i. s.) — маљ
ku boruosu sa sparg tutuśi aĭ tarĭ — maljem se cepaju tvrdi panjevi
(antr.) Boruos — „Tupavko", pogrdan nadimak za tvrdoglave i priglupe ljude [Por.]

Bosańi /Bosă/ (i. m.) — Босани
Dragu Bosan a fuost lautarĭ — Dragi Bosan je bio violinista [Crn.]

Bosîlka /Bosâlca/ (i. ž.) — Босиљка
în luok đi Busuĭaka, rumîńi sîrbizaţ ĭ-a pus la fĭaće nume „Bosiljka”, da a strîgato „Bosîlka” — umesto „Busujuake”, posrbljeni Vlasi su devojčicama davali imena „Bosiljka”, ali su je zvali „Boslka” [Por.]

bosîndak /bosândac/ (i. s.) — јатаган
o’ sî taś dîn gură, or sî guşć dîn bosîndak — ili ćeš da ućutiš, ili ćeš da „gucneš” jatagan [Mlava]

boskomĭeļńiţă (i. ž.) ● v. buskomĭeļńiţă [Por.]

boskorođi /boscorodi/ (gl.) — богорадити
puopa-l sîrbăsk boskorođiaşće dă trĭaba luĭ, lumńa nuastră no-l înţaļiaźe ńimika, şî abĭa aşćiată sî gaćiaskă služba şî sî sa dukă a kasă — srpski pop bogoradi za svoj račun, naši ljudi ga ne razumeju ništa, i jedva čekaju da se svrši služba, da odu kući [Mlava]

boşćinar /boştinar/ (i. m.) — воштинар
a veńit boşćinari s-aduńe boşćina — došli su voštinari da sakupe voštinu [Crn.]

boşći /boştină/ (i. ž.) — воштина
śară puţînă, da boşćină multă — voska malo, a voštine mnogo [Crn.]

botgruos /botgros/ (i. m.) — батокљун
botgruos ĭe o pasîrĭe mikă, ku ćiku skurt şă gruos — batokljun je mala ptica, sa kratkim i debelim kljunom (Tanda) [Por.]

botoruog /botorog/ (prid.) — тупав
botoruog ĭe fiĭe śe lunguĭat, fara vîr frumuos, tîmpit la vîr — botorog je bilo šta duguljasto što nema lep vrh, što je tupo na vrhu [Por.]

botoşa /toci (a)/ (gl. p.) — тупити
dakă vrĭeĭ sî baţ puarka, muara sî botoşîăḑ bîtu la kapatîń, sî nu fiĭe askuţît — ako hoćeš da igraš svinjicu, treba da zatupiš jedan kraj štapa, da ne bude oštar [Crn.]

botoşat /bont/ (prid.) — туп
arĭe źaźiće gruasă şî botoşaće — ima debele i zatupaste prste
đi batut puarka sa aļaźe bît botoşat la kapatîń — za igranje svinjice bira se štap sa tupim krajem [Crn.]

botrak /brotac/ (i. m.) — жаба
nuată ka un botrak — pliva kao mala žaba (Sige, Magudica) [Hom.]
brotak ĭe bruaskă đi apă — brotak je vodena žaba
brotaku ĭe bruaskă voĭńiśaskă — brotak je žaba mužjak [Por.]
brotaku ĭe bruaskă sărituare — brotak je skakutava žaba [GPek]

botur /butur/ (i. m.) — дебљи крај
skurtă ļiemnu la botur đi vro duauă palmĭe — skrati drvo na debljem kraju za jedno dve šake
bîćiļi nuaştre la botur sînt gata tot una — naši štapovi su na debljem kraju gotovo jednaki [Crn.]
ļiemnu, bîtu, krĭangă şî aşa śeva śi ĭe lunguĭat, are duauă kîpatîńe: unu ĭe măĭ supţîrĭe, or măĭ askuţît, şî ĭel sa kĭamă vîr, da alalalt ĭe măĭ gruos, or măĭ tîmpit, şî la aăla sa ḑîśe botur — drvo, štap, grana ili tako nešto duguljasto, ima dva kraja: jedan je tanji ili oštriji, i taj se zove „vrh”, a drugi je deblji ili tuplji, i taj se deo zove „botur” [Por.]

boťez /botez/ (i. s.) — крштење
vin ďi la boťez — dolazim sa krštenja [Kmp.]

boťeza /boteza/ (gl. p. ref.) — крстити (се)
am boťezat kopilu kînd avut un an — krstili smo dete kada je imalo godinu dana [Kmp.]

boznakît /boznacât ?/ (prid.) — богзнаколки
a veńit un uom, boznakît đi mare — došao je jedan ogroman čovek
a luvat o palugă boznakîtă, ş-a-nśeput sî bată — dohvatio je jednu veliku motku, i počeo da bije
boznakît đi kînd ăl aşćet — dugo ga čekam (sam bog zna koliko) [Por.]

braţă /braţ/ (i. ž.) — наручје
luvîă kopilu-n braţă — uze dete u naručje
a luvat numa kît duśe în braţă — poneo je samo koliko nosi u naručju [Crn.]
un braţ đi ļamńe — naramak drva
braţ đi tuļeń dupa kuļies s-adună şî sa faśe stup đui kukuruḑ — snop tuluske sakuplja se posle berbe i pravi se kopa kukuruza (Rudna Glava)
s-a luvat în braţă, şî s-a ţukat — zagrlili su se, i poljubili [Por.]

braţarĭe /brăţare/ (i. ž.) — гривна
braţarĭa ţîńe kuasa-n držală — metalna grivna drži kosu na držalji
a pikat braţarĭa la kapatîńu lu skamnu karuluĭ — ispala je obujmica na stolici drvenih kola
arĭe braţărĭ mîndrĭe la zabun — ima lepe ukrase na zubunu [Crn.]

brad /brad/ (i. m.) — јела
blăń dă brad — jelove daske
bradu ĭe viarđe şî ĭarna şî vara — jela je zelena i leti i zimi [Hom.]
blana đi brad frumuos mirusă — jelova daska lepo miriše [Por.]

bradoaĭe /brădoaie/ (i. ž.) — качица
bradoaĭa ĭe un feļ đe putină mikă, đe ļemn ku kapak, în kare sa păzeşte pastrama — kačica je vrsta male kace od drveta, sa poklopcem, u kojoj se čuva pastrma [Tim.]

bra /brăduţi/ (i. m.) — вез
braḑ îs puĭ or floriśĭaļe kusuće pră kimĭaşă dă fuĭuor — vez je ukrasna šara ili cvet na lanenoj košulji (Sige) [Hom.]
braḑ ĭe aĭa kînd muĭarĭa kuasă muskiţă pi pînḑă — vez je ono kad žena ušiva pokrstice po platnu
braḑ ĭe şîru kare sa kuasă la mîńiś, or la guļir, or la pĭept — „bradz”je trakast ukras koji se veze na rukavima, na okovratniku, ili na grudima (Blizna) [Por.]

brađet /brădet/ (i. m.) — борик
am fuost în brađet dupa mrtaś đi kasă — išli smo u borovu šumu po merteke za kuću [Crn.]

Branku /Brancu/ (i. m.) — Бранко
nume Branku dă poļikră Brankuońi — ime Branko daje prezime Branković
pi paradĭeda la kĭemat Ĭuoža lu Branku — pradeda mi se zvao Joža Brankov [Por.]

Brankuońi /Brancovici/ (i. m.) — Бранкови
Giţă lu Branku a fuost fluĭeraş bun, şî frumuos a ḑîs ruopîta — Đorđe Brankov je bio dobar frulaš, i lepu je svirao „ropotu” [Crn.]

brańişće /branişte/ (i. ž.) — забран
l-am dat la sud, kî mĭ-a fakut mare şćetă-n brańişće — tužio sam ga, jer mi je napravio veliku štetu u zabranu [Por.]

braşuа /braşoavă/ (i. ž.) — смицалица
aîăsta uom mĭ-a ogođit o braşuavă, đi am s-o ţîn minće kît sînt viu — ovaj čovek mi je namestio jednu smicalicu, da ću je pamtiti dok sam živ [Crn.]
sa strîmbă kîtra kopil, faśe broşuave da kopilu muare đe rîs — krevelji se na dete, pravi smeške a dete umire od smeha (Tanda) [Por.]

braśi /brăcire/ (i. s.) — чипка
zavĭelkă ku braśirĭ — kecelja sa čipkama [Hom.]
đi mult sa-nśins ku braśirĭ, n-a fuost kurauă — nekada su se opasivali tkanicama, nije bilo kaiša [Por.]

brăbeťe (i. m.) ● v. bribĭaće [Kmp.]

brăţîşua /brăţişoare/ (i. ž.) — загрљајче
vinu la naĭka-n brăţîşuară — (dosl.) dođi dragom u „naručence”, (fig.) dođi da te nežno zagrlim [Por.]

brăţui /brăţui/ (gl.) — паковати грање
tata darîmă la frunḑă, da ĭuo brîăţuĭ, şî trag braţurļi pi žuardă dupa mińe, pănă la luok unđe muma grîmađiaşće frunḑarĭu — otac kreše grane sa lišćem, ja ih pakujem u naramke, i te naramke prevlačim na štapu do mesta gde majka dene lisnik [Por.]

brăśinar /brăcinar/ (i. m.) — учкур
brăśinarĭu ĭe un iţuoń ku kare s-a ļegat śuariśi — „bračinar” je kanap kojim su se vezivale pantalone [Por.]
uşă ku triĭ braśinarĭe — vrata sa tri prečke
blană đi masă fakută ĭe ku braśinarĭe — daska sofre spojena je prečagama
braśinarĭ la kuarńiļi pluguluĭ ĭe laćiţă, ore verźauă, karĭe ļi-nţîpeńaşće şî ļi ţîńe la masură — spojnica na drvenim ručicama pluga je poprečna daščica, ili šipka, koja vezuje i učvršćuje ručice [Crn.]

brăzdui /brăzdui/ (gl. p.) — браздати
pomîntu ĭe tare ka pĭatra, no sî sa puată brăzdui ļesńe — zemlja je tvrda kao kamen, neće moći lako da se izbrazda [Por.]

brţa /bârsă/ (i. ž.) — спона
kînd să mută brţarĭu la plugu đi muşuruoń, sa ogođaşće larźimĭa kormańilor — pomeranjem spone na plugu za ogrtanje, reguliše se širina zahvata, i količina zemlje koja se nanosi na strukova kukuruza [Crn.]

brebĭaće (i. m.) ● v. bribĭaće [Crn.]

bren /brener/ (i. s.) — бренер
kînd sa astupă brenu la lampă, sa kurîţâ ku o žîţîşuară đi oţăl, supţîrĭe ka păru đin kap — kad se zapuši brener na lempi, čisti se jednom žičicom od čelika, tankom kao dlaka s glave
brenu la aparat đi şfăĭsuit sa aprins ku maşîna — brener na aparatu za zavarivanje palio se šibicom (Crnajka) [Por.]
n-am uḑît ńiś đi bren ńiś đi brĭenîr, kî nuoĭ în Plamna n-am avut lîămpĭ đe kîrabit — nisam čuo ni za bren ni za brener, jer mi u Plavni nismo imali karabitne lampe (Plavna) [Pad.]

Bresto /Brestovăţ/ (i. m.) — Брестовац
am suoră mîritată în Brestouţ, dupa un bristovĭan — imam sestru udatu u Brestovcu, za jednog Brestovljanina [Por.]

Brestovĭan /Brestovean/ (i. m.) — Брестовљанин
Brestuouţu ĭe lîngă Buor, şî tuoţ Brestovĭańi lukră în maĭdanu Buoruluĭ — Brestovac je pored Bora, pa svi Brestovljani rade u Borskom rudniku [Crn.]

bribĭaće /vrabie/ (i. m.) — врабац
puĭ dă bribĭaće — vrapčevo pile [Hom.]
baće bîrbĭeţî ku şlaĭdîru — gađa vrapce iz praćke [Por.]
kînd veďeţ brăbeţî kă să tăvăļe pin ţărină, să şťiţ kă să puńe ploaĭa — kada vidite vrapce da se valjaju po prašini, znajte da će pasti kiša [Kmp.]

briĭ /brei/ (i. m.) — просинац
briĭu ku buobe ruoşîĭe ĭe ļak, da aăla ku boboļi ńagre ĭe otrauă, puoţ numa să ći mînžăşć ku ĭel — prosinac sa crvenim bobicama je lekovit, a sa crnim je otrovan, možeš samo da se mažeš njime
(kal.) briĭu sa kuļaźe-n ḑîua lu Dumińika mare — prosinac se bere samo u Veliku nedelju (nedelja na Duhove) [Por.]

briptă /briptă/ (i. ž.) — бритва
dăm bripta să taĭ kîta pîńe — dodaj mi britvu da isečem malo hleba [Hom.]

briś /brici/ (i. m.) — бријач
m-am taĭat ku briśu — posekao sam se brijačem [Crn.]
tata înga sa rađe ku briśu, kă are barbă tare, şî nu puaće ku trăśiļ-eşća kare a ĭeşît akuma — otac se još brije briječem, jer ima oštru bradu, i ne može ovim trakama, koje su se pojavile danas [Por.]

brîbeńel /brebenel/ (i. m.) — млађак
brîbeńel ĭe un fĭeļ đi fluarĭe padurĭaļńikă, kare-n fluare măĭ întîń primovara — mlađak je šumski cvet koji prvi procveta u proleće
fluoriļi alu brîbeńel sînt măĭ mult albe şî vînît đeşkis — cvetovi mlađaka su najčešće beli i svetloplavi
brîbeńelu ĭe buĭađe tare veńinuasă — mlađak je jako otrovna biljka [Por.]

brîgla /brîglar/ (i. m.) — обрамичица
brîglarĭ ĭe bîtu đi kare sînt ļegaće brîgļiļi la razbuoĭu đi ţasut — nosač brdila je motka o koju su na razboju za tkanju okačena brdila [Por.]
brîglarĭu sî mută kînd brîgļiļi n-au luok sî bată — nosač se pomera kada brdilo nema mesta za zamah [Crn.]

brîglă /brâglă/ (i. ž.) — брдило
în brîgļe alu razbuoĭ ĭe pusă spata, pin kare trĭaśe urḑala — u brdilo razboja umetnuto je brdo, kroz koje prolazi osnova [Por.]

brînduşa /brânduşă/ (i. ž.) — шафран
brînduşauă đi primovara — prolećni šafran (Crocus heuffelianus)
brînduşauă đi tuamnă — jesenji šafran (Crocus moesiacus) [Crn.]

brînduşă /brânduşă/ (i. ž.) — шафран
ĭastă brînduşă đi primovară şî đi taumnă — postoji prolećni i jesenji šafran (Crocus heuffelianus, Crocus moesiacus)
dupa floriļ-eşća frumuasă, s-a dat nume la fĭaće: Brnduşa — prema ovom lepom poljskom cveću davalo se i ime devojčicama: Brdnuša [Por.]

Brînduşuońi /Brînduşanu/ (i. m.) — Брндушани
Firu Brînduşan đin Vaļakuańa, a avut mulţ stupĭ kînd a fuost ćinîr — Filip Brndušan iz Valakonja, imao je mnogo pčela kad je bio mlad [Crn.]

brînḑă /brânză/ (i. ž.) — сир
brînḑă đin lapće đi uaĭe — sir od ovčjeg mleka
brînḑă đin lapće đi vakă — sir od kravljeg mleka
la nuoĭ nu să faśe brînḑă muaļe — kod nas se ne pravi neceđen sir
brînḑă stuarsă — ceđen i presovan sir
brînḑa sa întarit — sir je prevreo
faļiĭ đi brînḑă — kriške sira, velije [Crn.]
brînḑă đi uaĭe — ovčji sir
brînḑă đi vakă — kravlji sir
brînḑă đi kapră — kozji sir
brînḑă tare — tvrdi sir
brînḑă muaļe — meki sir
brînḑă ku koļaşă — sir i kačamak [Por.]

Brînḑîĭuońi /Brînzan/ (i. m.) — Брнзани
kîăşîļi Brînḑîĭuońilor sînt în konvĭeĭu Ćimuokuluĭ, la otar ku Gînzîgradu — kuće Brnzijona nalazi se u krivini Timoka, na međi sa Gamzigradom [Crn.]

brînḑuĭkă /brînzică/ (pej.) — сирко
miĭe mĭ-a ḑîs brînḑuĭkă kînd am fuost mik, kă n-am mînkat alta ńimika, numa brînḑă ku koļaşă — mene su zvali „sirko” kad sam bio mali, jer nisam jeo ništa durgo, sem sira sa kačamkom [Por.]

brînkă1 /brâncă/ (i. ž.) — црвени ветар (мед.)
s-a bulnavit đi brînkă, şî s-a dus la vrîžîtuare să-ĭ đeskînće — oboleo je od crvenog vetra, i otišao je kod vračare da mu prebaje [Por.]

brînkă2 /brâncă/ (mn. brînś) — рука
s-a prins đi brînś kînd a žukat — hvatali su se za ruke kada su igrali (Blizna)
vuorba brînkă s-a pĭerdut, akuma şćim numa şi ĭe mîna — reč „brnka” se izgubila, sada znamo samo šta je „m’na” (ruka)
a kaḑut în brînś, a kaḑut în patru — pao na sve četiri, tj. na ruke i noge (Rudna Glava, Tanda) [Por.]
stîă-n brînś — stoji na sve četiri, tj. leži oslonjen na laktove i kolena (Jasikovo) [GPek]
am ramas văduvă, ş-am skuos kopiĭi pi brînś — ostala sam udovica, i decu sam izvela (na put) golim rukama (Tanda) [Por.]

brîśag (i. s.) ● v. bîrśag [Por.]

brîu /brâu/ (i. m.) — појас
brîu đi śiştuarĭe — pojas od tkanice
brîu ku kurauă — pojas sa kaišem
žuok đi brîu — vrsta igre u kolu, u kome igrači jedni druge drže rukama za pojas
brîurĭ şî brîurĭ đi rumîń a trait aiśa — pokoljenja i pokoljenja Vlaha su živela ovde
ĭuo sînt a triĭļa brîu lu tatamuoş — ja sam treće koleno mom pradedi
ńipuotu mi a duoĭļa brîu — unuk mi je drugo koleno [Crn.]
pănă la śinś brîńe în ńam nu s-a luvat uńi ku alţî — do petog kolena u rodu nisu se uzimali međusobno [Por.]

brĭa /breană/ (i. ž.) — мрена
ĭuo nu şću dar fi-va la nuoĭ în rîu brĭeń, kă nu mis pĭeşkarĭ — ja ne znam da li u našoj reci ima mrena, jer nisam pecaroš [Por.]

brĭaz /breaz/ (prid.) — шарен
măĭ đes brĭază pi buot ĭe vaka, şî la-şa vită îĭ ḑîśem „brĭeza”, pi sîrbĭaşće ar veńi „šara”, kum ĭastă kare baş aşa-ş boćaḑă vaka, pi sîrbĭaşće — najčešće je šarena po njušci krava, i takvo goveče mi zovemo „breza”, na srpskom bi bilo „šara”, ima ljudi koji baš toku zovu svoju kravu, po srpskom
Brĭaz ĭe poļikra lu uom kare ĭe pistriţ pi faţă, kare are pĭaće albe pi fire, da aĭ luĭ ńepuoţ kapîtă poļikră Brezuońi — Brjaz je nadimak čoveka koji je šaren u licu, koji ima bele pege na obrazu, a njegovi potomci dobiju nadimak Brezoni („Brjazovići”) [Por.]

brĭazdă /brazdă/ (i. ž.) — бразда
kînd arĭ ku vićiļi, şî kînd plugu-ţ sîare đin brĭazdă, kî ĭe pomîntu tare, loko-la ńiarat în fundu brîažđi, sa kĭamă pîrś — kad oreš stokom, i kad ti plug iskoči iz brazde zbog tvrde zemlje, onaj nepoorani deo na dnu brazde zove se jarac
a trĭekut kare a fi trĭekt ku saĭna pin namĭeţ, ş-a ramas brîăžđ adînś dupa ĭel — neko je prošao sankama kroz smetove, i ostavio duboke brazde za sobom [Por.]

Brĭe /Breza/ (i. ž.) — Бреза
iĭ ḑîśem la loko-la Brĭeză, kî ĭe o golaĭe, unđe dau numa ļamńe kare sîrbi kĭamă breză, da nuoĭ rumîńi iĭ ḑîśem mastak — zovemo to mesto Breza, jer je golet po kome raste samo drveće koje Srbi zovu breza, a mi Vlasi mastak (terenski zapis, Durlić) [GPek]

brĭe /breza/ (i. ž.) — бреза
brĭeză ĭe ļiemn supţîrĭe, are skuarţă albă ku pĭaće ńagre — breza je tanko drvo, ima belu koru sa crnim pegama
rumîńi aĭ batrîń aăla ļiemn a kĭemat mastak — stari Vlasi su ovo drvo zvali „mastak” [Por.]

brĭezdat /brăzdat/ (prid.) — браздаст
drumu đi kar pi kulme ĭe tuot înbrĭezdat đi apă, kare a kurs dupa pluaĭe, parke ĭe arat ku plugu — kolski put na kulmi je sav brazdast od vode koja je tekla posle kiše, kao da je izoran plugom [Por.]

Brĭezńiţa /Brezniţa/ (i. ž.) — Брезница
Brĭezńiţa ĭe sat rumîńesk, apruape dă Žgobiţa — Breznica je vlaško selo, u blizini Žagubice [Hom.]

Brĭezńiśĭan /Breznicean/ (i. m.) — Брезничанин
Brĭezńiśĭan ĭe uom kare traĭaşće-n Brĭezńiţa, sat rumîńesk în Omuoļ — Brezničanin je čovek koji živi u Breznici, vlaškom selu u Homolju [Hom.]

bruđa /brodeală/ (i. ž.) — погађање
ma mir, atîta brođala-luor sî gasiaskă bańa-ĭ pitulaţ, şî la urmă ńimika, đin triĭ pĭ-a măĭ lungă — čudim se, toliko njihovo pokušavanje da nađu sakriveno blago, i na kraju šipak [Por.]

brođi /brodi/ (gl.) — погодити
śerkă, sa kinui, la urmă brođi gaura-n gard, şî sa pĭerdu — probao je, mučio se, na kraju pronađe rupu u ogradi, i izgubi se
dakă nu kunuoşć luoku, amunka brođeşć drumu — ako ne poznaješ mesto, teško ćeš pronaći put [Por.]

brođit /brodit/ (prid.) — нађен
la urmă vaḑură kă poćaka nu ĭe brođită, şî sa întuarsîră — na kraju videše da staza nije pogođena, i vratiše se [Por.]

bronkai /broncai ?/ (gl.) — басирати
la moşo-sta śeva nu-ĭ pi vuoĭe, numa bruankîĭe pin kasă — ovom čiči nešto nije po volji, samo gunđa po kući [Por.]

bronkaş /broncaş/ (i. m.) — контрабасиста
în banda nuastră am avut şî bronkaş, şî tubaşîărĭ — u našem okestru imali smo i kontrabasistu, i bubnjara [Por.]

brontavit /cangrenat/ (prid.) — гангренозан
mi s-a brontavit piśuoru, şî duolturi mi la taĭat đi la źanunkĭe-n vaļe — noga mi je bila gangrenozna, i doktori su mi je isekli od kolena na dole [Por.]

broskan /broscan/ (i. m.) — жабац
kînd ĭastă bruaskă, muara să fiĭe şî broskan, da pi śe sa va kunoşća, draku đin baltă va şći — kada ima žabe mora da bude i žabac, a po čemu se prepoznaju, đavo iz bare će znati [Por.]

broşoa (i. ž.) ● v. braşuavă [Por.]

brśag /briceag/ (i. m.) — бритва
brśag ku plasîaļe đi kuorn — britva sa rožnatim koricama
brśag marĭe — velika britva
brśag mik, kopilarĭesk — mala, dečja britva [Crn.]

brśega /cuţitar/ (i. m.) — бритвар
la panađur am vaḑut brśegarĭ đin Lasuva, đin Grbuouţ şî unu đin Ļenuouţ — na vašaru sam video britvare iz Lasova, Vrbovca i jednog iz Lenovca [Crn.]

bruankă /broancă/ (i. ž.) — контрабас
în bruankă aĭ nuoştri n-a kîntat đi bîtrîńaţă, mi-ntîń s-a vaḑut în taĭfiļi ţîgańeşć dupa ratu ku mńamţ — na kontrabasu naši nisu svirali od starine, on je prvi put viđen u ciganskim orkestrima posle rata sa Nemcima
Ĭanku Bruankă n-a kîntat în bruankă, numa a fuost fakut ka bruanka, pă lumĭa la poļikrit aşa đin glumă — Janko Bronka nije svirao kontrabas, ali je bio nalik na njega, pa su ga ljudi tako nazvali u šali
Vană, kopilu-lu Ĭanku Bronkaşu — Jovan, sin Janka Bronke, „Kontrabasiste” [Por.]

bruaskă /broască/ (i. ž.) — жаба
ĭa ĭeşît uoki ka la bruaskă — iskočile mu oči kao žabi
bruaskă ku śuvań — kornjača (Testudine) [Hom.]
broskan — žabac
bruaska đi pi padure — šumska žaba, žaba koja ne živi u vodi
bruaska rîpată — krastava žaba
rîkańel — kreketuša [Por.]
śuariśi sî n-a fi avut bruaskă întra kraś, n-a fi putut uomu sî paşiaskă ku iĭ — da pantalone nisu imale klin između nogavica, čovek ne bi mogao da hoda u njima (Tanda) [Por.]

bru /brucă/ (i. ž.) — шиљак
în trîabe o brukă sî strapung gaura la kurauă — treba mi šilo da izbušim rupu na kaišu
ku brukă đi ļiemn să fak gîăurļi la opinś — drvenim šilom buše se rupe na opancima
muĭarĭa đemult a pus piparka şî varḑa ku bruka, da an ku sapaļiga — žena je ranije sadila papriku i kupus sadiljkom, a prošle godine motičicom
đi vrodată şî kukuruḑu s-a pus ku bruka — nekada je i kukuruz sejan sadiljkom
maĭsturi au mulće suarće đi bruś — majstori imaju razne vrste šila
kînd să unfla vaka đi deteļină, trîăbe ku bruka sî-ĭ să înpungă burta đi parća stîngă — kad se krava prejede deteline, treba da joj se šiljkom probode trbuh sa leve strane [Crn.]
la Ĭanku Brukă ĭ-a dat aşa poļikră, k-avut narau să „bruśaskă”, să-nvîre nasu şî unđe trîabe, şî unđe nu trîabe — Janko „Bruka” je dobio ovaj nadimak jer je voleo da „buška”, da zabada nos i gde treba i gde ne treba [Por.]

bruma /bruma/ (gl.) — опалити (сланом)
a veńit tuamna, a strîns źeru, o să ńi sa brumĭaḑă fluoriļi în građină — došla je jesen, stegao je mraz, slana će nam opaliti cveće u bašti [Por.]

bruma /brumarel/ (i. m.) — октобар
pi brumarĭ lumĭa a arat ş-a pus grĭu — u oktobru su ljudi orali i sejali žito
pi brumarĭ s-a slobaḑît kîmpu — u oktobru se dozvoljavala slobodna ispaša [Crn.]

brumarĭu al marĭe /brumar/ (i. m.) — новембар
mîĭ marĭ sarbatuorĭ pi brumarĭu al marĭe sînt Sîmĭedru şî Aranźilu đi ĭarnă — najznačajniji praznici u novembru su Mitrovdan i Aranđelovdan [Crn.]

brumat /brumat/ (prid.) — опаљен сланом
tuaće fluoriļi în građină a ars đi brumă — sve cveće u bašti je izgorelo od slane [Por.]

bru /brumă/ (i. ž.) — слана
a kaḑut bruma — pala je slana
zapada ńinźe, da bruma baće — sneg „sneži”, a slana „bije” [Por.]
la nuapće arĭe sî bată bruma — noćas će biti slane [Crn.]

bruobdă /cartof/ (i. ž.) — кромпир
anu n-a fuost bun đi bruobđe, n-a rođit ńiśkît — godina nije bila dobra za krompir, nije rodio nimalo [Por.]

Bruođiţa /Brodina/ (i. ž.) — Бродица
az am fost în Bruođiţa, sat pă Pĭek — danas sam bio u Brodici, selo na Peku [Rom.]

bruont /cangrenă/ (i. s.) — гангрена
s-a-nbrukat în piruoń ruźińit, şî piśuoru ĭ-a luvat bruont — ubo se na zarđali ekser, i nogu mu je zahvatila gangrena [Por.]
bruont ĭe karńe viĭe — bront je živa rana (Rašanac) [Mlava]

bruoskariĭe /broscărie/ (i. ž.) — жабљак
s-a fakut în luok un baltuoń ku tuot, o să-m fiĭe luoku numa o bruoskariĭe ku bruoşć đ-aļi vĭerḑ, în luok đi kukuruḑ — napravila se u njivi ogromna baruština, biće mi njiva samo jedan žabljak sa zelenim žabama umesto kukuruza [Por.]

brus /brus/ (i. m.) — брус
brus đi kuasă — brus za kosu
ku brusu sa askuće tuot śe are taiş — brusom se oštri sve što ima sečivo
kare s-a fi kakat aiśa în mižluoku poćeśi, ş-a lasat bruso-la aşa đi sî đa uomu în ĭel, dabugoda đi pomană sî-ĭ fiĭe — ko se posrao ovde nasred staze, i ostavio ovo govno tako da čovek ugazi u njega, daboga mu za podušje bilo
kopilaşu s-a mîńiĭat şî stă brus lînga masă, nu vrĭa sî manînśe ku nuoĭ — dečko se naljutio i naduren stoji kraj sofre, neće da jede s nama [Por.]

brusnat /brusnat/ (prid.) — надурен
am duauă fĭaće đizmerdaće, dakă nu ļi laş la źuok, în stare sînt sî fiĭe tuota ḑîua înbrusnaće — ima dve razmažene ćerke, ako ih ne pustiš na igranku, u stanju su da ceo dan budu nadurene [Por.]

bruśi /bruci/ (gl. p.) — пробадати
ku bruka brukaĭ, ku kuţîtu taĭaĭ — šilom probuših, nožem posekoh
bruśaşće la glśauă — podstrekava na svađu
bruśaşće vrîsńiśi sî nu askulće đi parinţ — nagovara vršnjake da ne slušaju roditelje [Crn.]
bruśi ku un bît pin orman, bruśi pi supt pat, şî nu gasî ńimika — brknuo jednim štapom pod krevet, brknuo pod sto, i nije našao ništa [Por.]

buala-rîa /boală-rea/ (i. ž.) — падавица
boala rîa ĭe batrînă şî grĭa buala kare uomu o paţîaşće pintru pakaće alu stramoşî luĭ — padavica je stara i teška boljka, koju čovek pati zbog grehova njegovih predaka
kînd ăl prinđe buala rîa, uomu kađe, sa pĭarđe, sa zbaće tuot şî faśe spumă la gură — kad čoveka spopadne padavica, on pada, izgubi se, trese se sav i na ustima mu izbija pena
ḑĭļiļi în kare nu sa kućaḑă lukra pintru buala rîa, sînt marţa şî žuoĭa đintîń dupa Kraśun, Zîpostîtol mik, Paşć şî Rusaļe — dani kada se ne sme raditi zbog padavice, jesu prvi utorak i četvrtak posle Božića, Malih poklada, Uskrsa i Rusalja [Por.]

bua /boală/ (i. m.) — болест
buala rîa — padavica, epilepsija
buala în înkeĭaturĭ — oboljenje zglobova, reuma
buală în piśurĭe — bolest u nogama
bulă la ţîţă — bolest na dojci [Crn.]
buală đin uală — „bolest iz lonca”, bolest koja potiče od loših navika u ishrani
buală grĭa — teška, neizlečiva bolest [Por.]

bualkă /?/ (prid.) — млако
apă bualkă — mlaka voda [Kmp.]

Buambă /boambă/ (antr.) — Бобови
Ĭovana lu Buambă a murit đemult — Jovana Bobova umrla je odavno
đin aĭ-lu Buambă nu ma-ĭastă ńima-n Izvuoro-l Mik — od Bobovih više nema nikog u Malom Izvoru [Crn.]

buarfă /boarfă/ (i. ž.) — дроњак
nu înbrak buarfa-sta đi klţan — neću da obučem ovaj dronjak od košulje [Crn.]
pasuĭu al vĭarđe ĭe pļin đi buarfe — boranija je puna otpadaka (like) [Crn.]
buarfe la nuoĭ sa kĭamă samînţîĭa-ĭa ş-alalalt, śe ĭastă în dovļeće — borfa je kod nas naziv za seme i ostalo, što se nalazi u tikvama, bundevama, dulecima (Tanda) [Por.]

buaskă /boască/ (i. ž.) — комина
buaska sa dîă la puorś — komina se daje svinjama [Por.]

bua /botă/ (i. ž.) — мочуга
buata ĭe un bît skurt şî ţapîn, ku buot gruos şî tare — „buata” je jedan kratak i čvrst štap, sa zadebljanim i jakim vrhom
buată đi batut parĭ — mlat za nabijanje kočeva
buată đi batut în pivă — malj za tucanje u avanu [Por.]
tutuk ku kuadă, đi batut pari — trupac sa drškom, za nabijanje kočeva
ku buata am batut pĭańe, kînd am spart la ļamńe — maljem sam zabijao klinove, kad sam cepao drva [Crn.]

bubat (prid.) ● v. bubuos [Por.]

bu /bubă/ (i. ž.) — бубуљица
fećiţa ĭe pļină dă bube — devojčica je puna bubuljica
bubă kuaptă — zrela bubuljica, puna gnoja i veoma osetljiva, (fig.) (za dete) razmaženko, plačljivko, koji plače za svaku sitnicu, naročito ako ga neko, makar i ovlaš, dodirne
kopilu are bube — dete ima boginje
bubă dulśe ĭe o bubă kare kriaşće la kopiĭ pră kap, şî kînd sa kuaśe, ĭa kure — plih je bubuljica koja izbija deci na glavi, i kada sazri, ona procuri [Hom.]
(med.) bubă ńagră — crni prišt
(mag.) bubă albă — (dosl.) „bela boginja”, vrsta boginja koje se pominju u bajalicama
kîće fĭelurĭ đi bube a dat Dumńeḑîu pi pomînt, ńima nu şćiĭe, da puaće-fi ńiś ĭel — koliko je buba Bog stvorio na zemlji, to niko ne zna, a može biti ni on [Por.]

bubu /buboi/ (i. ž.) — чир
are bubuoń la talpă — ima čir na tabanu
ĭa pokńit bubuońu — pukao mu je čir [Hom.]
la dĭeda-l mĭeu s-a fakut un bubuoń la mînă, şî ĭel a ţînut lukru-şală kă nu ĭe ńimika, s-a dus numa pi la ńişći vrîžîtuorĭ, la urmă đin kît duolturi să-ĭ taĭe mîna, kî đin bubuoń s-a fakut karńe viĭe — mom dedi je izbio čir na ruci, on je terao šalu sa tim, pa je bio samo kod nekih vračara, na kraju zamalo da mu lekari odseku ruku jer se čir pretvrio u živu ranu [Por.]

bubuos /bubos/ (prid.) — бубуљичав
fată frumuasă, ma ĭe tuată bubuasă la firĭe — lepa devojka, ali je sva bubuljičava po licu
ţapańiţa-sta ĭe tuată bubuasă, nu ĭe đi ńimika, bună ĭe numa đi fuok — ova cepanica je sva kvrgava, nije ni za šta, dobra je samo za vatru [Por.]

Buţuļeşći /Buţulică/ (i. m.) — Буцулешти
Buţuļeşći fak zavĭećină la Ńiđiĭa Ispasuluĭ — Buculešti slave zavetinu „Spasovdanska nedelja” [Crn.]

bućeḑa /boteza/ (gl. p. ref.) — крстити (се)
n-am bań, nu şću kom vuoĭ bućeḑa kopilo-sta, kă puopa ĭe prĭa skump — ne znam kako ću krstiti ovo dete, jer je pop preskup [Por.]

bućeḑat /botezat/ (prid.) — крштен
śe drak lukri aśiĭa, iş tu bućeḑat? — šta kog vraga tu radiš, je si li ti kršten ? [Por.]

buda /budală/ (i. ž.) — будала
aşa budală kum ĭe ĭel, n-a măĭ vaḑut ĭuo ku uokĭi miĭ — takvu budalu kao što je on, još nisam video svojim očima [Por.]

budaluos /budalos/ (prid.) — будаласт
atîta ĭe đi budaluos kînd sa-nbată, đi n-aĭ altśe, numa să fuź đi ĭel — toliko je budalast kad se napije, da nemaš šta drugo, nego da bežiš od njega [Por.]

buduruoĭ /buduroĭ/ (i. s.) — бадањ
buduruoĭu la muară a fuost fakut đin butuarkă đi gorun, kare morarĭu adîns a katato ş-a gasîto pi padurĭe — vodenični badanj bio je napravljen od gorunove šupljike, koju je vodeničar posebno tražio i nalazio u šumi (Tanda) [Por.]
buduruoĭu a fuost tare grĭeu đi gasît în padurĭe — badanj je bilo jako teško naći u šumi (Topla) [Crn.]

buduruoń /buduroi/ (i. m.) — посуда
buduruoń đi sarĭe — posuda za so, slanik
buduroń đi ļingurĭ — posuda za držanje kašika
buduruoń đi fusă — posuda za čuvanje vretena [Crn.]

Buduruońi /Buduroi/ (antr.) — Будурони
tată Duşanki Buduruańe a fost đen Vaļakuańa — otac Dušanke Budurojke bio je iz Valakonja
Duşanka Buduruońe a fost maritată dupa Ļikă lu Buĭa — Dušanka Budurojeva bila je udata za Iliju Bujića [Crn.]

buḑat /buzat/ (prid.) — уснат
Buḑatu, alu Buḑatu, Buḑatuońi, Buḑońi, Buzeĭa, Buzeuońi ... — Buzat, Buzatov, Buzatovići, Buzovići, Buzeja, Buzejići .. [Por.]

buḑă /buză/ (i. ž.) — усна
mîndra are duauă buḑ, supţîriśe, nuroḑăsk dupa ĭaļe — draga ima dve tanušne usne, ludim za njima
buḑîļi a iĭ sînt dulśe ka mńarĭa — njene usne su slatke ko med [Por.]

buf! /buf/ (uzv.) — буф
kînd ĭe śeva tare înflat, şî kînd rasuflă đintr-odată, s-auđe „buf” — kad je nešto jako naduvano, i kad naglo ispusti vazduh, čuje se „buf” [Por.]

Bufan /Bufen/ (i. m.) — Буфан
Bufańi au vińit đen Banato-l rumîńesk, măĭ mulţ đin Buşńag, în prĭežba Golumbăţîluĭ — Bufani su došli iz rumunskog Banata, najveći broj iz Bošnjaka, preko puta Golupca
Bufańi la saćań đin saće đi pi lînga Măĭdan, iĭ ḑîk Guźi or Gogolań — Bufani meštane iz okolnih sela zovu Guge ili Gogolani [Buf.]

bufana (gl.) ● v. înbufna [Por.]

bufanat (prid.) ● v. înbufnat [Por.]

bufńa /bufneală/ (i. ž.) — хуктање
(vet.) bufńala vaśilor pi nas arată kă vićiļi sînt spomîntaće, şî trăbe să puorţ grižă kum lukri ku ĭaļe — duvanje goveda kroz nos pokazuje da su životinje uplašene, i treba da vodiš računa kako radiš sa njima [Crn.]
pazîaće bińe đi bufńala buoilor — čuvaj se dobro od duvanja volova [Por.]

bufńi /bufni/ (gl.) — хуктати
buou bufńaşće la ćińe, dăće-n lîăturĭ — vo hukće na tebe, skloni se u stranu [Crn.]
atîta mi đi grĭeu, đi-m vińe sî bufńesk ka vita turbată — toliko mi je teško, da mi dođe da huknem ko besna životinja [Por.]
nu putu sî ţînă, şî bufńi în rîs — nije mogao da se suzdrži, i prasnu u smeh [Crn.]

bufńit /bufnet/ (i. s.) — хукање
s-auđe un bufńit grĭeu đin koşîărĭe, ka kînd ĭară sa-npung buoi-ĭa — čuje se neko teško hukanje u štali, kao da se opet bodu oni volovi [Por.]

bufńitu /bufnitură/ (i. ž.) — хука
parke sa taĭe şî sa mînă ńiskar žuaviń marĭ în padure, kî ĭastă koźa vrĭame đi kînd s-aud bufńiturĭ grĭaļe đ-akolo — kao da se teraju i kolju neke krupne zveri u šumi, jer ima dosta vremena otkad se čuje teška huka odande [Por.]

bugaraş /?/ (i. m.) — Бугараш
Alovĭańi, Şpikovĭańi, Graţkovĭańi şî Izvorîańi sînt bugaraš — Halovljani, Šipikovljani, Gradskovljani i Velikoizvorci su Bugaraši [Crn.]
bugaraş ĭe uom đin Bugariĭe — Bugaraš je čovek iz Bugarske [Por.]

Bugariĭa /Bulgaria/ (i. ž.) — Бугарска
Bugariĭa ĭe la rasarit đispră nuoĭ — Bugarska je istočno od nas
în Bugariĭe traĭesk mulţ ţînţarĭ şî rumîń — u Bugarskoj živi mnogo Cincara i Rumuna [Crn.]

buga /bulgar/ (etn.) — Бугарин
bugari traĭesk în Bugariĭe, ama bugarĭ ĭastă şî-n Srbiĭe — Bugari žive u Bugarskoj, ali Bugara ima i u Srbiji [Crn.]
sîrbi a rătuit ku bugari đi măĭ mulće uorĭ — Srbi su ratovali sa Bugarima više puta [Por.]

bugarĭaşće /?/ (pril.) — бугарски
puţîn înţaļeg kînd vorbĭesk bugarĭaşće — slabo razumem kad govore bugarski
bugarĭaşće şćiu kîta, da ńamţîaşće niśkît — bugarski znam malo, a nemački nimalo [Crn.]
vorbĭaşće bugarĭaşće ka pi aţă  — tečno govori bugarski   [Por.]

bugarĭesk /bulgăresc/ (prid.) — бугарски
koluo sî vîăd munţî bugarĭeşć, da koluo un sat bugraĭesk — tamo se vide bugarske planine, a onamo jedno bugarsko selo [Crn.]
bugarĭaska, un fĭeļ đi uară, tare frumuasă, la rumîń în Porĭeśa — bugarsko (kolo), jedna vrsta jako lepog kola kod Vlaha u Poreču [Por.]

Bugogla /Bugoglaua/ (i. ž.) — Букова глава
la Bugoglaua traĭesk bugoglavĭeńi — na Bukovoj glavi žive Bukovoglavci [Por.]

Buĭa /Buia/ (i. m.) — Буја
đin Buĭa sînt Buĭeşći or Buĭuońi, da pi srbĭaşće Buĭić — od Buje su Buješti ili Bujoni, na srpskom Bujić [Crn.]

buĭađe /buiege/ (i. ž.) — биљка
la nuoĭ lumĭa adună la buĭeḑ, ļi uskă şă ļi vind la zadrugă — kod nas ljudi sakupljaju bilje, suše ga i prodaju zadruzi
o buĭađe ku fluorĭ ruoşĭe mĭ-a dat supt ferĭastă — jedna biljka sa crvenim cvetom, iznikla mi je pod prozorom
somina ĭe buĭađe kare krĭaşće numa pi kîrşe, şî nu sa kuļaźe ku mîna, numa sa baće đin puşka — somina je biljka koja raste samo na kršu, i ne bere se rukom, već se skida pucnjem iz puške
Vińirĭa buĭeḑîlor — (kal.) Biljani petak, dan kada se sakuplja lekovito bilje [Por.]
am gasît o buĭađe, ama nu şćiu kum o kĭamă — našao sam jednu biljku, ali ne znam kako se zove
buĭeḑîļa-şća sînt buńe đi pus în mînkarĭe — ove biljke su dobre da se stave u jelo (kao začin)
buĭađa-sta ĭe bună đi vinđakat — ova biljka je dobra za lečenje [Crn.]

buĭba (gl.) ● v. înbuĭba [GPek]

Buĭeşći /Buia/ (i. m.) — Бујешти
tuoţ Buĭeşći đi la koļibĭ s-a mutat în sat — svi Bujići su se sa pojata preselili u selo [Crn.]

bukalaĭe /bucalaie/ (i. ž.) — Букалаја
Bukalaĭa ĭe numiļi kare sa dă la uaĭe albă ku buotu ńegru — Bukalaja je bela ovca sa crnom njuškom [Hom.]
ţîgan laĭaće — crni Ciganin [Por.]

buka /bucată/ (i. ž.) — плод
umplură masa ku bukaće — napuniše trpezu plodovima
a rođit bukaće đi tuotă suarta: krastavĭeţ, piparkă, śapă, potloźań, varḑă, da şî karńe o sî fiĭe đi ĭarnă — rodilo je plodova svih vrsta: krastavac, paprika, luk, paradajs, kupus, a i mesa će biti za zimu [Crn.]
anu a fuost rău, n-a fuost o bukată sî ĭaĭ în gură — godina je bila loša, nije bilo ploda jednog da staviš u usta [Por.]

bukatu /bucătură/ (i. ž.) — парче
a veńit ţîgańi pră pragu kăşî şî kată o bukatură dă karńe, a nuoĭ măĭ saraś dă kît ĭeĭ — došli Cigani na kućni prag i traže parče mesa, a mi siromašniji od njih [Hom.]
bukatură ĭe un parśel đi śeva śe sa înbukă kînd sa manînkă, măĭ đes sa ḑîśe aşa la un parśel đi karńe — „bukatura” je zalogaj nečega što se proguta kad se jede, najčešće se tako kaže za jedno parče mesa [Por.]

bu /bucă/ (i. ž.) — гуз
a kaḑut ş-a vîtamat buka kuruluĭ — pala je i povredila guzu
manînkăm buka kuruluĭ — izje’š mi guzicu
kît ĭe fata đi frumuasă, ăţ vińe s-o ţuś în buka kuruluĭ — koliko je devojka lepa, dođe ti da je poljubiš u guzu
(u izr.) buśu kuruluĭ — guza stražnjice
vuorba bukă, ļegată đi mînkare, s-a pĭerdut, a ramas numa rîdaśina iĭ în vuorbă bukatură — reč „buka”, u vezi sa hranom, se izgubila, ostao je jedino njen koren u reči „bukatură” [Por.]

bukĭartă /buchiartă/ (i. ž.) — униформисано лице
a veńit duauă bukĭarţă, şă ļ-a spus să sa muće đ-aśiĭa ku vićiļi în alt luok — došla su dva uniformisana (službena) lica, i kazali im da se presele sa stokom odande na drugo mesto [Por.]

bukļuk /bucluc/ (i. s.) — боклук
đistupară ţaua, şî đin ĭa bîşńi un bukļuk đi imală — otčepili cu cev, i iz nje je kuljnula gomila prljavštine [Por.]

bukura /bucura/ (gl. p. ref.) — радовати се
sî bukură đi însuramînt — raduje se ženidbi
sî bukură la vrĭamĭa bună — raduje se lepom vremenu
kînd sî bukură, kaţîălu baće ku kuada — kad se raduje, kuče maše repom [Crn.]
nu ći bukura, nu vin îndată — nemoj se radovati, ne dolazim skoro [Por.]

bukuriĭe /bucurie/ (i. ž.) — радост
mare bukuriĭe mĭ-a adus vĭasta kî tata đin rat sa întuors viu şî sînatuos — veliku radost mi je donela vest da se otac iz rata vratio živ i zdrav [Por.]

bukuruos /bucuros/ (prid.) — радостан
am fuost bukuruos kînd veńa mama pi la nuoĭ — bio sam radostan kad nas baba posećivala [Crn.]
fusăĭ tare bukuruos, numa kînd vaḑuĭ ku uoki miĭ śe sa lukră, ma întristaĭ — bejah vrlo radostan, ali kad videh svojim očima šta se radi, ja se rastužih [Por.]

Bukuva /Bucuva/ (i. ž.) — Буково
Bukuva Osńiśi altfĭaļ sî kĭamă şî Satu al nuou — Osnićko Bukovo se drugačije zove i Novo selo
în şkuolă đin Bukuva Vaļakuańi ĭastă duoĭsprĭaśe kopiĭ — u Valakonjskom Bukovu ima škola sa dvanaest učenika [Crn.]

Bulakuońi /Bulacu/ (antr.) — Булаковци
Bulakuońi au kîăş şî imańe pi lîngă Ćimuok — Bulakoni imaju kuće i imovinu pored Tmoka [Crn.]

bulobrĭaće /bolobrete/ (i. m.) — ракушац
bulobrĭeţî la nuoĭ sa gasăsk pi la izvuarîļi alu ogaşă, traĭesk pi supt frunḑă kare a kaḑut în apă — rakušci se nalaze u izvorištima potoka, žive ispod lišća koje je palo u vodu [Por.]

bulumak /bulamac/ (i. m.) — булумач
bulumaku ĭe bun kînd ĭe ferbinće — bulumak je dobar dok je vruć [Crn.]

bulumanźe /bulumac/ (i. ž.) — булуманџа
bulumanźe ĭe salată dă patlaźeańe, krastavĭeţ, piparkă, usturuoĭ, śapă, praz şî brînḑă zdrumikată — bulumandža je salata od paradajza, krastavaca, paprike, velog i crnog luka, praziluka i zdrobljenog sira [Mlava]

Bulutuońi /Bulutoni/ (antr.) — Булутани
Bulutuońi, fîmeļiĭe mare în Eresniţa, veńită dîn Almăş în Banatu rumîńesk — Bulutani, Bulutić, velika familija u Neresnici, doseljena iz Almaša u rumunskom Banatu [Zvizd]

buļandră /buleandră/ (i. ž.) — крпа
buļendre ďe oamiń — (fig.) ljudi koji ništa ne vrede
buļendre ďe ţoaļe — stara, pocepana ili iznošena odeća [Kmp.]

Buļećin /Bulecin/ (i. m.) — Бољетин
in Buļećin traĭesk duauă fuarme dă rumîń, uńi vorbĭesk la „pră”, da uńi la „pi” — u Boljetinu žive dve vrste Vlaha, jedni govore na „pră”, a drugi na „pi”
ĭastă şî o fîmeļiĭe sîrbĭaskă, a veńit dă la Kosova; saćańi a batut žuok ku iĭ kî sînt „turś dă la Kosova” — ima i jedna srpska familija, doseljena sa Kosova; seljani su zbijali šale sa njima da su „Turci sa Kosova”
voĭńiś saćańi sa kĭamă Buļećinţ, da muĭerļi Buļećinţă — muškarci meštani zovu se Boljetinci, a žene Boljetinke
satu ĭe mik, învîrat într-o vaļe adînkă, îngustă şî lungă — selo je malo, sabijeno je u jednu duboku, usku i dugu dolinu
lumĭa s-a tras aiśa dîn mulće pîărţ, kî ĭe bun dă viće — ljudi su se povukli ovde sa raznih strana, jer je pogodno za stoku
la Buļećin şî akuma la Sînźuorḑ sa fak kîći şapće-uopt baśiĭ, ka đi bătrîńaţă — u Bljetinu se i sada na Đurđevdan pravi po sedam-osam bačija, kao u stara vremena (izvor: Durlić, terenski zapisi) [Por.]

Buļuoţ /Bulioţ/ (i. m.) — Бољевац
Buļuoţu arĭe vro patru miĭ đi inş — Boljevac ima oko četiri hiljade stanovnika [Crn.]

bumb /bumb/ (i. m.) — дугме
dîşkĭaptură bumbu la kamaşă, kă-ĭ zapuk — otkopčava dugme na košulji, jer mu je vrućina [Hom.]
aĭ nuoştri ĭa batrîń n-a şćut đi bumb, s-a-nkiptorat ku kiptuorĭ — naši stari nisu znali za dugme, zakopčavali su se kopčama
bumb galbin — žuto dugme [Por.]

bumbak /bumbac/ (i. m.) — памук
s-a puvestît kî bumbaku a fuost pus pi la Kraĭna, a fuost, śikă, vro buĭađe kare a dat bumbak, ama la nuoĭ aĭa buĭađe nu sa prins — pričalo se da je pamuk bio sađen u Krajini, bila je, vele, neka biljka koja je davala pamuk, ali se ona kod nas nije primila
đin bumbak s-a fakut kamaşă đe uamiń, măĭ mult đe baĭeţî a kuĭ parinţî a fuost gîzdoćiń — od pamuka su se izrađivale muške košulje, uglavnom za momke čiji su roditelji bogati
pînḑă đi bumbak — pamučna tkanina
aţă đi bumbak — pamučni konac [Por.]

bumba /bondar/ (i. m.) — бумбар
bumbarĭ ĭe o guangă flokuasă, ńagră, pistriţă ku galbin — bumbar je dlakav insekt, crn, išaran žutim [GPek]

bumburĭaţă /bumbăreaţă/ (i. ž.) — вулва
într-o povastă, porkarĭu aşa a mînat skruafa în porkarĭaţă: „Ţukuće-n bumburĭaţă, bagî-će în kośińaţă!” — u jednoj priči, svinjar je ovako terao krmaču u svinjac: „Poljubim te u vaginu, uđi mi u kočinu!” [Por.]

bumńiţă /bufniţă/ (i. ž.) — буљина
nuapća vĭađe ka bumńiţa — noću vidi kao buljina
arĭe uokĭ totrlaţ ka bumńiţa — ima okrugle oči kao buljina [Crn.]
bumńiţa faśe kuĭb în butuarkă — buljina se gnezdi u duplji drveta [Por.]

bun /bun/ (prid.) — добар
buna ḑîua — dobar dan
buna sara — dobro veče
bun pomînt — plodna zemlja
uom bun — dobar čovek, dobričina
bun lukru, să fĭ sînatos — srećan rad, da si živ i zdrav [Hom.]
(izr.) bun ku al naruod sînt fraţ — dobar i lud su braća
puoptă bună — prijatno (izr. za stolom, pre početka obeda)
fraće bun — rođeni brat
suoră bună — rođena sestra
ăl gasîĭ în vuoĭa bună — našao sam ga dobro raspoloženog [Por.]
bun, atunśa ń-am vorbit — dobro, onda smo se dogovorili
pă, bun, kînd ḑîś tu, aĭ să fiĭe aşa — pa, dobro, kad ti kažeš, neka bude tako
bun, bun, nu trăbe să-m spuń đi dîdauorĭ — dobro, dobro, ne treba dvaput da mi kažeš [Por.]

buna /bunar/ (i. m.) — бунар
maĭsturi a sapat ş-a zîđit bunarĭ adînk uopt mĭetîrĭe — majstori su iskopali i ozidali bunar dubine osam metara [Crn.]
la Vrtîăś în Bļizńe ĭastă aşa bunarĭ în pĭatră, parke ĭa sapat uomu — na Vrteču u Blizni ima takvih bunara u kršu, kao da ih je iskopao čovek [Por.]

bunataće /bunătate/ (i. ž.) — добро
bunataće đi uom — dobričina
a vrut să-ĭ vind ĭuo bunataća a mĭa pi duauă parîaļe — hteo je da mu prodam moju imovinu za dve pare II. var. bunu
Nu întuork bunu la stuaka mĭa — Ne vraćam (=odbacujem) dobro moje stoke (iz bajalice)
uom buńeţ — dobrica
Nu întuork buńeţurļi la kasa mĭa — Ne vraćam (=odbacujem) dobra moje kuće (iz iste bajalice) III. (rel.) dobročinstvo, dobro delo
a trait ka sfîntu, a kreḑut în dumńeḑîu, şă traĭu luĭ a fuost pļin đi bunatăţurĭ — živeo je kao svetac, verovao je u boga, i njegov je život bio pun dobročinstava [Por.]

bunăsama /bunăseamă/ (pril.) — обазриво
lukră ku bunăsama, să nu ći farîmĭ — radi obazrivo, da se ne povrediš [Por.]

bundă /bundă/ (i. ž.) — бунда
aĭ batrîń n-a şćut đi bundă, ĭa a ĭeşît înkuaśa, a kîpatato lukratuori pi la rudńik, ka înbrîkamînt đi ĭarnă — stari nisu znali za bundu, ona se pojavila skoro, prvi su je dobili radnici u rudniku, kao deo zimske odeće [Por.]

bunduk /bunduc/ (i. m.) — стуб
la nuoĭ în Tanda sa ḑîśe bunduk, la Arnaglaua şćump, ĭar pin alće saće sa ḑîśe şćenap, da am auḑît đi la un prĭaćin đin Valuĭa kă-ĭ ḑîśe palasat, or aşa kumva, da ĭa kam vińe ka palisadă — kod nas u Tandi kaže se „bunduk”, u Rudnoj Glavi „šćump”, opet u drugim selima „šćenap”, a čuo sam od jednog prijatelja iz Voluje da ga zove „palasat”, ili tako nekako, a to mu dođe kao palisada
kînd sa faśe gardu, bunduśi sa îngruapă în pomînt, kîći triĭ paşurĭ sa lasă întra iĭ, da đi iĭ sa prind doă kuorḑ, pi kare sa bat tarăbiļi — kad se pravi ograda, stubovi se ukopavaju u zemlju, po tri koraka se ostavi između njih, a na njih se okače baskije, o koje se prikivaju tarabe [Por.]

bunduşa /bunduşeală ?/ (i. ž.) — подбуњивање
kînd la înkis, s-a lasat đi bundušală — kad su ga zatvorili, prestao je sa podbunjivanjem
đin bunduşală s-a fakut raskuol — iz huškanja se izrodila buna [Crn.]

bunduşî /bunduşi ?/ (gl. p.) — подбунити
bunduşîaşće lumĭa pin sat sî-nskimbĭe kińezu — podbunjuje ljude po selu da smene kneza
ibuomńika la bunduşît sî lasă muĭarĭa — ljubavnica ga je nahuškala da napusti ženu [Crn.]

bungur /bulbuc/ (i. m.) — мехур
kînd pluaĭe, đin pikurĭ în baltă sî fak bungurĭ — kad pada kiša, od kapi se u bari stvaraju mehuri
la kopil ĭasă bungurĭeĭ pi pĭaļe — detetu se na koži javljaju plikčići [Crn.]
şî pi pĭeļe đi uom ĭasă bungurĭ — i na koži čoveka izbijaju plikovi (Tanda)
tuot s-a umplut đi bunguri ruoşĭe — sav se osuo crvenim osipom (Rudna Glava) [Por.]

buńaţă /buneaţă/ (i. ž.) — доброта
s-a strîkat lumĭa, uamińi a pĭerdut buńaţa — svet se iskvario, ljudi su izgubili dobrotu
uomu trăbe să lukre đi buńeţu kăşî luĭ — čovek treba da radi za dobrobit svoje kuće
đi tuata buńaţă dumńeḑîu îţ mulţamĭaşće — za svako dobročinstvo bog ti se zahvaljuje [Por.]

buob /bob/ (i. m.) — зрно
buob dă grîu — zrno žita [Hom.]
baba mĭa şćiĭe să đa ku buabiļi — moja baba zna da gleda u zrna [Por.]

buobabi /boul-babei/ (i. m.) — јеленак
buobabi ĭe o guangă ku kuarńe — jelenak je buba sa rogovima [Por.]

buobît /bobot/ (i. s.) — водопад
la nuoĭ ĭastă pi Şaşkă duauă luokurĭ ku aşa nume: Buobîto-l mik, şî Buobîto-l mare — kod nas na Šašci ima dva mesta sa takvim nazivom: Veliki buk, i Mali buk [Por.]

buobu-turbuluĭ /ricin/ (i. m.) — рицинус
buobu-turbuluĭ ĭe buruĭană karĭe sî samîna în građină, ore în luok — ricinus je lekovita biljka koja se gaji u bašti ili na njivi [Crn.]

buoişće /boişte/ (i. ž.) — бојиште
kînd lukri ku aĭ rîăĭ, şî trîabe să skuoţ draśi đin apă đi să-ĭ trîmĭeţ vrunđeva, tu će duś la rîu şî kaţ krĭanga kare baće buoişća, şă la ĭa đeskînţ ku kuţît ńegru — kada se baviš crnom magijom, i treba da izvučeš đavole iz vode da bi ih negde poslao, ti odeš na reku i tražiš granu koja bije po vodi, i kod nje baješ sa crnim nožem (Crnajka)
fiekare luok unđe kopiĭi a batut puarka, or k-a žukat kļisu, s-a kemat buoişće — bilo koje mesto gde su deca igrala „svinjicu” ili klis, zvalo se bojište (Rudna Glava) [Por.]

Buoĭa /Boia/ (i. m.) — Боја
ńepuoţî lu Buoĭa sa kĭamă Boĭuońi or Boĭeşći, da pi srbĭaşće Boĭić — Bojini potomci zovu se Bojoni ili Boješti, a na srpskom Bojići [Crn.]

buolbură /bolbură / volbură/ (i. ž.) — слак
buolbura ĭe bună numa đi dat la puorś, đi iĭ aĭa ĭe mare dulśaţă — slak je dobar samo da se daje svinjama, za njih je to velika poslastica [Por.]

buold /bold/ (i. m.) — бодља
buoldu fusuluĭ — vrh vretena [Por.]

buo /bulz/ (i. s.) — шароње
buonţu ĭe măĭ dulśe kînd un parśiel đi brînḑă tare şî sarată baź într-un vîžmîk đi koļaşă kaldă, fakută đin kukuruḑ alb, şî laş kîta sî şćia pănă brînḑa-ĭa nu sa muaĭe — „bonc” je najslađi kada krišku slanog i tvrdog sira uvaljaš u parče toplog kačamka, naopravljenog od belog kukuruza, i pustiš malo da stoji dok se sir ne smekša [Por.]
la kopilo-sta śeva nu ĭe pi vuoĭe, prĭa mult stă buonţ în kuot, şî nu vorbĭaşće ku ńima — ovom detetu nešto nije po volji, dugo stoji u ćošku nadureno i ne govori ni sa kim [Por.]

buordă /bordo/ (prid.) — бордо
am farbuit tuortu în buordă — obojila sam pređu u tamnocrveno
mi drag sî puort kamaşă în buordă — volim da nosim bordo košulju [Crn.]
buordă, ruoşu ka bužuoru, aşa ḑîśa mama đi farba-ĭa — bordo, crveno kao božur, tako je govorila baba za tu boju [Por.]

buo /borş/ (i. s.) — боршч
buorśu a fuost ḑamă đi pruńe đi tuamnă: kînd fĭerb pruńiļi în śubăr, sa ĭa komina-ĭa sa mĭastîkă ku uasă ku tuot, sa sarĭaḑă, şî sa manînkă ku koļaşa — boršč je bila čorba od šljiva: kad šljive provru u kaci, uzme se ona komina i promeša se zajedno sa koščicama i sa svim, posoli se i jede sa kačamakom [Por.]

buot /bot/ (i. m.) — њушка
s-a lovit la buot — povredio je njušku [Hom.]
sa ļinźe pi buot — (fig.) oblizuje se (=omastio brk, pa se oblizuje) [Por.]
Buotu Krakuluĭ — (top.) (dosl.) „kraj kose”, brdašce u Sigama; čest toponim u planinskim selima [Hom.]
śuaka are vîr, da kraku are buot — čuka ima vrh, a kosa kraj
buata-sta đi pasuĭ n-are buot kum trîabe — ova motka za mlaćenje pasulja nema vrh kako treba [Por.]

buou /bou/ (i. m.) — во
buou ĭe biku lu kare sînt batuće kuaĭļi, să nu sară pi vaś, numa să fiĭe bun đi lukru — vo je bik kome su stucana jaja, da ne bi mogao da skače na krave, već da bude dobar za rad
tare ka buou — jak kao vo [Por.]

buož /boz/ (i. m.) — бурјан
sa înkis poćaka đi buož — burjan je zakrčio stazu
în Osńiśa buož uskaţ sî kuļeg đi fokorĭaļe la Žuoĭ marĭ — u Osniću suvi burjan se sakuplja za vatre na Veliki četvrtak [Crn.]
đin buož bufańi fak pekmĭez — od burjana Bufani spremaju pekmez [Buf.]

bura /bura/ (gl.) — кишити
afară burîĭe, ĭa umbrĭelu — napolju pada sitna kiša, ponesi kišobran [Crn.]
nu sa puńe pluaĭa, numa o să bure ka đin śaţă udă — neće udariti kiša, samo će sitno sipiti kao iz vlažne magle [Por.]

buratu /borâtură/ (i. ž.) — сперма
ĭ-a dat đin mînă, ş-a umplut pătura đi buratură — onanisao je, i napunio ćebe spermom [Por.]

bu /bură/ (i. ž.) — измаглица
pluaĭe marunţîkă — sitna kišica
pin bura-sta nu ĭeş ńiś ud ńiś uskat — po ovoj izmaglici nisi ni mokar ni suv [Crn.]
bură ĭe un fĭeļ đi śĭaţă ku ploiţă — bura je jedna vrsta magle sa kišicom [Por.]

burća /burcea/ (pej.) — трбоња
burća sa ḑîśe đi uom ku burta mare — burća se kaže za čoveka koji ima veliki stomak [Por.]

Burćeńi /Burtea/ (pej.) — Трбуховићи
Ĭanku Burtan / Ĭanku Burćanu — Janko, iz familije Burćenja [Por.]

burćikanuos /burduhănos/ (prid.) — трбушаст
dukenźiu nuostru ĭe koźa burćikanuos — naš dućandžija je prilično trbušast [Crn.]
uom burtanuos, are burtan boznakît — trbast čovek, ima ogroman stomak [Por.]

burći /burtilă/ (i. ž.) — трбоња
burćilă ĭe aăla kare ĭe ku burta mare, kare ĭe burtanuos — burčilo je onaj koji ima veliki stomak, koji je trbušast [GPek]

Burćuońi (i. m.) ● v. Burćeńi [Por.]

burduf (i. s.) ● v. burduş [Buf.]

burduka /burducală ?/ (i. ž.) — прња
adună-ţ burdukaļiļi, şî ĭeş afară — pokupi svoje prnje, i izađi napolje [Crn.]

burduş /burduf/ (i. m.) — мех
ţĭgańi ku burduşu a suflat în fuok, ş-a fakut svrĭađiļe — Romi su mešinom raspirivali vatru i kovali svrdla [Crn.]

burgiĭe /burghiu/ (i. ž.) — бургија
dăm burgiĭa să fak o gaură în parĭaće — daj mi burgiju da izbušim jednu rupu u zidu [Hom.]

burik /buric/ (i. s.) — пупак
kopilu kînd să fače i-să taĭe buriku, şi să ļagă — kad se dete rodi, pupak mu se odseče, i uveže
la noĭ buriku să păstrează, aşa ĭe običaĭu — kod nas se pupčana vrpca čuva, takav je običaj [Kmp.]
đemult, aĭ batrîń în Porĭeśa, a taĭat buriku pi rastău — nekada, stari Porečai su sekli pupak na palici jarma [Por.]
buriku ďeşťuluĭ — jagodica prsta [Kmp.]
atîta źier a fuist, đi mi s-a îngĭeţat buriku źeĭśtuluĭ — toliki mraz je bio da su mi se zaledila jagodica prsta [Por.]
akolo ĭe buriku pomîntuluĭ — tamo je najplodnija zemlja [Kmp.]

buriu /buriu/ (i. s.) — бурило
în buriu kure rakiĭa la kazan — u burilo teče rakija sa kazana [GPek]

burĭaće /burete/ (i. m.) — гљива
la nuoĭ pră duos ĭastă mulţ burĭeţ — kod nas u šumi ima mnogo pečuraka
burĭeţî aĭ ĭuţ îs buń dăkă să frig în ćigańe ku uavă — bele mlečne pečurke su ukusne, ako se prže sa jajima u tuganju
burĭeţî aĭ ńegri krĭesk pră fag — bukovača raste na bukvi [Hom.]
burĭaćiļi dă pi ļemn, da śuparka pi kîmp — pečurka niče na drvetu, a gljiva na zemlji [Por.]

burĭaće galbin /burete galbin/ (i. m.) — лисичарка
burĭeţ đ-aĭ galbiń sînt śupĭerś galbińe ka śara — lisičarke su pečurke žute kao vosak
burĭeţ đ-aĭ galbiń sa măĭ kĭamă şî burĭeţ đi pin sfińak — lisičarke se još zovu i pečurke iz crnog grabišta [Por.]

burĭaće ĭuće /iuţar/ (i. m.) — млечњача
burĭaće ĭuće ĭe śuparkă albă, pļină đi lapće, kare dă pin padure — mlečnjača je bela pečurka, puna mleka, koja raste po šumi [Por.]

burkă /burcă/ (i. ž.) — џемпер
muma mĭ-a înpļećit burkă đe lînă — majka mi je isplela džemper od vune
babă Ĭana fărbuĭe burka — baba Jana farba džemper
burka đe lînă ĭe kalduruăsă — džemper od vune je topao [Crn.]
kînd ĭe frig, uamińi înbrakă burka — kad je hladno, muškarci oblače kaput
a măĭ ramas kîta đin śuarik, şî s-a rugat đi kroĭtuorĭ să-ĭ fakă şî o burkiţă đi fiu-su — ostalo je malo od sukna, pa je zamolio krojača da mu sašije i kaputić za sina [Por.]

Burkeşuońi /Burcaş/ (i. m.) — Буркешони
Burkeşo-l batrîn a veńit în Tanda đin Kļuś, ş-a fakut borđiĭ la Kraku uokńi, supt Guol — najstariji Burkeš je došao u Tandu iz Ključa, i napravio zemunicu na Kraku okni, pod Deli-Jovanom
Burkeşuońi au mulće krĭenź, kare s-a poļikrit dupa kopiĭi, or dupa ńepuoţî-luĭ: alu Stoĭan Burkeş, alu Ńiţu Burkeş, alu Dumitru Burkeş, alu Žîuku Burkeş ... — Burkešoni imaju mnogo grana, koje se prezivaju prema njegovim sinovima ili unucima: od Stojana Burkeša su Stojanovići, od Nice Burkeša - Niculovići, od Živka Burkeša - Živkovići .. [Por.]

burtan /burtan/ (i. m.) — желудац
ĭel ĭe fiu lu Ĭanku Burtan — on je sin Janka Trbonje [Por.]

burtanuos /burtos/ (prid.) — трбушаст
burtanuos ĭe uom ku burta mare — trbušast je čovek sa velikim stomakom
uamiń burtanuoş đemult n-a fuost mulţ, kî tuoţ a fomit, ş-a fuost uskaţ — trbušastih ljudi je nekada bilo malo, jer su svi gladovali, i bili mršavi
baluonu đi apă ĭe burtanuos, da kila nu — balon za vodu je trbušast, a flaša nije [Por.]

burtă /burtă/ (i. ž.) — трбух
are durĭerĭ la burtă — ima bolove u stomaku
ma duare burta — boli me stomak
burta muaļe — (anat.) donji deo stomaka, meki trbuh
burta mikă, burta „pi žuos” — „mali stomak”, „donji stomak”: (euf.) deo tela sa genitalijama, u (izr.) „one stvari”, naročito „ženske stvari” [Por.]

burtuoń /burtă/ (i. s.) — трбушина
arĭe burtuoń, ka kînd la arańit ku laturĭ — ima stomačinu kao da su ga hranili pomijama [Crn.]

buruĭa /buruiană/ (i. ž.) — лековита биљка
ku śe buruĭană aĭ vinđakat taĭatura la mînă? — kojom si biljkom izlečio posekotinu na ruci ?
akuma ĭe vrĭamĭa đi kuļes buruĭańe — sad je vreme za berbu lekovitog bilja
romańiţa şî kuada mîţuluĭ sînt buruĭańe đi durĭarĭe la burtă — kamilica i hajdučka trava su lekovite biljke protiv bolova u stomaku [Crn.]

burundău (i. m.) ● v. borîndău [Por.]

buskofi /boscofi ?/ (gl. p. ref.) — мрљати
nu şćiĭe sî văruĭe, numa buskofĭaşće parĭeţî — ne zna da kreči, samo razmazuje zidove [Por.]

buskofĭa /boscofeală ?/ (i. ž.) — мрља
kopilo-sta a fakut numa o buskofĭală în svĭeskă đi şkuală — ovo dete je napravilo samo neku mrlju u školskoj svesci
a fakut o buskofĭală đi ḑamă, pućem numa s-o lupadăm la puorś — napravila je bućkuriš od čorbe, možemo samo da je bacimo svinjama [Por.]

buskomĭeļńiţă /boscomelniţǎ/ (i. ž.) — бускомелница
buskomĭeļńiţă ie lumanarĭe numarată ku ungiĭa, kă la pomană trîabe să fiĭe tuot la număr — boskomelnica je sveća, na kojoj je noktom urezan određen broj recki, jer na pomani treba sve da bude na broju [Por.]

Busuĭokuońi /Busuioceanu/ (i. m.) — Босијокани
Busuĭokuońi đin Bukuva sînt proboćeḑaţ pi srbĭaşće „Lazarević" — Bosijokani iz Bukova su prekršteni na srpskom "Lazarević" [Crn.]

Busuĭuaka /Busuioaca/ (i. ž.) — Босиљка
dupa buĭađe busuĭuok, đemult la mulće fĭaće naşî a dat nume Busuĭaka — prema biljci bosiljka, nekada su mnogim devojčicama kumovi davali imena Bosiljka [Por.]

busuĭuok /busuioc/ (i. s.) — босиљак
fir đi busuĭuok — struk bosiljka
busuĭuok ĭe buĭađe sfîntă — bosiljak je sveta biljka
niś un đeskînćik nu puaće fara busuĭuok — ni jedna bajalica ne može bez bosiljka
busuĭuoku ćimpuluĭ — vrsta bosiljka [Por.]

buş1 /floricele/ (i. m.) — кокице
buşî la nuoĭ să fak dîntr-o suartă dă kukuruḑ da-l galbin ku buobu mik — kokice se kod nas prave od jedne vrste žutog kukuruza sa sitnim zrnom [Hom.]

buş2 /cocoloş/ (i. s.) — грудва
buşu ĭe kokoluoş mare đe zapadă muaļe, kare sa faśe kînd sa ĭa kokoluoş mik şă sa tîvaļeaşće đin vîru śuośi-n vaļe, şî ĭel krĭaşće boznakît, adunînd pi drum zapadă ļipiśuasă — buš je velika grudva mekog snega, koja nastaje kada se uzme mala grudva i valja se s vrha brda na dole, i naraste bogzna koliko, skupljajući usput lepljivi sneg
fînkă dupa buş ramîńe luoku đizgoļit, đemult aşa s-a kuraţat ļivĭeḑîļi đe zapadă, đi sî puată uoĭļi să ažungă la ĭarbă, înga pănă nu sa topĭaşće zapada — pošto iza „buša” ostaje ogoljen teren, nekada su se tako čistile livade od snega, da bi ovce mogle da dođu do trave još dok se sneg ne otopi
a dus la muoş koźa mare buş đi ĭaskă — doneo je dedi poveći komad truda [Por.]

buşćan /buştean/ (i. m.) — пањ
am tîrsît pođina, şî mĭ-a măĭ ramas numa ńişći buşćeń đi skuos — istrsio sam padinu, i ostali su mi samo još neki panjevi za vađenje
am ḑîaśe buşćeń đi viĭe — imam deset čokota vinove loze [Por.]
aĭa śi ĭe în Poreśĭa buşćan, la nuoĭ sa kĭamă buśim, da buşćeńi la nuoĭ sînt rîdaśińiļi kare ramîn şî putraḑăsk dupa buĭeḑ, kînd buĭađa sa uskă — ono što je u Poreču „buščan”, kod nas je „bučim”, a mi „buščan” zovemo korenje biljaka koje je ostalo da truli u zemlji, kad se biljka osuši (Jasikovo) [GPek]

buşćorua /boşorog/ (i. ž.) — страћара
buşćoruagă ĭe koļibă batrînă, urńită — straćala je stara oronula kuća (Tanda) [Por.]
buşćoruog, koļibă batrînă, spartă, în kare traźe în toaće părţîļi — stara oronula koliba, u kojoj duva na sve strane (Leskovo) [GPek]

buşćuruog /buşciorog ?/ (i. m.) — вир
la Ćimuok ĭastă mulće buşćuruogurĭ marĭ, buńe đi skaldat — na Timoku ima mnogo velikih virova, dobrih za kupanje [Crn.]

buşînariĭe /buşneác/ (i. ž.) — прашина
nu rîđika atîta buşînariĭe — ne diži toliku prašinu
mi s-a înplut nasu dă buşînariĭe — napunio mi se nos prašine [Hom.]
a trĭekut un kîmiuon ka sfulđiru, şî s-a rîđikat o buşnariĭe ku tuot dupa ĭel — projurio je jedan kamion kao munja, i podigao se čitav oblak prašinčine za njim [Por.]

buşńak /buşneac/ (i. ž.) — прашина
s-a fakut buşńak ka la maşîna đi traĭrat — digla se prašina kao na vršidbi
kum nu ći îńakă atîta buşńak? — kako te ne guši tolika prašina? [Crn.]
batu vîntu, şî rîđikă buşnariĭe boznakîtă — dunu vetar, i podiže ogromnu prašinu [Por.]

Buśa /Bucea/ (i. ž.) — Бучје
Buśa ĭe sat rumîńesk, supt puaļiļi lu Kîrşĭa mare — Bučje je vlaško selo, u podnožju Velikog krša [Crn.]

Buśan /Bucean/ (i. m.) — Бучанин
Buśeńi sînt uamiń vrĭańiś — Bučani su vredni ljudi
muĭarĭa đin Buśa ĭe Buśană — žena iz Bučja je Bučanka [Crn.]
Buśeń ĭe poļikră lu famiļiĭ kare sînt pin saćiļi nuaştre veńiţ đin Buśa; la karće sînt skriş ku prezimiļi Bučanović — Bučani je nadimak familija u našim selima, koje su doseljene iz Bučja; u knjige su upisani sa prezimenom Bučanović [Por.]

buśa /bucea/ (i. ž.) — наглавак
buśaua ĭe fakută đi kovaś, ka un ińel đi fĭer — „bučava” je nalik na gvozdeni prsten, koji su izrađivali kovači
buśaua la buśin sa faśe đin suok, kî ĭel ĭe îngăurit gata — pisak za rikalo pravi se od zove, jer ona već ima gotovu rupu [Por.]

buśin /bucium/ (i. m.) — рикало
buśinu sî faśe primovara, kînd ĭe ćeĭu-n mîzgă — rikalo se pravi u proleće, kad lipa ima sokove [Crn.]
buśinu a fakut pîkurari, pănă a pazît uoĭiļi — rikalo su pravili pastiri, dok su čuvali ovce [Por.]

buśińiş /buciniş/ (i. s.) — кукута
buśińişu are dudă marĭ, krĭaşće înalt — kukuta ima dugačke cevi, raste visoko [Por.]

butavi /umfla/ (gl. p. ref.) — надути
baba a-nśeput a butavi la firĭe, n-o să traĭaskă mult — babi je počelo da natiče lice, neće dugo da živi
mare zîpuşală, sa butavĭesk vićiļi la pulpĭe — velika je sparina, stoci će da nateknu vimena [Por.]

butavit /umflat/ (prid.) — отечен
tuot ĭe butavit đi bĭare — sav je natečen od pića [Por.]

butavitu /umflătură/ (i. ž.) — отеклина
am kaḑut pi gĭaţă, şă am pi şuold o butavitură mare — pao sam na ledu, i imam na butuni veliku oteklinu [Por.]

butavĭe /umflare ?/ (i. ž.) — отеклина
la bîtrîńaţă, ĭasă butavĭaļe măĭ mult pi supt uokĭ — u starosti, izbijaju otoci najviše ispod očiju
o butavĭelă đi uom, să n-aĭ trĭabă ku ĭel — neki naduvenko, da nemaš posla s njim [Por.]

butoĭ (i. s.) ● v. butuoń [Kmp.]

butorkuos /buturos/ (prid.) — шупљикав
ļiemno-sta ĭe butorkuos, nu ĭe bun đi trabuĭală — ovo drvo je šupljikavo, nije za upotrebu [Crn.]
gruoso-sta ĭe butorkuos, bun ĭe đi stupină — ovo deblo je šuplje, dobro je za košnicu [Por.]

butuarkă /butoarcă/ (i. ž.) — дупља
a pitulat bańi în butuarkă — sakrio je pare u šupljem stablu [Hom.]
(ver.) în butuarkă traĭaşće zmău ku zmauaĭka-luĭ — u duplji stabla živi zmaj sa svojom zmajevicom
đemult s-a pĭerdut golîmbi ś-a trait pin butuorś — odavno su nestali golubovi koji su živeli po dupljama [Por.]

butuoń /butoi/ (i. m.) — буре
butuoń đi vin — bure za vino
butuoń đi rakiu — bure za rakiju
butuoń đi muară — vodenično bure [Crn.]

butura /butura/ (gl. p. ref.) — мутити
kînd ţî sa va butura vinu în butuoĭ, o să vĭeḑ sîngur kă butuoĭu nu ţî bun — kad ti se bude pokvarilo vino u buretu, sam ćeš videti da ti bure ne valja [Por.]

buturi /buturi ?/ (gl.) — набасати
buturiĭ pistă uom pi kare nu l-am vaḑut đin kopilariĭe — nabasao sam na čoveka koga nisam video još od detinjstva
buturiĭ pistă aĭa baş śe-m trîabĭe — neočekivano sam naleteo baš na ono što mi treba [Crn.]

buturit /buturit/ (prid.) — мутан
labdă butuoĭu, ĭară-n ĭel s-a buturit tuot — baci bure, opet se u njemu sve zamutilo (Tanda) [Por.]

buturua /buturugă/ (i. ž.) — пањ
s-a dus să skuată vro buturuagă đin drum, să nu-ĭ rastuarńe karu ku fîn — otišao je da iskopa neki panj sa puta, da mu ne preturi kola sa senom [Por.]

buzdua /bâzdoacă/ (i. s.) — тупан
a trait la nuoĭ un uom pi kare la poļikrit Ĭuakă Buzduakă, kă a fuost, saraku, uom prostovan — živeo kod nas neki čovek koga su zvali Joka Buzdoka, jer je, siroma, bio čovek priprost [Por.]

buzdugan /buzdugan/ (i. s.) — буздован
şî traźe Miluş buzduganu, şî ăĭ sparźe kapu la turk — i potegne Miloš buzdovan, i razbije Turčinu glavu (iz nar. prip.)
ma rugaĭ đi ĭel s-îm fakă un maĭ, să bat la parĭ în gard, da ĭel mĭ-a fakut un buzdugan, ma duk să dau pi kap ku ĭel — molio sam ga da mi napravi malj, da nabijem kočeve u ogradi, a on mi je napravio neki buzdovan; idem da ga njime mlatnem po glavi
veśińi aĭ miĭ sînt ńişći buzdugań, nu măĭ puoţ ć-a tăĭnuĭa ku iĭ — moje komšije su neki buzdovani, ne može (š) (se) razgovarati sa njima
fuź, soro, înkolo, kă mi sa skuală pîrdańiku đi buzdugan, şî o sî fiĭe beļauă! — beži tamo, sele, jer će mi se dići prokleti buzdovan, pa će biti belaja! [Por.]

buzmeńit /buzumenit/ (prid.) — збуњен
a baut prîamult, ş-akuma ĭe buzmeńit — pio je previše, pa je sada mamuran
śe ć-aĭ buzmeńit? — zašto si se zbunio?
m-am buzmeńit kînd ĭ-am vaḑut — zbunio sam se kada sam ih video [Hom.]

buzumfla /bosumfla/ (gl. p. ref.) — дурити се
kînd ĭeram mik, am şćut ma buzumfla đi fiĭe śe — kad bejah mali, znao sam se duriti za bilo šta [Por.]

buzumflat /bosumflat/ (prid.) — надурен
śe stă kopilo-sta buzumflat? — što li je ovo dete nadureno? [Por.]

bužuoń /ţâşnitură/ (i. m.) — млаз
s-a rupt maţu, ş-a bîşńit un bužuoń dă apă — puklo je crevo, i kuljnuo je mlaz vode [Hom.]

bužuor /bujor/ (i. m.) — божур
a-nflurit bužuoru đi pi kîmp — procvetao je poljski božur
ruoşu ka bužuoru — crven kao božur
bužuor đin građină — božur iz bašte [Crn.]

buźak /bugeac/ (i. ž.) — буџак
kopiļe, nu ći baga-n buźako-la akolo — dete, nemoj da ulaziš u taj budžak tamo
pi lînga kasa luĭ numa ńişće buźakurĭ — oko njegove kuće samo neki budžaci [Por.]
ţ


ţak! /ţac!/ (uzv.) — цак!
veńi ku fuarfiśiļi-n mînă, şi - ţak! - taĭe aţa — došao je sa makazama u rukama, i - cak! - preseče konac   [GPek]

ţakaĭa /ţăcăială/ (i. ž.) — цактање
am un śas batrîn, ăl ţîn pi parĭaće în suobă, da ţakaĭala iĭ s-auđe tumu obuor — imam jedan stari sat, držim ga na zidu u sobi, a kucanje mu se čuje čak u dvorištu [GPek]

ţaklă /sticlă/ (i. ž.) — стакло
mi s-a spart ţakla la pĭenđeră — razbilo mi se staklo na prozoru [Res.]

ţambalău /tămbălău/ (i. s.) — гужва
ńişći bĭeţîuoş la bîlś s-a luvat la bataĭe, uńi a sarit să-ĭ đispartă, alţî sî sa bată, şî s-a fakut un ţambalău ku tuot đi žîndari abĭa la spart — neke pijanice su se potukle na vašaru, jedni su skočili da ih razdvoje, drugi da se biju, pa se stvorila opšta gužva koju su žandari jedva rasturili (Tanda)
asară la uoră s-a luvat la gîlśao ńişće baĭaţ, a fakut tămbalău ş-a strîkat visaļiĭa — sinoć su se na igranci posvađali neki momci, napravili su gužvu i pokvarili veselje (Topolnica) [Por.]

ţamtaļe /ţămtale/ (uzv.) — поздрав
kînd sa-ntîńiesk duoĭ kunoskuţ în drum, unu ḑîśe „Bună kaļa!”, da alalalt iĭ mulţamĭaşţe ku „Ţamtaļe!” — kad se sretnu dva poznanika na putu, jedan kaže „Buna kalja!” (=Sretan put!), a drugi mu se zahvaljuje sa „Camtalje!” [Por.]

ţangiu /ţantoş/ (i. m.) — кицош
ţangiu, marĭeţ, kare ka ĭel — kicoš, doteran, ko je kao on [Por.]

ţankuş /ţăncuşă/ (i. m.) — клин
a batut un ţankuş sî înţapeńaskă sakurĭa în držală — nabio je jedan klin da pričvrsti sekiru za držalje [Crn.]

ţap1 /ţep/ (i. s.) — бодља
am mĭers đeskulţ pista kîmp, şî m-am înbrukat într-un ţap — išao sam bos preko polja, i nagazio sam na jedan šiljak [Buf.]

ţap2 /ţap/ (i. m.) — јарац
asta vuorbă s-auđe la nuoĭ pin kînćiśe, nu ĭe a nuastră, kî nuoĭ la ţap iĭ ḑîśem pîrś; puaće fi kă ń-a veńit đi la Kraĭna, ţarańi aşa kĭamă pîrśu — ova reč se kod nas čuje u pesmama, nije naša jer mi jarca zovemo „prč”; možda nam je došla iz Krajine, jer Carani tako zovu jarca (kaz. iz Tande u Gornjem Poreču) [Por.]

ţapańiţă /aşchie/ (i. ž.) — цепаница
a spart la ļamńe-n padurĭe, ş-a fakut ţapîăńiţ đi vinḑare — cepao je drva u šumi, i pravio je cepanice za prodaju [Por.]

ţapare /ţepar ?/ (i. s.) — ам
ţaparĭa ĭe ma kare mult uşurĭaḑă kînd sa înpinźe vrun tovar grĭeu — capare je am koji mnogo olakšava kada se gura neki težak teret [Bran.

ţa /ţeapă/ (i. ž.) — стожер
ţapa ĭe par lung karĭe sî baće în pomînt, şî pi lînga kare sa gramađiaşće klańa — stožer je dugačak kolac koji se nabije u zemlju, i oko koga se dene stog
grîu arĭe ţîapĭe lunź, da uorḑu şî mîĭ lunź — pšenica ima dugačke osti, a ječam još duže [Crn.]
s-a rîsturnat klańa ku fîn, k-a grîmađito la o pođină, da ţapa a fuost supţîrĭe, şî đin ļiemn putrîd, şî s-a kurmat pista mižluok — preturio se plast sena, jer je bio sadenut na padini, a stožer je bio tanak, od trulog drveta, i prelomio se po sredini [Por.]

ţapeńiĭe /ţepenie/ (i. ž.) — снага
marĭe ţapeńiĭe ĭe în buoĭ karĭe puot sî tragă tovar grĭeu — velika je snaga u volovima koji mogu da povuku težak teret
ţapeńiĭa ĭepuruluĭ ĭe-n pişuarĭe — snaga zeca je u nogama [Crn.]
kînd îş flomînd, or boilnau, n-aĭ ńiś o ţîpeńiĭe — kad si gladan, ili bolestan, nemaš nikakvu snagu [Por.]
sfuara gruasă arĭe mîĭ marĭe ţapeńiĭe đi kît a supţîrĭe — debeo konopac ima veću jačinu od tankog [Crn.]
măĭ mare ţîpeńiĭe avut lumĭa đemilt, đi kît nuoĭ akuma — veću izdržljivost su imali ljudi nekada, nego mi sada [Por.]

ţapin /ţapină/ (i. s.) — цепин
ţapinu ĭe fakut đi fĭer, are kuadă lungă, şî taiş întuors în źuos — cepin je napravljen od gvožđa, ima dugačku dršku, i sečivo okrenuto na dole [GPek]

ţapiş /ţăpiş/ (prid.) — усправан
ḑîśem đi śeva kî ĭe ţapiş kînd ĭe ţapîn, şî stă đirĭept în sus — kažemo za nešto da je „capiš” kada je čvrsto i stoji uspravno [Por.]

ţapîn /ţeapăn/ (prid.) — снажан
uom ţapîn, la trînćală ku tuoţ a dat đi pomînt — jak čovek, na rvanju je svakoga tresnuo o zemlju
saśi aĭ ţasuţ în razbuoĭ sînt mult mîĭ ţapiń đi kît aĭ kumparaţ — džakovi koji su izrađeni od domaće tkanine, izdržljiviji su od kupovnih [Crn.]
mînkarăm ţapîn, şă ńi pusărăm pi lukru — najedosmo se dobro, i legosmo na posao
đi kosîtuorĭ trîăbe mînkare ţapînă — za kosače treba jaka hrana [Por.]

ţapļi /ţăpligă/ (i. ž.) — цепаница
am spart ļamnjiļi, am fakut ţapļiź şî ļ-am vindut — iscepao sam drva, napravio sam cepanice, i prodao [Crn.]
în tuota ḑîu vińe fiu-mĭu, şî-n skurtă ţapļiźiļi sî ļi puot baga-n şporĭet — svaki dan mi dolazi sin, i krati mi cepanice da ih mogi ubaciti u šporet [Por.]
mi s-a înţapat o ţapļigă supt ungiĭe — zabola mi se cepljika pod nokat [Crn.]

ţapuos /ţepos/ (prid.) — бодљикав
am samînţă đi grîu, ama nu l-aş samana kî ĭe prĭa ţapuos ş-amunkă sî ļagă snuopi — imam seme pšenice, ali ga ne bih sejao jer ima duge osti, pa se teško vezuje u snopove [Crn.]

ţaran /ţăran/ (i. m.) — Царан
ţaranu ĭe rumîn đi la Kraĭna — Caran je Vlah iz Krajine
ţarań sînt pomînćeń, da aĭ đi pi lînga Dunîrĭe sînt şî peşkarĭ — Carani su zemljoradnici, a oni pored Dunava su i ribari [Por.]

ţarankă /ţărancă/ (i. ž.) — Царанка
ţaranśiļi puţîn lukră ku viće, ĭaļe sînt măĭ mult pomînćiańe — Caranke malo rade sa stokom, one su većinom zemljoradnice
mulţ baĭeţ đi la nuoĭ sînt însuraţ ku ţarănś — mnogi naši momci oženjeni su Carankama [Por.]

ţa1 /ţară/ (i. ž.) — држава
đi şasă ań am trekut triĭ raturĭ, pistă triĭ ţîărĭ, ş-am ažuns đi unđe am pļakat — za šest godina prošao sam kroz tri rata, preko tri države, i vratio se odakle sam krenuo [Crn.]
ţară strină — tuđa zemlja, druga država; inostranstvo
Ţara rumîńaskă — Vlaška [Por.]

ţară2 /ţeară ?/ (i. ž.) — даћа
ţara ĭe pomană kare sa dîă la-l muort în ḑîua-ĭa kînd ăl îngruapă — „cara” je daća koja se namenjuje pokojniku na dan kada ga ukopaju [Por.]

ţari /ţarină/ (i. ž.) — царина
la Ţarină nu ma-ĭastă kăş, d-aśĭa pļiakă luokuriļi — na Carini više nema kuća, odande počinju njive
la Ţarină în tuotdăuna ĭarna ĭastă naĭmĭeţ, da vara luokuriļi îs pļińe dă apă — na Carini su svake zime veliki smetovi, a leti su njive pune vode [Hom.]
ţarînă s-a kĭemat uşa lu gard đi stobuorĭ, ku kare đi vrodată a fuost îngrađit tuot satu — carina je naziv za vrata kroz koja se ulazilo u ogradu od kolja, kojom je nekada bilo ograđeno celo selo [Por.]

ţarî /ţărână/ (i. ž.) — земља
kînd faś muşuruoń la kukuruḑ, gramađaşće ţarînă la radaśină — kad zagrćeš kukuruz, nagomilaj zemlju oko korena [Crn.]
kînd sa-ngruapă al muort, sa lapîdă kîta pomînt pi ļagînu luĭ, şî sa ḑîśe săĭ fiĭe ţarîna uşuară — kada se pokojnik spušta u grob, baca se malo zemlje na njegov sanduk, i kaže se neka mu bude laka zemlja [Por.]

ţark /ţarc/ (i. m.) — сеник
am îngrađit klańa ku ţarku, sî nu manînśe vićiļi fînu — ogradio sam plast senikom, da stoka ne pojede seno [Crn.]
bagă mńiĭi-n ţark, să nu sugă uoiļi pănă nu ļi mulźem — zatvori jagnjiće u obor, da ne sišu ovce dok ih ne pomuzemo [Por.]

ţaruş /ţăruş/ (i. m.) — шиљак
am mĭers điskulţ, şî ma-nbrukat într-un ţaruş đi spińe — išao sam bos, i naboo sam se na jedan šiljak od trna
đin kîta s-îm skuată uoki un ţaruş đin krĭangă frîntă — umalo da mi izbije oči patrljak jedne slomljene grane [Crn.]
krĭanga alu spińe pļină ĭe đi ţaruşă — trnova grana puna je bodlji [Por.]

ţasa /ţese/ (gl. p.) — ткати
muma ĭe akas, numa śe n-anśeput ţasa — majka je kod kuće, samo što nije počela tkati
şćiu sî ţîăs kî ma-nvaţat muma — znam da tkam jer me naučila majka
nu stîă pi luok, numa ţîasă-n tuaće părţîļi — ne drži ga mesto, samo se frćka na sve strane [Crn.]

ţasîtu /ţesătură/ (i. ž.) — тканина
ţasîtură đin kîńipă ĭe koźa aspră — tkanina od konoplje je prilično oštra
ţasîtură đi śuarik muara sî fiĭe batută bińe — tkanina za sukno mora da bude dobro sabijena [Crn.]

ţasut1 /ţesut/ (i. m.) — ткање
la nuoĭ muĭeriļi s-apukă đi ţasut dupa Sveći Ńikuola đi ĭarnă, orĭe dupa Sveći Ĭovan — kod nas žene počinju da tkaju posle Svetog Nikole, ili posle Svetog Jovana
ţasutu puaće sî fiĭe în duauă, ore-n patru iţă — tkanje može biti u dve ili u četiri niti [Crn.]

ţasut2 /ţesut2/ (prid.) — ткан
nu măĭ kată ńima păturĭ ţasuće — ne traži više niko tkane ponjave [Por.]

ţa /ţeavă/ (i. ž.) — цев
ĭerĭ mi s-a frînt o ţauă la pĭađika đi traktur — juče mi se polomila jedna cev na kočnici traktora
fakuĭ kîća ţîăvĭ đi suok, k-o sî-ĭ trîabĭe mumi sî pună baćala kînd va ţasa — napravio sam nekoliko cevi od zove, jer će trebati majci da namotava potku kada bude tkala [Crn.]
ţaua sa îngăură ku sfrĭađiru — cev se buši svrdlom
ţauă đi ļiemn — drvena cev
ţauă đi fĭer — metalna cev
ţauă đi sovĭaĭkă đi razbuoĭ — cevka za tkački čunak [Por.]

ţauri /tub/ (i. ž.) — чаура
gasîĭ o ţaurikă đi plumb đi puşkă — našao sam čauru od puščanog metka
da kît va fi ţaurika đi tun? — kolika li je topovska čaura? [Crn.]

ţălui /?/ (gl.) — лајати
đestul, nu măĭ ţălui la lume — dosta, nemoj više lajati na ljude (Leskovo) [GPek]

Ţăļigrad /Ţăligrad/ (i. m.) — Цариград
Ţăļigradu a fuost oraş turśiesk — Carigrad je bio turska varoš [Por.]

ţăļină /ţelină/ (i. s.) — крчевина
am un lukratuorĭ, îm tîrsîaşće ţăļina — imam jednog radnika, trsi mi krčevinu [Por.]
ţăļină ĭe kînd sa ară ļivađa măĭ întîń; arĭ la ţăļină — „celina” je kada oreš livadu prvi put; oreš „celinu” (Jasikovo) [GPek]

ţăļinuos /ţelinos/ (mn. ţăļinuoş, ţăļinuosă) — лединаст
în moşîĭa-mĭa, pomîntu ĭe ţăļinuos — na mom posedu, zemljište je ledinasto [Por.]

ţăļińiş /ţeliniş/ (i. s.) — лединиште
s-a pirasît saćiļi, a ramas ţăļińiş guol în tuaće părţîļi — sela su opustela, ostale su gole ledine na sve strane [Por.]

ţărmuri /ţărmuri/ (gl. p. ref.) — уздизати (се)
dupa pouod sa ţărmurĭaşće pomîntu unđe a dus apa namuol — posle poplave stvore se brežuljci tamo gde je voda nanela mulj [Por.]

Ţărovana /Ţerovana/ (i. ž.) — Царована
sa puvestîaşće kî la Ţărovana în vrĭamĭa lu rimļeń a fuost rudnik, or kă kuzńiţă — priča se da je na Carovani u vreme Rimljana bio rudnik, ili kovačnica (Crnajka) [Por.]

ţăsa /ţese/ (gl. p.) — ткати
ar fi bun kînd muĭerļi nuaştre ar puća ţăsa ka babiļi nuaştre vrodată — bilo bi dobro kad bi naše žene mogle tkati kao naše bake nekad II. (fig.)
stîăĭ în luok, nu-m ţăsa înkuaś-înkoluo — smiri se, nemoj mi šetkati tamo-amo
kopiļe, fi mĭarńik, să nu-ţ ţîăs una dupa kap — dete, budi mirno, da ti ne lupim jednu zavrat [Por.]

ţăuok /căval ?/ (i. m.) — кавал
ţăuok ĭe fluĭer fara duop — kaval je frula bez čepa
ţăuoku are uopt găurĭ, şasă dă parća dă sus, ka la fluĭer, a şapćiļa ĭe dă źuos la đeađito-l mare, a dă uopt ĭară dă źuos, la urmă, dă đeađito-l mik — kaval ima osam rupa, šest sa gornje strane, kao kod frule, sedma je s donje strane za palac, a osma je opet sa donje strane, ali na kraju, za mali prst [Mlava]

ţăvuaśe /ţeavoacă/ (i. ž.) — цевчина
a skobit o ţăvuakă în ļiemn, ĭuo iĭ spun kî ĭe ţaua prĭamare, ĭel nu ma krĭađe — izbušio je jednu cevčinu u drvetu, ja mu kažem da je cev prevelika, on mi ne veruje
am avut trĭabă ku una, frumuasă muĭarĭe, ama n-avut fluaśe numa ţăvuaśe — imao sam odnos sa jednom, lepa žena, ali nije imala dlake neko cevčine [Por.]

ţîańik /ţănic/ (i. m.) — столњак
înćinźe ţîańiku, şî puńe prînḑu — prostri stolnjak, i postavi ručak [Crn.]
pin ţîăńik a strîkurat ļeşîĭa kînd a spalat skimburļi la albe — kroz „cenik” su cedili ceđ, kada su prali veš na valovu (Tanda) [Por.]

ţîărmur /ţărmure/ (i. m.) — узвишење (геог.)
pi drumu kîtra munće, ĭastă un ţîărmur ku pripur mare, no-l trĭeś ku karu fara doa parĭekĭ đi buoĭ — na putu prema planini, ima jedno uzvišenje sa velikim usponom, ne možeš da ga pređeš kolima bez dva para volova [akc.

ţîăst /ţest/ (i. m.) — вршник
ţîăstu đi bîtrîńaţă s-a fakut đi pomînt — vršnik se nekada izrađivao od zemlje
ţîăstu sa astrukă ku spuḑă — vršnik se pokriva žeravicom [Por.]
puńe tînaćaua pi śirińe — stavi vršnik na crepulju [GPek]

ţîţa uoĭi /ţiţa-oii/ (i. ž.) — арника
frunḑa lu ţîţa uoĭi ĭe bună đi durĭare la burtă — list arnike je dobar za bolove u stomaku (Neresnica) [Zvizd]
ţîţa uoĭi s-a mistakat ku măĭ mulće ĭerburĭ, ku kare la Sînźuorḑ, înainća mulsuluĭ, s-a uns ţîţîļi la uoĭ — ova biljka se mešala sa drugim biljkama, kojima su se na Đurđevdan, pre prve muže, ovcama mazale sise (Krivelj, zapis. D. Dragić ) [Crn.]

ţîţai /țîțîí/ (gl.) — скакутати
kopiļe, nu ţîţai atîta, sî nu sparź śaua — dete, ne skakući toliko, da nešto ne razbiješ
kînd auḑî kî baba o sî vină pi la nuoĭ, ţîţai đi drag — kad je čuo da će baka da nas poseti, poskočio je od radosti
kînd vaḑu kî-ĭ s-a bagat uoĭiļi mĭaļe în viĭe, porńi sî ţîţîĭe đi śudă — kad je video da su mu moje ovce ušle u vinograd, počeo je da se trese od besa [Crn.]

ţîţă /ţâţă/ (i. ž.) — сиса
ku aşa ţîţă ar puća sî krĭaskă źemanarĭ — sa takvim sisama mogla bi da doji blizance
îĭ mĭarźe lapćiļi đin ţîţă ka apa đin urśuor, đi aĭa ĭe kopilu marĭe şî kreskut — teče joj mleko iz dojki kao voda iz testije, zato je dete zdravo i napredno
đin urśuor apă bĭeĭ pi ţîţă — iz testije vodu piješ na usniku [Crn.]
dă ţîţă — doji
dă ţîţă la kopil — doji dete
dă ţîţă la sapă — (dosl.) „daje sisu motici”, „doji motiku”: zabušava na poslu, ne kopa, već stoji grudima naslonjen na držalje motike [akc.
ţîţîşuare boldorĭaļe — jedre, nabrekle, oštre, istaknute sise [Por.]

ţîţî /ţâţână/ (i. ž.) — шарка
đaţă ku kraku, şî skuasă uşa đin ţîţînă — udario je nogom i izbio je vrata iz šarki [Por.]

ţîţuos /ţâţos/ (prid.) — сисат
ţîţuasă ka vaka — sisata kao krava
fakut ĭe prĭa ţîţuos, şî ma ćĭem kî atîrnă vrunđiva — napravljen je previše šiljasto, i bojim se da će negde da zakači [Por.]

ţîfnă /ţâfnă/ (i. ž.) — избочина
dupa ţîfna-ĭa ĭe kasa mĭa — iz one uzvišice je moja kuća [Crn.]
ţîfnă sa ḑîśe la ţărmur askuţît unđe sa-npreună doă ogaşurĭ — „cifna” se kaže za šiljak brežuljka koji se javlja na sastavu dva potoka
kînd vĭeḑ o pĭatră mare sîngură pi kîmp, ḑîś: „Ăće o ţîfnă-n mižluoku kîmpuluĭ!" — kada vidiš veliki usamljeni kamen na poljani, kažeš: „Evo jedne ’cifne’ na sred poljane!” (Jasikovo) [GPek]
ći prinḑ ku nasu đi pomînt pănă ĭeş pi ţîfnă-n sus — hvataš se nosom za zemlju dok izađeš uz striminu na gore (Tanda, Rudna Glava) [Por.]
ţîfnă ĭe uom kare sa mîńiĭe đi fiĭe-śe — „cifna” je čovek koji se ljuti za bilo šta [GPek]

ţîfnuos /ţâfnos/ (prid.) — пргав
numa m-am glumit ku ĭa, n-am şćut kî ĭe atîta đi ţîfnuasă — samo sam se našalio sa njom, nisam znao da je toliko prgava [Crn.]
nu kućeḑ s-îĭ ḑîś ńimika, ĭuta sa mîńiĭe, atîta ĭe đi ţîfnuos — ne smeš ništa da mu kažeš, brzo se naljuti, toliko je przničav [Por.]
luok ţîfnuos, nu ĭe đi ńimika — mesto puno izbočina, nije ni za šta [Por.]

ţîfńa /ţâfneală/ (i. ž.) — прзничавост
s-a pus o ţîfńală pi fata-sta, numa frkuańe ka mîţa naruoadă, sigurat a lasat-o baĭatu — ova devojka je postala przničava, samo frkće kao luda mačka, sigurno ju je ostavio momak [Por.]

ţîfńitu /ţâfnutire/ (i. s.) — прзница
đi kînd s-a goļit butońu în podrum, moşu s-a fakut o ţîfńitură đi uom, numa fîrfuańe, sa zbĭară pi tuoţ đi fiĭe śe, da slab şî manînkă — otkad se ispraznilo bure u podrumu, čiča je postao prava prznica, samo frkće, viče na sve za bilo šta, a slabo i jede [Por.]

ţîgan /ţigan/ (antr.) — Ром
in sat ţîgańi a ogođit kuortu, ş-a porńit sî vindă marfă đi fĭer — u selu su Cigani postavili čergu, i počeli su da nude robu od metala
komşîka pi o gaină a luvat đi la ţîgań un bļid, ḑîaśe ļingurĭ, şî kîća fusă — za jednu kokošku, komšika je od Cigana kupila činiju, deset kašika, i nekoliko vretena [Crn.]
în Porĭeśa, a fuost kunoskuţ ţîgan laĭeţ, kare a lukrat la fĭer, şî ţîgań rudarĭ, kare a lukrat la ļiemn — u Poreču su bili poznati „crni” Cigani, koji su se bavili gvožđem, i Cigani „rudari”, koji su obrađivali drvo
kare guod a lukrat la fĭer, kare a fuost kovaś, fi-va ţîgan, fi-va rumîn, a fuost poļikrit „ţîgan” — kogod se bavio gvožđem, ko je bio kovač, bio Ciganin ili Vlah, dobijao je nadimak „ciganin”
đi ţîganu — severac, hladan vetar koji duva sa severa [Por.]

ţîgankă /ţigancă/ (i. ž.) — Ромкиња
ţîganka ĭe fata or muĭarĭa lu ţîgan — Romkinja je ćerka ili žena Roma
ţîgankuţă — (demin.) Cinagčica [Rom.]

ţîgańa /ţâganeamă ?/ (zb. i.) — циганија
đi unđe a veńit atîta ţîgańamă în satu nuostru? — odakle je došla tolika ciganija u naše selo?
nu măĭ sa puaće traĭi đ-atîta ţîgańamă — ne može se više živeti od tolike ciganije [Por.]

ţîgańaşće /ţigăneşte/ (pril.) — цигански
ţîgańi đin Lukuva nu şćiu ţîgańaşće — Romi iz Lukova neznaju romski [Crn.]
dakă vrĭeĭ sî faś kimîtă kî vorbĭeşć ţîgańaşće, ḑîś ku gîtu strîns: „Kar nou, par nou; sok avĭem, sok arđem!” — ako hoćeš da imitiraš ciganski govor, kažeš stegnutog grla: „Kola nova, kolac nov; zovu imamo, zovu ložimo!” [Por.]

ţîgańesk /ţiganesc/ (prid.) — ромски
koluo sî vîađe kuortu ţîgańesk — tamo se vidi romska čerga
mîĭ marĭ kîăş în Lukuva sînt kîăşîļi ţîgańeşć — najveće kuće u Lukovu su romske kuće [Crn.]

Ţîgańiĭe /ţigănie/ (i. ž.) — Циганија
akuma în Ţîgańiĭe nus măĭ Ţîgań, sa mutat tuoţ la Ńigoćin, da uńi la Măĭdan — danas u Ciganiji nema više Roma, svi su se iselili u Negotin, a neki u Majdanpek
o ţîgańiĭe mare a tunat întra iĭ, n-o sî ĭasă la bińe — neki veliki ciganluk je ušao među njih, neće izaći na dobro [Por.]

ţîĭe /ţie/ (zam.) — теби
ĭuoće ţîĭe o pară, da şî ţîĭe una, sî nu ći mîńiĭ — evo tebi jedna kruška, a i tebi jedna, da se ne ljutiš [Crn.]
ţîĭe ţî śudă pi mińe, ama n-aĭ đi śe, kă nu mis đevină — ti si ljut na mene, ale nemaš zašto, jer nisam kriv [Por.]

ţîkai /tăcăi/ (gl.) — чукати
uĭće la śaso-la în parĭaće, n-a fi statut, kă nu-l măĭ aud să ţăkîĭe — pogledaj onaj zidni sat, da nije stao, jer ga više ne čujem da kuca [Por.]

ţîkă /ţâcă/ (i. ž.) — сорта
aşa ţîkă đi lume rîa, n-a măĭ vaḑut ńima — takvu sortu loših ljudi, još nije video niko
draku va şći đi unđe sa traźe ţîka luor — đavo će ga znati odakle se vuče njihova loza
nu sînt iĭ đin ţîka nuastră — nisu oni iz naše loze
kopiļe, trasńirĭa-n ţîka-tĭa, draśaskă — dete, grom ti spalio đavolsku narav [Por.]

ţîkļiaće /ţiclete/ (i. m.) — бргљез
ţîkļiaće ĭe pasîrĭe mikă, ku ćiku lung şî ku pĭańe vînîće, faśe gaură în ļiemn şî-n gaura-ĭa faśe kuĭb — brgljez je mala ptica sa dugim kljunom i plavim perjem, pravi rupu u drvetu i u toj rupi pravi gnezdo [Por.]

ţîļiļiu /ţâliliu/ (uzv.) — цмиздрење
śe drak ĭe, mă, la kopilo-la, đi ţîńe „ţîļiļiu” una-ntruuna? — šta je, kog vraga, onom detetu, da jednako cmizdri? [Por.]

ţîmboĭat /?/ (prid.) — љутит
śе ć-aĭ înţîmboĭat atîta? — što si se toliko nadurio? (Topolnica)
uom înţîmboĭat — nadmen, naduvan, prepotentan (Tanda) [Por.]

ţîmĭentă /ţiment/ (i. ž.) — цимента
lînga fîntînă am lasat o ţîmĭentă, atîrnată într-o krĭangă, să aĭbă drumaşî ku śe să bĭa apă — pokraj izvora sam ostavio cimentu, okačenu o jednu granu, da putnici imaju čime da piju vodu (Rudna Glava) [Por.]

ţîmpur /ţâmpor/ (i. s.) — шибица
adu kućiĭa đi ţîmpur — daj mi kutiju šibice
dăm un bît đi ţîmpur — daj mi jedno palidrvce [Buf.]
am kumparat ţîmpur đi ţîmpurit butuańiļi đi vin — kupio sam sumpor za sumporisanje buradi za vino
în Buor nu sî puaće sufla đi fum đi ţîmpur — u Boru se ne može disati o sumprnog dima [Crn.]

ţîmpuri /ţămpori/ (gl.) — сумпорисати
mîńe oĭ ţîmpuri butuańiļi đi vin — sutra ću sumporisati burad za vino [Crn.]

ţînatuo /ţânator ?/ (prid.) — држећи
înkă ĭe ĭel ţînatuorĭ, dakă arĭe mulţ ań — još je on držeći, iako ima mnogo godina [Crn.]

ţînţa2 /ţânţar/ (i. m.) — Цинцарин
la nuoĭ đemult a veńit în sat triĭ fraţ, ţînţarĭ, a fuost marĭ ńigustuorĭ; ĭastă đin ţîka-luor ş-akuma vro duauă-triĭ kăş — kod nas u selo davno su došla tri brata, Cincarina, bili su veliki trgovci; ima i danas od njihove loze dve-tri kuće [Por.]

ţînţa1 /ţânţar/ (i. m.) — комарац
ţînţarĭu suźe sînźiļi, şî fuźe — komarac siše krv, i beži [Por.]

ţîndîră /ţandără/ (i. ž.) — ивер
pănă am śopļit kuadă đi sakurĭe, sari o ţîndîră, şî ma lovi în frunće, đin kîta s-îm skuată uokĭu — dok sam deljao dršku za sekiru, odbio se jedan iver i udario me u čelo, umalo da mi izbije oko
îĭ sari o ţîndîră, şî să dusă — otkači mu se jedan iver, i ode
Marinkuońi au o ţandîră đin Voĭńeşći — Marinkovići vode poreklo od Vojnješći [Crn.]
adun ţîăndre sî fak fuoku — skupljam treske da naložim vatru [Por.]

ţîntă /cent/ (i. ž.) — цент
o ţîntă a fuost kît o parauă — cent je bio koliko jedna para
đ-o ţîntă mĭ-a skapat vuozu — za malo mi je voz pobegao [Crn.]
o ţintă ďe om — mali čovek [Kmp.]

ţînut /ţinut/ (i. s.) — област
ţînutu alu Rîu porĭeśi kuprinđe marźina Dunîri ku Đerdapu, Miruośu, Guolu, Şaşka ku Arnaglaua şî Gorńana ku Kîrşĭa mare — oblast Porečke Reke zahvata obalu Dunava sa Đerdapom, Miroč, Deli Jovan, Šašku sa Rudnom Glavom i Gornjane sa Velikim kršom
ţînutu kîsîtorit ku Rumîń ţîńe đila Muraua la zovîrńit, pănă la Ćimuok la rîsarit — oblast naseljena Vlasima zahvata od Morave na zapadu do Timoka na istoku [Por.]

ţîńa /ţinea/ (gl.) — држати
muĭarĭa ţîńa frîu, da uomu ku umîru supus ţîńa karu sî nu să rastuarńe — žena je držala uzde, a muž je podmetnutim ramenom pridržavao kola da se ne preture
Vuoĭna Duman ţîńe muĭarĭe đin Vaļakuańa — Vojin Duman ima ženu iz Valakonja
ma ţînu la vuorbă pînă-n zavrńitu suariluĭ — zadržao me u razgovoru do zalaska sunca
sî ţînură kîńi đi mińe pîn nu trekuĭ konvĭeĭu — psi su me pratili dok ne pređoh krivinu
tata-muoş a ţînut minće mulće povĭeşć — moj pradeda je pamtio mnogo priča
muma mi-a ţînut parće kînd a vrut tata sî ma bată — majka me branila kad je otac hteo da me bije 7. pratiti nekoga ili nešto pogledom
ţîńa uoki la ĭa pînă treşa pi drum — pratio je pogledom dok je prolazila putem 8. čuvati
ţîńe dăćinļi aļi batrîńe — čuva stare običaje [Crn.]
aldrakuluĭ uom a fuost, s-a ţînut ku mulće muĭerĭ — vragolast čovek je bio, imao je mnogo ljubavnica [Por.]

ţîońa /ţiu ?/ (gl. n.) — цијукати
o pasarikă ţîuańe în salkă — neka ptičica cijuče na vrbi [Crn.]
îm ţîuańe urĭakĭa, sigurat ma vorbĭaşće vrunu đi rîău — pišti mi uvo, sigurno me neko ogovara [Por.]

ţîońa /?/ (i. ž.) — цијукање
ļesńe surḑăşć, đ-atîta ţîońală — lako ogluviš, od tolikog cijukanja [Por.]

ţîpa /ţipa/ (gl. p. ref.) — цичати
śe va ţîpa puorśi atîta, kî ļ-am dat đi mînkare? — zašto li svinje toliko skiče, kad sam ih nahranio?
nu ţîpa kopiļe, kă vińe mum-ta sî-ţ đa ţîţă — ne vrišti, dete, jer dolazi majka da te podoji [Por.]

ţîpăt /ţipăt/ (i. s.) — цика
în ţara surdă, ńima n-auđe ţîpîtu-n lume, ma kît đi tare sî fiĭe — u gluvoj državi niko ne čuje jauk u narodu, ma koliko jak da bude [Por.]

ţîpeńiĭe /ţepenie/ (i. ž.) — јачина
muĭarĭa n-are ţîpeńiĭe în mîń ka uomu, şî nu puaće să bată la parĭ în gard ku boruosu; aăla ĭe lukru voĭńiśiesk — žena nema snagu u rukama kao muškarac, i ne može maljem da nabija kočeve u ogradi; to je muški posao
ţapa nu ĭe batută bińe, şî nare ńiś o ţîpeńiĭe, are klańa ĭuta sî kadă — stožer nije dobro nabijen i nema nikakvu čvrstinu; plast ima brzo da padne [Por.]

Ţîpeńor /Ţepenior/ (i. m.) — Цепењор
đin Boşńak în Banatu rumîńesk, în prĭežba Golumbăţuluĭ la Dunăre, ar vińit în Măĭdan doĭ fraţ: Trailă ku Ńikolaĭe Đura; Ńikolaĭe ar fost om ţapîn, tare la pućare, şî în Măĭdan a kautat poļikră „ţîpeńor”, şî đin ĭel sînt toţ Ţîpeńori, da alu Trailă Đura ar rămas Đurońi — iz Bošnjaka u rumunskom Banatu, u pravcu Golupca na Dunavu, došla su u Majdanpek dva brata: Trailo i Nikola Đura; Nikola je bio čovek jak i snažan, i u Majdanpeku je dobio nadimak „cepenjor” (= sr [Buf.]

ţîperig /nişadăr/ (i. m.) — нишадор
ku ţîperig a ļekuit gîlśiļi la kopiĭ kînd s-a obrinćit — nišadorom je lečena upala krajnika kod dece [Crn.]

ţîpîrlan (i. m.) ● v. ţopîrlan [Por.]

ţîpĭel /papuc/ (i. s.) — ципела
am kumparat la muĭere ţîpĭeļ nuoĭ — kupio sam ženi nove cipele [Bran.

ţîporaz /?/ (i. m.) — бодљика
sîśararîm grîu, ramasîră numa ţîporază — požnjeli smo žito, ostadoše samo bodljike [Crn.]
ma-nbrukaĭ în tr-un ţîporag — nagazio sam na jednu bodljiku [Por.]

ţîr! /ţâr/ (uzv.) — црр!
nu puoţ sî duorm đi griĭirĭ: tuota nuapća numa „ţîr-ţîr” supt ferĭasta-mĭa — ne mogu da spavam od zrikavaca, celu noć samo „zri-zri!” pod mojim prozorom [Por.]

ţîrai /ţârâi/ (gl. p.) — звецкати
sî baź sama: kînd va ţîrai śuava pin kuoş, să şćiĭ kă s-a varsat saku ku buobiļi — da paziš dobro: kada bude nešto zveckalo u košu, da znaš da se odvezao džak sa zrnevljem
baće pĭatra đi rupĭe, numa ţîrîĭe pi puod — bije grad pa cepa, samo zvecka po krovu [Por.]

ţîraĭa /ţârâială/ (i. ž.) — звецкање
ţîraĭală s-auđe kînd kad ţîrţari, kînd baće pĭatra, or kînd sa varsă buobiļi đin sak — zveckanje se čuje kada pada krupa, kada bije grad, ili kada se prospu zrna iz džaka [akc.

ţî /ţâră/ (pril.) — мало
(u izr.) o ţîră — nešto malo
a lukrat o ţîră la rudńik, şî s-a lasat — radio je nešto malo u rudniku, pa je napustio
nu puot să fak koļaşa, kî mĭ-a ramas numa o ţîră đi fańină — ne mogu da napravim kačamak, jer mi je ostalo vrlo malo brašna
śarkă o ţîră — probaj malo, pokušaj [Por.]

ţîrţa1 /ţârţari ?/ (i. m.) — крупа
kînd kad ţîrţari, zapada sa korožîaşće, şî kopiĭi puot să mĭargă pi ĭa, şă sî nu sa skufundă — kada pada krupa, na snegu se stvara kora, po kojoj deca mogu da idu a da ne propadnu
sa kĭamă ţîrţarĭ, kî sînt marunţ, şî ţîrîĭe kînd kad — z ovu se „circari” jer su sitni, i zveckaju kad padaju [Por.]
ku pluaĭa a batut şî ţîrţarikă — uz kišu padali su i „cigančići” [Crn.]

ţîrţa2 /ţârţar/ (i. m.) — грах
o uală đi ţîrţarĭ, prînḑ đi tuoţ — grne graha, ručak za sve [Crn.]

ţîrk (uzv.) ● v. ţîr [Por.]

ţîrkońa /ţârcâi/ (gl. p. ref.) — измусти
vaka, uaĭa or kapra sa ţîrkuańe kînd ĭe bolnauă, şî nu sa puaće mulźa kalumĭa, numa kîćikîta — krava, ovca ili koza se izmuzuje kad je bolesna, i ne može dobro da se muze, nego samo pomalo
s-a dus baba să ţîrkuańe vaka, kî kopilaşu kată lapćişuor — otišla baka da muzne kravu, jer detence traži mlekce [Por.]

ţîrmuri (gl. p. ref.) ● v. ţărmuri [Por.]

ţîrmuruos /ţărmuros/ (prid.) — стрмо
akoluo ĭe aşa đi ţîrmuruos đi ńiś kapra nu puaće sî paskă — tamo je toliko strmo da ni koza ne može da pase [Crn.]

Ţîrna /Ţârna/ (i. ž.) — Црна
Ţîrna izvorĭaḑă supt Brĭeza, primĭaşće la đirĭaptă ogaşîaļe Bigru şî Ogaşul mare, da đi la stînga pi Fiļişana, şî sa împreună ku Pĭeku la Dîbiļug — Crna izvire ispod Breze, sa desne strane prima potoke Bigar i Veliki potok, a s leve Filišanu, i uliva se u Pek kod Debelog Luga [GPek]

Ţîrnaĭka /Ţârnaica/ (i. ž.) — Црнајка
Ţîrnaĭka ĭe sat rumîńesk, supt puala lu Guol — Crnajka je vlaško selo u podnožju Deli Jovana
Ţîrnaĭka sa otarîaşće ku Arnaglaua, Gorńana, Tanda, Klokośuouţu şî Plamna — Crnajka se graniči sa Rudnom Glavom, Gornjanom, Tandom, Klokočevcem i Plavnom [Por.]

ţîrnaśan /ţârnăcean ?/ (i. m.) — Црнајчанин
am un prĭaćin, ţîrnaśan — imam prijatelja, Crnajčanina [Por.]

ţîrnaśa /ţârnăceană/ (i. ž.) — Црнајчанка
ţîrnaśană ĭe însă muĭerĭaskă kare traĭaşće în sat Ţîrnaĭka, supt Guol, în Rîu Porĭeśi đi Sus — Crnajčanka je ženska osoba koja živi u selu Crnajka, ispod Deli-Jovana, u Gornjem Poreču [Por.]

ţîsatuor /ţesător/ (i. m.) — ткалац
ĭuo nu şćiu ńiś un uom s-a fi fuost ţîsatuorĭ, aăla ĭe numa lukru muĭerĭesk — ja ne znam ni jednog muškarca da je bio tkač, to je samo ženski posao
ţîsatuarĭa ĭe muĭarĭe kare ţîasă în razbuoĭ — tkalja je žena koja tka na razboju
mama a fuost tare bună ţîsatuare — baka je bila jako tobra tkalja [Por.]

ţîsatu /ţesătură/ (i. ž.) — тканина
a ramas đi la mama o gramadă đi ţîsaturĭ, am đi gînd să ļi vind, să nu ļi manînśe muoļi — ostala je od bake gomila tkanja, imam nameru da ih prodam, da ih ne izjedu moljci [Por.]

ţîş! /ţâş ?/ (uzv.) — шик!
nuoĭ şađem la umbră, da drako-la đi kopil veńi ku un maţ, şî - ţîş! - ńi udă şî fuźi — mi sedimo u hladu, a ono đavolje dete dođe sa nekim crevom, i - šik! - poprska nas i pobeže [Por.]

ţîşńi /ţâşni/ (gl.) — шикљати
sari śĭepu, şî đin butuoń ţîşńi vinu — izbi čep, i iz bureta šiknu vino [Crn.]
lukraĭ pi-n zapuşală mare, pănă nu-m ţîşńi sînźiļi pi nas — radio sam po elikoj vrućini, dok mi krv nije šiknula iz nosa
kopiļe, dakă ći măĭ prind kă furĭ, o să ći bat pănă kakăţî nu va ţîşńi đin ćińe — dete, uhvatim li te još jednom u krađi, ima da te bijem dok govna ne budu šiknula iz tebe [Por.]

ţîşńituarĭe /ţâşnitoare/ (i. ž.) — прскалица
đi fakut ţîşńituarĭe îm trîabĭe brśag, bît đi suok, bîćiśel đi razbik, şî kîlţ — za izradu prskilice treba mi britva, zovin štap, štapić za klip, i kučina [Crn.]

ţîşńitu /ţâşnitură/ (i. ž.) — млаз
la nađitura lu maţîļi đi apă, a bîşńit o ţîşńitură marĭe — na sastavku creva za vodu, izbio je veliki mlaz
ţîşńitura-ĭa nu mîĭ askultă pi ńima — taj nadmenko ne sluša više nikog [Crn.]
la lovit ţîşńitură — dobio je proliv (Tanda) [Por.]

ţîu! /ţiu/ (uzv.) — циу!
kopiî, sî taśeţ, ţîu sî n-aud!  — deco, ućutite, „ciu” da ne čujem! [Por.]

ţoa /ţoapă/ (i. ž.) — глупан
ţoapă grĭa, đin ĭel ĭasă num prostîĭ şî gruzaviĭ — težak glupan, iz njega izlaze samo prostote i bljuvotine [Por.]

ţoţă /ţoţă/ (i. ž.) — копа
au kuļes porumbu şî astădz au đe gînd să taie tuļeńi şî să fakă țoță — obrali su kukuruz i danas planiraju da poseku šašu i naprave kope [Pad.]

ţof! /ţof ?/ (uzv.) — шљап!
sa đisparţî đi nuoĭ, şî - ţof! ţof! - trĭeku pin apă, da nuoĭ rîmasîărîm la marźină — odvoji se od nas, i - šljap! šljap! - prođe kroz vodu, a mi ostadosmo na obali [Por.]

ţofai /tofăi/ (gl.) — шљапати
gîşćiļi s-a dus la baltă, şî kînd înśepură a ţofaĭa pin apă, sa spumîntară kîńi, şî-n śepură a latra, parke lupi tună pista iĭ — guske su otišle na baru, i kada su počele šljapati po vodi, psi se uplašiše, i počeše lajati kao da kurjaci kidišu na njih
ţuafîĭe pin morśilă — gaca po blatu [Por.]

ţofaîa1 /lăpoviţă/ (i. ž.) — лапавица
kînd înprauna ńinźe şî pluaĭe, sî faśe ţofaĭală — kada zajedno padaju sneg i kiša, nastaje lapavica [Crn.]

ţofaĭa2 /?/ (i. ž.) — шљапкање
s-auđe o ţofaĭală la rîu, ka kînd trĭaśe śeva rîu pin apă — čuje se neko šljapkanje na reci, kao da nešto prelazi reku kroz vodu [Por.]

ţoļiţă /ţoliţă/ (i. ž.) — оделце
a fakut ţoļiţă đi kopilaş kare a pļekat la şkuală — izradio je odelce za mališana koji je pošao u školu [Por.]

ţopîrlan /ţopârlan/ (i. m.) — момчић
ţopîrlan ĭe kopilandru, ńiś kopil, ńiś baĭat, numa śuaua pintra ĭaļe — „coprlan” je dečarac, ni dete, ni momak, nego nešto između [Por.]

ţrepană /?/ (i. ž.) — црепана
într-o vrĭamĭe am lukrat la ţrepană — jedno vreme sam radio na crepani [Por.]

ţrepa /?/ (i. m.) — црепар
veńi un ţreparĭ, şî ńi-n trabă dar ńi trîabe ţrĭep — došao je jedan crepar, i pitao nas je da li nam treba crep [Por.]

ţrĭep /ţâglă/ (i. m.) — цреп
vîntu mĭ-a luvat ţrĭepu đi pi ştală — vetar mi je odneo crep sa štale [Crn.]
a dus o gramadă đi ţrĭepurĭ, şî ĭa lasat l-înga gard — doneo je gomilu crepova, i ostavio ih je pored ograde
ţrĭepu ĭe astrukamînt nuou, a ĭeşît înkuaśa, pi dupa ratu-sta ku ńamţî — crep je nova vrsta pokrivača, pojavio se ovamo, posle rata sa Nemcima [Por.]

ţua /ţoală/ (i. ž.) — одело
ţuala sa-nbrakă şî sa puartă — odeća se oblači i nosi [Por.]

ţuţur /ţuţur/ (prid.) — точур
la ţuţur kurĭe apa, moara sî kumparăm nuou — na slavini curi voda, moramo da kupimo novu (s. Topolnica)
s-a fakut ţuţurĭe supt strĭeşîna kăşî — napravile su se ledenice ispod nadstrešnice II. (prid.) (nepr.)
bagă sama, să nu ći-nbruś în ţuţuro-la — pazi, da se ne nabodeš na taj šiljak
stă ţuţur — štrči; stoji uspravno [akc.

ţug /ţug/ (i. s.) — промаја
a fakut borđiu la luok înkis, n-a fuost ţug đestul să tragă fumu, şî ma mir kum nu ĭa kĭorît gluaćiļi đ-atîta fumaćeu — napravio je zemunicu na zaklonjenom mestu, nije bilo dovoljno promaje da povuče dim, i čudim se kako mu glota nije oslepela kod tolike dimčine?
kuoşu nu mi bun, pî muara kînd kuok la şporĭet să ţîn ţugu đeşkis — dimnjak mi nije dobar, pa moram kad pečem na šporetu da cug držim otvorenim
la kar đi buoĭ a fuost măĭ puţîn patru ţugurĭ, la tuata uosîĭa kî ći duauă; a ţînut uosîĭa ļegată đi drik — na volovskim kolima bilo je najmanje četiri cuga, na svakoj osovini po dva; držali su osovinu vezanu za trap [Por.]

Ţugińeşći /?/ (i. m.) — Цугињешћи
alu Ţugină — Cuginovi [Crn.]

ţuguĭat /ţuguiat/ (prid.) — истањен
śeva ĭe ţuguĭat kînd ĭe la vrun luok supţîĭat, kînd nu ĭe tuot una đarîndu — nešto je „cugujat” kada je na nekom mestu tanji, kada nije svuda jednak (Blizna) [Por.]

ţuĭkă /ţuică/ (i. ž.) — ракија
kopsăĭ kuomina, şî fakuĭ ţuĭkă numa kît đi kasa nuastră — ispekao sam kominu, i napravio sam rakije tek koliko za našu kuću [Crn.]
nuoĭ la rakiĭe iĭ ḑîśem ţuĭka numa kînd ńis kîta-n voĭa bună — mi rakiju zovemo cujkom, samo kada smo malo pod gasom [Por.]

ţuka /ţuca/ (gl. p.) — љубити
asară m-am ţukat furiş ku ĭa — sinoć sam se krišom ljubio sa njom
đimult kopiĭi a ţukat mîna l-aĭ batrîń — nekada su deca ljubila ruku starijima [Crn.]

ţukat /ţucat/ (i. s.) — љубљење
a krĭeskut fećiţa, bună ĭe đi ţukat — odraslo je devojče, dobro je za ljubljenje [Por.]

Ţouśa /Ţoca/ (i. m.) — Цока
Ţośuońi traĭesk în Saļişće, la luok kare-l kĭamă Mînastîrĭe — Cokići žive u Selištu, na mestu zvanom Manastirište
muĭarĭa đin ńamu-luor sa kĭamă Ţośuańe — žena iz njihove familije zove se Cokićka
măĭ batrîn, đi kare s-a puvestît, a fuost vrunu Stan Ţuośa, kare avut pi Fluorĭa Ţuośu şî pi Marćin Ţuośa — najstariji o kome se pričalo, bio je neki Stan Cokić, koji je imao Floru Cokića i Martina Cokića
Ţośuońi a fuźit în Gorńana đin munţîļi oraşuluĭ — Cokići su izbegli u Gornjane iz porečkih planina [Por.]

ţup /ţup/ (uzv.) — цуп
ţup-ţup, op-op! — cup-cup, hop-hop!
kopuoĭi răđikară ĭepuru, da ĭel, saraku, ţup koļa, ţup koļa, şî skapă — kerovi podigoše zeca, a on, siroma, cup onde, cup onde, i uteče [Por.]

ţupai /ţupăi/ (gl. p. ref.) — цупкати
kopilu a pļekat în piśuare, şî numa ţupîĭe đi drag — dete je prohodalo, i samo skakuće od radosti
ţupîĭe în luok sî sa îngalḑîaskă — skakuće u mestu da se zagreje [Por.]

ţupaĭa /ţopăială/ (i. ž.) — цупкање
am kopiĭ tare ńimĭarńiś, şî đi mulće uorĭ îm vińe sî noroḑîăsk đi ţupaĭala-luor pin kasă — imam jako nestašnu decu, i ponekad mi dođe da poludim od njihovog cupkanja po kući [Por.]

ţurfură /zdreanţă/ (i. ž.) — дроњак
će uĭtă, în śe ţurfurĭ sa îmbrakat, kum nu-ĭ ruşîńe? — gledaj, u kakve se dronjke obukla, kako je nije stid?
atîta đi sarak am fuost, đ-a-nmĭers numa-n ńişći ţurfurĭe, adunaće đi pin gunuaĭe — toliko sam bio siromašan, da sam iašao samo u nekim dronjcima, sakupljenim sa đubrišta [Por.]

ţurfuruos /zdrenţăros/ (prid.) — дроњав
ş-akuma ĭasă-n lume tuot ţurfuruos, dakă lukră, ş-are đin śe s-îş fakă ţuaļe uomeńeşć — i sada ide sav dronjav, iako radi, i ima odakle da sebi napravi ljudsku odeću [Por.]

ţurik! /ţuruc!/ (uzv.) — цурик!
kînd vrĭeĭ kalu să mĭargă înapuoĭ, zbĭerĭ „ţurik-napuoĭ!”, da pi vaś zbĭerĭ „stu-napuoĭ!” — kada hoćeš konja da teraš unazad, vičeš „curik-nazad!”, a na krave vičeš "stu-nazad!" [Por.]
č


ča /ceată/ (i. ž.) — чета
vorba „čată” la noĭ a-nbătîrńit şi s-a pĭerdut, akuşa număĭ să spuńe „čată” — reč „čată” kod nas je zastarela i nestala, sada se više ne kaže „čată” [Kmp.]
ć


ća /cea/ (uzv.) — ћа
vaka karĭe arĭe-nvăţu sî tragă la „ća”, sî-nžugă đi đirĭapta, şî kînd trîabĭe abatut karu la đirĭapta, numa sî strîgă „ća” — krava koja ima naviku da vuče na „ća” (udesno), preže se sa desne strane, i kad kola treba da se skrenu u desno, samo se vikne „ća” [Crn.]

ćaĭ /ceai/ (i. m.) — чај
lumĭa nuastră a kuļes ĭarbă ńagră, şî ĭarna a fĭert ćaĭ đi tuşît şî durut la burtă — naši ljudi su brali nanu, i zimi kuvali čaj protiv kašlja i bolova u stomaku [Crn.]
măĭ bun ćaĭ ĭe đi fluarĭa đi ćiĭ — najbolji čaj je od lipovog cveta [Por.]

ća /teakă/ (i. ž.) — ножница
nu ĭe bun sî puorţ kuţîtu fîră ćakă, kî puoţ sî ći taĭ — ne valja da nosiš nož bez kanija, jer možeš da se posečeš [Crn.]
ćakă đi dus kuća, đi askuţît kuasa — futrola za nošenje brusa, kojim se oštri kosa (Plavna) [Pad.]

ćakmă /jgheab/ (i. z.) — жљеб
ćakma-n puop s-a skobit ku alat karĭe s-a kĭemat „pruosîk” — žljeb u direku dubio se alatom zvanim „prosek”
kasă în ćakme — čatmara [Crn.]

ća /teamă/ (i. ž.) — страх
în lume s-a bagat o ćamă đi fuamiće — u narod se uvukao nekakav strah od gladovanja
kopiĭi đi ćamă s-a ļekuĭit ku điskînćik — deca su od straha lečena bajalicama [Crn.]

ćask /teasc/ (i. s.) — притискивач
ćask ĭe fakut đin patru blanuţ înkruśişaće, kare sa pun pi varḑă în pućină, da pi ĭaļe sa puńe o pĭatră, să pisaḑă varḑa în rasurĭ, să nu fiĭe-n săk — pritiskivač je napravljen od četiri ukrštene daščice, koje se stavljaju na kupus u kaci, a na njih se stavlja jedan kamen, da pritisne kupus u rasol, da ne ostane na suvom (Tanda)
ćasku ĭe o ļaspiđe ńaćidă, skuasă đi la fundu rîuluĭ, ku kare sa pisaḑă varḑa akră în kadă — pritiskivač je jedan gladak pločast kamen, izvađen sa dna reke, kojim se pritiska kiseli kupus u kaci (Rudna Glava) [Por.]

ćaşkă /ceaşcă/ (i. ž.) — шоља
ćaĭu sî bĭa đin ćaşkă marĭe — čaj se pije iz velike šolje [Crn.]

ćeća /cecia/ (i. ž.) — тетка
ćeća la nuoĭ sa ḑîśe numa la suora lu tata — ćeća se kod nas kaže samo za očevu sestru
uomu lu ćeća ĭe matuşuoń — ćećin muž je teča
ćećo, vinu pănă la nuoĭ — ćeća, dođi do nas
la suora lu muma ḑîśem ćeĭkă — majčinoj sestri kažemo tekta [Stig]
ćeće ĭe suora lu tata ş-alu muma — ćeća je majčina i očeva sestra (Zlot, zapadna polovina)

ćeir /ceair/ (i. s.) — чаир
ćeiru ĭe paşuńe đi viće, îngrađită, pi kare vićiļi pask fara pîkurarĭ — čair je ograđeni pašnjak, na kome stoka pase bez čobanina [Por.]

ćeĭ /tei/ (i. m.) — липа
đin ļiemnu đi ćeĭ sa fakut blîăń đi loitre đi kar, da fluarĭa đi ćeĭ sî kuļaźe đi ļekuit durĭarĭarĭ la burtă — od lipovog drveta rezale su se daske za kanate na kolima, a lipov cvet se bere za lečenje bolova u stomaku
ku kuaža supţîrĭe a đi ćeĭ lumĭa đimult a ļagat viĭa — lipovom likom su ljudi nekada vezivali vinovu lozu [Crn.]

ćeĭkă /ceică/ (i. ž.) — тетка
ćeĭkă ĭe suora lu tata ş-alu muma — tetka je očeva i majčina sestra
uomu lu ćeĭka ĭe mutuşuoń — tetkin muž je tetak (teča) [GPek]
am ramas sarak đi mik, pî m-a krĭeskut ćeĭkă ku mutuşuońu ka pi kopilu luor — ostao sam od malena siroče, pa su me podigli tetka i teča kao svoje dete [Por.]
ćeće, unđe mutuşuońu? — tetka, gde je teča? (Zlot, zapadna polovina) [Crn.]

ćekĭar /cicar/ (i. m.) — шикара
în tîlvă a krskut ćekĭar đi nu puoţ sî strabaţ — na brdu je izrastao čestar, de ne možeš da se probiješ [Crn.]
ćikar ĭe o padure maruntă đi nu puoţ sî mĭerź pin ĭa — šikara je sitna i gusta šuma da ne možeš da ideš kroz nju [Por.]

ćemĭa /teme/ (gl. p. ref.) — страховати
đi śe ć-aĭ ćemĭa đi moruoń, daka moruoń nu ĭastă? — zašto bi se plašio vampira, ako vampira nema?
saćanu mîĭ mult sî ćamĭe đi sîaśită şî đi pĭatră — seljak najviše strepi od suše i od grada [Crn.]
đi kînd m-am mîritat, barbatu ma ćamĭe ku Pîătru, kî mĭ-a fuost vrodată baĭat, da ĭuo ku uomu akuma n-am ńimika — od kad sam se udala, muž me sumnjiči zbog Petra, jer mi je nekada bio momak, a ja sa čovekom sada nemam ništa [Por.]

Ćerkez /cerchez/ (i. m.) — Ћеркез
Ļikă Ćerkez a fuost bažukuruos uom şî glumeţ — Ilija Ćerkez je bio čovek šeret i šaljivdžija [Crn.]

ćerlam /amăreală/ (i. s.) — чемер
traĭu mĭ-a fuost pļin dă ćerlam — život mi je bio pun čemera [Pom.]

ćesala /cesala/ (gl. p.) — тимарити
o vakă arĭe, şî ńiś pi ĭa nu o puaće ćesala kum trîabe — jednu kravu ima, pa ni nju ne može timariti kako valja [Crn.]

ćesalat /ţesălat/ (prid.) — истимарен
kalu ĭe ćesalat, puoţ sî-l înkaļiś şî să pļeś la drum — konj je istimaren, možeš da ga uzjašeš i kreneš na put [Crn.]

ćesa /cesală/ (i. ž.) — чешагија
la panađur muara sî kumpîr ćesală nuauă, kî la asta îĭ sa mînkat đinţî — na vašaru moram da kupim novu češagiju, jer su se na ovoj izjeli zupci [Crn.]
ku ćesala sa ćesaļaḑă măĭ mult vaśiļi, da s-a ćesalat şî kaĭi, kare ĭ-avut — češagijom su se najviše timarile krave, a timareni su i konji, ko ih je imao [Por.]

ćeşî /teşi/ (gl. p.) — искосити
bîtu đi piskuańe đi salkă sî puaće raćeḑa, ore ćeşî — štap za pištaljku od vrbe može se iseći ravno, ili iskositi [Crn.]

ćeşî /teşilă/ (i. ž.) — торбица
în ćeşîlă lukratuori a dus mînkarĭe la lukru — u torbici su radnici nosili hranu na posao [Por.]

ćeşît /teşit/ (prid.) — искошен
kînd oltańeşć, raćeḑu la pĭelţ trîabĭe sî fiĭe ćešît — kad kalemiš, rez na pelceru treba da bude iskošen [Crn.]
kînd muĭerļi fak fifă, taĭe ţaua la un kîpatîń ćeşît, da alalt ăl lasă astupat — kada žene prave „fifu”, seku otvoreni kraj cevčice ukoso, a drugi ostave da bude zatvoren (Jasikovo) [GPek]

ćeşîtu /teşitură/ (i. ž.) — косина
în luok sî taĭe bîrna đirĭept, ĭel ĭa fakut ćeşîtură — umesto da iseče gredu pravo, on ju je isekao ukoso [Crn.]

će /şaretă/ (i. ž.) — чезе
ćeză n-avut tuot nat, numă găzdoćińļi — čeze nije imao svako, samo bogataši [Por.]

ćigańe /tigaie/ (i. ž.) — тигањ
tuată kasa a avut ćigańe adînkă ku piśuarĭe, karĭe sî puńe pi fuok, ćigańe ku kuada lungă, şî ćigańe mikă ku kuada skurtă — svaka kuća je imala dubok tiganj sa nožicama, koji se stavlja na vatru, tiganj sa dugačkom drškom, i mali tiganj sa kratkom drškom [Crn.]
ĭastă duauă fĭelurĭ đi ćigăń: skunđe, fara piśuare, kare s-a pus pi firastău, şî ku triĭ piśuare şî ku kuadă, kare s-a pus pi vatra fuokuluĭ — ima dve vrste tiganja: plitki, bez nogu, koji se stavljao na sadžak, i sa tri noge i drškom, koji se stavaljao na ognjište [Por.]

ćigori /tigori/ (gl.) — оскудевати
am fuost sarak, ş-am ćigorit đi tuaće — bio sam siromah, i uskudevao sam u svemu
nu vor kopiĭi miĭ sî ćigorĭaskă đi ńimika — ne želim da moja deca žude ni za čim [Por.]

ćigoriĭe /tigorie/ (i. ž.) — немаштина
traĭu-ntrĭeg mĭ-a fuost numa o ćigoriĭe mare, am tras kin şî nakaz ka ńima pi lume — ceo mi je život bio samo jedna velika nemaština, trpeo sam muku u tegobu kao niko na svetu [Por.]

ćigorit /tigorit/ (prid.) — оскудан
am krĭeskut fara parinţ, şî kopilariĭa-mĭa a fuost ćigorită şî amarîtă — odrastao sam bez roditelja, i moje detinjstvo je bilo oskudno i gorko
mis ćigorit đi tuaće — oskudan sam u svemu [Por.]

ćiĭ /tei/ (i. s.) — липа
ćiĭu mirusă frumuos — lipa lepo miriše
la nuoĭ ku ćiĭu sa ļagă snuopĭ đi grîu — kod nas se likom vezuju snopovi žita
đin lubarĭ đi ćiĭ pîkurari fak buśin — od lipovog debla pastiri prave rikalo [Por.]

ćik /tic/ (i. s.) — шиљак
am dus piuku la maĭstur kî-ĭ s-a frînt ćiku — odneo sam pijuk majstoru jer mu se polomio šiljak [Crn.]
puĭi-n kuĭb aşćată pi mumî-sa ku ćiku kaskat — ptići u gnezdu čekaju majku sa otvorenim kljunom
puĭu đi gaină are ćik, da gaina şî kokuoşu au ćuok — kokošje pile ima kljunić, a kokoška i petao imaju kljun
o, mînkaţar mama ćiku! — o, poješće ti baba „pužić”! [Por.]

ćikai /ciuguli/ (gl. p.) — кљуцати
tata a-nćins pĭaļa đi puork în ļiemn, va ćikai pîăsîrļi unsura đi pi ĭa — otac je razapeo svinjsku kožu na drvetu, da ptice iskljucaju masnoću sa nje [Crn.]

ćikait /ciugulit/ (prid.) — искљуцан
pĭaļa đi puork, ś-a-nćinso tata pi gard, tuată ĭe ćikaită đi pîăsîrĭ — svinjska koža, koju je otac razapeo na ogradi, sva je iskljucana od ptica
nuku ĭe pîn le vîr ćikait đi vîrdîărĭ — orah je do vrha iskljucan od detlića [Crn.]

ćika /cicar/ (i. m.) — шикара
đarîndu pi lînga luok a krĭeskut ćikarĭ đes, đi nu măĭ puoţ treśa — svuda oko njive izrasla je gusta šikara, da ne možeš proći [Por.]

ćiknă /ticnă/ (i. ž.) — мир
kopiĭ mulţ, kasa pļină, n-aĭ o ţîră đi ćiknă pista ḑî đi iĭ — dece mnogo, puna kuća, nemaš ni malo mira preko dana od njih
n-are ćiknă la ođină — nema mira za vreme odmora
(u izr.) fara ćiknă — bez mira, spokoja; neprijatan [Por.]

ćikńa /tihneală/ (i. ž.) — пријатност
nu măĭ am ćikńală đi kopilama-sta — nemam mira od ove dečurlije [Por.]

ćikńi /tihni/ (nesvrš.) — пријати
kînd ăl vîăd kî şîađe la masă, nu-m ćikńaşće prînḑu — kad ga vidim da seda za sofru, ne prija mi ručak [Por.]

ćimp /timp/ (i. m.) — време
ćimpu ĭe bun, kî nu ĭe prĭa ploĭuos — vreme je dobro, jer nije previše kišovito
dakă va fi şî ćimpo-sta uskaśiu ka al đi an, arĭe sî fiĭe marĭe fuamiće — ako će i ova godina biti sušna kao predhodna, biće velika glad [Crn.]
la ćimp, în vrĭamĭa-sta, să ńi gasîm ĭară — dogodine, u ovo vreme, da se nađemo ponovo
ćimp rîău, ńirođituorĭ — loša godina, nerodna
a trĭekut ćimpurĭ şî ćimpurĭ đ-atunśa — prošla su leta i leta otada
ćimpol trĭekut — prošlo leto (prošlog leta) [Por.]

ćimpuriu /timpuriu/ (prid.) — ран
grîu ĭe akuma ćimpuriu, pi la Vidum o să ažungă đi sîśerat — pšenica je sada ranije dozrela, oko Vidovdana će stići za žetvu
karĭe a avut mńeĭ ćimpuriĭ, puaće sokoći la vro dobîndă — ko je rano dobio jagnjad, može računati na neku zaradu [Crn.]
mi sa-mpare kă śuaua s-a skimbat pi pomînt: parke akuma padurĭa înverḑîaşće măĭ ćimpuriu đi kît kînd am fuost ĭuo kopil mik — čini mi se da se nešto promenilo u svetu: kao da sada šuma ranije ozeleni nego kada sam ja bio malo dete d. a godinu kao vegetabilni ciklus
an ćimpuriu — godina kada letina ranije dozreva [Por.]

ćindă /tindă/ (i. ž.) — трем
koļibiļi đi bîtrîńaţă n-avut ćindă, đikît numa oźak ş-o suobă or doa — starinske kolibe nisu imale trem, samo kamin i jednu ili dve sobe
kaşketu đinainće are ćindă, şî đi ĭa prinḑ ku mîna kînd dubuorĭ kaşkĭetu, or kînd ăl puń în kap — kačket spreda ima štitinik, koji hvataš rukom kad skidaš kačket, ili kad ga stavljaš na glavu [Por.]

ćinîr /tânăr/ (prid.) — млад
uomu al ćinîr tuot puaće — mlad čovek sve može
buou sî-nvaţă la žug pîn ĭe ćinîr — vo se uči da vuče jaram dok je mlad
puomu sî oltańašće pîn ĭe ćinîr — voćka se kalemi dok je mlada
padurĭa ćinîră nu să taĭe — mlada gora se ne seče [Crn.]
puoţ sî ḑîś kî ĭe mîăru, ka puomu, ćinîr, da đi mară, ka puamă, nu: đi mară atunśa ḑîś kî ĭe krudă — možeš da kažeš za jabuku kao voćku da je mlada, ali za jabuku kao plod, ne: za jabuku tada kažeš da je nezrela
a murit uom ćinăr — umro je kao mlad čovek [Por.]

ćińeriş /tineret/ (i. m.) — омладина
tuot ćińerişu s-a dus în sat la uoră — sva mladež je otišla u selo na igranku
akuma ćińerişu puartă pîăru lung — sada omladina nosi dugu kosu [Crn.]

ćińerĭaţă /tinerete/ (i. ž.) — младост
ćińerĭaţa ĭe mîndră dakă n-aĭ ńiś o grižă — mladost je lepa ako nemaš nijednu brigu [Crn.]
ćińerĭaţă ĭuta trĭaśe — mladost brzo prolazi [Por.]

ćipsă /alaun/ (i. ž.) — стипса
kožokari a mestakat varu ku ćipsă kînd a ştavait fuoĭi đi kožuaśe — ćurčije su mešali kreč i stipsu kad su štavili kože za kožuhe [Crn.]
muĭarĭa kare avut ibomńik, dupa śe s-a đisparţît đi ĭel, ku furiş a dat pi đi źuos ku ćipsa, să nu priśĭapă barbatu k-a fuost đi kurînd ku ibomńiku; ćipsa-ĭa atîta o „strînźe”, đi barbatu ginđaşće kă ĭe ĭa înźir đi muĭarĭe — žena koja je imala ljubavnika, kada se rastane s njim, krišom se dole protrlja stipsom, da muž ne primeti kako je skoro bila s ljubavnikom; stipsa je tako „stegne”, da muž pomisli da je ona anđeo od žene [Por.]

ćipsîĭe /tipsie/ (i. ž.) — тепсија
în ćipsîĭa marĭe am kuopt pîńa, da-n a mikă karńe — u velikoj tepsiji ispekla sam hleb, a u manjoj meso [Crn.]
ćipsîĭa nu ĭe vas batrîn, kî aĭ nuoştri aĭ batrîń a şćĭut numa đi vas đi pomînt, şî đi ļiemn: đi uaļă, śirińe, strakină, bļid ... — tepsija nije starinsko posuđe, jer su naši stari znali samo za glineni i dreveni sud: grne, crepulju, kalenicu, bljudu ... [Por.]

ćipşînă /cipcină/ (i. ž.) — типац
ćipşîna nu ĭe ńiś đi paşuńe, ńiś đi kuasă — tipac nije ni za pašu, ni za kosu [Crn.]

ćirik /cirip/ (uzv.) — чирик
veńi o pasîrikă la ferĭastă, şă „ćirik-ćirik”, parke vrĭa s-ăm spună śe s-îm spună — dođe jedna ptičica na prozor, pa „čirik-čirik”, kao da hoće nešto da mi kaže [Por.]

ćirikai /ciricăi/ (gl.) — цвркутати
pîăsîrļi ćirikîĭe, a veńit primovara — ptice cvrkuću, došlo je proloće
nu ćirikai ka koţofana pi gard — nemoj džakati kao svraka na plotu [Crn.]

ćirikaĭa /ciricăială/ (i. ž.) — цвркутање
đin padurĭe s-auđe ćirikaĭală tarĭe — iz šume se čuje glasno cvrkutanje
s-auđe ćirikaĭală ka la tuors — čuje se čavrljanje kao na prelu [Crn.]
lasîće đi ćirikaĭală, numa dakă ţî drag đi mińe, spuńe đeşkis — mani se „čijukanja”, nego ako me voliš, kaži otvoreno
o sî va ĭasă ćirikaĭala-ĭa pi nas — ima da vam izađe to domunđavanje na nos [Por.]

Ćirikuavĭe /Dragobete/ (i. ž.) — Драгобан
Ćirikuavĭa ĭe o ḑîvă în marta, atunśa ĭe nunta păsîrilor — Ćirikova je jedan dan u martu, tada je ptičja svadba
atunśa gaińiļi nu strîź la buobe, numa ļe laş sî sa aduńe sîngure — tada živinu ne vabiš na zrna, nego je puštaš da se skuplja sama [Zvizd]

Ćirikuva /Dragobete/ (i. ž.) — Драгобан
Ćirikuva ĭe ḑîua śuarîlor aļi marĭ, şî sî kađe mńerkurĭ pi Saptamîna pistriţă, karĭe ĭe înainća saptamîńi ku Muoşî đi pipćeĭ — Ćirikuva je praznik velikih ptica, i pada u sredu Šarene nedelje, koja je pre sedmice sa Pihtijnim zadušnicama
đin tuaće saćiļi pi Vaļa Ćimuokuluĭ, Ćirikuva sî sarbĭaḑă numa în Osńiśa — od svih sela u Crnoj Reci, Ćirikuva se praznuje samo u Osniću [Crn.]

ćistî /cisti/ (gl. p. ref.) — чистити
uom vrĭańik şî sîrńik ćistîaşće tuot dupa ĭel, nu lasă ńiś o imală — čovek vredan i uredan čisti sve za sobom, ne ostavlja nikakvu prljavštinu [Por.]

ćistît1 /cistât/ (i. s.) — чишћење
feĭmĭa ĭe ćistuoćiţă la şkuală, şî tuot ćistîtu akoluo kađe pi ĭa — ćerka mi je čistačica u školi, i celo čišćenje tamo pada na nju [Por.]

ćistît2 /cistât/ (prid.) — чист
am ćistît kalumĭa, ş-akuma nu mi ruşîńe, kă aşćet guoşći ku kasa ćistîtă — čistila sam dobro, i sada me nije stid, jer čekam goste sa čistom kućom [Por.]

ćistuoćiţă /cistociţă/ (i. ž.) — чистачица
aşćetaĭ tuota ḑîua într-un kuodńik să vină duolturu, la urmă nu veńi duolturu numa veńi o ćistuoćiţă şî sa luvă dupa mińe đ-akolo — čekao sam čitav dan u jednome hodniku da dođe doktor, na kraju ne dođe doktor nego dođe jedna čistačica, i otera me odande [Por.]

ćişnă /tihnă/ (i. ž.) — тишак
kopiĭi s-a învaţat sî nuaće, şî sluobîd sa skaldă într-o ćişnă adînkă — deca su naučila da plivaju, i slobodno se kupaju u jednom dubokom tišaku [Por.]

ćiva /tiveală/ (i. ž.) — поруб
pi dungă sî kuoş o ćivală ruoşîĭe, sî-m fiĭe kreţanu mîĭ mîndru — po obodu da ušiješ crveni porub, da mi suknja bude što lepša [Crn.]
uomo-l žîăļńik ļagă o ćivală ńagră pi lînga gît — čovek u žalosti, vezuje jednu crnu traku oko vrata [Por.]

ćivi /tivi/ (gl. p.) — порубити
oĭ ćivi ţîańiku sî nu să đistrîamĭe — porubiću čaršav da se ne opara
kînd vi ćivi mîńika la kîlţan, puot sî-l înbrak — kad budeš porubila rukav na košulji, mogu da je obučem [Crn.]

ćivigare /civigare/ (i. ž.) — пречаница
ćivigarĭa ţîńe lanţu la kamin — prečanica drži verige na kaminu (Osnić) [Crn.]
ćivigarĭa la kamin ţîńe ḑalarĭu — prečanica na kaminu drži verige (Manastirica, Mlava) [Mlava]

ćivik /luminiş/ (i. m.) — пропланак
pazîaşće uoĭļi pi ćivik, koluo în duoso-la — čuva ovce na proplanku, tamo u onoj šumi [Crn.]
spartură ĭe poĭana-n mižluoku duosuluĭ — „spartura” je livada usred šume (Jasikovo) [GPek]

ćivit1 /tivit/ (prid.) — порубљен
kamaşa ţî ćivită, puoţ s-o-nbraś — košulja ti јe porubljena, možeš da je obučeš [Crn.]

ćivit2 /civit/ (prid.) — тамноплав
vînît ka ćivitu, vînît înkis — plav kao čivit, tamnoplav [Por.]

ćivitu /tivitură/ (i. ž.) — шав
kroituorĭu a ćivit ku aţă slabă, şî burka mi s-a rupt pi ćiviturĭ — krojač je šio slabim koncem, i kaput mi se pocepao po šavovima [Por.]
saku ku grîu kurĭe kĭ ĭe rupt pi ćiv — džak sa pšenicom curi jer je iscepan po šavu [Crn.]

ćiz /tiz/ (i. m.) — имењак
ćizu a mĭeu a kapatat poziu đi sud — moj imenjak je dobio poziv za sud [Crn.]
a brĭe ćuzuļe, aşa tu vorbĭeşć đi mińe? — a bre imenjače, tako ti govoriš o meni? [Por.]

ćokîrlan /ciocârlan/ (i. m.) — трнокоп
askuţîĭ ćokîrlanu đ-amîndoă pîărţ, şî akuma ma duk la tîrsît — naoštrio sam obe strane trnokopa, i sada idem na tršenje [Crn.]

ćokńa /ciocneală/ (i. ž.) — чукање
Śe ćokńală sa va auḑa pi doso-la-n đal? — Kakvo se to čukanje čuje gore u šumi?
kară mirekuţ, paza vasurļi đi ćokńală — vozi polako, čuvaj sudove od čukanja [akc.

ćokńi /ciokni/ (svrš.) — чукнути
aud bińe, ćokńaşće śe ćokńaşće la uşă toblarĭuluĭ, da kîńi nu latră — čujem dobro, nešto čuka u vrata tora, a psi ne laju
a kumparat un krśag đi la olarĭ, şî s-a-nbatat vrunđeva ka kurka; pi drum a kaḑut, şî krśagu s-a ćokńit la un luok, nu ĭe măĭ đi trĭabă — kupio je testiju od lončara, pa se negde napio ko ćurka; pao je na putu i testija se očukala na jednom mestu, nije više za upotrebu [Por.]

ćokńit /ciocnit/ (prid.) — учукан
n-am vasurĭ buńe, tuaće uaļiļi mi sînt ćokńiće — nemam dobre sudove, svi lonci su mi čuknuti
nu măĭ vorbĭaşće kum trîabe, parke ĭe ćoknit — ne govori više razumno, kao da je ćaknut [Por.]

ćokńitu /ciocnitură/ (i. ž.) — оштећење
uala are ćokńitură, şî đ-aĭa nu vor s-o kumpîr — lonac ima oštećenje, i zato neću da ga kupim [Por.]

ćoraļiĭa /cioralia ?/ (i. ž.) — маштарија
lasîće đi ćoraļiĭ, nu ĭeş măĭ kopil mik — mani se maštarija, nisi više malo dete [GPek]

ću! /ciu! ?/ (uzv.) — ту!
ću! ardîće fuoku! — tu! vatra te spalila! [GPek]
ću, brĭe! kum puaće sî fakă aşa nîroḑîĭ?! — tu, bre, kako može da pravi takve ludosti?! [Por.]

ćua /coacă/ (i. ž.) — штап
mĭarźe-n ćuakă — poštapa se
ćuaka ĭe fakută đin bît pruost ku kîrļig, da kîržîĭa ĭe bît đi rîḑîmat, fakut frumus, đi maĭsturĭ kîržań — „ćuaka” je napravljena od običnog štapa sa kukom, a „krža” je štap za poštapanje, lepo izrađen od strane majstora „kržana” [Por.]

ćuakńit /ciocnet/ (i. s.) — чукањ
śe va lukra-n kuzńiţă, nu şću, numa şćiu kă đin ćuakńitu-luĭ nu pućem sî durmim — šta li radi u kovačnici, ne znam, samo znam da od njegovih čuknjeva ne možemo da spavamo [Por.]

ćumur /cărbune/ (i. m.) — угаљ
đi la maĭdan la Lugńiţa, am karat ḑîaśe kară đi ćumur đi ars tugla — iz rudnika u Lubnici, dovezli smo desetoro kola uglja za pečenje cigle [Crn.]

ćunk /tub/ (i. s.) — чунак
ćunku s-a umplut đi fuńiźină, şî furuna slab îngalḑîaşće — čunak je pun gareži, i furuna slabo greje [Por.]

ćuok1 /cioc/ (i. m.) — кљун
tuaće pîăsîrļi au ćuok, şî pi aĭa sî aļeg đin žuavinļi aļilalće — sve ptice imaju kljun, i po tome se razlikuju od ostalih životinja [Crn.]

ćuok2 /cioc/ (uzv.) — куц
čuok-puok! — kuc-puc! [Por.]

ćuok3 /cioc/ (i. s.) — футрола
ćuok đi kuće, o kućiĭe lunguĭată, skobită-n ļiemn, pi kare kosîtuori a duso la brîu; în ĭel a ţînut kuća đi askuţît kuasa — futrola za brus (vodijer), duguljasta kutija od izdubljenog drveta, koju su kosci nosili na pojasu; u njoj su držali brus za oštrenje kose
ćuok đi pulă: vrodată, kînd n-a dus uoamińi izmĭańe supt śuariś, đi ĭarnă a fakut un kĭes, în kare „a-nbrakat” pula, să nu-ngĭaţă đi frig — nakurnjak: nekada, kada muškarci nisu nosili gaće ispod pantalona, za zimu su izrađivali jednu kesu, u koju su „oblačili” ud, da se ne smrzne od hladnoće
muoşu Pîătru ku barba ćuok — čiča Pera sa šiljatom bradom [Por.]

ćuok4 /ciuc/ (i. m.) — копица ?
ćuok ĭe sapă mikă, ku kuarńe or fara ĭaļe, đi sapat în başćauă — kopica je mala motika, sa rogovima ili bez njih, za kopanje u bašti [Por.]

ćur /ciur/ (uzv.) — цурк
„ćur! ćur!” faśe vîžuoĭu đi lapće în gaļată kînd sa mulg uoiļi — „curk! curk!” pravi mlaz mleka u vedru, kad se muzu ovce [Por.]

ćurai /ciurui/ (gl. p.) — штрцати
tuamna lapćiļi gruos, numa ćurîĭe đin ţîţă în gaļată — ujesen mleko gusto, samo štrca iz vimena u vedro [Por.]

ćuş2 /clătită/ (i. s.) — палачинка
aĭa śe ĭe la sîrbĭ „palačinka”, la nuoĭ sa kĭamă „ćuş”, da aĭa śe nuoĭ kemăm „plaśintă”, sîrbi nau, şî đ-aĭa plaśinta ńiś n-are nume sîrbĭesk — ono što je kod Srba „palačinka”, mi zovemo „ćuš”, a ono što mi zovemo „plačinta”, Srbi nemaju, pa „plačinta” i nema srpski naziv (zas. Blizna, s. Rudna Glava)
ćuşka sa faśe đin plamad kare ramîńe dupa śe plumađeşć pîńa — ćuška se pravi od testa koji ostaje posle mešenja hleba [Por.]
ćuşu faśem dîn fańină, ku kîta brînḑă: mĭastîś, puń în ćipsîĭe şî kuoś în şporĭet — palačinku pravimo od brašna sa malo sira: mesiš, staviš u tepsiju i pečeš u šporetu
alta fuarmă dî ćuş sa faśe dîn fańină mistakată ku kîta apă măĭ nultă, puń brînḑă, şî ĭaĭ ku ļingura şî puń în untura kaldă-n ćigańe — druga vrsta palačinke pravi se od brašna pomešanog sa malo više vode, staviš sir, i uzmeš kašikom i staviš u tiganj sa vrelom mašću (s. Medveđica) [Hom.]
la nuoĭ ćuş s-a fakut aşa: sparź uou, puń fańină, brînḑă, şî mĭastîś, mĭastîś, şă-l kuoś în ćigańe — kod nas su se palačinke pravile ovako: razbiješ jaje, staviš brašno, sir, i mešaš, mešaš, i pečeš ih u tiganju
asta śe sîrbi kĭamă „palačinke”, n-a fuost đi bîtrîńaţă, a ĭeşît dupa ratu-sta ku ńamţî; ļi kĭemăm şă pi rumîńaşće „palaćinkĭe” — ovo što Srbi zovu „palačinke”, nije bilo kod nas odavnina, pojavile su se posle ovoga rata sa Nemcima; zovemo ih i na vlaškom „palačinke” (Jasikovo) [GPek]

ćuş1 /ciuf/ (i. m.) — ћук
ćuşu sî kuĭbarĭaşće în butuarkă — ćuk se gnezdi u duplji [Crn.]
ćuşu ḑîua nu vĭađe ńimika — ćuk danju ne vidi ništa (s. Plavna) [Pad.]
ćušuļe, đeşkiđeţ uoki odată, da nu vĭeḑ śe-ţ lukră muĭarĭa pin sat? — rogonjo, otvori oči već jednom, zar ne vidiš šta ti žena radi po selu?
bagă sama śe vorbĭeşć, nu fi ćuş — pazi šta pričaš, ne budi glup [Por.]
d


da1 /da/ (pril.) — да
da, aşa ĭe kum tu ḑîś — da, tako je kako ti kažeš
da or ba — da ili ne [Por.]

da2 /da/ (gl.) — дати
nu-ĭ da bań, k-îĭ dîă pi bĭare — ne daj mu novac, jer će ga dati na piće
ĭ-a dat în gînd — setio se (palo mu je na pamet)
s-a mîńiĭat, nu măĭ dîă pi la mińe — naljutio, više ne svraća kod mene
vaka nu sa dîă la źug — krava ne prihvata jaram
ĭuo am dat pi đin đal, da ĭel pi đin vaļe — ja sam išao gornjom stranom, a on donjom
ţîńće bińe, nu ći da — drž’ se dobro, ne daj se
tare đi kap, nu sa dîă la ńima — tvrdoglav, ne sluša nikog
kînd îţ dau o palmă, vĭeḑ stîaļe vĭerḑ — kad ti udarim šamar, videćeš zelene zvezde [Por.]

daţîĭe /dare/ (i. ž.) — дација
am vindut vaśiļi sî plaćesk daţîĭa la držauă — prodao sam krave da platim dažbine državi [Crn.]

daćină /datină/ (i. ž.) — обичај
la nuoĭ ĭe daćina sî puńem pomĭeń la-l muort pĭn la şapće ań dupa muarće — kod nas je običaj da se umrlom stavljaju pomane sve do sedme godine posle smrti [Crn.]
aşa-ĭ daćina, grĭeu sa đizvaţă — takva mu je navika, teško će se odučiti [Por.]

dadauo /?/ (i. m.) — дадаори
ura-sta s-a žukat în tuaće saćiļi, ama sî kĭamă şî tramuriśa — ovo kolo se igra u svim selima, ali se zove i „tramuriša” [Crn.]

da /dadă/ (i. ž.) — дада
fiva kopil, fiva fată, la suora măĭ batrînă trîabe sî ḑîkă „dadă” — bio dečak, bila devojčica, stariju sestru treba da oslovljava sa „dada”
dada Mariĭa ĭe suora-mĭa măĭ mare — dada Marija je moja starija sestra
da-Ļena a fuos’ ku doĭ ań măĭ mare đi kît mińe — da(da) Lena je bila dve godine starija od mene [Por.]

daĭkă /daică/ (i. ž.) — сека
daĭka mĭa, ku uoki ńegri — moja draga, crnooka [Crn.]
daĭkă iĭ ḑîś la ibomńikă, kînd će dragaļeşć ku ĭa — „dajka” kažeš ljubavnici, kad joj tepaš [Buf.]
daĭkă ĭe nume đizmerdat; kînd la vruna-ĭ ḑîś „daĭko, daĭkuţo”, ĭa înţaļiaźe śi ĭe ku ćińe, şî śe tu aĭ đi gînd — „dajka” je mazno ime; kada nekoj kažeš „dajko, dajkice”, ona razume šta je s tobom, i koja ti je namera (Jasikovo) [GPek]

daĭnai /dăinai/ (gl. p. ref.) — љуљати
kopilu şîađe pi punće şî dîăĭnîĭe piśuariļi — dete sedi na brvnu i klati noge [Crn.]

daĭnaĭuş /dăinăuş/ (i. m.) — љуљашка
am lapîdat sfuara pistă krĭangă, şî la kopiĭ am fakut daĭnaĭuş — prebacio sam konopac preko grane, i deci sam napravio ljuljašku [Crn.]

da /dacă/ (vez.) — ако
dakă nu va fi aşa kum ḑîś tu, o să fiĭ pîkatuos pănă la muarće — ako ne bude tako kako ti kažeš, bićeš grešan do smrti
dakă tatî-su nu va lasao sî sa mariće dupa baĭato-la, pî şî mumî-sa dakă va ţîńa parća ku tatî-su, ĭa la urmă tot o să fugă, şî ĭar’ o să fiĭe pi plaku iĭ — ako je otac ne bude pustio da se uda za tog momka, i ako i majka bude na očevoj strani, ona će na kraju sigurno pobeći, i opet će biti po njenoj volji [Por.]

dakum /dacum/ (pril.) — дакако
dakum đi nu — kako da ne
Ći duś mîńe la lukru? - Ma duk, dakum. — Ideš sutra na posao? - Idem, naravno. [Por.]

dalak /dalac/ (i. m.) — чир
sî vaĭtă k-îl duarĭe rîău la burtă, muara sî fiĭe dalaku — žali se da ga mnogo boli stomak, verovatno ima čir [Crn.]
dalaku ĭe bubuoń, sa kuaśe şî învînaţîaşće — dalak je čir; nagnoji i pomodri
mi s-a fakut duoĭ dalaś, l-amîndoă tîălpĭ kîći unu — izbila su mi dva prišta, na svakom tabanu po jedan
dalaku au şî vićiļi — „dalak” ima i stoka [Por.]

dalap /dulap/ (i. m.) — долап
în dalap s-a pus strîăkinļi, ļingurļi, zastruźiļi şî mînkarĭa śe a ramas — u dolapu su držane panice, kašike, zastruzi i hrana koja nije potrošena [Crn.]
pi marźina Ćimuokuluĭ a fuost dalapurĭ kîće şî baśaļe — na obali Timoka je bilo onoliko dolapa, koliko i bašti [Crn.]
dolap, ruată la apă, kare pista kurauă a mînat stružńiţa, or muara — dolap, točak na vodeni pogon, koji je preko kaiša pokretao strugaru ili vodenicu [Por.]

daltă /daltă/ (i. ž.) — длето
ku dalta sa faśe skobitură în blană — dletom se dubi rupa u dasci [Crn.]
dalta mi sa-ntîmpit, trîabe s-o askut — dleto mi se otupelo, treba da ga naoštrim
daltă đi ļiemn — drveno dleto
daltă đi fĭer — gvozdeno dleto [Por.]

da /?/ (i. ž.) — мица
astară ńi duśem la şîḑîtuarĭe sî žukîăm damă — doveče idemo na sedeljku da igramo micu [Crn.]

danak /dănac/ (i. m.) — момак
uomu ĭe danak đi la şapćesprĭaśe ań, pînă la-nsurat — čovek je momak od sedamnaeste godine, do ženidbe [akc.
danaśel ĭeş đi la patrusprĭaśe pîn la şapćesprĭaśe ań — momčić si od četrnaest do sedamnaest godina [Crn.]
feĭmĭa nu măĭ lukră ńimika, numa aļargă dupa danaś — moja ćerka ne radi ništa, samo juri za momcima [Por.]

danaśi /dănaci ?/ (gl. n.) — момковати
danaśesk, şî mîĭ vrĭeu şîmîĭ — momkujem, i hoću još [Crn.]
a danaśit prĭa puţîn, s-a însurat ćinîr — premalo je momkovao, oženio se mlad [Por.]

danaśiĭe /dănăcie/ (i. ž.) — момаштво
danaśiĭa sî petrĭaśe ku mulće fĭaće — momaštvo se provodi sa mnogo devojaka [Crn.]
gata ĭe ku danaśiĭa, ažuns vrĭamĭa să ma kîsîtorĭesk — gotovo je sa momaštvom, došlo je vreme da se skućim (=oženim) [Por.]

da /danţ/ (i. s.) — коло
danţu la nuoĭ s-a žukat numa pi la nunţ, şî aĭa kînd nuntaşî a trĭekut pin sat — danc se kod nas igrao samo na svadbama, i to kada su svatovi prolazili kroz selo
puartă danţu pin sat, adunat ćińerişu şî-ĭ învaţă să ļipîĭe la kîărţ — kolovođa u selu, okupio mlade i uči ih da lupaju karte
o sî va vină parinţî, ş-o sî va spargă danţu — doći će vam roditelji, pa će vam rasturiti družinu
s-a prins într-un danţ ku iĭ — uhvatio se u isto kolo sa njima [Por.]

dangă /danga/ (i. ž.) — данга
dangă trasă ku pļeĭvazu — linija povučena olovkom
fă o dangă ku kuţîtu pi blana-ĭa, însamnă unđe trîabe s-o taĭ — zareži nožem jednu liniju na toj dasci, označi gde treba da je presečem
s-a puvestît kă turśi a tras dangă la uamiń ku fĭer ruoşu — pričalo se da su Turci žigosali ljude usijanim gvožđem
vaḑuĭ ku uoki miĭ: trĭeku un zmău pi śĭerĭ, şî ramasă o dangă đi fuok în urma-luĭ — videh svojim očima: prolete zmaj nebom, i ostade vatreni trag iza njega [Por.]

dangu /?/ (i. ž.) — дангуба
şađarĭa ku vuoĭ ĭe numa o dangubă marĭe, ma dusăĭ ĭuo akas — sedenje sa vama je samo jedna velika danguba, odo’ ja kući [Crn.]
dangubă, nu lukră ńimika, traĭaşće pi şîaļiļi alu tuoĭa — danguba, ne radi ništa, živi na tuđoj grbači [Por.]

dangubi /?/ (gl.) — дангубити
nu dangubi pi lîngă aĭa śe nu şćiĭ faśa, kĭamă maĭsturu — ne dangubi oko toga što ne znaš da uradiš, zovi majstora [Crn.]
tuota ḑîua dangubĭaşće pin sat — ceo dan dangubi po selu [Por.]

dar2 /dar/ (i. m.) — дар
đimult la nuntă guoviĭa lu taĭkî-su a dat kožuok đi dar — nekada davno mlada je na svadbi svekru poklanjala kožuh kao dar [Por.]
arĭe dar đi kîntat — ima dara za pevanje [Crn.]

dar1 /dar/ (part.) — дал
dar va fi aşa, dar nu va fi, ńima nu puaće să şćiĭe — dal je tako, dal nije tako, niko ne može znati
dar kum puaće altfĭeļ să-l fakă, kînd nu şćiĭe? — pa kako može drugačije da ga uradi, kad ne zna?
dar şćiĭe ĭel aĭa, or nu, aĭa o să veđiem — da li on to zna, ili ne, to ćemo videti
dar nu putuş tu sîngur sî vĭeḑ kî aĭa nu mĭarźe la bun? — zar ti nisi mogao sam da vidiš da to ne ide na dobro? [Por.]

darak1 /darac/ (i. m.) — гребен
daraku arĭe patru rîndurĭ đi đinţ đi fĭer: duauă đasă, şî duauă rarĭ — greben ima četiri reda metalnih zubaca: dva gusta, i dva retka [Crn.]
ku daraku sa diraśiaşće lîna: măĭ întîń o skarmiń ku mîna, pĭe urmă o traź pin darak — sa grebenom se češlja vuna: najpre je raščešljaš rukom, a onda je provučeš kroz greben [Por.]

darak2 /toc/ (i. m.) — шток
daraku la uşă ĭe fakut đin triĭ blăń măĭ gruasă, înkeĭaće la kolţurĭ, şî prinsă đi pragu kăšî însus — štok na vratima je napravljen od tri deblje daske, spojene na krajevima, i uspravno zakovane za kućni prag
în daraku ferĭeşći batuće sînt ţîţîńiļi, kare ţîn źamu ku stîkla — u prozorski štok uglavljene su šarke koje drže ram sa staklom [Por.]

darap /darab/ (i. s.) — комад
ĭ-a dat lu kopil numa un darap đi pîńe, kît sî nu pļaśe ku mîńļi guaļe — dali su detetu samo parče hleba, tek da ne pođe praznih ruku
ļi kîntă un darap đi kînćik, şă fu đestul, k-a vaḑut điluok ku kare au trĭabă — otpevao im je samo deo pesme, i beše dosta, jer su videli s kim imaju posla
a puvestît numa un darap đin povastă, kă n-a şćut măĭ mult — ispričao je samo odlomak priče, jer više nije znao [Por.]

darapîn /darab/ (i. m.) — парче
rupĭe un darapîn đin pînḑa-ĭa şî fîă strakatuarĭe — iscepaj jedno parče od onoga platna, i napravi cedilo [Crn.]

daraśi /dărăci/ (gl. p.) — гребенати
daraśesk lîna, kî sî tuork đi pîăturĭ — češljam vunu, da bih prela za ponjave [Crn.]

daraśit /dărăcire/ (i. m.) — гребенање
ĭerĭ tuota ḑîua am fuost la o prĭaćină la daraśit — juče sam celoga dana bila kod jedne prijateljice na češljanju vune [Crn.]

daraśituo /dărăcitor/ (i. м.) — гребенар
ku śinś daraśituarĭe, fîrşîăsk daraśitu đi într-o ḑî — sa pet grebenarki, završavam češljanje vune za jedan dan [Crn.]

daravĭe /daravelă/ (i. ž.) — чудак
bagă sama bińe, nu sa şćiĭe śe tuot puaće faśa aşa daravĭelă đi uom — pazi dobro, ne zna se šta sve može učiniti takav čudak od čoveka [Crn.]
o dîravĭelă đi kopil, numa faśe la brşuave — nestaško od deteta, samo pravi smicalice (Tanda) [Por.]

darîma /dărâma/ (gl. p.) — кресати
đi darîmăt la frunḑă trîabĭe topuor askuţît — za kresanje lisnika treba oštro sekirče [Crn.]
darîm la frunḑă, fak frunḑarĭ să am ĭernaćik đi viće — krešem grane s lišćem, sadenuću lisnik da imam zimnicu za stoku
kînd ĭerĭam slugă, şî faśam vro şćetă, gazda nu ma baća kum sa bat kopiĭi, numa ma dîrîma ku bataĭa — kad bejah sluga, i kad bih načinio kakvu štetu, gazda me ne bi tukao kako se deca tuku, nego bi me odrao batinama [Por.]

darîmat /dărâmat/ (prid.) — окресан
ļiemnu ĭe darîmat đi sî sa gramađiaskă fînu pi ĭel — drvo je potkresano da bi se na njemu plastilo seno
lasîmă kî sînt darîmat đi ostańit — pusti me jer sam isrcpljen od umora [Crn.]
dîrîmat đi bataĭe — slomljen od batina
ļiemn dîrîmat — okresano drvo; drvo bez grana [Por.]

darîmatu /dărămătură/ (i. ž.) — окресак
a darîmat ļamńiļi, da darîmatura a lasato-n drum — kresali su drveće, a okreske su ostavili na putu [Crn.]

darĭe /dare/ (i. ž.) — давање
ku atîta darĭe, nu sî puće ĭeşî la kapatîń — sa tolikim davanjem, ne može se izaći na kraj [Crn.]
darĭe ku narĭe sînt fraće ku suora — davanje i nemanje su brat i sestra [Por.]

darńik /darnic/ (prid.) — дарежљив
ĭel îţ dîă, numa dakă arĭe, kî ĭe uom darńik — on će ti dati, samo ako ima, jer je darežljiv čovek [Crn.]
muĭare darńikă — radodajka [Por.]

darńiśiĭe /dărnicie/ (i. ž.) — дарежљивост
parke ĭe bolnau đi darńiśiĭe, tuot ar da đin kasă — kao da je oboleo od darežljivosti, sve bi dao iz kuće [Por.]

darui /dărui/ (gl. p. ref.) — даривати
guoviĭa la nuntă dăruĭe naşu şî naşîţa — mlada na svadbi daruje kuma i kumu [Crn.]
darurļi alu guove la nuntă a dus uamiń kĭemaţ adîns đ-aşa lukru, şî pi iĭ ĭa kĭemat dîrzarĭ — mladine darove na svadbi, nosili su ljudi koji su bili pozvani samo za to, i oni su se zvali „drzari” [Por.]

daruit /dăruit/ (prid.) — дарован
şî finu a fuost daruit đin parća naşuluĭ — i kumče je bilo darovano od strane kuma
daruit ĭe đi kîntat, ńima nu ĭe-n sat mîĭ bun đi-kît ĭel — nadaren je za pevanje, niko nije u selu bolji od njega [Crn.]

daskîl /dascăl/ (i. m.) — учитељ
daskulu nuostru nu ń-a lasat sî vorbim rumîńaşće la şkuală; am kućeḑat sî vorbim tumu kînd am fi ažuns la kasă — naš učitelj nas nije puštao da govorimo vlaški u školi; smeli smo da govorimo tek kad bismo stigli kući [Por.]
daskîlu nuostru ń-a-nvaţat bińe — naš učitelj nas je dobro učio [Crn.]

datoriĭe /datorie/ (i. ž.) — дуг
datoriĭa îngreońaḑă viĭaţa, kî nu să muĭtă — dug otežava život jer se ne zaboravlja [Crn.]
grĭeu sa traĭaşće, ńiśkum să skapăm đi pîrdańiśiļi đi dîtoriĭ — teško se živi, nikako da uteknemo od prokletih dugova
nu iş tu miĭe datuorĭ ńimika — ne duguješ ti meni ništa [Por.]

datuo /dator/ (prid.) — дужан
sînt datuorĭ bań, k-am luvat înprumut — dužan sam novac, jer sam uzeo na zajam [Crn.]
mis datuorĭ la muoşu Pau o ḑîuă đi kosît — dužan sam čiča Pavlu jedan dan košenja
la Baluońi sînćem datuorĭ sî ńi duśem la nuntă ku pripaşu, kî şî iĭ la nuoĭ a veńit ku purśelu fript — Balićima smo dužni da im odemo na svadbu sa pečenicom, jer su i oni kod nas došli sa pečenim prasetom [Por.]
kopiĭi sînt datuorĭ sî vadă đi parinţ, kînd ĭeĭ înbatrîńesk — deca su dužna da brinu o roditeljima, kada ovi ostare [Crn.]
nu mis datuorĭ la ńima ńimik — nisam nikome ništa dužan [Por.]

datuorńik /datornic/ (i. m.) — дужник
kînd ĭaĭ înprumut, întuarśe la vuorbă, să nu fiĭ datuorńik la ńima — kad zajmiš, vrati po dogovoru, da nikome ne budeš dužnik [Por.]

daua /doagă/ (i. ž.) — дуга
butuońo-sta ĭe fakut đin dauoź đi gorun — ovo bure je napravljeno od hrastovih duga [Crn.]
uomu kare a lukrat la dauoź la kĭemat „dogarĭ” — čovek koji je izrađivao duge, zvao se „dogar” [Por.]

dauńe /tăun/ (i. m.) — обад
la dauńe roşîaşće burta kînd sî satură đi sînźiļi alu vakă — obadu pocrveni trbuh kad se nepije kravlje krvi [Crn.]
kînd ĭeram pîkurarĭ, źukarĭa mĭ-a fuost vara să prind dauń, şî sî ļi bag paĭu-n kur, şî s-îĭ slubuod sî zbuare — kada sam bio čobanin, omiljena igra leti bila mi je da hvatam obade, da ih nataknem na slamku i da ih pustim da lete [Por.]

// (predl.) — од
a pļekat dă la noĭ — pošao je od nas
vińe dă la rîsarit — dolazi od istoka
vińe dă la źuok — dolazi sa igranke [Zvizd]
să koboare dă la munće — silazi sa planine (Rašanac) [Mlava]
pi vorba „dă” sa kunosk ungurĭeńi — po reči „dă” poznaju se Ungurjani [Zvizd]
dî la nuoĭ atîta, dî la vuoĭ ńiś atîta — od nas toliko, od vas ni toliko [Bran.

Dăbiļug /Dăbiliug ?/ (i. m.) — Дебели Луг
Dăbiļugu ĭe sat în Pĭekol đi Sus, apruape đi rudńiku măĭdanuluĭ — Debeli Lug je selo u Gornjem Peku, u blizini majdanpečkog rudnika
în popiso-l đi la urmă (în anu 2011), satu avut 405 đi inş, ka sîrbĭ sa skris iĭ 221, da ka rumîń 99, 80 đi inş n-a spus śe sînt — na zadnjem popisu ( [GPek]

Dăbļiźan /Dăbligean ?/ (i. m.) — Дебелолужанин
gata tuoţ Dăbļiźeńi đi vrĭamĭa lu Tita a lukrat în rudńik, ş-avut plăţ buńe — gotovo svi Debelolužani su za vreme Tita radili u rudniku, i imali dobre plate
Dăbļiźană, Dăbļiźankă — Debelolužanka [GPek]

dăĭnăitu /?/ (i. ž.) — љуљање
kopilo-la sa bulnavĭaşće đ-atîta dăĭnăitură — ono dete će se razboleti od tolikog ljuljanja [GPek]

dăĭnuĭa /dăina/ (gl. p. ref.) — љуљати
bat muort, mĭarźe pi drum şî sa dăĭnăĭe, numa śe nu kađe — mrtav pijan, ide putem i ljulja se, samo što ne padne
s-a dus în oraş, ş-a lasat uşa kăşî pustîńe să sa dăĭnăĭe la vînt — otišao u grad, i ostavio vrata puste kuće da se klate na vetru [Por.]

dăĭnuĭa /dăinuire/ (i. ž.) — љуљање
kînd iş bat, nu puoţ să mĭerź fara dăĭnuĭală pi drum, kă tuot ţî sa-mpare kă pomîntu sa dăĭnăĭe supt ćińe — kad si pijan, ne možeš bez klaćenja da ideš putem, jer ti se čini da se zemlja ljulja pod tobom [Por.]

dălaśiţă (i. ž.) ● v. dîraśiţă [Por.]

dălăćiţă (i. ž.) ● v. dîraśiţă [Por.]

dăparţîme /departare/ (i. ž.) — удаљеност
vrodată a fuost mare dăparţîme întra saće-n Mlaoa — nekada je bila velika udaljenost između sela u Mlavi [Mlava]

dărui /dărui/ (gl. p.) — даровати
nuora dîăruĭe pi suakrî-sa kînd tună măĭ întîń în kasă — snajka daruje svekrvu kad prvi put ulazi u kuću [Por.]

dăruit /dăruit/ (prid.) — дарован
lumĭa dăruită mĭarźe-nkarkată ku darurĭ — darovani ljudi idu natovareni poklonima [Por.]

dăruitu (i. m.) ● v. dăruĭală [Por.]

dăruĭa /dăruiala/ (i. ž.) — даровање
m-am amînatat đi dăruĭala guovi la nuntă, şî ĭa s-a mîńiĭat pi mińe — zakasnio sam za darovanje mlade na svadbi, i ona sa naljutila na mene [Por.]

dăspălurat /?/ (prid.) — распасан
mĭarźe tuot dăspălurat — ide sav raspasan [Hom.]

dăspră /despre/ (predl.) — по
a fuost fraţ dăspră mumî-sa — bili su braća po majci
vorbăsk dăspră rumîńi dă astîḑ, kum s-a sîrbitu-să aşa dă ĭut — govorim o današnjim Vlasima, kako su se posrbili tako brzo [Bran.

dăzńaţă /d‑azneață/ (pril.) — јутрос
ĭo dăzńaţă će văzuĭ, kînd am trekut pă drum, da tu pă mińe nu — ja te jutros videh, kad sam prolazio putem, a ti mene nisi [Rom.]

deteļi /lucernă/ (i. ž.) — детелина
am kosît un ĭektîr đi deteļină, şî ma duko s-o kar — pokosio sam hektar deteline, i idem da je prevezem [Crn.]
kînd îţ skapă vaka-n dîtaļină, şî manînkă pănă sa satură, sa înflă şî puaće sî muoră, dakă n-aźunź la vrĭame să-ĭ baź mosuoru-n kur, sî rasufļe — kada ti krava utekne u detelinu, i napasa se dok se ne nasiti, naduva se i može da lipše, ako ne stigneš na vreme da joj nabiješ kalem u dupe, da se izduva [Por.]

dim /din/ (predl.) — из
dim toate mărfiļi de lukrat în kîmp, če le-am adunat pin sat de muzeĭ, măĭ frumos ĭe săčeraru făkut dim lemn moale, kă pe ĭel no-l are nima altu în ţara nostă — od svih stvari za poljoprivredu, koje smo sakupili po selu za muzej, najlepši je srparnik izrađen od mekog drveta, jer njega nema niko drugi u našoj zemlji
a vazut ku oĭki luĭ, kum ĭasă dim kasa i — video je svojim očima kako izlazi iz njene kuće [Tim.]

dina /dinar/ (i. m.) — динар
nu ĭe skump, ma koştuaĭe numa un dinarĭ şî ḑîaśe parîaļe — nije skupo, košta me samo dinar i deset para
lukră, kă fara dinarĭ nu sa puaće — radi, jer se bez dinara ne može
fara dinarĭ în pîzanarĭ — bez dinara u džepu [Por.]

dîdauo /de două ori/ (pril.) — двапут
la kopil înţaļes đestul să-ĭ ḑîś odată-dîdauorĭ, şî ĭel îa la kap — razumnom detetu dovoljno je da kažeš jedanput-dvaput, i onо će zapamtiti [Por.]

Dîlbośeşći /Dîlbea ?/ (i. m.) — Длбокићи
mîĭ mulţ Dîlbośeşć au kîăş în sat, da lukră în maĭdan — većina Dlbokića imaju kuće u selu, a rade u rudniku [Crn.]

dîlm /dâlm/ (i. m.) — брежуљак
treku ruata pistă un dîlm, şî karu sî rasturnîă — prođe točak preko jedne izbočine, i kola se preturiše [Crn.]
a dus pluaĭa ńişći pomîntarĭ, ş-akuma ĭe kolovuozu pļin đi dîlmurĭ — nanela je kiša nekakvo zemljište, i sada je kolski put pun brežuljaka [Por.]

dîmîzluk /tamazlâc/ (i. m.) — домазлук
purśelo-sta nu-l taĭ, ăl las đi dîmîzluk — ovo prase ne koljem, ostavljam ga za domazluk [Por.]
dakă vrĭeĭ, sî-ţ dau un berbeśel đi tamazlîk — ako hoćeš, daću ti jednog ovnića za domazluk [Crn.]
dămăzluku ĭe măĭ bun śe aĭ în viće, ku śe kasa dîă înainće — domazluk je sve ono najbolje što imaš od priploda, sa čime kuća napreduje (Jasikovo) [GPek]

dîmp /dâmb/ (mn. dîmpurĭ) — џомба
ma dubarîĭ đi pi ruată, kînd am ažuns la un pripur ku dîmp mare — sjahao sam s bicikle kad sam naišao na uspon sa velikim nagibom
tăĭnuiră frumuos, ama đintr-odată la unu ĭ-a veńit păļiţîļi, şî s-a luvat prĭa đin dîmp sî sa gîlśavĭaskă — pričali su lepo, ali su jednog iznenada spopale bubice, pa su počeli naglo da se svađaju [Por.]
mĭergînd pi padure, ńi-ntîńirăm în dîmp, đ-odată ńi gasîrăm pĭept în pĭept — idući šumom, sretosmo se iznenada, odjednom se nađosmo licem u lice (Jasikovo) [GPek]

dîrai /târâ/ (gl.) — стругати
kînd ĭe karu înpeđakat, ruata dîrîĭe pi pomînt — kad su kola zakočena, točak struže po zemlji [Crn.]

dîraśi /dărăci/ (gl. p.) — гребенати
lîna sa dîraśaşće ku daraku — vuna se češlja grebenom [Por.]

dîraśiţă /drăcilă ?/ (i. ž.) — притискавац
dîraśiţă ĭe o guangă mikă, ńagră, ku ăripĭ ka muska, ńiś albină, ńiś vĭaspĭe, kare vara, pin zapuşală, kînd ći trĭaśe apa, sa bagă supt kimĭaşă, şî uomu kînd śarkă ku mîna s-o skuată, or s-omuare, ĭa-l muśkă aşa đi rîău đi-ĭ sa-mpare kî l-a-nbrukat ku fĭer fĭerbinće — pritiskavac je mala buba, crna, sa krilcima kao muva, ni osa, ni pčela, koja leti, kada je zapara, kad te probije znoj, ulazi pod košulju, i čovek kada pokuša rukom da je izvadi ili ubije, ona ga ujede tako gadno da mu se čini da su ga uboli vrelim gvožđem (Rudna GLava)
dalaśiţa muşkă numa pĭ-aĭ ļenuoş, k-aĭ vrĭańiś lukră, miśkă tuoata vrĭamĭa, şî muska-ĭa nu puaće sî sa prindă đi iĭ — pritiskavac ujeda samo lenjivce, jer vredni ljudi rade, mrdaju sve vreme pa ta muva ne može da se uhvati za njih (Debeli Lug) [GPek]

dîraśit /dărăcit/ (prid.) — огребан
lîna ĭe dîraśită bun kînd muĭarĭa o trĭaśe đi măĭ mulće uorĭ pin darak — vuna je dobro očešljana kad je žena više puta provuče kroz greben [Por.]

dîravĭe /daraveră/ (i. ž.) — скандал
pļesńito-la đi kopil s-a dus bat în sat, ma ćiem kî ĭară faśe vro dîravĭelă — onaj ćaknuti momak otišao je pijan u selo, bojim se da će opet napraviti neki skandal
fa, nu ma dîrî, kă kînd mi sa đistîrnă dîravĭela-sta a mĭa, are să ći farîmĭe — sele, ne diraj me, jer kad se otkači ova moja budala, ima da te povredi [Por.]

dî /dâră/ (i. ž.) — бразда
sî vĭađe dîră în drum pi unđe ĭe tras ļiemnu — vidi se brazda na putu kojim je vučeno drvo [Crn.]
mĭ-a trĭekut ku karu-npiđekat pista poĭană, şî piva a fakut o dîră adînkă ka boruga — prešao mi je zakočenim kolima preko poljane, i kočnica je napravila brazdu duboku kao jaruga
đaţă đintr-odată un ploĭuoń, ka kînd tuorń ku gaļata, şî numa faku ńişći dîrĭe adînś pin grîo-la-n faţă — udari najednom neka kišurina, lila je kao iz kabla, i samo je napravila duboke jaruge u žitu na prisoju c. crta, linija
în luok sî sa iskaļaskă frumuos, ĭel trasă o dîră pista fuaĭa-ĭa đi arćiĭe, ş-o lupadă înapuoĭ, la poştarĭ supt piśuarĭe, parke ĭe aăsta đevină — umesto da se lepo potpiše, on je samo povukao liniju preko tog lista papira, i bacio ga nazad, poštaru pod noge, kao da je ovaj kriv [Por.]

dîrdai /dârdâi/ (gl.) — дрхтати
puodu dîrdîĭe pînă kamiĭuańiļi trĭek pista ĭel — most podrhtava dok kamioni prolaze preko njega [Crn.]
mi s-a bagat źeru-m uasă, dîrdîĭ tuot đi frig — ušao mi je mraz u kosti, sav se tresem od hladnoće [Por.]

dîrdaĭa /dârdâială/ (i. ž.) — дрхтање
s-a pus frigu pi ĭel, şî la prins o dîrdaĭală đ-a trîmurat tuot ka kînd la zgîndîrat śińiva ku mîńiļi — prehladio se, i uhvatilo ga je neko drhtanje da se sav tresao, kao da ga je neko drmao rukama
dîrdaku a žukat numa aăĭa kare a şćut să fakă pănă žuakă dîrdaĭală đin tuotă pućarĭa, şî s-o ţînă mult — drdavku su igrali samo oni koji su umeli da dok igraju izvedu drhtanje celog tela, i to dugo da izdrže [Por.]

dîrdaku /dârdacu ?/ (i. s.) — дрдавка (коло)
măĭ frumuos, da şî măĭ đies, dîrdaku a žukat vrun muoşu Bîrlan, şî đi aĭa la poļikrit „źuoku lu Bîrlan” — najlepše, a i nejčešće, drdavku je igrao neki čiča Brlan, pa su ga zato nazvali „Brlanovo kolo” [Por.]

dîrî /atinge/ (gl.) — дирати
nu dîrî vesparĭu, kî ći muśkă vĭaspiļi — ne diraj osinjak, jer će te ujesti ose [Crn.]
nu dîrî uomu, lasăl sî lukrĭe — ne ometaj čoveka, pusti ga da radi [Por.]
nu ma dîrî, kî nu puot sî rîăbd ńiomeńiĭa-tîa — ne zadirkuj me, jer ne mogu da podnesem tvoj bezobrazluk [Crn.]
kopilo-la ka kînd a noroḑît, nu-n vaţă ńimik, numa dîrîaşće fĭaćiļi la şkuală — ono dete kao da je poludelo, ne uči ništa, samo dira devojčice u školi
ĭel ma dîrît, şî ń-am luvat la bataĭe — on me je izazvao, pa smo se potukli [Por.]

dîrîma /dărâma/ (gl. p. ref.) — кресати
kînd vi dîrîma la viće, nu taĭa la gruoş întrĭeź — kad budeš kresao lisnik za stoku, nemoj seći cela stabla [Por.]

dîrkă /dârcă/ (i. m.) — идиот
o dîrkă đi uom, nu sa dă ku ńima, nu sufîră pi ńima, ponćur, uom ku narau rău şî grĭeu — idiot od čoveka, ne slaže se ni s kim, ne podnosi nikog, namćor, čovek koji ima lošu i tešku narav [Por.]
aĭ putut sî ĭaĭ vro dîrkă pi ćińe, sî nu-ngeţ đi frig — mogao si da obučeš nešto, da se ne smrzavaš
sluga-ş luvîă dîrśiļi, şî să dusă đi la nuoĭ — sluga uze svoju odeću i ode od nas [Crn.]

dîrkĭe /dârchelă/ (i. ž.) — дртина
nu-m pare rău kă l-am vindut la kasapu, kalu-la a fuost o dîrkĭelă batrînă — nije mi žao što sam ga prodao kasapinu, taj konj je bio matora mrcina
baba ĭe vrĭańika, da muoşu ĭe o dîrkĭelă đi uom — baba je vredna, a deda je drtina od čoveka [Pom.]

dîrlu /dârlugă/ (i. m.) — сиромах
dîrlugă ĭe uom sărăkaśuos, fara ńimika — drluga je siromašan čovek, bez ičega [Por.]

dîrmuoksă /dârmoz/ (i. ž.) — чибуковина
dîrmuoksa arĭe moduvă supţîrĭe, şî đi aĭa đin ĭa a fakut śibuk đi lulă — udika ima tanku srž, pa su zato od nje pravili čibuk za lulu [Crn.]

dîrpeļi /dârpeli/ (gl. p.) — дрпити
ma dîrpeļiră oţomańi, nu-m lasară ńimika — odraše me lopovi, ne ostaviše mi ništa [Por.]

dîrpeļit /dârpelit/ (prid.) — одран
ku atîta furaluk în lume, kum să nu fiĭ dîrpeļit đin tuaće părţîļi — sa tolikim lopovlukom, kako da ne budeš odran sa svih strana [Por.]

dîrpĭe /dârpelă/ (i. ž.) — дрипац
dîrpĭelă, minśinuos şî oţoman, aşa ĭe ĭel — dripac, lažov i lopovčina, takav je on [Por.]

dîrpońa /dârponia/ (gl.) — гребати
n-a strîns ruata kalumĭa, ş-akuma ĭa numa dîrpuańe kînd ažunźe đi kuotur la kar — nije zategao točak dobro, pa sad on samo struže kada dotakne sanduk na kolima
śe ći dîrpuoń atîta, sî nu fiĭ rîńuos? — što se češeš toliko, da nisi šugav? [Por.]

dîrpońa /dârponeală ?/ (i. ž.) — гребање
s-auđe-n puod o dîrpońală — na tavanu sečuje neko grebanje
ma rupsăĭ đi dîrpońală, şî ĭară ma manînkă — odrao sam se od češanja, i opet me svrbi [Por.]

dîrza /dârzar/ (i. m.) — дрзар
dîrzarĭu a mĭers kalîărĭ pi kal ş-adus dîrzîļi guovi — drzar je jahao konja, i nosio mladinu spremu [Crn.]
n-a putut să fiĭe nuntă fara dîrzarĭ, iĭ a mĭers pi kaĭ înainća lu nuntaşî — nije mogla da bude svadba bez drzara, oni su išli na konjima ispred svadbara
dîrzarĭu nu numa śe adus dîrzîļi, numa ĭel şî ļ-aratat, sî vadă lumĭa-n sat kît ĭe mirĭasa đi sprimită — drzar ne samo što je prenosio darove, nego ih je on i pokazivao, da vide ljudi u selu koliko je mlada spremna [Por.]
dupa numîru lu dîrzarĭ s-a vaḑut kît ĭe guovĭa găzdoćină — prema broju drzara videlo se koliko je mlada bogata
dîrzari sa măĭ ţînut într-o vrĭame şî dupa Oslobođeńe, ama pĭe urmă înkuaśa s-a pĭerdut — drzari su se držali još neko vreme posle Oslobođenja, ali su se posle naovamo izgubili (Jaisikovo) [GPek]

dîrză /dârză/ (i. ž.) — одећа
am fuost sarak, n-am avut ţuaļe nuoĭ, numa-m mĭers în ńiśći dîrză — bio sam siromah, nisam imao novo odelo, nego sam išao u nekim dronjcima [Por.]
dîrză a kuprins ţuaļiļi đi purtat, kapatîńe, aşćernut şî astrukamînt — devojačka sprema je obuhvatala radnu odeću, jastuke, prostirku i pokrivače [Crn.]
la nuntă, guovĭa a skuos dîrzîļi a iĭ tuaće, să ļi vadă lumĭa — na svadbi, mlada je iznosila sve svoje darove, da ih ljudi vide [GPek]

dî /dârz/ (prid.) — дрзак
prĭa mult ĭe dîrž, kî lukră aĭa śe alţî nu kućaḑă — previše je drzak, jer radi ono što drugi ne sme [Crn.]

dîskaļiţă /dăscăliță/ (i. ž.) — учитељица
fata mĭa a gaćit şkuala đi daskîļ ş-akuma ĭe dîskaļiţă, lukră la şkuală la nuoĭ în sat, învaţă kopiĭi — moja kćerka je završila učiteljsku školu i sada je učiteljica, radi u školi kod nas u selu, uči decu [Por.]
am avut dîskaļiţă ćinîră, şî la şkolarĭ mult ļ-a fuost drag đi ĭa — imali smo mladu učiteljicu, i đaci su je mnogo voleli [Crn.]

dîskaļiesk /dăscălesc/ (prid.) — учитељски
lukru dîskaļesk ĭe grĭeu — učiteljski posao je težak [Por.]

dîskaļiĭe /dăscălie/ (i. ž.) — учитељевање
s-a lasat đi dîskaļiĭe kî ĭe plata mikă — napustio je učiteljevanje jer je plata mala

dîsžgina /desghina/ (gl. p. ref.) — расцепити (се)
pazîa să nu kaḑ pră gĭaţă, şî să će dîsžgiń tuot — pazi da ne padneš na ledu, i da se sav rasturioš [Hom.]

datori /datori/ (gl.) — дуговати
măĭ îndată fomĭaḑă, numa nu dîtori la ńima ńimika — radije gladuj, samo nemoj nikom dugovati ništa [Por.]

do- /do-/ (pref.) — до-
la ńişće vuorbe sa puńe „do” đinainće, kînd vrĭa sî sa spună kî ĭe vrun lukru, dupa multă vrĭame, gata — nekim rečima se stavlja „do” ispred, kad se želi reći da je radnja, posle dužeg vremena, gotova
doveńi (do + veńi): aşćetară tuota ḑîua să vină, la urmă ĭel doveńi, ama sara, kînd n-a măĭ fuost ńima — čekali su ceo dan da dođe, na kraju je on konačno stigao, ali uveče, kada više nije bilo nikog
aşa vuorbe sînt: dofaśa (do + faśa, „doraditi”), dokînta (do + kînta, „dopevati”), dopuńa (do + puńa, „dostaviti”), dopļińi (do + [în]pļińi, „dopuniti”, „napuniti”), doaźunźa (do + aźunźa, „dostići”, „dospeti”), dostorî (do + storî, „dotući”, „zatreti”, „uništiti”), şî alćiļi — takve reči su: doraditi, dopevati, dostaviti, dopuniti, dostići (dospeti), dotući, i druge [Por.]

doaḑăś /douăzeci/ (br.) — двадесет
doaḑăś, doaḑăś şî unu, doaḑăś şî duoĭ ... — dvadeset, dvadeset i jedan, dvadeset i dva ... [akc.
duaḑăś đi ań am aşćetat să vină — dvadeset godina sam čekao da dođe [Por.]

doaḑăśiļa /douăzecilea/ (br.) — двадесети
m-am fakut în a doaḑăśiļa ḑî în fîurarĭ — rodio sam se dvadesetog februara [Por.]

doaźuns /doaźuns/ (prid.) — доспео
kukuruḑu ĭe doaźuns đi kuļes — kukuruz je konačno dozreo za berbu
kopiĭi sînt doaźunş đi şkuală — deca su konačno stasala za školu [Por.]

doaźunźa /ajunge/ (gl.) — достићи
amunka ĭel doaźunźe la aĭa la ś-am aźuns ĭuo — teško će on dostići ono do čega sam stigao ja [Por.]

dobarî /doborâ/ (gl. p.) — скинути
dobuară ogļinda đin parĭaće, s-o şćerg — skini ogledalo sa zida, da ga obrišem [Crn.]
ažutăĭ să dubuară nuśiļi đin puod — pomogni mu da snese orahe s tavana [Por.]
đin vuoz s-a dobarît numa o muĭarĭe — sa voza je sišla samo jedna žena [Crn.]
pîkurari tuamna dubuară ku uoĭļi-n sat — pastiri u jesen silaze sa ovcama u selo [Por.]
rînduĭ-će, şî dobuară ńivuoĭa-ĭa đin spinarĭe — sredi se, i skini tu nevolju sa pleća [Crn.]
mare grižă, amunka o s-îm fiĭe s-o dubuor đi pi kap — velika briga, teško će mi biti da je skinem s glave [Crn.]

dobarît /doborât/ (prid.) — скинут
tată, fînu ĭe dobarît đi pi puod — oče, seno je skinuto sa plevnje [Crn.]
a fuost sus, la luok mare, akuma ĭe dubarît  — bio je visoko, na položaju, sada je skinut [Por.]

dobîndă /dobândă/ (i. ž.) — добитак
đin aăla lukru n-aĭ ńiś o dobîndă — od toga posla nemaš nikakvu korist [Por.]

dobînđi /dobândi/ (gl.) — добити
uom vikļan, nu-l puoţ ļesńe dobînđi — lukav čovek, ne možeš ga lako pridobiti [Por.]

dobînđit /dobândit/ (prid.) — добијен
apukatura-sta ĭe buală dobînđită đin raśială — ovaj grip je bolest dobijena prehladom
bogaţîĭa-luor ĭe dobînđită ku furaluku — njihovo bogatstvo dobijeno je krađom [Por.]

dobļenguos /grosolan ?/ (prid.) — груб
sa faśe tişler mare, da śe guod lukră, tuot ĭe dobļenguos, urît, şî ńiś đ-o trĭabă — pravi se da je veliki stolar, a šta god uradi, sve je grubo, ružno i ni za kakvu vajdu [Por.]

dobļinguos /doblingos/ (prid.) — необрађен
n-am avut kînd sî gaćesk lukru kum trîăbe, pă držala mĭ-a ramas dobļinguasă — nisam imao vremena da završim posao kako treba, pa mi je držalje ostalo neobrađeno [Por.]

Dobriţă /Dobriţă/ (i. m.) — Добрица
nume Dobriţă la rumîń a fuost şî đemult, da ĭastă ş-akuma — ime Dobrica bilo je kod Vlaha i nekada, a ima ga i sada
firu lu uom ku nume Dobriţă sa kĭamă Dobriţuońi, or Dobriţańi, da pi sîrbĭaşće Dobricanović — potomci čoveka po imenu Dobrica zovu se Dobriconi ili Dobricani, a na srpskom su Dobricanović [Por.]

Dobriţuońi /Dobriţoiu/ (mn.) — Добрицани
Dobriţańi sînt o krĭangă đin Bîlabańi, famiļiĭe batrînă în Arnaglaua, veńită đin luok Buşńak în Banatu-l rumîńesk — Dobricani su grana Balabana, stare rudnoglavske familije, koja je došla iz Bošnjaka u rumunskom Banatu
Boşńaku ĭe astîḑ Moldova la marźina Dunîri, în prĭežba lu Golumbăţ — Bošnjak je danas Moldava na obali Dunava, preko puta Golupca [Por.]

Dobropuoļa /Dobropolie/ (i. ž.) — Добро Поље
ĭeĭ s-a năsăļit dă vrodată dî la Požarevăţ — oni su se nekada davno doselili od Požarevca [Crn.]

doda /deda/ (gl. p. ref.) — навикнути (се)
mîĭ uşuor ći dodaĭ la zapuşală, đi kĭt la frig — lakše se navikneš na vrućinu, nego na hladnoću [Crn.]
kînd će pisaḑă sila mare, or nakazu, ļesńe ći daĭ, măî ĭuta faś învîăţu  — kada te pritisne sila, ili velika muka, lakše se daješ, brže stekneš naviku [Por.]

dodat /dedat/ (prid.) — навикнут
sînt dodat ĭuo la greotĭăţ, şî puot sî mîĭ rîăbd una — naviknut sam ja na teškoće, pa mogu da podnesem još jednu [Crn.]

dodrĭan /?/ (i. m.) — отпадак
vaśiļi a mînkat fînu, a ramas numa dodrĭanu — krave su pojele seno, ostao je samo otpadak [Crn.]

dogaći /dogaci/ (gl. p.) — довршити
baş ma nîkažîĭ ku aratu, ama-l dogaćiĭ ĭerĭ — baš sam se namučio sa oranjem, ali sam ga dovršio juče [Por.]

dogaćit /dogacit/ (prid.) — довршен
săśiratu ĭe, mulţam la dumńeḑîu, dogaćit, ş-akuma avĭem o ḑî-duauă đi ođińit — žetva je, bogu hvala, dovršena, i sada imamo dan-dva za odmor [Por.]

doga /dogar/ (i. m.) — качар
m-am tokmit ku dogarĭu s-îm skimbĭe dauoźiļi la o kadă mare, k-a putraḑît — pogodio sam se sa kačarom da mi zameni doge na jednoj velikoj kaci, jer su istrulele [Por.]

Dogarĭu /Dogariu/ < — Догаревић
Dogarĭeşći-n Arnaglaua sînt fir đi fir alu vrunu Pîătru Dogarĭu — Dogarevići u Rudnoj Glavi su direktni potomci nekog Petra Dogara [Por.]

domîzluk (i. m.) ● v. dîmîzluk [Por.]

domńiĭe /domnie/ (i. ž.) — посед
domńiĭa luĭ a kuprins žumataće satu — njegov posed je zahvatao polovinu sela [Crn.]
đin „domńiĭa” luĭ nu ĭe ńimika, ku aĭa nu sa arańesk gluaćiļi — od njegovog „gospodstva” nema ništa, time se glota ne hrani [Por.]

doplaći /doplăti/ (gl.) — доплатити
doplaćiĭ tuot śe mĭ-a măĭ ramas đi rîndol đintîń — doplatio sam sve što mi je ostalo do prošloga puta [Por.]

doplaćit /doplătit/ (prid.) — доплаћен
mul mi ĭe măĭ uşuor kînd vîăd kî ĭ-e dîtoriĭa doplaćită întrĭeg — mnogo mi je laške kada vidim da je dug isplaćen u celosti [Por.]

Dopuońi /Dop/ (i. m.) — Допоњи
Dopuońi a avut muară astrukată ku ļespiḑ đi pĭatră — Doponji su imali vodenicu pokrivenu kamenim pločama [Crn.]

dor /doar/ (pril.) — ваљда
dor nu va veńi să ńi prindă la gramadă? — valjda neće doći da nas uhvati na gomili ? [Por.]

doratu /dorătură/ (i. ž.) — маћеха
muma mĭa murit la naşćire, şî ĭuo am kreskut ku mumă doratură — majka mi je umrla na porođaju, i ja sam odras’o sa maćehom [GPek]

Dorćuońi /Dorcescu/ (i. m.) — Дорћони
Dragu lu Duorća a lukrat în maĭdan la Buor — Drago Dorčin je radio u Borskom rudniku [Crn.]

dori /dori/ (gl. p.) — желети
la sîraśiĭe numa puoţ dori aĭa śie vrĭeĭ tu, da sî kapiţ, amunka — u siromaštvu samo možeš želeti ono što ti treba, a da dobiješ, teško
draguţuļe, mult ći dorĭesk — dragi, mnogo te želim
ma traźe duoru sî ma duk măĭ odată ku uoĭļi la munće — čeznem da još jednom odem sa ovcama u planinu
mult am dorit dupa muma kînd a murit — mnogo sam žalio za majkom kad je umrla
dorĭesk dupa ćińerĭaţă, k-am strîvito điźaba — žalim za mladošću, jer sam je straćio uzalud
duor đi ibomńikă ĭe măĭ mare durĭarĭe — žudnja za ljubavnicom je najveća bol [Por.]

doriţ (i. s.) ● v. doruţ [Por.]

dorinţă /dorinţă/ (i. ž.) — жеља
am o dorinţă tare să-l măĭ ţuk odată — imam jaku želju da ga još jednom poljubim
ma arsă dorinţa dupa feĭmĭa murită — sažeže me čežnja za umrlom kćerkom [Por.]

dorit /dorit/ (prid.) — жељен
n-am fuost dorit ńiś đi muma, ńiś đi tata — nisam bio željen ni od majke, ni od oca (=nisu me želeli ni majka, ni otac)
fi dorit đin đeparće kît sî vrĭeĭ, dakă ĭa nu ĭe-n braţa-tĭa, ći arḑ đi duor — budi željen izdaleka kol’ko hoćeš, ako ona nije u tvom zagrljaju, sagoriš od želje [Por.]

dorîngat /transversal ?/ (prid.) — попречан
în drum s-a dorîngat un şîarpĭe marĭe, ka proţapu karuluĭ — na putu se preprečila jedna zmija, velika kao kolska ruda [Crn.]

dorîngă /dorângă/ (i. ž.) — мотка
urkaşî a prins lupu, şî la dus în sat, atîrnat pĭ-o dorîngă — hajka je ulovila vuka, i donela ga u selo obešenog o jednu motku
kasa pîrasîtă, uşa-nkisă ku dorînga, nu ĭe ńima pusta — prazna kuća, vrata zamandaljena, nema nigde nikog [Por.]

doruţ /doruţ/ (i. s.) — жељица
duor-doruţuļe — (u izr.) željo-željice, željo željena
doruţu ĭe duor mik, ama arđe ka ş-al mare — željica je mala želja, al’ peče kao i velika [Por.]

dosa /dosadă/ (i. ž.) — досада
ĭartă-ma, puaće fi îţ fakuĭ dosadă — oprosti mi, možda sam ti bio dosadan [akc.

dosadńik /?/ (i. m.) — досадник
la lasat fata kî ĭe mare dosadńik — ostavila ga je devojka jer je veliki dosadnik [Por.]

dosađi /dosădi/ (gl. p. ref.) — досадити
pļakă, nu măĭ dosađi uomu — pođi, nemoj više dosađivati čoveku [Por.]

dosađieļńik /?/ (prid.) — досадан
straža ĭe lukru dosađeļńik, ći aduormĭe ĭuta — straža je dosadan posao, brzo te uspava
uom dosađieļńik — dosadan čovek [Por.]

dosađiĭe (i. ž.) ● v. dosadă [Por.]

dosîş /dosiş ?/ (pril.) — наопако
śe guođe lukră, dosîş faśe — što god radi, naopako uradi [Crn.]

dosîşće /dosişte/ (i. ž.) — осојина
în dosîşće nu ĭe bun đi pus grîu, kî amînat să kuaśe — u osojini nije dobro sejati pšenicu, jer kasno sazreva [Crn.]

dostorî /dostorî/ (gl.) — довршити
a śerkat sî storaskă guonźiļi ku otrauă, n-a putut, ama avut naruok mare k-a dat źeru, şî źeru ļa dostorît đi tuot — probao je da bube uništi otrovom, nije uspeo, ali je imao veliku sreću da udari mraz, pa ih je mraz dokrajčio [GPek]

dova /dovadă/ (i. ž.) — доказ
am dovadă, kî uomu a vaḑut uoĭļi tîaļe în građină mĭa — imam dokaz, jer je čovek video tvoje ovce u mojoj bašti [Crn.]

dovađi /dovedi/ (gl. p.) — доказати
la žuđakat vi dovađi vina mîa, da akuma du-će pi drumu tîău — na suđenju ćeš dokazati moju krivicu, a sada idi svojim putem [Crn.]

dovļaće /dovleac/ (i. m.) — дулек
a rođit dovļeţî, kîće tri la un vrĭež — rodili duleci, po tri na jednoj vreži [Crn.]
ĭastă duauă fuarme đi duļeţ: porśĭeşć, şî turśĭeşć; ku aĭ porśĭeşć îngraş puorśi, da aĭ turśĭeşć, kare sînt albĭ, lunguĭaţ, manînkă şî lumĭa — ima dve vrste duleka: svinjski i turski; sa svinjskim dulecima toviš svinje, a turske, koji su beli i duguljasti, jedu i ljudi
un fĭeļ đi duļeţ ĭe şî pĭapinu, ama ĭel la nuoĭ rar s-a prins — jedna vrsta duleka je i dinja, ali ona je kod nas retko uspevala (Rudna Glava) [Por.]

drag /drag/ (i. s.) — љубав
tare drag am avut đi viće, pănă am fuost pîkurarĭ — veliku ljubav sam imao za stoku, dok sam bio čobanin
atîta mĭ-a fuost drag đi ĭa, đi m-am spumîntat k-o s-ăm krîape ińima đi drag — toliko sam je voleo, da sam se plašio da će mi srce pući od ljubavi [Por.]

dragalaş /drăgălaş/ (prid.) — љубак
baĭatu al dragalaş, mîĭ mulće fĭaće arĭe — ljubak momak, više devojaka ima [Crn.]

dragavĭeĭ /dragavei/ (i. m.) — зеље
kînd ažunźe dragavĭeĭu, ńi duśem pi kîmp s-îl kuļaźem — kad stigne zelje, idemo u polje da ga beremo [Crn.]

Dragobĭaće /Dragobete/ (i. m.) — Драгобан
Dragobĭaće ĭe ḑîua păsîrilor, atunśa sa-npreună păsîriļi şî pun paĭu unu pi altu, fak kuĭb — Dragoban je ptičji dan, tada se sparuju ptice i stavljaju slamku na slamku, prave gnezdo
ku Dragobĭaće înśep aļi doasprăśe babe în marta — sa Dragobanom počinju dvanaest baba u martu [Por.]

Dragu /Dragu/ (i. m.) — Драго
alu Dragu — Dragov
Dragu lu Truţă Bala avut moşîĭe bună la Śuaka Arnăglîăvi — Drago Petra Balića imao je dobro imanje na Rudnoglavskom brdu [Por.]

draguţ /drăguţ/ (prid.) — мио
a gasît în alt sat o fată aşa draguţă đi n-are parĭakĭe la nuoĭ — našao je u drugom selu devojku tako milu, da nema para kod nas [Por.]

Draguļeşći /Drăgulescu/ (i. m.) — Драгуловићи
Draguļeşći ku kasa lîngă rîu Şarbanuţuluĭ, a lukrat la fĭer — Dragulovići koji su imali kuću pored Šarbanovačke reke, bili su kovači [Crn.]

dragustă /dragoste/ (i. ž.) — љубав
dragusta ĭe kînd ći ginđešć numa la unu, şî danaśi aĭlalţ nu-ĭ mîĭ kunuoşć — ljubav je kad misliš samo ne jednog, a ostale momke više ne poznaješ [Crn.]
đeskînćik đi dragustă — (dosl.) „bajanje za ljubav”, ljubavna magija [Por.]

dragustuos /drăgăstos/ (prid.) — заљубљив
mult ĭe dragustuos, şî kînd vĭađe muĭarĭe frumuasă, sî lasă đi tuot şî pļakă dupa ĭa — veoma je zaljubljiv, i kad vidi lepu ženu, ostavlja sve i polazi za njom [Crn.]
aşa baĭat dragustuos n-am măĭ avut în satu nuostru — tako dragog momka još nismo imali u našem selu [Por.]

drak /drac/ (i. m.) — ђаво
sî sa dukă drakuluĭ, or: dukî-să drakuluĭ — neka ide dođavola
la draku — k vragu
tuot un drak — isti je đavo
ńistaşńik, kată pi draku — nestašan, traži đavola (=kaznu) [Por.]
Bufańi aĭ batrîń la Măĭdan la draku ĭ-a ḑîs „Marku”, ş-a blîstamat: „ĭa-će Marku”, „du-će la Marku” — stari Bufani u Majdanpeku đavola su zvali „Marko”, pa su kleli: „Marko te odneo”, „idi k Marku” [Buf.]

drakovi /drăcovină ?/ (i. ž.) — ђаволија
kopilu nuostru ĭar a fakut vro drakovină — naše dete je opet napravilo neki nestašluk [Crn.]
a minţît lumĭa, ļ-a fakut kîće drîkoviń, şî la urmă l-a dudait đi la lukru — lagao je ljude, pravio im je razne smicalice, i na kraju su ga oterali s posla [Por.]

drakuaĭkă /drăcoaică/ (i. ž.) — ђаволица
draku ku drakuaĭka — đavo i njegova žena
muĭare sprimită đi tuaće, o drakuaĭkă-n piśuare — žena sposobna za sve, prava đavolica [Por.]

drakui /drăcui/ (gl.) — ђаволисати
nu ma drakui đi źaba, kă nu sînt đevină — nemoj me đavolisati za badava, jer nisam kriv [Por.]

drakuos /drăcos/ (prid.) — враголаст
kînd ĭe śińiva drakuos, tuot îĭ mĭarźe pi mînă — kad je neko vragolast, sve mu ide na ruku
şćiĭe sî skuată draśi şî s-îĭ mîńe sî fakă vrun rîău — zna da dozove đavole, i da ih natera da nečine neko zlo [Crn.]

dramiĭe /?/ (i. ž.) — драмлија
ku puţîńe dramiĭ, nu puoţ lovi pasîrĭa în zbuor — sa malo dramlija ne možeš pogoditi pticu u letu [Crn.]

draśaşće /drăceşte/ (pril.) — ђаволски
a spart gardu muma sî trĭakă, kî ĭe-nvaţat tuot sî lukrĭe draśaşće — razvalio je ogradu samo da prođe, jer je navikao da sve radi đavolski [Crn.]

draśesk /drăcesc/ (prid.) — ђавољи
furu ĭe lukru draśesk — krađa je đavolji posao [Crn.]
narau draśesk — đavolja narav (sumanut čovek) [Por.]

draśiţă (i. ž.) ● v. dîraśiţă [Por.]

draśină /dracină ?/ (i. m.) — ђаволија
şîađe đi źaba, şî numa skuaće la draśiń — sedi badava i samo smišlja đavolije [GPek]

drazńik (prid.) ● v. dîrž [Por.]

drăgoļub /călţunaş/ (i. m.) — драгољуб
drăgoļubu are fluare ruoşîĭe, la nuoĭ ĭe fluare batrînă, pusă-n građină — dragoljub ima crven cvet, to je kod nas staro cveće, gajeno u bašti [Por.]

drik /dric/ (i. m.) — трап (кола)
karu đi buoĭ are driku đi înainće şî driku đi înapuoĭ — volovska kola imaju prednji i zadnji trap
gruoşî đin duos sa skuot numa ku druko-l đi înainće alu karu đi buoĭ — trupci se iz šume izvlače samo sa prednjim trapom volovskih kola [Por.]

drîgalaş /drăgălaş/ (i. m.) — драг
a noroḑît, mĭarźe a ĭevi ku drîgalaşu-ĭeĭ đi supt mînă — poludela je, ide javno sa svojim ljubavnikom ruku pod ruku [Por.]

drîgastuos (prid.) ● v. dragustuos [Por.]

drîgla /drâgla/ (gl. nesvrš.) — гребенати
drîglaĭ kîńipa, kî am đi gînd sî ţîăs đi saś — grebenala sam konoplju, jer nameravam da tkam za džakove [Crn.]

drîglat /?/ (i. m.) — гребенање
am avut triĭ muĭerĭ la drîglat, ş-am fîrşît lukru ĭut — imala sam tri žene na grebenanju, i završila sam posao brzo [akc.

drîgļiaće /drâglu/ (i. m.) — гребен
pin drîgļiaće sa traźe kîńipa, şî sa faśe fuĭuor — kroz greben se provlači konoplja, i dobija se povesmo [Por.]

drîmb /drâmbă/ (i. m.) — дромбуља
drîmbu puń întra buḑă, sufļi, da ku źaĭśtu al marĭe daĭ în ļimba luĭ — drombulju stavljaš između usana, duvaš, a palcem okidaš njegov jezičak [akc.

Drîmbakuońi /Drîmbăreanu/ (i. m.) — Дрмбаковци
Drîmbakuońi sînt în marźina satuluĭ, kîtră Kravarńik — Drmbakovci su na ivici sela, prema Kravarniku [Crn.]

drîmbońa /drâmboneală ?/ (i. ž.) — дромбуљање
đi vrunđiva s-auđe o drîmbońală — od nekuda se čuje neko drombuljanje
n-o-nţaļeg ńimika, numa drîmbuańe dupa mińe — ništa je ne razumem, samo drombulja zamnom [Crn.]
astupî-će, drakuluĭ, odată, nu măĭ zdrîmbońa atîta, ći askultă drumaşî, şî sa rîd đi ćińe — ućiti, dođavola, već jednom, nemoj da drombuljaš toliko, slušaju te prolaznici, i smeju ti se [Por.]

drîmbońi /drâmboi/ (ĭuo drîmbuon, îel drîmbuańe) — дромбуљати
am gasît un drîmb, şî ma-nvîăţ sî drîmbuon ku ĭel — nabavio sam drombulju, i učim da drombuljam [Crn.]

drîn! /drân! ?/ (uzv.) — дрн!
„drîn!” şî „drr!” nu ĭe tuot una: đin „drr!”, or kă „dîrr!” ĭasă dîrpońală, glas urît şî grĭeu đi urĭekĭ, da „drîn” ĭe măĭ frumuos, măĭ đeşkis, rasună ... — „drn!” i „drr!” nije isto: „drr!” daje škripu, zvuk ružan i neprijatan za uši, a „drn!” je lepši, otvoreniji, zvučniji glas ... [Por.]

drînd1 /?/ (prid.) — напет
a ļegat sfuara întra duoĭ şćumpĭ, ş-atîta a strînso đi stă drînd, numa śe nu pokńiaşće — vezao je konopac za dva stuba, i tako ga je čvrsto stegao da je sav napet, samo što ne pukne
kopil mik, da kînd vĭađe fĭaće-n pĭaļa guală, iĭ sa faśe ćiku drînd — dete malo, ali kada vidi gole devojčice, piša mu se sva ukruti
śe ĭe ku kopilo-la đi stîă drînd în kuot? — šta je sa onim detetom, da sav nabusit stoji u ćošku? [Por.]
bat drînd — mortus pijan; pijan ko letva (Krivelj) [Crn.]

drînd2 /drând ?/ (i. m.) — дрндало
drîndu sî faśe đin ļiemn tarĭe, đi sî nu să frîngă — drndalo se pravi od tvrdog drveta, da se ne bi polomilo [Crn.]
ku drîndu sa skutură lîna, să ĭasă đin ĭa luomurĭ, imală kare s-a prins pi lîna uoĭi pănă uaĭa a paskut — drndalom se trese vuna, da izađe iz nje trunje, prljavština koja se uhvatila za ovčje runo dok je ovca pasla
dakă vrĭeĭ sî faś koļaşă, îţ trîabe fańină đi kukuruḑ, feruaĭkă, koļeşîărĭ, drînd şî fund — ako hoćeš da praviš kačamak, treba ti kukuruzno brašno, kotao, kačamalo, luk i lopar [Por.]
kîntă-n drînd — svira u drombulje (Plavna) [Pad.]

drîndai /?/ (gl. p.) — дрндати
lîna pođită sî drîndîĭe đi sî să rupă kokoluaşîļi — sabijena vuna se rastresa da bi se razbile grudve [Crn.]
nu drîndai, kî nu ći măĭ askultă ńima — ne drndaj, jer te više niko ne sluša
nu şćiĭe sî kînće, numa drîndîĭe lauta-ĭa đi źaba, đin ĭel kîntatuorĭ n-o sî fiĭe ńiśkînd — ne zna da svira, samo badava drnda onu violinu, od njega nikad svirač neće biti [Por.]

drînda /?/ (i. m.) — дрндар
drîndarĭ a fuost đe mult, akuma s-a pĭerdut — drndara je bilo nekad, sada su se izgubili [Por.]
drîndari a mĭers đi la kasă la kasă, ku drndu-n şîaļe, şa drîndait lîna la uamiń; s-a rarit kînd a ĭeşît daraśiļi, da đi tuot s-a pĭerdut kînd a-nśeput sî s-a fakă maşîń đi miţă — drndari su išli od kuće do kuće sa drndalom na leđima, i drndali ljudima vunu; proredili su se kada su se pojavili grebeni, a nestali su sasvim kada su počele da se dižu vunovlačare (Jasikovo) [GPek]

Drîndarĭeşći /Drîndareşti/ (i. m.) — Дрндаревићи
imańa lu Drîndarĭeşći kuprinđe izvuoru alu Ogaşu Drîndarĭesk — imovina Drndarevića zahvata izvor Drndarevog potoka [Crn.]

drîsman /drâsman ?/ (i. m.) — дроњак
am fuost sarak, n-am avut ţuaļe, am purtat ńişći drîsmańe rupće — bio sam siromah, nisam imao odelo, nosio sam neke pocepane dronjke
drîsman s-a ḑîs la un fĭeļ đi pînḑă supţîrĭe, kare s-a ţasut atîta đi rat đ-aĭ putut pin ĭa să trĭeś ku źeĭśtu, đin kare s-a kusut nadraź đi uamiń đi vară, đi să ļi fiĭe la uamiń rakuare pănă lukră — drsman se zvala jedna vrsta tankog platna, koje se tkalo tako retko da si mogao kroz njega prst da provučeš, od koga su se šile letnje muške pantalone, da bi muškarcima bilo sveže dok rade (Rudna Glava)
mĭ-a kusut muĭarĭa un drîsman đi kimĭaşă, stă pi mińe ka slamńaku — sašila mi je žena preveliku košulju, stoji na meni kao slamarica (Tanda) [Por.]

drîzman (i. m.) ● v. drîsman [Por.]

drĭam /dram/ (i. s.) — драм
s-a zuĭtat tuoţ śi ĭe drĭam — zaboravili su svi šta je dram (Klokočevac) [Por.]

drĭa /dreavă/ (i. ž.) — кључњача
a kaḑut, ş-a frînt drĭava la umăr — pao je, i polomio ključnu kos t
drĭava ku fluiru sînt duauă uasă la piśuor — lisnjača i golenjača su dve koske na nozi
ku drĭavă prinḑ duauă blîăń — sa prečagom spajaš dve daske [Por.]

drĭeş /batoză/ (i. s.) — дреш
drĭeşu ĭe maşînă đi trăirat mare, kare a mînato motuoru pista o kurao lungă, da kînd s-a ivit traktur-ļi, a mînato trakturu — dreš je velika vršalica koju je pokretao motor preko dugačkog kaiša, a kada su se pojavili traktori, pokretao je traktor
drĭeşu a katat drumurĭ đi kar larźe, şî mulţ lukratuorĭ — dreš je tražio široke kolske puteve, i mnogo radnika [Por.]

drpeļi /jerpeli/ (gl.) — дрпати
la drpeļit păn’ la uos — odrao ga do koske [Por.]

drr! /?/ (uzv.) — дрр!
aud kînd şî kînd în kuzńiţă: „drr! drr!” - śe va dîrai, draku va şći, mi frikă sî ma duk sî vîăd śiĭe — čujem kat-kad u kovačnici: "drr! drr!" - šta li drlja, đavo će ga znati, strah me je da odem i vidim šta je [Por.]

druažă /coajă ?/ (i. ž.) — љуска
struguri aĭ śe nu să stropĭesk, au druažă kîta mîĭ gruasă — grožđe koje se ne prska, ima malo deblju kožmuru [Crn.]

dru1 /drugă/ (i. ž.) — клип
ćimpo-sta mîndru a rođit kukuruḑu: kîće tri druź la un fir — ove godine lepo je rodio kukuruz: po tri klipa na jednom struku [Crn.]

dru2 /drugă/ (i. ž.) — реза
druga ĭe o blanuţă đi ļiemn îmblatuare, ku kare sa-nkis uşa đi bătrîńaţă — reza je pokretna daščica kojom su se nekada zatvarala vrata
druga a ţînuto duauă kuńe batuće-n uşă, kare avut kîrļig la vîr, să ţînă blanuţa să nu skadă — rezu su držala dva klina, nabijena u vrata, koja su imala kuku na vrhu, da drže daščicu da ne spadne
druga a fuost đisupra înkreştată, unđe a veńit ļilmba kĭeĭi — reza je sa gornje strane imala ureze, u koje je ulazio jezičak ključa [Por.]

drum /drum/ (i. s.) — друм
đ-aiś pîn în Buļuoţ drumu ĭe larg şĭ đirĭept — odavde do Boljevca put je širok i prav [Crn.]
drumo-l mare — veliki put, javni put, glavna saobraćajnica
mĭarźe ka kaţaua, şî ma latră pi drumo-l mare — skita kao kučka, i olajava me javno (=ogovara)
traĭaşće pi drumo-l mare — živi kao beskućnik, skitnica
drumo-l mik — mali put, sporedni put, puteljak, staza; prečica
kînd s-a întuors đi la bîlś, a dat pi drumo-l mik, şî đ-aĭa aźuns ĭuta — kad su se vratili sa vašara, udarili su prečicom, pa su zato brzo stigli c.
drum đi kar — kolski put d.
drum đi viće — stočni put, put kojim ide stoka na pašu ili pojilo [Por.]

drumaĭa /drumăială/ (i. ž.) — путовање
lukru mĭ-a fuost đeparće, şî ĭo am tîbarît đi drumaĭală pănă n-am ažuns la penzîĭe; akuma ńiś ku gîndu nu drumîĭ ńiś unđe — posao mi je bio daleko, i ja sam se umorio od putovanja dok nisam stigao do penzije; sada ni u mislima ne putujem nigde
n-am kînd sî-ţ puvestîăsk drumuĭturiļi mĭaļe tuaće — nemam kada da ti pričam sva svoja putešestvija [Por.]

drumaş /drumaş/ (i. m.) — путник
drumaşî mĭerg pi drum, da uoţî-ĭ aśiră đin padure — putnici idu drumom, a lopovi ih vrebaju iz šume [Por.]

drumui /drumui/ (gl.) — путовати
am fuost ńigustuorĭ, ş-atîta am drumait đi m-am sîturat đi drum — bio sam trgovac, i toliko sam se naputovao da sam sit puta [Por.]

druog /drog/ (i. m.) — багрем
a-nflurit druogu, mirusă întoaťe părţîļi — procvetao bagrem, miriše na sve strane [Dun.]

duamnă /доамнă/ (i. ž.) — госпођа
uĭtîće kum s-a înbrakat, ka duamnă đin varuş — vidi kako se obukla, kao gospođa iz grada [Crn.]
trĭeku ka duamna ku kapu pi sus, la ńima nu sa uĭtă — prođe kao gospođa sa uzdignutom glavom, nikoga nije pogledala [akc.

duauăḑîăś /douăzeci/ (br.) — двадесет
kînd am înpļińit duauăḑîăś đi ań, m-am dus în vuoĭskă — kad sam napunio dvadeset godina, otišao sam u vojsku [Crn.]

Dubļiźan (i. m.) ● v. Dăbļiźan [GPek]

dud /dud/ (i. m.) — дуд
am oltańit un dud, ş-am vaḑut kî s-a prins — kalemio sam dud, i video sam da se primio a.
dud đ-aĭ albĭ (Morus alba) — beli dud
am în obuor un dud đ-aĭ albĭ, batrîn ka mińe — imam u dvorištu beli dud, star koliko i ja
dud đ-aĭ ńegi (Morus nigra) — crni dud
nu ĭe ļiemnu duduluĭ ńegru, numa ĭel faśe duđe ńagrĭe — nije dudovo drvo crno, nego ono rađa crne dudinje [Crn.]

dudai /dudui/ (gl. p.) — отерати
dudai aşa bunataće đi muĭarĭe, numa pîntru parinţ — otera onako krasnu ženu, samo zbog roditelja
dudîĭe pîăsîrļi đin viĭe, sî nu manîśe struguri — oteraj ptice iz vinograda, da ne pojedu grožđe [Crn.]

dudait /?/ (prid.) — отеран
dudait đi la lukru şîađe akas — isteran sa posla sedi kod kuće [Crn.]
la prins în furaluk, şî la dudait đin ţară afară — uhvatili ga u krađi, i proterali ga iz zemlje [Por.]

dudaĭa /?/ (i. m.) — истеривање
sî şćiĭ kî dudaĭala buaļi ku ļekurĭ nu ĭe în tuot đi una ku ļak — da znaš da isterivanje bolesti lekovima nije uvek uspešno [Crn.]

du1 /dudă/ (i. ž.) — дудиња
am adunat un śubîăr đi duđe đi rakiĭe — sakupio sam jedan čabar dudinja za rakiju [Crn.]
ĭastă duauă fuarme đi duđe, albe şî ńagrĭe, miĭe măĭ mult îm plak aļi ńiagre — ima dve vrste dudinja, bele i crne, ja više volim crne [Por.]

du2 /dudă/ (i. m.) — цев
lula la kazan ĭe fakută ka duda — lula na kazanu je u obliku cevi
duļaćiļi la kovrag are dudă, şî kopiĭi fak fluir đin ĭa — dulek na vreži ima cevku, i deca prave frulu od nje
masură ţaua-ĭa, sî vĭeḑ kît ĭe đi largă la dudă — izmeri tu cev, da vidiš koliko joj je otvor širok (Rudna Glava)
duda la şporĭet ĭe pļină đi fuńiźină — čunak na šporetu pun je gareži
sa-uḑe duda-n Buor, ĭasă lukratuori đi la lukru — čuje se sirena u Boru, izlaze radnici s posla (Tanda) [Por.]

dudîau /dudău/ (i. m.) — коров
oboru s-a înplut dă dudîau, nu mi puoţ să ći măĭ baź în ĭal — dvorište se napunilo korova, ne možeš više da uđeš u njega
mi s-a înplut straturiļi dă dudîau, ma duk să ļe pļivĭesk — leje su mi se napunile korova, idem da ih oplevim [Hom.]
đi kînd aśiĭa nu traĭaşće ńima, a krĭeskut dudău pănă-n gard — otkad tu ne živi niko, narastao je korov do ograde [Por.]

duduļaĭkă /dudulaică ?/ (i. ž.) — свитак
s-ambatat, ş-a fakut đintr-o arćiĭe duduļaĭkă, şî s-a pus, fara ruşîńe, să sufļe-n ĭa ka kînd ĭe bandă — napio se, napravio je od neke hartije svitak, i počeo, bez stida, da duva u njega kao da je truba (Tanda) [Por.]
vrĭeĭ sî-m taĭ o duduļaĭkă đi suok, sî fak đin ĭa pokńituarĭe? — hoćeš li da mi isečeš jednu cevku od zove, da napravim od nje pucaljku? [Crn.]

duduļiu /duduliu ?/ (prid.) — цеваст
đin śuariko-sta fă un vig duduļiu, sî puot să-l duk pi bît — smotaj mi ovu tkaninu u trubasti svitak, da mogu da ga nosim na štapu (Tanda) [Por.]

duduraĭkă /dudă ?/ (i. ž.) — дудурајка
fĭaćiļi marĭ a fakut dudurăĭś đin laptukă, ş-a sufļat în ĭaļe kînd a vrut s-îĭ audă baĭeţî unđe sînt, şî sî vină sî sa gasîaskă — devojke su pravile dudurajke od maslačka, i duvale su u njih kada su želele da momci čuju gde su, i da dođu na sastanak
dudurîăĭśiļi a fuost fakuće đin duauă duđe đi laptukă, una măĭ skurtă, una măĭ lungă, đ-aĭa avut duauă glasurĭ, măĭ supţîrĭe şî măĭ gruos — dudurajke su bile napravljene od dve maslačkove cevčice, jedne kraće i jedne duže, zato su imale dva glasa, niži i viši
fĭaćiļi kare a fuost măĭ sprimiće, a putut în duduraĭkă sî fakă kînćik frumuos, kare a rîsunat pista vîăĭ, şî s-a-uḑît đeparće — devojke koje su bili spremnije, mogle su na dudurajci da izvedu lepu melodiju, koja je odjekivala preko dolina, i čula se nadaleko (Rudna Glava)
s-a fakut dudurăĭśiļi şî đin ţauă đi suok, kî laptuka pi ļivađe n-a ţînut mult — pravile su se dudurajke i od zove, jer maslačak sa livade nije trajao dugo (Tanda) [Por.]

dugaĭaş /dugaiaş ?/ (i. m.) — продавац
s-a prins la lukru-n dugaĭe, ş-a fuost dugaĭaś ḑîaśe ań — zaposlio se u prodavnici, i bio je prodavac deset godina [akc.

dugaĭe /dugaie ?/ (i. ž.) — продавница
ńa-nkis dugaĭa, nu măĭ avĭem unđe să kumparăm — zatvorili su nam prodavnicu, nemamo više gde da kupujemo [Por.]
s-a întîńit ku ĭel în dugaĭe — sreo se sa njim u prodavnici (Prahovo) [Kmp.]

duguĭa /duhoare/ (i. ž.) — задах
đin ţuaļiļi luĭ mĭarźe duguĭală ka kînd a durmit în ştală — iz njegovog odela širi se zadah kao da je spavao u štali
vinu đin baśivă arĭe dug urît — vino iz bačve ima neprijatan miris [Crn.]

dukĭan /dugheană/ (i. m.) — дућан
kumparaĭ în dukĭan un kîlţan đi mińe, da đi muĭarĭe pînḑă đi kreţan — bio sam u dućanu i kupio sebi košulju, a ženi platno za suknju [Crn.]

dukĭanźiu /dughengiu/ (i. m.) — дућанџија
dukĭanźiu nu đişkiđe mĭńe dukĭanu, kî ĭe ḑî marĭe — dućandžija ne otvara sutra dućan, jer je praznik [Crn.]

dul /dul/ (i. m.) — оток
în şîaļe, unđe la lovit berbĭeku ku kuornu, ĭa ĭeşît un dul marĭe — na leđima, gde ga je ovan zakačio rogom, napravio mu se veliki otok [Crn.]
ma muśkat o guangă, şî mi s-a fakut un dul pi pĭaļe — ujela me neka buba, pa mi se napravio otok na koži
a ploĭat şî apa ń-a luvat drumu, a ramas numa ńişći dulurĭ koļa-koļa — padala je kiša i odnela nam put, ostale su samo neke izbočine ovde-onde [Por.]

dulău /dulău/ (i. m.) — псина
kînd aĭ dulăĭ ku ćińe la munće, nu ći ćĭemĭ ńiś đi lupĭ, ńiś đi urş — kad uz sobe u planini imaš velike pse, ne bojiš se ni vukova, ni medveda [Por.]

dulfă /dolcă/ (i. ž.) — кучка
dulfă ĭe un fĭeļ đi kaţauă — dulfa je jedna vrsta kučke
śe-ţ trîabe dulfa-ĭa đi muĭarĭe, kare mĭarźe đin mînă-n mînă? — šta će ti ta kučka od žene, koja ide iz ruke u ruku? [Por.]

dulśaţă /dulceaţă/ (i. ž.) — сласт
ļebeńiţa-ĭa a statut prĭa mult, ş-a perdut dulśaţa — ona lubenica je predugo stajala, pa je izgubila slast
la nuoĭ prazńiku nu să faśe fîră dulşeţurĭ — kod nas slava se ne pravi bez slatkiša [Crn.]
mînkarĭa fara dulśaţă — jelo bez ukusa II.

dulśe /dulce/ (prid.) — сладак
ļebeńiţa ś-am kumparato ĭe dulśe ka mńarĭa — lubenica koju sam kupio slatka je kao med
đimult n-am mînkat aşa pasuĭ dulśe — odavno nisam jeo tako ukusan pasulj
fećiţa-sta arĭe aşa vuorbă dulśe, ka pasarika — ova devojčica ima tako sladak govor, kao ptičica [Crn.]

duluźa /?/ (i. ž.) — одуговлачење
duluźala luĭ ku datoriĭa, arĭe sî ma mîńe sî nu-ĭ mîĭ dau ńimika — njegovo otezanje sa dugom, nateraće me da mu više ne pozajmljujem ništa [Crn.]

duluźi /?/ (gl. nesvrš.) — одуговлачити
nu duluźi sî ći duś la duoktur, kî puaće sî-ţ fiĭe şî mîĭ rîău — nemoj otezati sa odlaskom lekaru, jer može da ti bude još gore
tu duluźeşć ku-nsuratu, da ańi trĭek — ti odugovlačiš sa ženidbom, a godine prolazi [Crn.]

duļaĭkă /duliaică ?/ (i. ž.) — свирајка
duļaĭkă ĭe žukariĭe kopilarĭaskă, fakută đin bît đi buśińiş — „duljajka” je dečja igračka, napravljena od kukute (Blizna, s. Rudna Glava) [Por.]

duļiaće (i. m.) ● v. dovļiaće [Por.]

duļiźak /?/ (prid.) — дуг
kînd nus ļiamńe, fuoku sa faśe ku duļiźaku — kad nema drva, loži se „duga” vatra (tj. vatra koja tiho sagoreva i koja će dugo da traje ) [Por.]

dumbra /dumbravă/ (i. ž.) — дубрава
kuodru kare stă întrĭeg, nu ĭe taĭat đin ĭel, padure đasă, ku ļiamńe nu prĭa marĭ — šuma koja je ostala cela, koja nije sečena, gusta šuma sa drvećem koje nije previše visoko
ĭastă o Dumbrauă la Gorńana şî una la Lazńiţa — ima jedna Dubrava u Gornjani i jedna u Laznici [Por.]

dumińikă /duminică/ (i. ž.) — недеља
dumińika ĭe ḑîuă đi ođină şî đi dus la fameļiĭe — nedelja je dan za odmor i obilazak rodbine
dumińika ćinîră ĭe la svîrşîtu saptamîńi pi karĭe s-a pus luna nuauă — mlada nedelja je poslednji dan u sedmice u toku koje se pojavio mlad mesec [Crn.]
dumińikă ćinîră ĭe şî sîptamîna întrĭagă, đin ḑîua-ĭa kînd sa puńe luna mikă — mlada nedelja je i cela sedmica, od dana kada se pojavi mlad mesec [Por.]
Dumińika marĭe sî kađe la şapće saptamîń dupa Paşć — Trojica pada na sedam nedelja posle Uskrsa
atunşa ĭasă Rusaļiļi şî sî puńe puostu lu Sîm-Pĭetru — tada se završava Rusalna nedelja i počinje Petrov post [Crn.]
dumińika trĭekută — prošla, protekla nedelja
dumińika śe vińe — iduća, naredna nedelja [Por.]

dumitaļe /dumitale/ (zam.) — господине (у изр.)
đimult, kînd s-a-ntîlńit duoĭ drumaş, unu a ḑîs: „Bună kaļa!”, d-alalalt s-a raspuns ku: „Mulţamĭesk, dumitaļe!” — Nekada, kada su se sretala dva putnika, jedan bi rekao: — „Dobar put!”, a drugi je odgovarao sa: „Zahvaljujem, gospodine!” [Crn.]

Dumitraşku /Dumitraşcu/ (i. m.) — Думитрашко
alu Dumitraşku — Dumitraškov [akc.

Dumitraşkuońi /Dumitrăşcanu/ (i. m.) — Думитрашкови
a ĭeşît Ćimuoku pîn la kîăşîļi lu Dumitraşkońi — izlio se Timok sve do kuća Dumitraškovih [Crn.]

Dumitri /Dumitrică/ (i. m.) — Димитрика
la moşu Dumitru đi mik ĭa ḑîs Dumitrikă, ş-aşa poļikră ĭ-a ramas pănă la muarće; a trekut şî pi fiśuori luĭ, pi kare lumĭa iĭ kĭamă „Dumitrikońi” — čiču Dumitra od malena su zvali Dumitrika, i takav nadimak mu je oslao do smrti; prešao je na njegovu decu, koju ljudi zovu „Dumitrikići” [Por.]

Dumitru /Dumitru/ (i. m.) — Димитрије
alu Dumitru — Dimitrijev [Por.]

dumĭastîk /domestic/ (prid.) — домаћи
puorku al dumĭastîk manînkă kukuruḑ kînd îĭ daĭ, da al salbaćik numa kînd gasîaşće — domaća svinja jede kukuruz kad joj daješ, a divlja samo kad nađe
în tuaće saće ĭastă pĭară dumĭastîśe, da şî pĭară porśeşć sa mîĭ gasîăsk unđe-unđe — u svim selima ima domaćih krušaka, a i divljih ima još uvek ovde-onde
žuavină dumĭastîkă — domaća životinja (Krivelj) [Crn.]

dumńeḑîu /dumnezeu/ (i. m.) — бог
ćińerişu nu măĭ krĭađe-n dumńeḑîu — omladina više ne veruje u boga [Por.]

dumńişuor /domnişor ?/ (i. m.) — царић
dumńişuoru ĭe măĭ mikă pasîrĭe la nuoĭ — carić je najmanja ptica kod nas [GPek]

Dumuońi /Duman/ (i. m.) — Думановци
Sava lu Duman a fuost kondukter la autobusu maĭdanuluĭ đin Lugńiţa — Sava Dumanov je bio kondukter na autobusu rudnika u Lubnici [Crn.]

dundă /dundă ?/ (i. ž.) — дебељуца
o dundă đi fată, s-angraşat ka purśelu — dunda od devojčice, ugojila se ko prase [Por.]

dungă /dungă/ (i. ž.) — црта
đemper ku dunźi — đžemper sa prugama
iş đaţă suariļi dupa dungă — sunce zađe za vidik [Hom.]
a tras o dungă ruoşîĭe pista fuaĭe — povukao je crvenu liniju preko lista
a ĭeşît ku uoiļi la dunga krşi, a kolo ĭastă skradă đi paskut — izgonio je ovce na ivicu krša, tamo ime dlakave šaši za pašu
stă-n dungă — nakrivo je nasađen, nije raspoložen
luvă dunga, şî skapă — dohvatio se vidika i nestao, spasio se
ĭa-ţ dunga! — briši, nestani! c. preterivanje, laganje, prelazak neke mere
đaće kîta dupa dungă — rekao je neistinu; slagao je (Tanda) [Por.]

Dunurĭe /Dunăre/ (i. ž.) — Дунав
kînd s-a dus lumĭa la lukru în Rumîńiĭe, pistă Dunurĭe a trekut ku vapuoru — kad su ljudi išli na rad u Rumuniju, Dunav su prelazili brodom [Crn.]
Dunîrĭe, apă tulburĭe — Dunav, mutna voda
aĭ nuoştri aĭ batrîń, kînd a fuźit đin Ţara rumîńaskă, a trĭekut Dunîrĭa, notînd ku truaśiļi la brîu — naši stari, kada su bežali iz Vlaške, prelazili su Dunav plivajući sa tikvama oko pojasa [Por.]

duo /dodă/ (i. ž.) — невеста
pi la nuoĭ a veńit komşîĭa ku duoda luĭ — kod nas je došao komšija sa svojom nevestom [Crn.]
doda Mariĭa ĭe suora-mĭa măĭ mare — doda Marija je moja starija sestra (Voluja) [Zvizd]
duodă sa ḑîśe la fiĭekare muĭare măĭ batrînă, fiva suoră, or nu — dodom zovemo svaku stariju ženu, bila sestra ili ne (Doljašnica) [Bran.
o duodă đi uom, fuź đi ĭel — prostak, beži od njega (Rudna Glava) [Por.]

du /doi/ (br.) — два
uomu arĭe duoĭ uokĭ în kap, şî duauă mîń în umirĭ — čovek ima dva oka u glavi i dve ruke u ramenima
duoĭ đin sută — dva odsto, dva procenta [Crn.]
doĭ kopiĭ mĭerg pe drum şi să uĭtă la doo feťe — dva dečaka idu ulicom i gledaju dve devojke [Kmp.]

duoĭļa /doilea/ (br.) — други
a duoĭļa uară lu tata a operesît uokĭu — po drugi put su mome ocu operisali oko [Crn.]
vĭerĭ a duoĭļa — (za srodstvo) treće koleno
ĭuo ku Ĭanku sînćem vĭerĭ a duoĭļa — ja i Janko smo treće koleno [Por.]

duoĭsprîaśiļa /doisprecelea/ (br.) — дванаести
do veńi kumva ş-a doĭsprîaśiļa lună, sa do va înkeĭa şî anu-sta odată — dođe nekako i dvanaestgi mesec, završiće se valjda i ova godina jednom [Por.]

duoĭsprĭaśe /doisprezece/ (br.) — дванаест
duauăsprĭaśe luń ĭastă pi un an — dvanest meseci ima u jednoj godini [Crn.]
doăsprîaśe muĭerĭ sapă-n luok — dvanaest žena kopa na njivi [Por.]

duoĭsprĭaśeļa /doisprezecelea/ (br.) — дванести
luna marĭe ĭe duauăsprĭaśeļa lună-n an — decembar je dvanaesti mesec u godini [Crn.]

duomn /domn/ (i. m.) — господин
sî faśe duomn, da ĭel ĭe golan pruost — pravi se gospodin, a on je običan golja
kînd ńi faśem kruśe, ḑîśem: sî ńi ažuće sfîntu Duomnu — kad se krstimo, kažemo: neka nam pomogne sveti Gospod [Crn.]

duop /dop/ (i. s.) — чеп
ku duopu sa astupă gîăurļi la vasurĭ: la kiļe, krśiaźe, baluańe, butuańe — čepom se zatvaraju rupe na posudama: flašama, testijama, balonima, buradima
kînd n-aĭ duop đi plută, astupĭ kila ku tuļanu — ako nemaš čep od plute, zatvaraš flašu kočanjem [Kmp.]

duor /dor/ (i. s.) — жеља
am sî muor đi duoru luĭ — umreću od čežnje za njim [Crn.]
kînćiśe đi duor — (dosl.) pesme tuge (muz.) ljubavne pesme, sevdalinke
duor uşuor — (dosl.) „laka želja”, (fig.), lažna ljubav
duoru lu Marćin Kĭuoru — (dosl.) ljubav Slepca Martina (=nikakva ljubav, prazna ljubav, ljubav naslepo, bez pokrića) [Por.]

Duorća /Dorca/ (i. m.) — Дорча
đin nume Duorća s-a fakut poļikra lu ńam Dorćuońi — od imena Dorča nastao je porodični nadimak Dorčoni (Osnić) [Crn.]

duorn /dorn/ (i. s.) — пробојац
duornu puaće să fiĭe numa đi fĭer — probojac može biti samo od metala [Por.]

duorńik /dornic/ (prid.) — жељан
mis duorńik đi pîńe đin śirińe — željan sam hleba iz crepulje
mi sa-mpare kî sînt măĭ mare duorńik pi pomînt đi apă rîaśe đin fîntînă đi supt fag — čini mi se da sam najveći željnik hladne vode sa izvora ispod bukve [Por.]

duorśa /dorcea ?/ (i. m.) — дорат
duorśa ĭe un feļ đi kal, ama aăĭa kare ĭ-avut, aşa şî ļ-a ḑîs pi nume — dorat je vrsta konja, ali oni koji su ih imali, tako su ih zvali i po imenu (Leskovo) [GPek]
am avut duoĭ kîń la baśiĭe, unu la kĭemat Duorśa, da unu Murźa — imao sam dva psa na bačiji, jedan se zvao Dorča a drugi Murdža (Tanda) [Por.]

duos /dos/ (i. m.) — наличје
aĭ înbrakat kîlţanu pi duos — obukao si košulju naopako
duosu palmi; duosu mîńi — nadlanica
îĭ đaţă ku duosu mîńi pistă nas — udario ga je nadlanicom preko nosa [Crn.]
nu ĭe bun sî puń pîńa pi masă ku duosu-n sus — ne valja da stavljaš pogaču na sto sa naličjem na gore [Por.]
duosu ĭe mîĭ rîaśe, mîĭ mult ţîńe raveńala, şî đi aĭa mîĭ bińe rođaşće kînd ĭe ćimpu uskaśiu — osoje je hladnije, duže zadržava vlagu, i zbog toga bolje rađa kad je godina sušna [Crn.]
mĭ-aĭ întuors duosu kînd mĭ-a fuost măĭ grĭeu — okrenuo si mi leđa kada mi je bilo najteže
đi vrĭamĭa đi rat: vin ńamţî - fuź în duos, vin ćetńiśi - fuź în duos, vin partizańi - fuź în duos, kă pi saćanu tuoţ ĭ-a apaurît — za vreme rata: dolaze Nemci - bež’ u šumu, dolaze četnici - bež’ u šumu, dolaze partizani - bež’ u šumu, jer su seljaka svi pljačkali
đi vrĭamĭa đi bugarĭ, Golubuońi a fuost în duos — za vreme Bugara, Golubovići su bili odmetnici [Por.]

duosńikă /dosnică/ (i. m.) — досника ?
duosńikă, buĭađe padurĭaļnikă ku frunḑă întuarsă ku duosu una kîtra alta, a fuost kunoskută numa lu vrăžîtuorĭ — „dosnika”, šumska biljka sa lišćem okrenutim leđno jedno prema drugom, bila je poznata samo vračarama
vrîžîtuorļi a kreḑut kă aşa buĭaḑe, ku frunḑă întuarsă „şăļe-n şăļe” puaće să mîńe rău să-ntuarkă şăļiļi la-l bolnau, şî să-l lasă sînatuos — vračare su verovale da takva biljka, sa lišćem okrenutim „leđa u leđa”, može da natera zlo da okrene leđa bolesniku, i da ga ostavi zdravog [Por.]

dupa /după/ (predl.) — после
dupa pluaĭe ĭasă suariļi — posle kiše izlazi sunce [Crn.]
dupa prînḑ — posle ručka
dupa amńaḑîţ — posle podne [Por.]
ĭel mĭarźe înainće, da muĭarĭa dupa ĭel — on ide napred, a žena za njim [Crn.]
a dat dunga dupa skapît — zbrisao je iza prevoja (nestao sa vidika) [Por.]

dur! /dur!/ (uzv.) — дур!
dur! dur! pi śĭerĭ, şî la urmă ńimika, nu pikă ńiś un struop đi pluaĭe — dur! dur! po nebu, i na kraju ništa, ne pade ni kapka kiše
askultă: sa uđe kînd şî kînd „dur!” pin puod, sigurat ĭară s-a-npuĭat şobolama-ĭa — slušaj: čuje se kad-kad „dur!” po tavanu, sigurno su se opet namnožili one pacovčine [Por.]
dur, îrţuaźilor! — brže, kljusine! [Crn.]

dura! /dura ?/ (uzv.) — дура
kînd kalu mĭarźe-n śiet, da tu vrĭeĭ să-l ĭuţăşć, tu iĭ daĭ ku zengiĭļi în burtă, şî-ĭ zbĭerĭ: „Dura! Dura!” — kada konj ide lagano, a ti hoćeš da ga poteraš, udariš ga uzengijama po stomaku, i vikneš mu: „Dura! Dura!” [GPek]

durai /hurui/ (gl. p.) — грмети
durîĭe-n śĭerĭ — grmi na nebu
durîĭe şî sfulđiră în tuaće părţîļi, aşćetăm ku frikă să veđem unđe o să trasńaskă — grmi i seva na sve strane, čekamo sa strahom da vidimo gde će da udari grom [Por.]
la zavĭrńit a nuvarat şî dudîĭe în śerĭ, mînă uoiļi în strungă sî nu ļi prindă pluaĭa — na zapadu se naoblačilo i grmi, teraj ovce u tor da ih ne uhvati kiša [Crn.]

duraĭa /duruială/ (i. ž.) — грмљавина
duraĭala ţîńe una-ntruuna, da pluaĭa înga nu ĭe — grmljavina neprekidno traje, a kiše još nema [Por.]

durduka /durduca/ (gl. p.) — тандркати
kînd durdukîĭe pin puod, ma ginđesk śe va fi: şobuoļi, or suakrîmĭa s-a fakut moruoń — kada nešto tandrče na tavanu, pomislim šta je: pacovi, ili mi se tašta povampirila [Por.]

durimĭe /durime/ (i. ž.) — бољка
s-a pus pi mińe o durimĭe grĭa — spopala me neka teška boljka [Por.]

durĭa /durea/ (gl. bezl.) — болети
atîta ma duarĭe kapu đi nu vîăd ńimika — toliko me boli glava da ne vidim ništa [Crn.]
kînd am lukrat în padurĭe, sparźam la mĭetîrĭe ku sakurĭa ḑîua kît ĭe tuată, şî ma durĭa pućarĭa-ntrĭagă ku ḑîļiļi dupa śe gaćam lukru — kada sam radio u šumi, cepah drva sekirom po ceo dan, pa me je bolela cela snaga dugo posle toga [Por.]
ĭa pĭerit kopilu, ş-o durĭa sufļitu ań şî ań — poginuo joj je sin, i duša ju je bolela godinama [Por.]
am sîĭ fak aşa pakustă, đi o s-îl duară pîn va fi viu — napraviću mu takvu pakost, da će ga boleti dok bude živ c. (fig.) imati lažnu bol
ĭuo-ĭ spusîăĭ, dakă nu m-askultă, ma duarĭe-n śokan đi nakazu luĭ — ja mu rekoh, ako me ne posluša, boli me đoka za njegoov problem [Crn.]

durĭarĭe /durere/ (i. ž.) — бол
am o durĭarĭe la burtă, şî muara sî ma duk la duoktur — imam neki bol u stomaku, i moram da idem kod lekara
o durĭarĭe grĭa am pi sufļit đi kînd mi s-a dus kopiĭi — tešku bol imam u duši otkako su mi deca otišla [Crn.]

Durļa /Durlea/ (i. m.) — Дурлић
Durļa al măĭ batrîn a veńit đin Raśiţa-n Banato-l rumîńesk — najstariji Durlić je došao iz Rečice u rumunskom Banatu
đin Banat, Durļa a veńit în Sîrbiĭe, s-a kăsătorit în Buśa supt Stuol — iz Banata, Durlić je došao u Srbiju, naselio se u Bučje pod Stolom
đin Buśa, đi rîău lu turś, ńepuoţî luĭ a fuźit în Ļiskuauă, đ-akolo, kînd s-a mulţît, uńi s-a mutat pin saćiļi đin okuol — iz Bučja, Durlićevi potomci su zbog turskoga zla prebegli u Leskovo, a kada su se tamo vremenom namnožili, neki su otišli u obližnja sela [Por.]

durmi /dormi/ (gl.) — спавати
sî puaće durmi pi kapatîń, da şî-n piśuarĭe, kînd ći prinđe nužda — može se spavati na jastuku, a i stojeći, kad te pritisne muka [Crn.]
ma adurmi ku povasta, ama nu putuĭ mult sî duorm, kî-nśepură tuoţ sî sa rîdă đi mińe — uspavao me je pričom, ali nisam mogao dugo da spavam, jer su počeli svi da mi se smeju [Por.]

durmit /dormit/ (i. m.) — спавање
durmitu ođińašće uomu şî-ĭ întuarśe pućarĭa đi sî puată lukra — spavanje odmara čoveka, i vraća mu snagu da bi mogao raditi [Crn.]
vrĭamĭa đi durmit — vreme za spavanje [Por.]

duruĭan /duruian ?/ (uzv.) — дурујан!
„duru, duru, duruĭan” ḑîś kînd puń kopilo-l mik pi źanunkĭe, şă-l ţupîĭ ka kînd kîlarĭaşće kalu — „điha, điha, đihana” kažeš kada staviš malo dete na kolena, i cupkaš ga kao da jaše konja [Por.]

duruo /duroare/ (i. ž.) — костобоља ?
duruorĭ ĭe buală kare s-a ļekuit numa ku ḑakutu — kostobolja je bolest koja se lečila samo ležanjem [Por.]

dus /dus/ (prid.) — одсутан
uomu mĭeu ĭe dus, nu ĭe aiśa — moj muž je odsutan, nije ovde [Crn.]
ḑaśe dus ku ḑîļiļi, n-o sî traĭaskă mult — leži danima u nesvesti, neće dugo da poživi
dusă, luvată đi şoĭmańe — u transu je, obuzeta šojmanima
ka kînd ĭeş dus, unđa-ĭ pĭerdut gîndurļi? — kao da si odsutan, gde su ti odlutale misli? [Por.]

duşman /duşman/ (prid.) — душман
al duşman nu zauĭtă şî nu prostîaşće ńiś kînd — dušman ne zaboravlja i ne prašta nikada [Crn.]
duşman, kîńe đi uom, ńiśkînd nu sa şćiĭe śe-ţ ginđaşće — dušmanin, pseto od čoveka, nikad se ne zna šta ti misli [Por.]

duşmanuos /duşmănos/ (prid.) — душмански
muĭare duşmanuosă, taśe, sa uĭtă kĭuorđiş ka kaţaua, dakă-ĭ va skapa vro vuorbă, ĭa ĭe veńin guol — žena dušmanka, ćuti, gleda ispod oka ko kučka, ako joj se i omakne neka reč, to je pravi otrov [Por.]

duşmańaşće /duşmăneşte/ (pril.) — душмански
đaţă odată duşmańaşće, ş-îl trînći la pomînt — udari ga jednom dušmanski, i obori ga na zemlju [Crn.]

duşmańesk /duşmănesc/ (prid.) — душманинов
la lovit plumbu duşmańesk — pogodio ga je dušmaninov metak [Crn.]
asta ĭe kuţît duşmańesk, alu duşmanu-la kare a taĭat lumĭa đi vrĭamĭa đi rat — ovo je dušmaninov nož, onoga krvnika koji je klao ljude za vreme rata [Por.]

duşmańiĭe /duşmănie/ (i. ž.) — душманлук
tuoţ sînt duşmań şî ńinţaļeş, şî đi aĭa s-a bagat în duşmańiĭe marĭe — svi su dušmani i nerazumni, i zato su ušli u veliko neprijateljstvo [Crn.]
a tunat mare duşmańiĭe-n lume, fraţ ku fraţ nu sa măĭ sufîră — veliki je dušmanluk ušao u ljude, brat se s bratom više ne podnosi [Por.]

duşmańiuluĭ (pril.) ● v. duşmańaşće [Crn.]

duśa /duce/ (gl. n.) — носити
în spinarĭe sî puaće duśa marĭe tovar — na leđima se može nositi veliki teret [Crn.]
are lukru bun, şî duśe la kasă plată mare — ima dobar posao, i kući donosi veliku platu
vîntol kald duśe buală — topao vetar donosi bolest [Por.]
muma sî duśe mĭńe la piĭaţ ku kîća bukaće şî kîća puamĭe — majka ide sutra na pijacu sa malo povrća i malo voća [Crn.]
du-će drakuluĭ — (kletva) idi dođavola
duśe minća la luok — dolazi k pameti, razume, shvata [Por.]


ḑakut /zăcut/ (prid.) — устајао
apa ḑakută în vas đi fĭer nu ĭe bună ńiś đi fĭert mînkarĭa — ustajala voda iz limenog suda nije dobra ni za kuvanje hrane [Por.]

ḑala /zalari/ (i. s.) — верижњача
ḑalarĭu a fuost fakut đin krĭangă đi kuorn, gruasă — verižnjača je bila napravljena od debele drenove grane
đi ḑalarĭ a fuost atîrnaće ḑîaļiļi, kare a putut sî sa skurćaḑă, or sî sa lunźaskă, kît a trîbuit vasu sî fiĭe rîđikat đi la fuok — za verižnjaču su bile okačene verige, koje su mogle da se produžuju ili skraćuju, prema tome koliko je sud morao biti udaljen od vatre [Por.]

a /za/ (i. ž.) — алка
s-a rupt o ḑală la sanźir, şî vadra a kaḑut în bunarĭ — pokidala se jedna alka na lancu, i vedro ja palo u bunar [Crn.]

a /zeamă/ (i. ž.) — чорба
ḑamă đi pĭeşć — riblja čorba
ḑamă akră — kisela čorba
ḑamă đi varḑă — kuvani kupus
(euf.) ḑamă đi pruńe — rakija
ḑamă đi kuńe — klin-čorba
s-a topit la kaldură, şî s-a fakut ḑamă — istopilo se na toploti i pretvorilo u kašu
o sorbiḑamă guală, sărakaśuos şî flomînźuos — jedno golo čorbosrkalo, siromašak i gladnica [Por.]

ḑamuĭkă /zeamuică/ (i. ž.) — чорбица
of, da-r fi bună o ḑamuĭkă đi pĭaşće akuma, dupa bĭeţîa đ-asară — of, kako bi dobro došla jedna riblja čorbica sada, posle sinoćne pijanke [Por.]

ḑamuos /zămos/ (prid.) — чорбаст
muĭarĭa ńi gaćaşće pasuĭ ḑamuos — žena nam sprema čorbast pasulj [Crn.]

a /zară/ (i. ž.) — јогурт
ḑară sa faśe đin lapće fĭert, în kare puń triĭ pikurĭ đi akrĭală, şă-l laş duauă ḑîļe să şća la kaldură; sa manînkă ku đimikat đi malaĭ, vara kînd sa lukră pin zîpuşală mare — jogurt se pravi od skuvanog mleka, u koje se dodaju tri kapi sirćeta, i pustiš ga da stoji dva dana na toplom; jede se sa udrobljenom projom, leti kada se radi po velikoj vrućini
ḑară sa faśe kînd sa mĭastîkă lapće akru ku ḑăr, şî ku ĭa sa faśe ḑamă đi şćir, kare ĭe dulśe đi tuot — mlaćenica se dobija kada se kiselo mleko pomeša sa surutkom, i njome se pravi čorba od štira, koja je mnogo slatka (Rudna Glava)
ḑară ku ḑăru la nuoĭ ĭe tuot una — „dzara” i „dzeru” je kod nas jedno isto (surutka) (Tanda) [Por.]

ḑaśa /zăcea/ (gl.) — лежати
nu-m ḑaśa aśiĭa, skualîće kî ĭe vrĭamĭa đi lukru — nemoj mi tu ležati, ustani jer je vreme za posao
ḑaśe đi buală grĭa — leži (boluje) od teške bolesti
a kaḑut în pat, ḑaśe pi muarće — pao je u postelju, leži na samrti [Por.]

ḑaśia /zaceală/ (i. ž.) — лежање
ku atîta ḑaśială nu sa fak bań — sa tolikim izležavanjem ne pravi se novac
grĭeu o să skîape viu numa ku ḑaśială în pat, trîabe dus la duoktur — teško da će preživeti samo sa ležanjem u krevetu, treba ga odvesti lekaru [Por.]

ḑămuriĭe /zămurcâ/ (i. ž.) — чорбуљага
gaća, muĭare, mînkîărĭ ţapińe, da ḑămuriĭļi-şća a tĭaļe labîdă la puorś — gotovi ti, ženo, jaka jela, a ove svoje čorbuljage baci svinjama
mulće ḑămuriĭ, în tuot fĭeļu, a fuost pi masă la-ĭ batrîńi nuoştri — mnogo je čorbi, raznih vrsta, bilo na jelovniku naših starih [Por.]

ḑămuruos /zemuros/ (prid.) — чорбаст
kînd pĭerḑ đinţî, ć-aşćată numa mînkărĭ ḑămuruasă — kad izgubiš zube, čekaju te samo čorbasta jela [Por.]

ḑăr /zer/ (i. m.) — сурутка
đin ḑăr fĭert sî faśe urdă — od kuvane surutke prаvi se vurda [Crn.]
ḑăru sa kapîtă đin lapće îkegat, kînd sa străkură kaşu pin strîkuratuare — surutka se dobija od podlivenog mleka, kad se kaša oceđuje kroz cediljku
ḑîăru a dat la puorś — surutku su davali svinjama [Por.]

ău /zău/ (i. m.) — богме
ḑău, mă, aşa ĭe kum îţ spusăĭ — boga mi, bre, tako je kako ti rekoh
ḑî ḑău — zakuni se (da govoriš istinu)
dumńeḑău — gospodbog < duomnu — gospod + ḑău — bog [Por.]

ḑî /zi/ (mn. ḑîļe) — дан
đ-autunśa ĭastă o ḑî şî măĭ bińe — od tada ima dan i više (=više od jednog dana)
o ḑî đi lukru — jedan radni dan
o ḑî đi kosît — jedan dan košenja
să vină kînd va fi vro ḑî mare — neka dođe kad bude neradan dan
pista ḑî — preko dana [Por.]

ḑîaļe /zale/ (i. ž.) — вериге
ḑîaļiļi a fakut ţîgańi ferari — verige su pravili Cigani kovači
în ḑîaļe a fuost atîrnată feruaĭka în kare s-a fĭert koļaşa — o verige je bio okačen kotao u koji se kuvao kačamak [Por.]

ḑîaśe /zece/ (br.) — десет
la mîń aĭ ḑîaśe źaĭśće, şî nu sînt tot una — na rukama imaš deset prstiju, pa nisu svi jednaki [Crn.]
pi la ḑîaśe śiasurĭ am mînat uoĭļi la ḑîkatuare — oko deset sati terali smo ovce na plandište [Por.]

ḑîaśeļa /zecelea/ (br.) — десети
a ḑîaśeļa ḑîuă buturirîm la o kasă — desetog dana nabasasmo na jednu kuću [Crn.]
a ḑîăśiļa uorĭ ţ-am prospus, da tu înga n-aĭ luvat la kap — deseti put sam ti ponovio, a ti još nisi shvatio [Por.]

ḑîka /zicală/ (i. ž.) — изрека
să-ţ spun ĭuo o ḑîkală, fîrtaće, da tu s-o ĭaĭ la kap bińe — da ti ja kažem jednu mudrost, brajko, a ti da je dobro upamtiš
ḑîkală ĭe vuorba đi batrîńaţă, şćirĭa lu lumĭa vikļană đin vrĭemuriļi trĭekuiće — izreka je starinska reč, znanje mudrih ljudi iz prošlih vremena [Por.]

ḑîkatuare /zăcătoare/ (i. ž.) — пландиште
uoĭļi ḑak la ḑîkatuare, da pîkurarĭu duarme la umbra gruasă — ovce odmaraju na plandištu, a čobanin spava u debelom hladu [Por.]

ḑîkatuo /zicălaş/ (i. m.) — свирач
Ĭovan Ramă đin Metońiţa şî Ļeksa Ĭovĭańi đin Osńiśa, a fuost mîĭ buń ḑîkatuorĭ în fluĭer pi tuata Vaļa Ćimuokuluĭ — Jovan Ramić iz Metovnice i Aleksa Jovanin iz Osnića, bili su najbolji svirači na duduku u celoj Crnoj Reci [Crn.]

ḑîkatu /zicătură/ (i. ž.) — свирка
am askultat o ḑîkatură batrînă în fluĭer — slušao sam jednu staru svirku na duduku [Crn.]
ḑîkatura lu moşu Voĭna lăutarĭu a fuost kunoskută şî-n afară dă Mlaoa — sviranje čiča Vojne violiniste bilo je poznatgo i izvan Mlave (Busur) [Mlava]
muoşu a fuost uom ikļan, a vorbit tuot pin ḑîkaturĭ — čiča je bio mudar čovek, govorio je sve kroz izreke

î /zână/ (i. ž.) — вила
fata mĭa ĭe frumuasă ka ḑîna — moja je devojka lepa kao vila
ḑînă batrînă — stara vila, majka vila [Por.]

ḑînḑai /zânzai ?/ (gl.) — цвокотање
bagîće înluntru, nu ḑînḑai afară đi frig — uđi unutra, nemoj napolju cvokotati od hladnoće [Crn.]
ĭuo ḑînḑîĭ đi frig, da ĭa ḑînḑîĭe đi frikă — ja cvokoćem od hladnoće, a ona se trese od straha [Por.]

ḑînḑaĭa /?/ (i. ž.) — цвокотање
krapaĭ đi ḑînḑaĭală aşćaptînd în rînd — crkoh od cvokotanja čekajući u redu [Crn.]

îsa1 /zisa/ (i. s.) — кажа
să-ţ spun o ḑîsă batrînă, şî s-o ĭaĭ la kap — da ti kažem jednu starinsku mudrost, i da je dobro upamtiš [Por.]

îsa2 /zisă/ (i. ž.) — судбина
ḑîsa ĭe sîla-ĭa śe raşîaşće suđina uomuluĭ, în śasu naşćiri — usud je ona sila koja određuje čovekovu sudbinu u času rođenja
(u izr.) nu ĭ-a ḑîs sî fiĭe — nije mu suđeno da bude
basanka aşa ĭ-a ḑîs — valjda mu je tako suđeno
avut o ḑîsă rîa — imao je zlu sudbinu
s-a đisparţît, ĭa basanka n-a fuost ḑîsa luĭ — rastali su se, ona valjda nije bila njegova suđenica [Por.]

ḑîśa /zice/ (gl.) — казивати
nu puoţ ḑîśa kî nu ţ-am ažutat — ne možeš kazati da ti nisam pomogao [Crn.]
a ḑîs muma sî veńiţ mîńe la pomană — poručila je majka da dođete sutra na daću [Por.]
Raka đin Lukuva tare frumuos a ḑîs în bandă — Raka iz Lukova je jako lepo svirao trubu [Crn.]
rumîńi dă mult măĭ bun a ḑîs dîn fluĭer dăkît astăḑ — Vlasi su ranije mnogo bilje svirali frulu nego danas (Ranovac) [Mlava]

î /ziuă/ (i. ž.) — дан
vińe tuamna, ḑîua ĭe tuot mîĭ mikă — ide jesen, dan je sve kraći
mîńe ĭe ḑîuă marĭe, nu să lukră — sutra je praznik, ne radi se
am pus grîu vro tri ḑîļe đi aratură — posejao sam pšenice oko tri dana oranja
pînă-n Ńiş ĭastă duauă ḑîļe đi mĭers — do Niša ima dva dana hoda [Crn.]
a lukrat ḑîua-nuapća, şî la urmă ĭar’ ńimika — radio je danonoćno, i na kraju opet ništa [Por.]

ḑîvaćik /ziuatic/ (prid.) — једноданац
ăĭa kare sînt naskuţ tuot într-o ḑîuă în stamînă, sînt ļegaţ tuot k-o ursă — oni koji su rođeni istog dana u nedelji, vezani su istom sudbinom
dakă muare ḑîvaćiku tĭeu, ĭel puaće să ći tragă ku ĭel, ş-atunśa će duś la vro vrîžîtuare să ći đizļaźe đi ĭel — ako umre tvoj jednodanac, on može da te povuče sa sobom, onda moraš da odeš kod neke vračare da te odveže od njega [Por.]
ğ


ğer /ger/ (i. m.) — мраз
afară ĭe ğer mare — napolju je veliki mraz [Kmp.]
atîta źier ĭe la śuaka, đi la nuapće o sî duarmă lupu ku kîńiļi într-un bîrluog — toliki je mraz u planini, da će noćas vuk i pas zajedno spavati u brlogu [Por.]

ğińere1 /ginere/ (i. m.) — зет
ğińere în kasă — zet u kući, domazet [Kmp.]

ğińere2 /ginere/ (i. m.) — младожења
ğińere ĭe soţu miresi la nuntă — mladoženja je mladin par na svadbi
soţu feći vińe la parinţi a ĭeĭ ğińere — ćerkin muž je zet njenim roditeljima [Kmp.]
đ


đadavĭe /deadevăr/ (prid.) — истинољубив
đi kînd ăl şćiu, Pîătru ĭe uom đadavĭeră, n-a minţît pi ńima ńiśkînd, pi ńima n-a lasat la ńevuoĭe ... — od kad ga znam, Petru je čovek pravedan, nikoga nije slagao nikad, nikoga nije ostavio u nevolji ... [Por.]

đafĭeća /d'afetea/ (pril.) — бадава
đafĭeća ĭ-am vorbit, n-a luvat ńimika la kap — badava sam mu govorio, nije shvatiio ništa [Por.]

đal /деал/ (i. m.) — брег
kînd ĭe kîmpu slobaḑît, oĭļi umblă đin đal în đal — kad je slobodna paša, ovce idu sa brega na breg II. (u izr.)
în đal — na brdo, na gore, prema vrhu brda; uzbrdo
ma duk în đal — idem na gore, idem ka brdu; idem na brdo
mĭerg ĭn đal — idem uzbrdo
sa suĭe-n đal — penje se na brdo; uspinje se
mare đal — velika uzbrdica
la đal — (dosl.) uzvodno
kînd rîu în vaļa mare, în kare ĭe pus satu, mĭarźe đi la zovrńit kîtra rĭsarit, atunśa vorbiļi „la đal” ku „zovrńitu” sînt tot una — kada glavna reka u dolini u kojoj je selo, teče sa zapada na istok, onda reči „la đal” („ka brdu”) i „zovrnjit” (zalazak; zapad) isto znače [Por.]

đaluţ /deluţ/ (i. s.) — брежуљак
kasa mĭa ĭe supt un đaluţ — moja kuća je ispod jednog brežuljka [Crn.]

đaluruos /deluros/ (prid.) — брдовит
în tuot ţînutu porĭeśi pomîntu ĭe đaluruos — u celom porečkom kraju zemlja je brdovita [Por.]

đaluşuor (i. s.) ● v. đaluţ [Por.]

đampreuna /dimpreună/ (pril.) — заједно
am pļekat đampreuna la bîlś, akolo ń-am đisparţît şî ń-am întuors la kasă tot nat đi trĭaba luĭ — pošli smo zajedno na vašar, tamo smo se razdvojili i vratili se kući svako za sebe [Por.]

đankuračiļa /deancuracilea/ (pril.) — трчећи
kînd ńe-ntoarčem đe la lukru, noĭ doĭ merğem đankuračiļa — kada se vraćamo s posla, nas dvojica idemo trčeći [Tim.]

đarîndu /dearându/ (pril.) — свуда
đarîndu la katat, şî nu ĭe şî nu ĭe — svuda su ga tražili, a njega nema pa nema [Por.]

đasńaţă /d-azneaţă/ (pril.) — јутрос
đasńaţă n-am putut sî manînk, ş-akuma mis flomînd — jutros nisam mogao da jedem, pa sam sada gladan [Crn.]
đasńaţă m-am amînatat la lukru — jutros sam zakasnio na posao (Leskovo, Jasikovo) [GPek]

đatunśa /de-atunci/ (pril.) — отада
s-a dus, şî đatunśa nu la măĭ vaḑut ńima — otišao je, i otada ga više niko nije video [Por.]

đe /de/ (vez.) — де
đe, mă, nu ĭe aĭa aşa kum sa puvestîaşće — de, bre, nije to tako kako se priča
đe pļakă, đe nu pļakă, nu şćiĭe ńiś ĭel śe sî fakă, saraku — te kreće, te ne kreće, ne zna ni on sam šta da radi, siroma c. i, ili
đe va vrĭa, đe nu va vrĭa, tuot una-ĭ vińe — i da hoće, i da neće, jednako mu dođe [Por.]

đebĭa /de-abia/ (pril.) — једва
đa-nkuaś, đa-nkolo, şî đebĭa do skaparăm đi ĭel — đa ’vamo, đa tamo, i jedva nekako utekosmo od njega [Por.]

Đeđu /Gegiu/ (i. m.) — Ђеђу
în kînćik batrîńesk, Đeđu ĭe źińere al măĭ mare alu Žîgman kraļu — u starirnskoj pesmi, Đeđu je najstariji zet kralja Žigmana [Crn.]

Đeku /Gecu/ (i. m.) — Ђеко
l-am kunoskut bińe pi Đieku Todoran — poznavao sam dobro Đeka Todorana [Por.]

đemult /demult/ (pril.) — давно
aĭa a fuost đemult, ńima ńiś nu măĭ ţîńe minće — to je bilo davno, niko više i ne pamti
(komp.) đemult, măĭ đemult, şî măî đemult — davno, davnije, još davnije [Por.]

Đe /Genă/ (i. m.) — Ђена
Đenă Spatarĭu a fuost în rat ku Ńamţî — Đena Spatar je bio u ratu sa Nemcima [Por.]

đes /des/ (prid.) — чест
s-a momit, şî đes vińe pi la mińe — navadio se, i često dolazi kod mene
rîndurļi đi kukuruḑ sînt pusă đasă — redovi kukuruza su gusto posejeni [Crn.]
padurĭe đasă — gusta šuma
măĭ đes — (komp.) češće; gušće; zbijenije [Por.]

đesfira /desfira/ (gl.) — расукати
tuată pîătura ńi s-a đisfirat, pućem s-o puńem numa la prag, đi şćiers piśuariļi — sva ponjava nam se rasparala, možemo samo da je stavimo kod praga, za brisanje nogu [Por.]

đesfirat /desfirat/ (prid.) — расукан
sarak, mĭarźe tuot k-o kimĭaşă đesfirată — siromah, ide stalno u nekoj rasparanoj košulji [Por.]

desfrînt /desfrânt/ (prid.) — скршен
m-am kulkat în pat tuot đesfrînt đi la sapat, şî nu puot să aduorm — legao sam u krevet sav skršen od kopanja, i ne mogu da zaspim [GPek]
ma uĭt la lastari-şća, đesfrînţ đi pĭatră, ş-ăm kađe grĭeu la ińimă — gledam ove mladice, skrljane od grada, i teško mi je na srcu
ĭa perit kopilu đi vina luĭ, şî ĭel tuot đesfrînt, s-a spînḑurat — dete mu je poginulo njegovom krivicom, i on se, sav skrhan, obesio [Por.]

đesfrînźa /desfrânge/ (gl.) — скршити (се)
kaḑuĭ pi gĭaţă, şî ma đesfrînsîăĭ tuot — padoh na led, i sav se skrših [GPek]
vižuļiĭa a đesfrînt krĭanźiļi la puomĭ — oluja je skršila granje na voćkama
fara lukru, uomu sa đesfrînźe ĭuta — bez posla, čovek brzo krahne [Por.]

đesîş /desiş/ (i. m.) — честар
mînă kapriļi sî mezdrĭaskă în đesîşo-la — teraj koze da brste u onom čestaru [Crn.]
đi kînd s-a mutat lumĭa-n oraşă, śuośiļi s-a umplut đi đesîş — otkad su se ljudi preselili u gradove, brda su obrasla gustišom [Por.]

đeskatarama /descătărăma/ (gl. p. ref.) — раседлати
nu đeskatarama kalu, numa puńiĭ zuobńiţa în kap, să manînśe pănă ĭuo nu do gaćesk lukru — nemoj rasedlati konja, nego mu samo stavi zobnicu, neka jede dok ja ne završim posao [Por.]

đeskînćik /descântec/ (i. s.) — бајалица
đeskînćiśiļi đi dragusta au măĭ frumuasă vuorbe — ljubavne basme imaju najlepše reči
s-a dus la vrîžîtuare să-ĭ fakă đeskînćik đi durĭarĭe la burtă — otišao je kod vračare da mu baje protiv bolova u stomaku
ĭastă đeskînćiśe în tuaće fĭelurĭ — ima bajalica svih vrsta
đeskînćik ku al kurat — čista magija
đeskînćik ku al rîău — zla magija, bajanje uz pomoć zle sile
măĭ tare ĭe đeskînćiku ku al rîău, ama aĭa nu kućaḑă tot nat să lukrĭe — najače bajanje je sa zlim silama, ali to ne sme svako da radi
đeskînćik đi skrisa — (dosl.) bajanje za zapisano, tj. da se ostvari zapisana sudbina
đeskînćik đi dragusta — ljubavna basma
đeskînćik đi naluś — basme protiv priviđenja [Por.]

đeskînta /descânta/ (gl. p.) — бајати
dakă ĭe lumĭa astîḑ măĭ şkolaită, şî ĭastă duokturĭ în tuaće pîărţîļi, mulţ sa duk la vrîžîtuorĭ să ļi sa đeskînće đi fiĭe śe — iako su ljudi danas školovaniji, i ima lekara na sve strane, mnogi idu kod vračara da im se baje za bilo šta [Por.]

đeskîntat /descântat/ (prid.) — уврачан
uoĭļi mi sînt đeskîntaće, şî nu mi s-a bulnavit ńiś una pănă akuma — ovce su mi prebajane, i do sada mi se nije razbolela nijedna [Por.]

đeskîntatuo /descântător/ (i. m.) — врач
la rumîń ĭastă uamiń đeskîntatuorĭ, ama sînt măĭ mulće muĭerĭ đeskîntatuare, kî aăla ĭe lukru muĭerĭesk đi kînd ĭe lumĭa şî pomîntu — kod Vlaha ima muškaraca vračeva, ali više ima žena vračara, jer je to ženski posao od kako je sveta i veka
măĭ tare đeskîntatuorĭ în Porĭeśa a fuost vrunu Pătro-l Mik đin Tanda — najjači vrač u Poreču bio je neki Petar Mali iz Tande [Por.]

đeskîtaramat /descătărămat/ (prid.) — раседлан
ĭapa ĭe đeskîtaramată, bago-n koşîărĭe — kobila je rasedlana, vodi je u košaru [Por.]

đesńaţă /d‑azneață/ (pril.) — јутрос
şî đesńaţă, şî ĭerĭ đimińaţă, am slubaḑît uoĭļi la paşuńe rău đinuapće — i jutros, i juče ujutru, pustio sam ovce na pašu jako rano [Por.]

đespika /despica/ (gl. p. ref.) — расцепити
sa đespikă-n doă — cepa se na dvoje [Por.]

đespikat /despicat/ (predl.) — расцепан
morśila pi koļiba batrînă ĭe tuată đespikată — blato na staroj kući je svo odlepljeno [Por.]

đestul /destul/ (prid.) — доста
a lukrat đestul, s-a dus la ođină — radio je dosta, otišao je na odmor [Por.]

đeşala /deşela/ (gl. p. ref.) — згрбавити (се)
tata ńi s-a đeşalat, dukînd saśi-n gîrgă — otac nam se pogrbio, noseći džakove na krkači [Por.]

đeşalat /deşelat/ (prid.) — погрбљен
mis đeşalat đi lukru, nu mi đi visaļiĭe — iznuren sam od posla, nije mi do veselja
şaua la kal stă đeşalat, trîabe strînsă — sedlo na konju stoji labavo, treba ga zategnuti [Por.]

đeşfaţare /desfătare/ (i. ž.) — углед
đeşfaţare sa faśe ku ańi, da sa pĭarđe đ-un momĭent — ugled se stiče godinama, a gubi se za tren [Por.]

đeşfaţat /desfătat/ (prid.) — угледан
kasa lor ĭe în satu nuostru đemult kunoskută ka o kasă omeńită şă tare đeşfaţată — njihova kuća je u našem selu odavno poznata kao časna i veoma ugledna [Por.]

đeşîra /deşira/ (gl.) — разнизати
muma a đeşîrat pĭarîļi uskaće đi pi aţă, şî ńi ļa dat sî mînkăm — majka je skinula suve kruške sa konca, i da la nam ih je da jedemo
s-a slubaḑît laţu la điempir, şî ĭel gata žumataće s-a đeşîrat — popustila je petlja na džemperu, i on se gotovo pola rasparao
pĭaćiku la kimĭaşă s-a đeşîrat đ-atîta spalat — zakrpa na košulji razvukla se od tolikog pranja [Por.]

đeşîrat /deşirat/ (prid.) — разнизан
am marźiaļe, numa ļi pazăsk đeşîraće într-un vas — imam ogrlicu, ali je čuvam raznizanu u jednoj posudi [Por.]

đeşkiđe /deşchide/ (gl. p. ref.) — отворити
uomu puaće să đeşkidă uşa, drumu, lukru, dugaĭe, uoki, gura, ińima — čovek može da otvori vrata, put, posao, prodavnicu, oči, usta, srce
nu đeşkiđe ińima la fiĭe kare — ne otvaraj srce bilo kom
kînd sa dă bĭare đi pomană la-l muort, kila trăbe sî sa đeşkidă, sî puată al muort sî bĭa — kad se pokojniku namenjuje piće, flaša treba da bude otvorena, da bi umrli mogao da pije [Por.]

đeşkis /deşchis/ (prid.) — отворен
kînd s-a đeşkis rudńiku, mulţ s-a prins la lukru, ş-a skapat đi la sîraśiĭe — kad se otvorio rudnik, mnogi su se zaposlili, i utekli od siromaštva
a ramas uşa đeşkisă, şă puorśi a tunat în koļibă — ostala su vrata otvorena, i svinje su ušle u kuću
kînd saćanu sa duśe în oraş, trăbe să ţînă uoki đeşkiş — kad seljak ode u varoš, treba da drži oči otvorene
(u izr.) farbă đeşkisă — svetla boja
vînît đeşkis — svetloplav
lukru đeşkis — otvoren, pošten posao
ĭ-a spus đeşkis în uokĭ aĭa śe ginđaşće đi ĭel — otvoreno mu je govorio u oči šta misli o njemu [Por.]

đevi /vinovat/ (pril.) — крив
am katat trĭaba mĭa, şă nu mis đevină ńimika — gledao sam svoja posla, i nisam ništa kriv
tuoţ sînćem nuoĭ đevină — svi smo mi krivi [Por.]

đezbaće /dezbate/ (gl. p.) — разбити
tata s-a dus să đezbată gĭaţa la ĭazu muori — otac je otišao da razbije led na vodeničnom jazu (Tanda)
la ļiemno-la s- đizbaće drumu-n stînga — kod onog drveta put se odvaja na levo [Por.]

đezbatut /dezbătut/ (prid.) — разбијен
s-a frekat vićiļi đe gard, şî un bunduk a ramas đezbatut — češala se goveda o ogradu, i jedan stub je ostao odvaljen
kînd muĭerļi ţîasă, ţîasă batut or đezbatut — kad žene tkaju, tkaju retko ili gusto [Por.]

đezļina /dezlâna/ (gl.) — лабавити
mama a-nbătrîńit, şî tuot măĭ đes iĭ sa đezļină tuorsu, nu sa ţîńe pi fus — baba je ostarila, i sve češće joj se labavi pređa, ne drži se na vretenu (Tanda)
kînd sa fak śarapi, nu-ĭ faś prĭa strîns, numa kîta-ĭ đizļiń, să nu ći bată la piśuor — kada pleteš čarape, ne pleteš ih previše čvrsto, nego ih malo labaviš, da ti ne žuljaju nogu (Rudna Glava) [Por.]

đezļinat /dezlânat/ (prid.) — лабав
kînd tuorś, şă nu răsuśeş firiļi kalumĭ, numa ramîn afanaće pi fus, muĭeriļi ḑîk kă a tuors đezļinat — kada predeš, i kada se konac ne uprede dovoljno čvrsto, tada žene kažu da je pređa labava (Tanda) [Por.]

đezmira /dezmira/ (gl. p. ref.) — рашчудити се
ma miraĭ, ka kînd vaḑuĭ pi draku, numa fakuĭ kruśe şî ma đezmiraĭ ĭuta — začudih se, k’o da sam ugledao đavola, ali se prekrstih, i raščudih se brzo [Por.]

đežgina /dejdina/ (gl. p. ref.) — расцепити
apļakăm krĭanga ku śerĭaşă, numa bagă sama să nu sa đežgińe đi la ļiemn — savij mi granu sa trešnjama, ali pazi da se ne odlomi od stabla [Por.]

đežginat /dezbinat/ (prid.) — расцепан
dupa vižuļia-sta a ramas pruńi pļiń đi krĭanźe đežginaće — posle ove oluje ostao je šljivik pun prelomljenih grana [Por.]

đi /de/ (predl.) — од
ļingura ĭe fakută đi ļiemn — kašika je napravljena od drveta
kînd am pļekat đi la vuoĭ, m-a prins pluaĭa — kad sam pošao od vas, uhvatila me kiša
pluaĭa vińe đi la apus — kiša dolazi sa zapada c. iz-
uşa ĭe înkisă đinuntru — vrata su zaključana iznutra d. za
a kumparat şî đi mińe — kupio je i za mene
ak đi kusut — igla za šivenje c. o
vorbim đi ĭel — govorimo o njemu [Por.]

đibruomńik /făraş/ (i. s.) — ђубровник
tata a lukrat la rudńik, şî đ-akolo a dus un đibruomńik đi kasă — otac je radio u rudniku, i odande je doneo jedan đubrovnik za kuću [Por.]

đida /deda/ (gl. ref.) — навикнути се
nu ći đida la bĭare, kî ĭe bĭarĭa rîău mare — nemoj se odati piću, jer je piće veliko zlo [Por.]

đidat /dedat/ (prid.) — навикнут
s-a đidat la furaluk, şî nu krĭed k-o să skîape đi-nkisuare — odan je krađi, i ne verujem da će izbeći zatvor
s-a pus pi mińe tuoţ să ma marit dupa ĭel, şî la urmă ĭuo m-am đitad, n-am avut unđe — navalili su svi na mene da se udam za njega, i ja sam se na kraju predala, nisam imala kud
s-a đidat la karće, ş-a gaćit şkuala — posvetio se knjizi, i završio školu [Por.]

điduoĭļa /de-a-doilea/ (pril.) — попречно
s-a frînt ļiemnu đi vînt şă stîă điduoĭļa pista drum, ńima ni puaće sî trĭakă đi ĭel — polomilo se drvo od vetra i leži poprečno na putu, niko ne može da prođe od njega
bat muort, mĭarźe điduoĭļa, numa śe nu kađe — mrtav pijan, hoda poprečke, samo što ne padne [Por.]

điđi /mândrie ?/ (i. ž.) — дика
să-ţ fiĭe đi điđikă aşa kopiĭ — neka su ti na ponos takva deca
điđikă guală — prazna hvala (kad se od hvale nema koristi) [Por.]

điemper /pulover/ (i. s.) — џемпер
muma mĭ-a-npļećit un điemper frumuos, đi lînă gruasă, să nu-m fiĭe frig — majka mi je isplela lep džemper od debele vune, da mi ne bude hladno [Por.]

điezmă /ibric/ (i. ž.) — џезва
nu pļeka înga, kă tuman pusîăĭ điezma sî fĭerbĭem kafă — nemoj još da pođeš, upravo sam stavio džezvu da skuvamo kafu [Por.]

đigrab /degrabă/ (pril.) — ужурбано
lukru đigrab nu ĭe ńiś un lukru — brzopleti posao nije nikakav posao
lukru măĭ đigrab — hitan, važan posao [Por.]

đi /adică/ (pril.) — дакле
tu, đikă, ni ći ogođeşć ku nuoĭ — ti se, daklem, ne slažeš sa nama [Por.]

đikît /decât/ (pril.) — него
alta nu ĭe, fraţîluor, đikît sî fuźim đ-aiśa — druge nema, braćo, nego da bežimo odavde
măĭ mare oţoman đikît śi ĭe ĭel, nu ma ĭastă pi lume — većeg lopova nego što je on, nema više na svetu
kum puaće ĭel să fiĭe măĭ bun đikît mińe? — kako on može biti bolji od mene?
đikît va fi aĭa aşa, nuoĭ o să perim — ako to bude tako, mi ćemo izginuti [Por.]

điluok /deloc/ (pril.) — одмах
điluok slobuoḑ uoĭļi la paşuńe, kî muor đi fuame înkisă-n strungă — odmah pusti ovce na pašu, jer će lipsati od gladi zatvorene u toru [Crn.]
întuarśi-će điluok, nu ći zîbovi akolo ńiśkotrĭabă — vrati se odmah, nemoj se tamo zadržavati nepotrebno [Por.]

đimika /dumică/ (gl. p.) — дробити
kînd îm dă-n gînd kum la baśiĭe đimikam koļaşe-n bļidu ku lapće, la burtă ma duare — kad se setim kako sam na bačiji drobio kačamak u zdelu sa mlekom, stomak me zaboli [Por.]

đimikat /dumicat/ (prid.) — удробљен
malaĭu ku lapće nu ĭe dulśe dakă malaĭu nu ĭe đimikat marunt — proja sa mlekom nije slatka ako proja nije udrobljena sitno
đimikatu sa faśe aşa: puń apă ku sarĭe să fĭarbă; kînd fĭarbe apa, puń pîńe zdrumikată, şî mĭastîś; kînd s-angroşîaşće, puń brînḑă, şă ĭară mĭastîś — popara se pravi ovako: staviš so u vodu i kuvaš: kad voda provri, staviš udrobljen hleb, i mešaš; kada se zgruša, dodaš sir, i opet mešaš [Por.]

đimińaţă1 /dimineaţă/ (i. ž.) — јутро
đimińaţa ĭe vrĭamĭa đin krapat đi ḑî, pîn la prînḑu al mik, pănă pi la nuauă śasurĭ — jutro je vreme od svitanja do doručka, do oko devet sati [Crn.]
a krapat ḑîua, o să fiĭe o đimińaţă frumuasă — svanuo je dan, biće lepo jutro [Por.]

đimińaţă2 /dimineaţă/ (pril.) — ујутро
alaltîĭerĭ đimińaţă — prekjuče ujutro
ĭerĭ đimińaţă — juče ujutro
asta đimińaţă — ovo jutro
în asta đimińaţă — jutros, ovog jutra
đimińaţă; mîńe đimińaţă — ujutro; sutra ujutro
o s-îm vină lukratuori đimińaţă đinuapće — doći će mi radnici (sutra) ujutro rano
ku sînataće, ńi veđem đimińaţă — u zdravlje, vidimo se ujutro
mîńe đimińaţă pļakă la drum — sutra ujutro polaze na put
păĭmîńe đimińaţă — preksutra ujutro [Por.]

đimult /demult/ (pril.) — давно
đimult lumĭa a trait în borđeĭ — nekada su ljudi živeli u zemunici [Crn.]
đimult, măĭ đimult, şî măĭ đimult — (komp.) davno, davnije, najdavnije [Por.]

đin /din/ (predl.) — из
a ĭeşît đin kasă, şî s-a dus — izašao je iz kuće, i otišao
đin parća-ĭa vin nuvirĭ ńegri — sa one strane dolaze crni oblaci [Crn.]

đinafa /dinafară/ (pril.) — споља
tună đinafară ku opinśiļi pļińe đi morśilă, şî nu sa đeskulţă — ulazi spolja sa opankama punim blata, i neće da se izuje [Por.]

đinainće /dinainte/ (pril.) — спреда
numa kată s-îĭ puń đinainće, da kum aĭ fakut mînkarĭa, luĭ nu sa pasă — samo traži da mu se stavi ispred, a kako je jelo spremano, njega se ne tiče
a ĭeşît đin tufă ku sakurĭa rîđikată, a statut đinainća luĭ, şî nu ĭ-a dat sî trĭakă — izašao je iz grma sa dignutom sekirom, stao ispred njega, i nije mu dao da prođe [Por.]

đinapuoĭ /dinapoi/ (pril.) — одостраг
nu ĭa vaḑut ńima, kă iĭ a veńit nuapća ş-atunat pi đinapuoĭ în kasă — nije ih video niko, jer su oni došli noću i odostrag ušli u kuću [Por.]

đinće /dinte/ (i. m.) — зуб
đinţî aĭ marĭ, aĭ miś, aĭ marunţ — zubi veliki, mali, sitni
durĭarĭa đinţîlor — zubobolja
đinţî firizuluĭ — zupci testere [Por.]

đindarăćiļa /deandăratelea/ (pril.) — отпозади
ma luvă đindarăćiļa, fara vĭastă, şî pănă ĭuo ma-ntorsăĭ, ĭel sa dusă — dohvatio me je otpozadi, iznenada, i dok sam se ja okrenuo, on je otišao [Por.]

đindarîăt /dendărăt/ (pril.) — отрага
ma karat ĭel pi ruată, numa ma pus đindarîăt — vozio me je na biciklu, ali me je stavio otraga [Por.]

đinkît /din cât/ (pril.) — умало
ma grabiĭ ĭuta să trĭek pi punće, şă đinkît sî kad în apă — žurio sam da brzo pređem preko brvna, i umalo da padnem u vodu [Por.]

đinkoluo /dincolo/ (pril.) — оданде
kasa luĭ ĭe đinkoluo đi drum — njegova kuća je sa one strane puta [Crn.]
tu dăĭ pi đinkoluo, ĭuo dau pi đinkuaśa şî veđem kare drum ĭe măĭ bun — ti idi odonud a ja ću odovud, pa ćemo videti koji je put bolji
şî đinkoluo şî đinkoļa arată kî ĭe śeva đeparće đi nuoĭ, numa đinkoluo ḑîśem kînd nu sa vĭađe, da đinkoļa kînd sa vĭađe, şî kînd ĭe măĭ apruape — i „đinkolo” i „đinkolja” pokazuju da je nešto udaljeno od nas, samo „đinkolo” kažemo kada to ne vidimo, a „đinkolja” kada vidimo i kad nam je bliže [Por.]

đinkotruo /dincotro/ (pril.) — откуда
pazîaće bińe, nu şćiĭ rîău đinkotruo vińe — čuvaj se dobro, ne znaš zlo otkuda dolazi [Por.]

đinkotruova /dincotrova/ (pril.) — однекуда
nu lukră ńimika, numa sa uĭtă la drumol mare, nu-ĭ va veńi mînkarĭa sîngură đinkotruova — ne radi ništa, samo gleda na put, ne bi li mu hrana došla sama odnekuda [Por.]

đinkuaś /dincoace/ (pril.) — одовуд
đinkuaś đi ogaş n-a ploĭat — sa ove strane potoka nije padala kiša [Crn.]
vîntu baće đinkuaśa-n koluo — vetar duva odavde na tamo
trĭeś đinkuaśa, kî ĭe măĭ kald — pređi ovamo, jer je toplije [Por.]

đinluntru (pril.) ● v. đinuntru [Crn.]

đintîń /dintâi/ (pril.) — спочетка
đintîń mi s-a împarut kî ĭe uom đi trĭabă, pĭe urmă vaḑuĭ kî ĭe ĭel o žîguare putrîdă — spočetka mi se činilo da je dobar čovek, kasnije videh da je on jedna pokvarena džukela
lapćiļi đintîń alu vakă nu sa manînkă — prvo kravlje mleko se ne jede
s-a-npins ku tuot, numa să fiĭe al đintîń în rînd — gurao se iz sve snage, samo da bude prvi u redu [Por.]

đintođeuna /dintotdeauna/ (pril.) — одувек
ţîn minće, mama puvesta kă đintođeuna a durait în śierĭ la Svićiļiĭa — pamtim, baba je pričala da je oduvek je grmelo na svetoga Iliju [Por.]

đinuapće /de noapte/ (pril.) — рано
mîńe ma skuol đinuapće, kî ma duk în Buļuoţ la piĭaţ — sutra ustajem rano, jer idem u Boljevac na pijac [Crn.]
đesńaţă m-am pumeńit prĭa đinuapće — jutros sam se prerano probudio
mîńe vinu kîta măĭ đinuapće — sutra dođi malo ranije (ujutru) [Por.]

đinuarļa /dinioarea/ (pril.) — малочас
đinuarļa ažunsăĭ, n-am avut ńiś kînd sî ma điskulţ — maločas sam stigao, nisam imao vremena ni da se izujem [Por.]

đinuntru /dinăuntru/ (pril.) — изнутра
a tunat în butuoń, să-l kurîţă đinuntru — ušao je u bure da ga očisti iznutra [Por.]

đioda /deodată/ (pril.) — одједном
fu mĭarńik, şî đodată sari la mińe, vrĭa sî sa bată — beše miran, i odjednom skoči na mene, hoće da se bije [Por.]

đio /deochi/ (i. s.) — урок
đi điokĭ măĭ mult trîabe sî sa pazîaskă kopiĭi în ļagîn — od uroka najviše treba da se čuvaju deca u kolevci [Por.]

điokĭa /deochea/ (gl. p. ref.) — урећи
ĭa ći điokĭaḑă şî ku uoki-nkiş — ona te uriče i zatvorenih očiju [Por.]

điokĭat /deocheat/ (prid.) — урекнут
puaće fi điokĭat tuot śi ĭe viu, şî tuot aĭa śe faśe uomu ku mîńiļi luĭ, đi la ļingură, dakă ĭe fakută frumuasă, pănă la kasă, dakă ĭe mare şî pļină đi gluaće norokuasă — može biti ureknuto sve što je živo, i sve što je čovek stvorio svojom rukom, od kašike, ako je lepo izrađena, do kuće, ako je velika i puna srećnih ljudi [Por.]

điokĭatu /deochetură/ (i. ž.) — урочица
điokĭatură ĭe muĭarĭa ku uokĭ urîţ, kare sa miră kînd sa uĭtă la śuava — uročica je žena sa ružnim očima, koja se čudi kada nešto gleda
tuata mumă ćinîră trîabe să şćiĭe vro điokĭatură, să apire kopilu iĭ đi điokĭ — svaka mlada majka treba da zna neku uročicu, da bi zaštitila svoje dete od uroka [Por.]

điolak /ghiolac/ (prid.) — ђаволаст
kopilu ĭe điolak đi kînd s-a fakut — dete je đavolasto od kako se rodilo [Por.]

điparće /departe/ (pril.) — далеко
điparće ĭe Ńişu, da Beļigradu ĭe şîmîĭ điparće — Niš je daleko, a Beograd je još dalje [Crn.]
lasaţî-va đi lukruşală, kî s-a dus prîa đeparće — manite se lakrdija, jer su otišle predaleko
s-a dus đeparće — (dosl.) otišao daleko (fig.) uspeo u životu [Por.]

điparta /depărta/ (gl. p. ref.) — удаљити
nu ći điparta đi uoĭ, kî puot sî să-nfurişă şî fak şćetă — nemoj se udaljavati od ovaca, jer mogu da se iskradu i naprave štetu [Crn.]
nu ći điparta đi nuoĭ, kî aĭ sî rîtaśeşć — nemoj se udaljavati od nas, jer ćeš zalutati [Por.]

đipartare /depărtare/ (i. ž.) — удаљеност
la munće ĭe întra kîăş mare đipartare — u planini je između kuća velika udaljenost [Por.]

đipartat /depărtat/ (prid.) — удаљен
kînd ĭe uomu đipartat đi kasă, dorĭaşće dupa ĭa — kad je čovek udaljen od kuće, tuguje za njom [Crn.]
a fuost prĭaćiń buń, akuma sînt đipartaţ ka śerĭu ku pomîntu — bili su dobri prijatelji, sada su udaljeni ko nebo i zemlja
traĭaşće đipartat đi lume — živi odvojen od sveta [Por.]

đireźe /drege/ (gl.) — поправити
atîta ĭe karu strîkat, đi nu sa măĭ puaće đireźe — toliko su kola pokvarena, da se više ne mogu popraviti
am đirĭes uala ku pasuĭ numa ku uou şî ku brînḑă — zgotovila sam lonac pasulja samo sa jajom i sirom [Por.]

đirĭapta /dreapta/ (pril.) — десно
la đirĭapta — na desno, udesno
đi đirĭapta — sdesna, sa desne strane
parća đirĭaptă — desna strana (fig. pravedna strana)
mĭerź tot la đirĭapta, pănă nu daĭ pista un ogaş — ideš sve na desno, dok ne naiđeš na jedan potok
iĭ s-a luvat mîna đirĭaptă, şî piśuoro-l đirĭept, uloźit ḑaśe în pat — oduzela mu se desna ruka i desna noga, šlogiran leži u krevetu [Por.]

đirĭept /drept/ (prid.) — прав
ļiemnu krĭaşće đirĭept în sus — drvo raste pravo na gore
ţî sa uĭtă đirĭept în uokĭ, şî minće — gleda te pravo u oči, i laže
s-a đisparţît, unu s-a dus đirĭept la kasă, da alalalt s-a dus în padure — rastali su se, jedan je otišao pravo kući, a drugi je otišao u šumu
fĭaćiļi đemult n-avut đirĭept pi moşîĭe — devojke nekada nisu imale pravo na nasleđe imovine
uom đirĭept ku tuot — čovek ispravan u svemu
nu kat alta ńimik đi la ćińe la sud, numa să spuń aĭa śi ĭe đirĭept — ne tražim ništa drugo od tebe na sudu, nego da kažeš ono što je pravo [Por.]

đirĭeptaće /dreaptate/ (i. ž.) — правда
nu ĭe đirĭeptaće-n lume, ńiś la sud, ńiś la bisîarikă — nema pravde u svetu, ni na sudu, ni u crkvi
fara bań, grĭeu o sî ĭeş la đirĭeptaće — bez para, teško ćeš ostvariti pravdu [Por.]

đirĭes /dres/ (prid.) — поправљен
akuma mi ĭe karu đirĭes, şî puot să-l mîn — sada su mi kola popravljena, i mogu da ih vozim [Por.]

đis- /des-/ (pref.) — рас-
đisparţî (đis + sparţî) — rastaviti, razdvojiti
đizbraka (điz + /în/braka) — svući (odeću)
đişkuńa (đis /s:ş/ + kuńa) — otključati (Rudna Glava) [Por.]

đisag /desag/ (i. m.) — бисага
a umplut đisaźi ku grîu, ļ-a pus pi kal şî s-a dus ku ĭiĭ la muară — napunio je bisage žitom, bacio ih na konja, i odneo na vodenucu [Por.]

đisfaţat /desfăţat/ (prid.) — отворен
ĭel ĭe uom đisfaţat, śe guođe vorbĭaşće, tuot ĭe adăvarat — on je otvoren čovek, šta god kaže, sve je istinito [Crn.]

đisfakut /desfăcut/ (prid.) — расформиран
îm kaḑu śasńiku đin mînă, sî sparsă şî ramasă žuos tuot đisfakut — pade mi sat iz ruke, razbi se i ostade dole sav rasturen [Crn.]

đisfaśa /desface/ (gl. p. ref.) — расформирати
đisfakuĭ grapa đi s-o pućem înkarka-n kar — rasklopio sam drljaču da bismo je mogli natovariti na kola [Crn.]
baba đisfaśe điemper batrîn să îmļerćiaskă manuş đi ńepuot — baka para stari džeper da isplete unuku rukavice
śe god faś, puoţ să đisfaś; aĭ batrîń ku vuorba-ĭa a-nsamnat şî kînd s-a lasat đi vro vuorbă: a đisfakut vuorba đi vinḑare, đi nuntă, đi vrun lukru — što god praviš, možeš da pokvariš; stari su ovu reč koristili da označe i raskid nekog dogovora: raskinuli su dogovor o prodaju, o svadbi, o nekom poslu (Rudna Glava) [Por.]

đisfăşura /desfăşura/ (gl. p. ref.) — одмотавати (се)
đisfăşură skućiku la kopil, sî nu sa nîparĭaskă — raspovij benkice detetu, da se ne ojede
tata đisfăşură kuraua, şî ma luvă la bataĭe — otac je odmotao kaiš, i počeo da me mlati [Por.]

đisfăşurare /desfăşurare/ (i. ž.) — одмотавање
kînd în vĭeţ sî-nfîăşurĭ kopilo-l mik, đisfăşurarĭa ĭe uşuară — kad naučiš da prepoviješ malo dete, raspovijanje je lako [Por.]

đisfăşurat /desfăşurat/ (prid.) — одмотан
mĭarźe ka Nasta Suļi, ku braśir-ļi đisfăşuraće — ide kao Nasta Suljina sa odmotanim tkanicama [Por.]

đisfîrşî /începe/ (gl. p.) — начети
la sat sa đisfîrşîaşće klańa ku fîn, frunḑarĭu, saku ku fańină, śubăru ku brînḑă — na selu se načinje plast sa senom, lisnik, džak sa brašnom, čabar sa sirom [Por.]

đisfîrşît /început/ (prid.) — начет
am tri klîăń ku fîn, una ĭe đisfîrşîtă da dua nus — imam tri plasta sena, jedan je načet, dva nisu [Por.]

đisfoĭa /desfoia/ (gl. p. ref.) — разлистати
karća s-a đisfoĭat tuată, şî đîskaļiţa ma tras đi urĭekĭ — knjiga mi se sva raskupusala, i učiteljica me je vukla za uši [Por.]

đisfoĭat /desfoiat/ (prid.) — разлистан
mĭarźe pin vînt ku burka đisfoĭată, puaće ļesńe sî sa bulnavĭaskă — ide po vetru sa raskopčanim kaputom, može lako da se razboli [Por.]

đisfrîna /desfrâna/ (gl. p. ref.) — разуздати
dakă kopiĭi nu struogîĭ păn’ sînt miś, iĭ sa đisfrîńaḑă kînd krĭesk, şî sa duk în lumĭa albă — ako decu ne pritegneš dok su mala, razuzdaju se kad porastu, i odlaze u beli svet [Por.]

đisfrînat /desfrânat/ (prid.) — разуздан
a luvat mau, mĭarźe đisfrînat pin sat da kopiĭ bat kanta dupa ĭel — pomahnitao, ide razuzdan kroz selo a deca lupaju kantu za njim [Por.]

đisfunda /desfunda/ (gl. p.) — отчепити
mi sa đisfundară urĭekiļi, ş-akuma aud bińe — otčepile mi se uši, i sada čujem dobro
kaldarĭa ruźińită ĭuta sa đisfundă — zarđali bakrač brzo ostaje bez dna [Por.]

đisfundare /desfundare/ (i. ž.) — отчепљивање
barbatî-mĭu s-a dus la lukru, kă astîḑ înśape đisfundarĭa ţîăvilor đi apă — muž mi je otišao na posao, jer danas počinje otčepljivanje vodovodnih cevi [Por.]

đisfundat /desfundat/ (prid.) — отчепљен
ţîăviļi sănt đisfundaće, şî apa akuş vińe — cevi su otčepljenje, i voda će uskoro doći
bun lăutarĭ kare kîntă đisfundat, ka kînd îţ dîă îăripĭ pănă žuoś — dobar violinista koji svira visoko, kao da ti daje krila dok igraš [Por.]

điskarka /descărca/ (gl. p. ref.) — истоварити
nu điskarka karu pănă nu vińe śińeva sî-ţ ažuće — nemoj istovariti kola dok neko ne dođe da ti pomogne [Por.]

điskarkat1 /descărcat/ (prid.) — истоварен
karîļi điskarkaće puot sî trĭakă pi puodu đi ļiemn — istovarena kola mogu da pređu preko drvenog mosta [Por.]

điskarkat2 /descărcat/ (i. s.) — истовар
trag pĭatra đi kasă, şî am mulţ lukratuori la điskarkat — prevlačima kamen za kuću, pa imam mnogo radnika na istovaru [Por.]

điskarkatu /descărcătură/ (i. ž.) — истоваривање
măĭ avĭem vro duauă-triĭ điskarkaturĭ đi pĭesîk, şî lukru đi astîḑ ĭe gata — imamo još dva-tri istovarivanja peska, i posao za danas je gotov
a lasat điskarkatura-n mižluoku drumuluĭ — ostavio je istovar na sred puta [Por.]

điskatarama /descătărăma/ (gl. p. ref.) — откопчати (се)
kînd ĭe katarama bună, nu sî puaće điskatarama ļesńe — kad je kopča dobra, ne može se otkopčati lako [Crn.]

điskataramat /descătărămat/ (prid.) — раскопчан
n-am bagat sama, am mĭers ku opinka đi gumă điskataramată pin naruoĭ, şî opinka mĭ-a pikat đi pi piśuor — nisam obratio pažnju, išao sam sa otkopčanim opankom kroz blato, i opanak mi je spao s noge [Crn.]

điskăļika /descăleca/ (gl. p. ref.) — сјахати
nu puaće sîngură ńiś sî sa înkaļiśe, ńiś sî sa điskăļiśe đi pi kal — ne može sama ni da uzjaše, ni da sjaše s konja [Por.]

điskărkatuo /descărcător/ (i. m.) — истоваривач
ḑîaśe ań am lukrat ku lopata, am fuost điskărkatuorĭ la stańiţa đi vuoz — deset godina sam radio sa lopatom, bio sam istovarivač na železničkoj stanici [Por.]

điskîlśi /descâlci/ (gl. p. ref.) — распетљати
m-a-nkîlśiĭ tuorsu, şî nu puot să-l điskîlśiesk sîngură — umrsila mi se pređa, i teško mi je da je razmrsim sama [Por.]

điskîlśit /descâlcit/ (prid.) — распетљан
firîļi la pîătură sînt điskîlśiće, puoţ s-o kuoş pi đi lîăturĭ — konci na ponjavi su razmršeni, možeš da je opšiješ [Por.]

điskļeşta /descleşta/ (gl. p. ref.) — откљештити (се)
atîta ma strîns în şîaļe, đu nu puot ma điskļeşta ļesńe — toliko me steglo u leđima, da se ne mogu lako otklještiti [Por.]

điskļeştare /descleştare/ (i. ž.) — откљештавање
kînd ţî sa-nkļeşćiaḑă şîaļiļi, gasîa o fată mare sî-ţ fakă o „điskļeştare” — kad ti se uklješte leđa, nađi neko devojče da ti uradi jedno „otklještavanje” [Por.

điskļeştat /descleştat/ (pril.) — откљештен
đi kînd mi ĭe điskļeştat şîaļiļi, ĭuo mis alt uom — otkad su mi leđa otklještena, ja sam drugi čovek [Por.]

điskobeļi /decebăli/ (gl. p. ref.) — искобељати се
dakă ći-nkîlśeşć ku îĭ, nu ći măĭ điskobeļieşć ļesńe đin gĭarîļi a luor — ako se upetljaš s njima, nećeš se lako iskobeljati iz njihovih kandži
fusăĭ datuorĭ pista masură, ama kumva ma điskobeļiĭ đin dîtoriĭ — bio sam prezadužen, ali sam se nekako iskobeljao iz dugova [Por.]

điskolaśi /descolaci/ (gl. p. ref.) — расклупчати
kum, drakuluĭ, mi sa điskolaśi žîţa-sta đi pi mosuor? — kako mi se, dođavola, razmotala ova žica sa kalema?
kînd ļi auḑî pi tuaće śe ļi am fakut, muma atîta điskolaśi uoki đi ma spumîntaĭ k-o sî krîape — kad je čula sve šta sam uradio, majka je toliko razrogačila oči da sam se uplašio da će svisnuti [Por.]

điskolaśit /descolăcit/ (prid.) — расклупчан
saĭla stă điskolaśită supt şupă, şî ruźińiaşće — sajla leži rauzmotana pod šupom, i rđa [Por.]

điskroşńa /descroşna/ (gl. p. ref.) — растоварити
ažută sî ma điskroşńieḑ, kă nu puot sîngură sî điznuod obrăńiļi trîăşći đi la pĭept — pomogni mi da se rastovarim, jer ne mogu da razvežem čvor torbinih uprtnjača na grudima [Por.]

điskroşńat /descroşnat/ (prid.) — растоварен
lasaĭ trasta ku şîbiĭaļe, şî pļekaĭ înainće điskroşńat, uşuor ka pasîrĭa — ostavio sam torbu sa šibljem, i pođoh napred rastovaren, lak kao ptica [Por.]

điskua /descoasă/ (gl. p. ref.) — рашити
ţuala sa điskuasă ĭuta dakă kroĭtuorĭu n-a kusut bun — odelo se brzo rašije ako krojač nije dobro šio [Por.]

điskulţ /desculţ/ (prid.) — бос
în vrĭamĭa lu opinś đi puork, tuata vara lumĭa a mĭers điskulţă — u vreme svinjskih opanaka, ljudi su celog leta išli bosi [Por.]

điskulţa /desculţa/ (gl. p. ref.) — изувати
nu ći điskulţa, kî asta nu ĭe kasă domńaskă — nemoj se izuvati, jer ovo nije gospodska kuća
supr. înkalţa — obuvati [Por.]

điskulţat /desculţat/ (prid.) — босоног
nu vrĭeu să tun, kă mis điskulţat, d-am trĭekut pin ńişći morśilarĭ, şî ma ćĭem k-ăţ im puodu — neću da uđem jer sam bos, a prošao sam kroz neko blatište, pa se bojim da ću ti isprljati pod
uomu ĭe điskulţat kînd sa điskulţă — čovek je bos kada se izuje [Por.]

điskurka /descurca/ (gl. p. ref.) — распетљати
am aļergat ku furka-n mînă pin ńişći tufe dupa viće, şî abĭa pĭe urmă am điskurkat kairu đi spińamă — trčala sam sa preslicom u ruci kroz neko žbunje za stokom, pa sam posle jedva razmrsila kudeljku od trnjaka
feĭmĭa ku naruok đ-al mare sa do điskurkat đi bĭeţîoso-la a iĭ — ćerka mi se uz veliku sreću konačno ratosiljala one njene pijandure [Por.]

điskurkat /descurcat/ (prid.) — ослобођен
tuma kînd am întuors împrumutu, am putut trai điskurkat đi tuaće grižîļi — tek kad sam vratio dug, mogao sam živeti oslobođen svih briga [Por.]

điskusut /descusut/ (prid.) — рашивен
saśi-şća sînt điskusuţ, nus đi trĭabă — ovi džakovi su rašiveni, nisu za upotrebu [Por.]

đispana /despăna/ (gl. p. ref.) — расклинити
ma duk să đispańeḑ karu, kî mi s-a slabit şîna pi drum, ş-a fuost muara s-o înpańeḑ sî nu-m piśe đi pi ruată — idem da „rasklinim” kola, jer mi se olabavila šina na putu, pa sam morao da joj stavim klinove da ne spadne sa točka
kînd će duś la ibomńikă, nu ći đispana uodma, kă dakă ći prispĭaşće barbatî-su, fuź în pĭaļa guală — kad odeš kod ljubavnice, nemoj se raspasati domah, jer ako te zbrza muž, bežiš nag do gole kože [Por.]

đispanat /despănat/ (prid.) — расклињен
am spart gĭaţa la fusu mori, ş-akuma muara lukră bun, đispanată — razbio sam led sa vodeničnog vretena, i sada vodenica radi dobro, raščepljena [Por.]

đisparţa /despărțeálă/ (i. ž.) — растављање
mi sa suit în vîru kapuluĭ ku đisparţălur-ļi a luor — popeli su mi se navrh glave sa njihovim rastavljanjima
dupa rat a tunat mare đisparţală în lume — posle rata nastalo je velika podvojavanje među ljudima [Por.]

đisparţî /despărţî/ (gl. p. ref.) — раздвојити
parinţî mi s-a đisparţît înga kînd am fuost kopil — roditelji sumi se rastavili još dok sam bio dete
đisparće kopiĭe-ĭa pănă nu sa ĭau la bataĭe — razdvoji tu decu dok se ne pobiju [Por.]

đisparţît /despărţit/ (prid.) — раздвојен
mult am fuost đisparţîţ, ama nu ń-am zuĭtat unu đi altu — dugo smo bili razdvojeni, ali nismo zaboravili jedno drugo [Por.]

đispătura /despătura/ (gl. p.) — расклопити
sa đispătură aĭa śe puaće sî sa înpăture: fuaĭa đi arćiĭe, pătura, kimĭaşa, nuovina ... — rasklapa se ono što se može sklopiti: list hartije, ponjava, košulja, novina ... [Por.]

đispăturat /despăturat/ (mn. đispăturaţ, đispăturaće) — расклопљен
a lasat novina đispăturată pi astal a fară, şî vîntu ĭa skimotoşît fuoiļi — ostavo je novine rasklopljene napolju na stolu, i vetar je zgužvao listove [Por.]

đispiđekat /despiedecat/ (prid.) — откочен
pi drumol bun mîń karu đispiđekat, numa la stîrmină ăl înpĭađiś — po ravnom putu teraš kola otkočena, samo ih na nizbrdici zakočiš
aş ḑîśa kî ĭe đi plaku mĭeu baĭato-la prĭa đispiđekat — rekao bih da je za moj ukus taj momak previše razuzdan [Por.]

đispĭađika /despiedica/ (gl.) — откочити
đispĭađikă karu, kî ažunsărîm la luok bun — otkoči kola, jer smo stigli na ravan put [Por.]

đispļeći /despleti/ (gl. p. ref.) — расплести
nu đispļeći bîrţîļi la fată, kă frumuos iĭ stau — nemoj rasplitati kike devojčici, jer joj lepo stoje [Por.]

đispļećit /despletit/ (prid.) — расплетен
muĭarĭa žîăļńikă a mĭers đispļećită — žena u žalosti išla je raspletena [Por.]

đispļećitu /despletiture/ (i. ž.) — расплитање
numa pintru otară, a tunat într-o đispļećitură tare grĭa đi trĭabă — samo zbog međa, ušli su u neko jako teško rasplitanje stvari [Por.]

đispodobi /despodobi/ (gl. p. ref.) — растронтати се
ĭarna kînd pļakă la drum, uomu sa-npodobĭaşće ku trankuće în tot fĭeļu sî nu iĭ fiĭe frig, da kînd vińe la koļibă, ĭel sa đispodobĭaşće — zimi kad čovek krene na put, natronta se svim i svačim da mu ne bude hladno, a kad dođe kući on se rastronta (Tanda)
ţîn minće kum mama Ļiţa ńi zbera ĭarna kînd tunam în kasă, sî ńi đispodobim, să nu duśem zapadă-n suobă — sećam se kako je baba Lica vikala na nas zimi kada smo ulazili u kuću, da se rastrontamo, da ne unosimo sneg u sobu (Rudna Glava) [Por.]

đispodobit /despodobit/ (prid.) — растронтан
măĭ ļesńe suflu aşa đispodobit, đi kît înkarkat ku ţolamă — lakše dišem ovako ratsrontan, nego natovaren odećom [Por.]

đispoĭa /despoi/ (gl. p. ref.) — распасати
nu ći đispoĭa întra lume — nemoj se razgolititi pred ljudima [Por.]

đispoĭat /despuiat/ (prid.) — распојасан
sa tîvaļiaşće bat şî đispoĭat — valja se pijan i raspasan
fata-sta ĭe pļesńită şî đispoĭată — ova devojka je blesava i raspusna [Por.]

đispre /despre/ (predl.) — наспрам
kînd a fuost đispre kasă, s-a pus kîńi sî latre, şî ĭel a fuźit — kad je bio naspram kuće, zalajali su psi i on je pobegao
a trĭekut pista Dunîrĭe la ĭuţ, đispre Porĭeśa — prelazili su Dunav kod brzaka, naspram Poreča
aĭa fu la un śas đispre zuorĭ — to beše na jedan sat pred zoru
vorbim đispre lukru nuostru — govorimo o našem poslu [Por.]

đispreuna /despreuna/ (gl. p. ref.) — раставити (се)
s-a đispreunat la sud — rastavili su na sudu (sudski) [Por.]

đispreunat /despreunat/ (prid.) — растављен
tuata ḑîua stă baskiĭa-ĭa đispreunată đi la şćiump, şă puorśi sluobîd tună-n başćauă — ceo dan stoji ona baskija odvaljena od stuba, i svinje slobodno ulaze u baštu [Por.]

đisprinđe /desprinde/ (gl. p. ref.) — одвојити (се)
nu ĭe đi ńimika opinka-sta kumparată, mi s-a đisprins la kalkîń — nije ni za šta ovaj kupljeni opanak, odlepio mi se na peti [Por.]

đisprins /desprins/ (prid.) — одвојен
đi kînd stîă taraba đisprinsă đi baskiĭe, mîńiļi sî-ţ piśe đi śe n-o prinḑ — otkad stoji taraba otkačena od baskije, ruke ti otpale što je ne zakuješ [Por.]

đispripońi /despriponi/ (gl. p. ref.) — одвезати
vaka s-a đispripońit şî s-a bagat în kukuruḑ — krava se odvezala sa pripona, i ušla u kukuruz [Por.]

đispripońit /despriponit/ (prid.) — одвезан
vaka paşće đispripońită, bagă sama sî nu sa dukă în luok — krava pase odvezana sa pripona, pazi da ne ode u njivu [Por.]

đisprupađi /dezbrobodi/ (gl. p. ref.) — разбрадити (се)
nu ći đisprupađi, kî ĭe afară frig — nemoj se razbraditi, jer je napolju hladno [Por.]

đisprupađit /dezbrobodit/ (prid.) — разбрађен
nare ruşîńe, mĭarźe đisprupađită — nema stida, ide razbrađena [Por.]

đisputkovi /despotcovi/ (gl. p. ref.) — распоткивати
s-a đisputkovit un buou, şî ma duk ku ĭel la putkovarĭu să-l în putkovĭaskă ĭară — otpao je potkov jednome volu pa idem sa njim kod potkivača da ga ponovo potkuje [Por.]

đisputkovit /despotcovit/ (prid.) — распоткован
vaka đisputkovită nu traźe bińe în žug — raspotkovana krava ne može dobro da vuče u jarmu [Por.]

đistîrna /desprinde/ (gl. p. ref.) — откачити
nu puot đistîrna kutariţa đi la grindă fara skamn, kă mis mikă — ne mogu skinuti korpu sa tavanske grede bez stoličice, jer sam mala [Por.]

đistîrnat /desprins/ (prid.) — откачен
plugu ĭe đistîrnat đi la proţap, da proţapu đi la žug — plug je otkačen od rude, a ruda od jarma [Por.]

đistrama /destrăma/ (gl. p. ref.) — распарати
kimĭaşă batrînă, s-a đistramat tuată — stara košulja, sva se rasparala
đistrîăm điemperu — param džemper [Por.]

đistramat /destrămat/ (prid.) — распаран
kapăstru-sta ĭe tuot đistramat, vrĭamĭa ĭe să kumpîr nuou — ovaj je ular sav raspleten, vreme je da kupim nov [Por.]

đistruka /destruca/ (gl. p. ref.) — открити
bagă sama, kopiĭu nuapća sa đistrukă, puot sî raśiaskă — obrati pažnju, deca se noću otkrivaju, mogu da se prehlade [Por.]

đistrukat /descoperit/ (prid.) — откривен
kînd duormĭ đistrukat lînga ferĭastă đeşkisă, ći prinđe tusă — kad spavaš otrkiven pored otvorenog prozora, uhvati te kijavica [Por.]

đistul /destul/ (pril.) — доста
đistul a fuost odată să-ĭ spună — dovljno je bilo jednom da mi kaže
◊ var. đestul [Por.]

đisupra /desupra/ (pril.) — изнад
pĭatra-n trĭeku pi đisupra đi kap, đinkît sî ma lovĭaskă — kamen mi prođe tik iznad glave, zamalo da me pogodi
parća đisupra — gornja strana [Por.]

đişćepta /deştepta/ (gl. p. ref.) — пробудити (се)
đişćaptîće, kî ĭe vrĭamĭa sî pļeś la lukru — probudi se, jer je vreme da pođeš na posao
sî va đişćepta saraka, şî nu va mîĭ rabda aşa barbat — valjda će se osvestiti jadna, pa više neće trpeti takvog muža [Crn.]

đişćeptarĭe /deşteptare/ (i. ž.) — буђење
grieu îm kađe đişćeptarĭa đimińaţa — teško mi pada buđenje ujutru [Crn.]

đişćeptat /deşteptat/ (prid.) — разборит
ĭel ĭe uom đişćeptat, şćiĭe śe ĭe đirĭept, da śe nu ĭe — on je razborit čovek, zna šta je pravo a šta nije [Crn.]

đişćins /deştins/ (prid.) — отпасан
mĭarźe ku kuraua đişćinsă, iĭ pikă pîntaluońi — ide sa otpasanim kaišem, spaşće mu pantalone [Por.]

đişćinźe /deştinge/ (gl. p. ref.) — отпасати
învaţă kopilu să đişćingă sîngur kuraua la nadraź — nauči dete da samo otpaše kaiš na pantalonama [Por.]

đişkiptora /deschiotora/ (gl. p. ref.) — раскопчати
kum ma luvă-n braţă, pokńi urĭakĭa la kiptuarĭe, şî kimĭaşa mi sa đişkiptoră singură — čim me zagrli, puče ušica na petlji, i košulja se sama raskopča [Por.]

đişkiptorat /deschiotorat/ (prid.) — раскопчан
în vuoĭskă ńima nu kućaḑă sî mĭargă đişkiptorat — u vojsci niko ne sme da ide raskopčan [Por.]

đişkuńa /descuia/ (gl. p. ref.) — откључати
ku kĭaĭa-sta nu sa puaće đişkuńa uşa — sa ovim ključem ne mogu se otključati vrata [Por.]

đişkuńat /descuiat/ (prid.) — откључан
am lasat uşa đişkuńată, kă nau uoţî śe s-îm fure đin koļibă — ostavio sam vrata otključana jer lopovi nemaju šta da mi uzmu iz kolibe [Por.]

đivrĭame /devreme/ (komp.) — раније
vinu śe guod puoţ măîĭ đivrĭame, kă avĭem mult đi lukru — dođi što god ranije možeš, jer imamo mnogo posla
oguaĭe vićiļi măĭ đivrĭame, să nu ńegurĭeḑ ku ĭaļe — izmiri stoku malo ranije, da ne omrkneš sa njom (Tanda) [Por.]

đizbraka /dezbrăca/ (gl. p. ref.) — свлачити
nu ći đizbraka, kî ĭe afară înga frig — nemoj se skidati jer je napolju još uvek hladno
đizbrakă kopiĭi, vrĭamĭa ĭe đi kulkuş — skini decu, vreme je za spavanje [Por.]

đizbrakat /dezbrăcat/ (prid.) — разголићен
m-am đizbrakat kă număĭ puot đi zapuk — skinuo sam se jer mi je vruće [Por.]

đizdoi /dezdoi/ (gl. p. ref.) — расукати
sa đizdoĭaşće śeva ś-a fuost îndoĭit, kînd sa đisparće în dua — razdvaja se nešto što je bilo udvojeno, kada se razdvaja na dva dela [Por.]

đizdoit /dezdoit/ (prid.) — расукан
sfuara đizdoită nu ĭe bună đi ļegat sarśina — rasukan konopac nije dobar za vezivanje naramka [Por.]

đizdori /dezdori/ (gl. p. ref.) — ражалити
muĭeriļi kînd kîntă dupa-l muort, ĭaļe sa đizdorĭesk, stîmpîră duoru dupa ĭel — žene koje pevaju za pokojnikom, ražaljuju se, smanjuju žal za njim [Por.]

đizgoļi /dezgoli/ (gl. p. ref.) — разголитити
nu traźa pîătura đi pi mińe, nu ma đizgoļi kî mi frig — ne skidaj ponjavu sa mene, nemoj me otkriti jer mi je hladno
kînd vrĭeĭ sî skuoţ puomu đin pomînt, tu măĭ întîń iĭ đizgoļieşć rîdaśińiļi — kad hoćeš da izvadiš voćku iz zemlje, ti joj najpre razgolitiš korenje [Por.]

đizgoļit /dezgolit/ (prid.) — разголићен
m-am învaţat ku kîrpa-n kap, şî kînd mis ku kapu guol, parke mis đizgoļită — navikla sam na maramu, i kada sam gologlava, kao da sam razgolićena
pluaĭa a fakut ogaş pin građină, şî krîmpiĭi mĭ-a ramas đizgoļiţ ku rîdaśińiļi la suare — kiša je napravila potok kroz baštu, i krompiri su mi ostali ogoljeni, sa korenjem na suncu (Tanda) [Por.]

đizgrađi /dezgrădi/ (gl. p. ref.) — разградити
s-a sfîrşît klańa ku fîn, şî akuma m-am pus să đizgrađiesk ţarku — stog je gotov, i sada sam počeo da skidam ogradu [Por.]

đizgrađit /dezgrădit/ (prid.) — неограђен
nu lasa başćauă đizgrađită, kă tună vićiļi şî fak şćietă — ne ostavljaj baštu neograđenu, jer ulazi stoka i pravi štetu [Por.]

đizgropa /dezgropa/ (gl. p. ref.) — ископати
krumpiĭ sa đizgruapă ku sapa — krompir se vadi iz zemlje motikom
a sapat ku furiş ḑîua-nuapća, ş-a đizgropat uala ku bańi — kopali su krišom dan i noć, i iskopali ćup sa parama [Por.]

đizgropare /dezgropare/ (i. ž.) — откопавање
rumîńi în Omuoļ sa lasat đi đizgroparĭa morţîlor — Vlasi u Homolju napustili su otkopavanje pokojnika
sapă bunarĭu, şă kată lukratuorĭ la đizgropare — kopa bunar, i traži radnike za iskopavanje [Por.]

đizgropat /dezgropat/ (prid.) — откопан
ńişći puomĭ a ramas đizgropaţ la dunga gruopi — neke voćke su ostale iskopane na ivici rupe [Por.]

đizloka /disloca/ (gl. p. ref.) — изместити
śeva sa đizluokîe kînd ĭasă đin luok — nešto se „izmešta” kad ispadne iz ležišta [Por.]

đizlokat /dislocat/ (prid.) — измештен
đizlokat, nu ĭe la luok unđe l-am pus — izmešten, nije na mestu gde sam ga stavio [Por.]

đizļega /dezlega/ (gl. p. ref.) — одвезати
nu đizļega saku, kî sa varsă grîu — ne odvezuj džak, jer će se prosuti žito
ĭe đizļagăm nuodurļi la svuara-sta — razveži mi čvorove na ovome konopcu [Por.]

đizļegat /dezlegat/ (prid.) — одвезан
s-a đizļegat kîńiļi, ş-a muśkat drumaşu — odvezao se pas, i ujeo prolaznika [Por.]

đizļegatuo /dezlegător/ (prid.) — одвезивач
đizļegatuorĭ la saś la muară, đizļegatuorĭ la snuopĭ la maşînă đi trîirat — odvezivač džakova u vodenici, odvezivač snopova na vršalici [Por.]

đizļegatu /dezlegătură/ (i. ž.) — одвезивање
s-a dus la sud, ş-akolo a fakut đizļegatură la vuorbă ś-a fuost întra iĭ — otišli su na sud, i tamo obavili raskid ugovora koji je bio među njima
kînd nu măĭ puoţ sî aĭ trĭabă ku muĭarĭa, će duś la vro vîržîtuare să-ţ fakă đi đizļegatură — kad više ne možeš da imaš posla sa ženom, ideš kod neke vračare da ti baje za odvezivanje [Por.]

đizļipi /dezlipi/ (gl. p. ref.) — одлепити
mi s-a đizļipit morśila đi pi parĭeţ la koļibă, şî tună frugu-n suobă — odlepilo mi se blato sa zidova kolibe, i ulazi hladnoća u sobu [Por.]

đizļipit /dezlipit/ (prid.) — одлепљен
tutkalo-la nu ĭe đi ńimika, ĭut mi s-a đizļipit blana la astal — tutkal nije ni za šta, brzo mi se odlepila daska na stolu [Por.]

đizļipitu /dezlipitură/ (i. ž.) — одлепак
supt strĭeşîna koļibi o gramadă đi đizļipitură đi pi parĭeţ — pod nadstrešnicom kolibe gomila odlepaka sa zidova
am fakut morśilă ku pļauă, să astup đizļipituriļi la konak — umesio sam blato i plevu da zatvorim mesta na kući na kojima se odlepio zid [Por.]

đizmîńiĭa /dezmânia/ (gl. p. ref.) — одљутити (се)
uom ponćur: kînd sa mîńiĭe, nu puaće să-l măĭ đizmîńiĭe ńima — namćor od čoveka: kad se naljuti, ne može da ga odljuti niko [Por.]

đizmîńiĭat /dezmâniat/ (prid.) — одљућен
sigurat s-a-npakat, kă s-a dus mîńiuos, d-a veńit đizmîńiĭat — sigurno su se pomirili, jer je otišao ljut, a došao odljućen [Por.]

đizmĭaćik /dezmetic/ (prid.) — настран
uom đizmĭaćik ĭe aăla kare n-are ńiś un rînd, kare nu sa dă ku ńima, numa traĭaşće sîngur ka kuku — dezmetik je onaj čovek koji nema nikakvog reda, koji se ne slaže ni s kim, nego živi sam kao sinja kukavica [Por.]

đizmĭaćiśi /dezmetici/ (gl. p. ref.) — застранити
nu înţaļeg đi śe ĭel aşa sa đizmĭaćiśiaşće ku bĭeţîluko-la luĭ — ne razumem zašto on toliko zastranjuje sa tim svojim pijančenjem [Por.]

đizmĭaćiśiuluĭ /dezmeticiului/ (pril.) — настрано
traĭaşće đizmĭaćiśiuluĭ — živi nastrano [Por.]

đizmîerda /dezmierda/ (gl. p. ref.) — размазити
nu đizmĭerda kopilu, kă n-o sî puoţ trai đi zburdaţîĭa luĭ — nemoj razmaziti dete, jer nećeš moći da živiš od njegove razmaženosti [Por.]

đizmĭerdat /dezmierdat/ (prid.) — размажен
astîḑ nu măĭ vĭeḑ tu kopiĭ vrĭańiś, numa đarîndu vĭeḑ gramadă đi kopilamă đizmĭerdată — danas više ne vidiš vrednu decu, nego svuda vidiš samo gomilu razmažene dečurlije [Por.]

điznoda /deznoda/ (gl. p.) — развезати
điznuadă sfuară, ļagă vaśiļi đi par, şî pļakă — razveži konopac, veži krave za kolac, i kreni [Por.]

điznodat /deznodat/ (prid.) — развезан
urḑala điznodată ţî sa traźe dupa opinkă — razvezana uzica vuče ti se za opankom [Por.]

điznou /deznou ?/ (pril.) — изнова
ńimik nu ĭe bun, trăbe tuot fakut điznou — ništa ne valja, treba sve nanovo uraditi [e] +

đizumfla /dezumfla/ (gl. p. ref.) — испумпати (се)
skosăĭ đinćiļi, şî mi sa đizumflă obrazu ĭuta — izvadih zub, i otok na obrazu je brzo splasnuo [Por.]

đizumflat /dezumflat/ (prid.) — спласнут
ruata nu mi kum trîabe, ăće, îm stîă supt parĭaće ku gumiļi đizumflaće — bibickl mi nije ispravan, eno, stoji mi pod zidom, sa ispumpanim gumama [Por.]

đizvaţa /dezvăţa/ (gl. p. ref.) — одучити
kum uomu sa învaţă, aşa sa şî đizvaţă — kako se čovek navinke, tako se i odvikne [Por.]

đizvaţat /dezvăţat/ (prid.) — одвикнут
vaśiļi sînt đizvaţaće đi tras în žug — krave su odučene od vučenja u jarmu
s-a ļikuit, ş-akuma traĭaşće kuminće, đizvaţat đi bĭare — lečio se, i sada živi mirno, odviknut od pića [Por.]

đizvîăţ /dezvăţ/ (i. s.) — одвика
măĭ grĭeu đizvîăţ ĭe sî ći laş đi tutun — najteža odvika je da ostaviš duvan [Por.]

đizvîrći /dezvârti (a)/ (gl. p.) — одвртати
nu kućeḑ sî đizvîrćiesk şrafu, k-a ruźinit, şî ma ćiem k-ăl rup — ne smem da odvrnem šraf, jer je zarđao, pa se bojim da ću ga slomiti [Por.]

đizvîrćit /dezvârtit/ (prid.) — одврнут
n-am bagat sama, mi s-a lîbovit şrafurļi la ruată, şî ĭuo ku ĭaļe aşa đizvîrćiće am karat gata un śias şî măĭ bińe — nisam primetio, olabavili su mi se zavrtnji na točku, i ja sam sa njima tako odvrnutim vozio gotovo sat i nešto [Por.]

đizvîrḑî /dezvârzi/ (gl. p. ref.) — размрсити
mi sa đizvîrḑîră kurîaļiļi la opinś — razvezali su mi se kaiševi na opankama
atîća înkîlśiturĭ întra iĭ nu măĭ đizvîrḑîaşće ńiś dumńeḑîu — tolike petljancije među njima ne može da razmrsi ni gospod bog [Por.]

đizvîrḑît /dezverzit/ (prid.) — размршен
kînd vaḑuĭ firîļi đizvîrḑîće, tunaĭ în razbuoĭ ku drag — kad videh razmršene niti, uđoh u razboj puna volje
parkĭe ĭe măĭ uşuor đi kînd ĭe întra nuoĭ tuot đizvîrḑît — kao da je lakše otkad je muđu nama sve raspteljano [Por.]

đizvîrḑîtură /dezverziture/ (i. ž.) — распетљанција
n-am ńiś o trĭabă ku đizvîrḑîtura fĭeći mĭaļe ku uomu iĭ đintîń — nemam nikakve veze sa raspetljancijom moje ćerke sa njenim prvim mužem [Por.]

đižgeţa /dezgheţa/ (gl. p. ref.) — одледити
vińe primovara, pomîntu sa đižgĭaţă — dolazi proleće, zemlja se odmrzava [Por.]

đižgeţat /dezgheţat/ (prid.) — одлеђен
apa în valîău ĭe đižgeţată, pućem să adapîăm vićiļi — voda u valovu je odleđena, možemo da pojimo stoku [Por.]

đižgiora /dezghioca/ (gl. p.) — ољуштити
sînćem puţîńe, nu pućem đižgiora pasuĭ tuot pănă astară — malo nas je, nećemo moći oljuštiti sav pasolj do uveče [Por.]

đižgiorat /dezghiocat/ (prid.) — ољушћен
pasuĭu đižgiorat prĭa mult stîă la suare — oljušćeni pasulj predugo stoji na suncu [Por.]

đižuga /dejuga/ (gl. p.) — испрегнути
đižugă buoĭi sî ođińaskă, şî dîăļe kîta uruĭală — ispregni volove da se odmore, i daj im malo jarme [Crn.]

đižugarĭe /dejugare/ (i. ž.) — испрезање
pućem sî mîĭ traźem kîćiva brĭažđe pin luok, pînă nu vińe vrĭamĭa đi đižugarĭe — možemo povući još koju brazdu na njivi, dok ne dođe vreme za isprezanje [Crn.]

đižugat /dejugat/ (prid.) — испрегнут
vaka ĭe đižugată, ş-akuma ođińiaşće — krava je ispregnuta, i sada odmara [Crn.]
a lasat buoĭi đižugaţ în marźina luokuluĭ, şî iĭ s-a bagat în kukuruḑ — ostavio je ispregnute volove na ivici njive, i oni su ušli u kukuruz [Por.]

điźaba /degeaba/ (pril.) — бадава
điźaba a mĭers la şkuală — badava je išao u školu
dakă vinḑ, nu da điźaba — ako prodaješ, nemoj davati za badava
điźaba źabuţă — banbadava [Por.]

Đuĭkă /Giuică/ (i. m.) — Ђујко
Ĭanku Đuĭkă a fuost kińez în sat, şî uom vaḑut — Janko Đujka je bio seoski knez, i viđen čovek [Crn.]

Đuĭkuońi /Giuiconi/ (i. m.) — Ђујкони
Đuĭkuońi sînt vrĭańiş, şî pazîăsk mulće vaś ku lapće — Đujkoni su vredni, i čuvaju mnogo krava muzara [Crn.]

đumińaţă /diminiaţă/ (pril.) — ујутро
a-au, muriĭ dă frikă kînd auḑîĭ kă đumińaţă o să ma dukă la şkuală — au, premro sam od straha kada sam čuo da će me ujutro odvesti u školu [Mlava]

đurđiţă /lăcrimioară/ (i. ž.) — ђурђевак
đurđiţa ĭe fluare padurĭană kare dă în primovară, şî are fluorĭ albe, marunće şî fakuće ka klopaţăļiļi — đurđevak je šumsko cveće koje niče u proleće, i ima sitne bele cvetove, nalik na zvončiče [Por.]
ď


ďeparťe /departe/ (pril.) — далек
ďin ďeparťe — izdaleka [Kmp.]

ďepărta /depărta/ (gl.) — удаљити (се)
s-a ďepărtat unu ďe altu — udaljili su se jedan od drugog [Kmp.]

ďinaďins /dinadins/ (pril.) — намерно
ďinaďins am făkut aşa — namerno sam tako uradio [Kmp.]
e


e /e/ (uzv.) — е
numa „e”, or „eee”, sa ḑîśe kînd će mirĭ đi śauva, kînd îţ pare rău k-aĭ auḑît vrun rîău, kînd iş ńisufarat or mîńiuos — samo „e”, ili „eee”, kaže se kada se čudiš nečemu, kada ti je žao zbog nečeg lošeg što si čuo, kada si nestrpljiv ili ljut
eee, kopiĭ, ńimik n-o sî fiĭe đin vuoĭ, kă durmiţ pănă-n amńaḑîţ — eee, deco, ništa neće biti od vas, jer spavate do podne
kînd vrĭeĭ s-întrîăbĭ, kî nu baş do krĭeḑ în aĭa ś-aĭ-uḑît — kad želiš da (se) pitaš, jer ne veruješ sasvim u ono što si čuo
e, măĭ ḑî odată, pă sî krĭed în urĭekiļi mĭaļe — e, kaži još jednom, pa da poverujem svojim ušima
kînd kĭem pi vrunu, or kaţ sî sa-ntuarkă kîtra ćińe — kada zoveš nekog, ili tražiš da se okrene prema tebi
e, auḑ tu śe-ţ vorbĭesk, or sî-ţ trag o palmă — e, čuješ li šta ti govorim, ili da ti razvučem jednu šamarčinu
kînd înśĭepĭ vuorba, da nu iş baş đi tuot sigirat śe trîabe să spuń — kad počneš rečenicu, a nisi baš siguran šta treba da kažeš
e, pă ĭuo atîta am şćut, atîta v-am spus — e, pa ja sam toliko znao, toliko sam vam kazao [Por.]

e (i. m.) ● v. ĭemţ [Por.]

evangeļe /evangelie/ (i. ž.) — јеванђеље
a durmit ku evangeļa supt kîpatîń — spavao je sa jevanđeljem pod jastukom [Por.]
f


fa /fa/ (uzv.) — девојче
„fa” puaće să ḑîkă fiĭekare la o famĭaĭe, numa dakă sînt baş prĭaćiń buń, şî nu ĭe ńiś-o mîńiĭe într-a iĭ — „fa” može da kaže bilo ko ženskoj osobi, samo ako su baš dobri prijatelji, i ako među njima nema nikakve ljutnje
fa, Mariĭo, m-auḑ tu, ba, or ći faś surdă? — devojče, Marija, čuješ li ti mene, bre, ili se praviš gluva?
„fa” arată mare dragusta într-a duauă muĭerĭ — „fa” pokazuje veliku bliskost između dve žene [Por.]

faţă /faţă/ (i. ž.) — наличје
faţa uomuluĭ kuprinđe frunća, uoki, nasu, obrazu, gura şî barba — lice kod čoveka obuhvata čelo, oči, nos, obraz, usta i bradu
kare ĭe vićaz, întuarśe faţa kîtra uom, şî-ĭ tuot đeşkis în uokĭ — onaj ko je hrabar, okreće lice prema čoveku, i kaže mu sve otvoreno u lice (Rudna Glava) [Por.]
sî-ntuarsă ku faţa kîtră mińe, şî roşî ka raku — okrenu se licem prema meni i pocrvene kao rak (Osnić) [Crn.]
puńe pîătura pi pat ku faţa-n sus — stavi ponjavu na krevet sa licen na gore
faţa ĭe pomîntu întuors kîtra suare — „faca” je zemljište okrenuto suncu (Tanda) [Por.]
în faţă mîĭ îndată rasîarĭe kukuruḑu, kî ĭe pomîntu mîĭ kalduruos — u prisoju ranije niče kukuruz, jer je zemlja toplija (Osnić) [Crn.]
a ĭeşît în faţa luokuluĭ, adunat marturi, ş-aratat k-a vorbit đ-adaverĭe — izašao je na lice mesta, okupio je svedoke, i dokazao da govori istinu (Rudna Glava)
Faţa mikă (or mare) — Malo (ili veliko) prisoje
Faţa lu Ĭuon — Jonovo prisoje (Tanda)
Faţa muori — Vodenično prisoje (prisojna strana iznad vodenice) (Crnajka)
aĭa a fuost în faţă đi ḑîuă — to je bilo u osvitu dana (Blizna) [Por.]

fag /fag/ (i. m.) — буква
padurĭa ĭe bună, numa faź dau pin ĭa — dobra je šuma, samo bukve rastu u njoj [Por.]

fagur /fagur/ (i. m.) — саће
aźutaĭ la dĭeda să muće stupi, şî kîpataĭ duoĭ fagurĭ đi mńare — pomogoh dedi da premesti košnice, i dobih dva saća s medom [Por.]

faĭdă /faidă/ (i. ž.) — фајда
đi źaba m-am trîpadat ku atîta drum, ńiś o faĭdă n-am avut — uzalud sam prevaliio toliki put, nikakve koristi nisam imao [Por.]

faĭn /fain/ (prid.) — добар
prînḑîră faĭn, şî sa kulkară sî duarmă o ţîră — ručaše dobro, i prilegoše da malo odspavaju
faĭń uamiń đi tuot — ljudi sasvim dobri
ţuala-sta îm stă faĭn — ovo odelo mi stoji dobro [Por.]

fakļiĭe /făclie/ (i. ž.) — бакља
fakļiĭe aĭ nuoştri a fakut đin skuarţă đi śerieş — naši su baklje pravili od trešnjine kore [Por.]

fakut /făkut/ (prid.) — направљен
fakut a puļi — urađen naopako, sklepan
fakut numa đi rîs — rođen samo za podsmeh
fakut adîns đ-aşa trĭabă — napravljen posebno za tu namenu [Por.]

falkă /falcă/ (i. ž.) — вилица
ma duare đinćiļi, şî mi s-a-nflat falka tuată — boli mi zub, i natekla mi je vilica sva
nare ńiś un đinće-n falkă — nema nijedan zub u vilici [Por.]

faļi /făli/ (gl.) — фалити
nu-m faļiaşće ńimika — ne fali mi ništa
pļesńit, iĭ faļiaşće śuava-n kap, nu ĭe întrĭeg — blesav, fali mu nešto u glavi, nije ceo
am uoptsuće, măĭ îm faļiaşće duauăsuće pă să am omiĭe — imam osamsto, fali mi još dvesta pa da imam hiljadu
đeşkiđe uoki şî pazîa bińe: numa-m va faļi fiĭe śe, tu iş gata — otvori oči i pazi dobro: samo li mi bude falilo bilo šta, ti si gotov [Por.]

faļiĭe /felie/ (i. ž.) — кришка
dupa śe strîkurăm kaşu, taĭem brînḑa-n faļiĭe, şă ļi puńem în śubăr — kada se kaša iscedi, tada isečemo sir na kriške, i položimo ih u čabar [Por.]

faļinkă /fălincă/ (i. ž.) — фалинка
n-a kumparat vaka kî ĭa gasît vro faļinkă la đinţ — nije kupio kravu jer joj je našao neku falinku na zubima
kînd kaţ fată să ći-nsuorĭ, uĭće prĭa bińe să fiĭe fara faļinkă — kad tražiš devojku za ženidbu, predobro gledaj da bude bez mane [Por.]

faļiuos /felios/ (prid.) — кришкаст
faļiuos sa ḑîśe đi śeva śe ĭe fakut ka faļiĭa, da n-ar trăbuĭa să fiĭe aşa — kriškasto se kaže za nešto što je napravljeno kao kriška, a ne bi trebalo da bude takvo [Por.]

famĭaĭe /femeie/ (i. ž.) — жена
kînd vĭeḑ pi drum o insă-n suknă, da nu şćiĭ kare ĭe şî śi ĭe, spuń kî vĭeḑ o famĭaĭe — kad vidiš na putu osobu u suknji, a ne znaš ni ko je ni šta je, kažeš da vidiš jednu žensku osobu
famĭaĭe ćinîră, ńimîritată sa kĭamă fată — ženska osoba, mlada i neudata, zove se devojka
famĭaĭe mîritată ĭe muĭarĭe — udata ženska osoba je žena
famĭaĭe batrînă sa kĭamă babă — stara žena zove se baba [Por.]

famĭeĭaşće /femeieşte/ (pril.) — женскасто
saraku, nu kî nare ńiś un sîămn voĭńiśiesk, numa şî vorbĭaşće kumva famĭeĭaşće — siroma, ne samo da nema nijedan muški znak, nego i nekako govori ženskasto [Por.]

famĭeĭesk /femeiesc/ (prid.) — женски
puort famĭeĭesk — ženska nošnja
lukru famĭeĭesk — ženski posao
ruda famĭeĭeskă — ženski rod
trĭaba famĭeĭeskă — mesntruacija
gîndu famĭeĭesk (muĭerĭesk) — ženska (laka) pamet [Por.]

fara /fără/ (predl.) — без
fara ĭel sa puaće — bez njega se može
fara ńimika — bez ičega, siromah [Por.]

farba /farbari/ (i. m.) — фарбар
am ćokńit karu pi đinainće, şî l-am mînat la un farbarĭ sî mĭ-el fărbuĭe — čuknuo sam kola spreda, i oterao sam ih kod jednog farbara da ga ofarba [Por.]

farbă /farbă/ (i. s.) — фарба
đimult fărburļi a fakut muĭerļi đin buĭeḑ, d-akuma fiĭe śe farbă-ţ trîabe, o gasîăşć în dugaĭe — nekada su farbe pravile žene od biljaka, a sada koja god ti farba zatreba, nađeš je u prodavnici
mĭ-a mînžît tumobilu ku farbă ńagră la vo doă-triĭ luokurĭ — namazali su mi kola crnom farbom na dva-tri mesta
farbă albă, galbină, ruoşîĭe, bilovinkă — boja bela, žuta, crvena, ljubičasta
farbă đeşkisă, farbă înkisă — svetla boja, tamna (zagasita) boja
farburļi pi pîătură, ś-a ţasuto mama đimult, nu sa ogođesk prĭa bińe — boje na ponjavi, koju je davno izatkala baba, ne slažu se najbolje [Por.]

farmikă /farmec/ (i. ž.) — враџбина
ĭ-a fakut vrîžîtuarĭa şî vro farmikă, s-o labiđe în drumu fĭeći, pi unđe ĭa sa duśe la apă, şî ĭar’ ńimika, fata n-a prins drag đi ĭel — napravila mu je vračara i neku vradžbunu, da je baci na put kud devojka ide na vodu, i opet ništa: devojka ga nije zavolela
faśe farmiśe — pravi čini, mađije; vrača
labdă farmiśe — baca čini [Por.]

farńikă /farmică/ (i. ž.) — врачара
farńikă faśe la farmiśe — vračara pravi čini
kam s-a pĭerdut farńiśiļi aļi batrîńe, kare a ļikuit lumĭa ku đeskînćiśe şî ku buĭeḑ, aşća śe s-a înpuĭat akuma măĭ mult mint lumĭa đikît să şćiu śieva — dosta su se izgubile stare vračare, koje su lečile ljude bajanjem i travama, ove koje su se sada ispilile, više lažu ljude nego što nešto znaju [Por.]

farńiśiĭe /farniciie/ (i. ž.) — врачање
în farńiśiĭe akuma krĭed numa muĭeriļi aļi batrîńe — u vračanje sada veruju samo starije žene [Por.]

faşîu /făşiu/ (i. m.) — пашеног
faşîĭ sînt barbaţî alu duauă suruorĭ — pašenozi su muževi dveju sestara
kînd vro muĭare are măĭ mulţ ibuomńiś, lumĭa ḑîśe kî sînt iĭ unu la altu faşîĭ — kad neka žena ima više ljubavnika, narod kaže da su oni jedan drugom pašenozi [Por.]

faśe /face/ (gl. p.) — чинити
uomu faśe tuot śe-ĭ plaśe — čovek čini (sve ono) što mu prija
fakură ś-o fakură, akuma ĭe amînat — učiniše što učiniše, sad je kasno
muma a fakut triĭ kopiĭ — majka je rodila troje dece
nu ma măĭ baća, kă ma faś să pļek đi la ćińe — nemoj me više tući, jer ćeš me naterati da pođem od tebe
atîta ku ańi a nîkažîto fara ńiśkotrĭabă, đ-a fakuto la urmă sî sa spînḑure đi rău — toliko ju je godinama mučio bez razolga, da ju je na kraju primorao da se zbog zla obesi [Por.]

faśiare /facere/ (i. ž.) — стварање
faśiare guală — prazno delo
ńiś o faśiare bună nu-ţ ažută, iş păkatuos đi tot — nijedno dobro delo ti neće pomoći, sav si grešan [Por.]

fata /făta/ (gl.) — рађати
fată tuata žuavina: vaka, skruafa, ĭapa, ursuaĭka, lupuaĭka; rumîńi nau vuorbĭe adînsă đi tuata suartă đi viće — rađa svaka životinja: krava, krmača, kobila, medvedica, vučica; Vlasi nemaju posebne reči za pojedine životinje
đi la žuaviń, vuorba a trĭekut la muĭerĭ, ama aĭ batrîń a vorbit kî ĭe ruşîńe şî pakat sî sa ḑîkă đi vro muĭarĭe kî fată, a ḑîs: „Vaka fată, da muĭarĭa sa naşće!” — sa životinja, reč se prenela na žene, ali su stari govorili da je sramota i greh reći tako za neku ženu, govorili su: „Krava se teli, a žena se porađa!”
feĭma a fatat a sară, a fakut duoĭ kopiĭ đi źiamîn — ćerka mi se sinoć porodila, dobila je dva deteta blizanaca [Por.]

fataluankă /fătăloancă/ (i. ž.) — девојчурак
a krĭeskut fećiţa, akuma ĭe o fataluankă întrĭagă — izrasla je dovojčica, sada je pravi devojčurak [Por.]

fatat /fătat/ (i. s.) — рађање
a veńit vrĭamĭa đi fatat, da koćeţu đi mńiĭ nu ĭe gata — došlo je vreme jagnjenja, a jaslice za jagnjad nisu gotove
muĭarĭa greuańe ḑaśe în pat, aşćată fatatu — trudna žena leži u krevetu, čeka porođaj [Por.]

fa1 /fată/ (i. ž.) — девојка
fată ĭe famĭaĭe ńimăritată — devojka je neudata ženska osoba
fată ćinîră — mlada devojka
fată batrînă — baba devojka; usedelica
fată frumuasă — lepa devojka [Por.]

fa2 /fatum/ (i. ž.) — усуд
lumĭa s-a zuĭtat đ-asta vuorbă, s-a pastrat numa pin žuramînće şî blastîamĭe — ljudi su zaboravili ovu reč, sačuvala se samo u psovkama i kletvama [Por.]

fatuĭ /vătui/ (i. m.) — једногодишње јаре
ĭuo am treĭ fatuĭ, unu l-am skopit, să-l rańesk şî să-l taĭ, a doĭļa o să-l vind, a treĭļa o să-l las dă mińe dă domazluk — ja imam tri jednogodišnja jareta, jednog ću da uštrojim za tov, drugog ću prodati, a trećeg ću ostaviti za domazluk [Stig]

faźiet /făget/ (i. s.) — буквик
kît sa vĭađe ku uoki, numa faźiet guol — koliko se očima vidi, samo goli bukvik
faźiet ĭe padure đi fag — bukvik je bukova šuma
faźiet đies — gusti bukvik [Por.]

făduļi /fuduli/ (gl. p. ref.) — хвалити
sa făduļiaşće parke a prins pi dumńeḑîu đi kuaĭe — hvali se kao da je uhvatio boga za muda
n-am đi śe sî ma făduļiesk, vîăd tuoţ k-am fakut lukru bun — nemam zašto da se hvalim, vide svi da sam uradio dobar posao [Por.]

făduļiĭe /fudulie/ (i. ž.) — хвалисање
kată lukru tĭeu, n-askulta făduļiĭļi luor, kă nau marźină — gledaj svoja posla, ne slušaj njihova hvalisanja, jer nemaju granicu
a gaćit şkuala şă puaće ku făduļiĭe să ĭasă-n lume — završio je školu, i može s ponosom da izađe u svet
nu ţîńerîţ lukruşală ku ĭel, kî ĭel ĭe baĭat đi tuata făduļiĭa — ne zbijajte šalu s njim, jer je on momak za svaku pohvalu
făduļitură guală — golo hvalisanje [Por.]

făduļituo /fudulitor/ (i. m.) — хвалисавац
tuoţ sînt iĭ numa făduļituorĭ fara ńiś k-o trĭabă — svi su oni samo hvalisavci bez i jednog razloga [Por.]

făgăńiţă /făgulean/ (i. ž.) — буквић
făgăńiţă ĭe un ļiemn đi fag, ćinăr, supţîrĭe şî nalt — „faganica” je jedno bukovo stablo, mlado, tanko i visoko [Por.]
făgăńiţă ĭe un fieļ dă fag alb, kare ĭe bun dă blîăń, kî sa sparźe frumuos şî n-are nuodurĭ pră ĭeal — „faganica” je jedna posebna vrsta bele bukve, koja je dobra za daske, jer se lepo cepa, i nema čvorove (Kladurovo) [Mlava]

fărbariĭe /fărbarie/ (i. ž.) — фарбара
a lukrat mulţ ań în Mńemţîĭe, într-o fărbariĭe mare — radio je mnogo godina u Nemačkoj, u nekoj velikoj farbari
oraş mik, nare ńiś o fărbariĭe adînsă, ku tuaće fărburļi kare ar trăbui la lume — mala varoš, nema ni jednu specijalnu prodavnicu boja, sa svim farbama koje bi zatrebale ljudima [Por.]

fărbui /fărbui/ (gl. p. ref.) — фарбати (се)
ĭuo nu dau la feĭmĭa sî fărbuĭe buḑîļi, kă ĭe prĭaćinîră, şî numa sa buskofĭaşće — ja ne dam ćerki da farba usne, jer je premlada, i samo se razmaže
n-askulta tuaće-tuaćiļi śe-ţ vorbĭaşće baĭatu, kî puaće-fi vrĭa numa s-ţ fărbuĭe uoki, şî sî ći lasă-nkarkată — ne slušaj sve i svašta što ti govori momak, jer možda hoće samo da ti namaže oči, i da te ostavi trudnu [Por.]

fărbuit /fărbuit/ (prid.) — офарбан
vinu sî vĭeḑ kum đi fumuos am fărbuit gardu — dođi da vidiš kako sam lepo ofarbao ogradu
fuź đi ĭel, kî ĭe fărbuit đin tuaće părţîļi — beži od njega, jer je namazan sa svih strana (=svim bojama) [Por.]

fărbuitu /fărbuire/ (i. s.) — фарбање
am fuost la maĭstur, şî ma tokmiĭ ku ĭel đi fărbuito-la đi kare ţ-am puvestît đimult — bio sam kod majstora, i pogodio sam se s njim za ono farbanje, o kome sam ti pričao odavno
a luvato ku vuorbe dulśe, şî ĭa a kaḑut la fărbuitu luĭ kopilarĭesk — spopao je slatkim rečima, i ona je pala na njegovo detinjasto farbanje [Por.]

făsuĭ /făsui/ (i. m.) — пасуљ
dakă nu-ĭ alta ńimik dă mînkare, bun ĭe şî făsuĭ d-asară — ako nema ničeg drugog za jelo, dobar je i pasulj od sinoć [Rom.]

făura /făurar/ (i. m.) — фебруар
făurarĭu ĭe lună ĭernuasă — februar je zimski mesec [Por.]

fećiţă /fetiţă/ (i. ž.) — девојчица
fećiţa ĭe fată mikă, kopil — devojčica je mala devojka, dete
fećiţîļi ažuns đi şkuală — devojčice su stasale za školu
trĭeku un baĭeţîăl ku fećiţa đi supt mînă — prođe jedno momče, s devojčetom ispod ruke
am o fećiţă ku dulśe guriţă — imam devojče sa slatkim ustašcem [Por.]

fećiĭe /fetie/ (i. ž.) — невиност
fata mare trîabe să pazaskă fećiĭa ka uoki-n kap, kă dakă o pĭarđe, grĭeu sa marită — devojka treba da čuva nevinost kao oči u glavi, jer ako je izgubi, teško će se udati [Por.]

fećinźiĭe /feciorie/ (i. ž.) — невиност
fata kare s-a lasat la vrun baĭat, ş-a pĭerdut fećinźiĭa, a putut sî sa mariće numa dupa vrun văduvuoń batrîn şî sarak — devojka koja se dala nekom momku i izgubila nevinost, mogla je da se uda samo za nekog starog i siromašnog udovca [Por.]

fećiua /fecioară/ (i. ž.) — девица
fată fećiuară, înga nu şćiĭe śi ĭe lukru voĭńiśesk — nevina devojka, još uvek ne zna šta su muška posla [Por.]

feĭ- /fie/ (pref.) — кћи
ńima la noĭ nu ḑîśe đi fata luĭ ńiś „fie” ńiś „feĭ”, numa ḑîśem: feĭ-mĭa (fata a mĭa), feĭ-ta (fata a tĭa), feĭ-sa (fata a luĭ) — niko kod nas za svoju ćerku ne kaže ni „fie” ni „fej”, nego kažemo: „fej-mja” (kći moja), „fej-ta” (kći tvoja), „feĭ-sa” (kći njegova) [Por.]

Feļeşana /Feleşan/ (i. ž.) — Фелешана
Feļeşana ĭe un rîurĭel, izvorĭaḑă supt Pĭatra roşîĭe, la izvuor are un bobît mik; sa-npreună ku Brĭeza, şî la gura văĭu tună-n Ţrna; Ţîrnă măĭ amînat, la kapu satuluĭ, tună-n Pĭek — Felešana je rečica, izvire ispod Crvenog krša, na izvoru ima mali vodopad; sastaje se sa Brezom, i na izlazi iz doline uliva se u Crnu reku; Crna reka se kasnije, na kraju sela, uvire u Pek [GPek]

ferbĭa /fierbe/ (gl. p. ref.) — врети
va ferbĭa apa-sta odată, or nu? — hoće li ova voda već jednom provreti, ili ne?
la tuata muĭarĭa măĭ întîń s-a katat să şćiĭe să fĭarbă uala — od svake žene se najpre tražilo da zna da „kuva lonac” (=sprema kuvanu hranu)
fĭarbe tuot đi mîńiĭe, numa śe nu krapă — kipti sav od besa, samo što ne prsne [Por.]

ferfeļiţă /ferfeliţa/ (i. ž.) — ферфелица
ferfeļiţa ĭe ḑamă dă prună, a sa pun pruńiļi la soare, pă ĭeasă ḑama dîn ĭeļe, pă aĭa s-a mînkat vrodată pănă nu sa nakrĭaşće, a kînd s-a nakrit, a kĭemato kiseļiţă — ferfelica je čorba od šljiva, stavljaju se šljive na sunce, pa izlazi sok iz njih, pa to se nekada jelo dok se ne ukiseli, kada ukisne, zove se kiselica [Mlava]

feri /feri/ (gl. p. ref.) — штитити
ńi feri dumńeḑîu đi rîău — bog nas je sačuvao od zla [Por.]

feriku /ferice/ (i. s.) — срећа
feriku đi mińe — blago meni
feriku şî blagu đi ćińe kînd aĭ skapat đi la muarće — sreća tvoja i blago tebi što si utekao od smrti [Por.]

feriśi /ferici/ (gl. p. ref.) — усрећити (се)
numa drako-l ńegru sa va feriśi ku ĭel — samo se crni đavo može usrećiti sa njim [Por.]

feriśiĭe /fericie/ (i. ž.) — срећа
ma ruog la dumńeḑîu sî va đia feriśiĭe şî sînataće — molim se gospodu bogu da vam da sreću i zdravlje [Por.]

feriśit /fericit/ (prid.) — срећан
ku uomu đintîń am avut traĭ feriśit, ama ĭel a murit ĭuta — sa prvim mužem imala sam srećan život, ali on je ubrzo umro [Por.]

ferĭastă /ferastră/ (i. ž.) — прозор
ferĭasta ĭe gaura-n parĭaće pin kare tună viđiarĭa — prozor je otvor u zidu kroz koji ulazi svetlost
kînd lumĭa a trait ăn borđiĭe, n-aşćut đi ferĭeşć — kada su ljudi živeli u zemunicama, nisu znali za prozore
kînd s-a dus turśi, a-nśeput sî fakă bîrnarĭaţă, ku ferestuĭś miś, la kare în luok đi stîklă a pus pĭaļe đi ĭed, kare a raso, a raso pănă nu s-a supţîĭat atîta đi s-a vaḑut pin ĭa — kada su Turci otišli, počeli su da dižu brvnare, sa malim prozorima, na koje je se stavljala jareća koža, koju su drali, drali dok se nije istanjila toliko da je postala providna
la ferĭastă astăḑ sa pun feruanke — na prozor se danas stavljaju zavese
a dat ku pĭatra, a spart ferĭasta — bacio kamen, razbio prozor
ferĭasta đeşkisă, ferĭasta înkisă — prozor otvoren, prozor zatvoren
sa uĭtă pi ferĭastă — gleda kroz prozor
ḑînḑîĭe đi frig supt ferĭastă, kă ńima no-l lasă înuntru — cvokoće od hladnoće pod prozorom, jer ga niko ne pušta unutra [Por.]

ferkeđeu /ferchedeu/ (i. s.) — ждрепчаник
o dorîngă skurtă pusă la karuţă đinainće, đi kare sa prinđe amu kaluluĭ — jedna kratka motka, postavljena na prednjoj strani karuca, za koju se vezuje konjski am
ferkeđeu sa atîrnă la am şî kînd kalu traźe-n plug, or kînd skuoţ la tutuśe đin padure — ždrepčanik se kači na am i kad konj vuče plug, ili kada izvlačiš trupce iz šume [Por.]

fertuare /fiertoare/ (i. ž.) — запара
kum înśapu ḑîua, sa vĭađe kă o să fiĭe mare fertuare, n-o să pućem să lukram în kîmp — kako je počeo dan, vidi se da će biti velika zapara, nećemo moći da radimo u polju [Por.]

feruaĭkă /ceaun/ (i. ž.) — котлић
în feruaĭkă, atîrnată pi ḑalarĭ la kamin, sa fĭarbe măĭ dulśe koļiaşă — u kotliću na verigama iznad ogništa, kuva se najslađi kačamak
ĭastă feruaĭkă, şî ĭastă kaldare: feruaĭka ĭe turnată đin tuś, da kaldarĭa ĭe fakută đin pļiek đi aramă — ima kotao, i ima bakrač: kotao je liven od tuča, a bakrač je napravljen od bakarnog lima [Por.]

feruankă /firang/ (i. ž.) — завеса
đemult n-a fuost ferĭeşć la borđiĭe, đ-aĭa aĭ nuoştri n-aşćut đi feruanke — na burdeljima nije bilo prozora, pa zato naši stari nisu znali za zavese [Por.]

fi /fi/ (gl. n.) — бити
va fi, nu va fi — može biti, ili ne biti
ma ginđiĭ ĭuo: śe sî fiĭe akuma, ama takuĭ, nu spusăĭ ńimika — pomislio sam: šta će biti sada, ali zaćutah, ne rekoh ništa
fi-va aşa, or nu va fi, nu puot a şći — da li je tako, ili nije tako, ne mogu znati
tu nu vi fi, da ĭuo sînt — ti nećeš biti, a ja jesam
basanka n-a fuost să fiĭe, nu ĭe ursat — valjda nije bilo da bude, nije suđeno
nu ĭe la kasă, puaće fi dus vrunđeva — nije kod kuće, možda je nekud otišao
va fi veńit kopilu pănă akuma, s-a fi fuost vrunu đ-aĭ batrîń ku ĭel — došlo bi dete do sada, da je neko od starijih bio sa njim
kînd ĭerarăm ćińirĭ, fusăsărăm zburdaţ ka ńima pi lume — kad bejasmo mladi, besmo razuzdani ko niko na svetu
fi śe vrĭeĭ, ama fi uom — budi šta hoćeš, al’ budu čovek [Por.]

fi /nai/ (i. ž.) — панова фрула
kînd muĭerļi a kîntat-n fifă, ińima-n pĭept s-a topit đi milă — kada su žene svirale „fifu”, srce u grudima se topilo od miline [GPek]
dî fifă s-a şćut şî-n Buļećin; aiśa fluĭerļi a fuost fakuće dîn kovragu alu duļeaće — za „fifu” se znalo i u Boljetinu; ovde su se frulice pravile od dulekove vreže (Boljetin) [Por.]

fiĭekare /fiecare/ (zam.) — било ко
ma sî vină fiĭekare, nu mi sa pasă — ma nek dođe bilo ko, nije me briga [Por.]

fikat /ficiat/ (i. m.) — јетра
fikaţ-aĭ ńegri — crna džigerica, jetra
fikaţ-aĭ albĭ — bela džigerica, pluća
fikaţî la uom sînt supt kuasta đirĭaptă — jetra je kod čoveka pod desnim rebrom
đi fikaţ ĭe ļipită fĭarĭa — za jetru je zalepljena žuč [Por.]

fikat alb /plămîn/ (i. m.) — плућа
măĭ grĭa buala lu fikaţ-ăĭ albĭ a fuost uskatura — najteža plućna bolest bila je sušica [Por.]

fikat ńegru /ficat negru/ (i. m.) — црна џигерица
đi bĭare la uom puot s-ă putraḑaskă fikaţ-aĭ ńegri — od pića čoveku može da istruli crna džigerica [Por.]

fikă1 /fică/ (i. ž.) — намигуша
fikă ĭe muĭare marĭaţă, frumuasă, skuturată kare arată đeşkis kî-ĭ plaśe lukru uomeńiesk — fika je žena kicoš, lepa i otresita, koja otvoreno pokazuje da joj se sviđa muška rabota
nu şću đi śe sa faśe, kî sa vĭađe đeşkis kum kată pi vrun futaş s-îĭ đa-n fikă, şî sî takă — ne znam šta izigrava, kada se jasno vidi da traži nekog jebača da je opali po pički, i da ćuti [Por.]

fi2 /raţă/ (i. ž.) — патка
saćańi kăsătoriţ prîngă rîurĭ, au oboru pļin dă fike — seljaci nastanjeni pored reke, imaju dvorišta puna pataka
fikă ku fiku — patka i patak [Mlava]

fiļińie /felinar/ (i. s.) — фењер
fiļińierĭ ĭe un fĭeļ đi lampă la gas, đi dus în mînă, kînd će duś vrunđiva la drum — fenjer je vrsta lampe na gas, za nošenje u ruci kada ideš negde na put [Por.]

fin /fin/ (i. m.) — кумче
dakă mi ĭel naş, kî ma bućeḑat, ĭuo sînt luĭ fin — ako je on meni kum, jer me je krstio, ja sam njemu kumče
mîńe-m vin fińi miĭ în gostîĭe — sutra mi dolazi kumčad u goste [Por.]

fi /fină/ (i. ž.) — кумица
fina ĭe famĭaĭe kare a bućeḑato naşu, or muĭarĭa lu finu, or ĭe ńam apruape alu finu mĭeu — kumica je žena koju je krstio kum, ili je kumčetova žena, ili je blizak kumčetov rod
sa ḑîśe fină şî la ńamu apruape lu naşu mumi, or alu tata — sa kumicom se oslovljava i blizak rod majčinog ili očevog kuma
fină ĭe una, da naşîţa alta, ama ĭaļe sînt insă ļegaće ku bućeḑatu — kumica je jedno, a kuma drugo, ali su one osobe povezane krštenjem [Por.]

fir /fir/ (i. s.) — нит
fir đi aţă — končana nit
mĭarźe ka pi fir — ide kao pod konac
s-a rupt firu — pokidao se konac
fir supţîrĭe, gruos — konac tanak, debeo
nu şćiĭe sî ţîasă, numa-nvîrḑîaşće fir-ļi — ne zna da tka, samo mrsi konce
fir đi busuĭuok — struk bosiljka
nu-ĭ faļiaşće fir đi pîăr đin kap — ne fali joj dlaka kose sa glave
şî fir đi firu luĭ o să tragă pakaćiļi luĭ — i daleki potomci će nositi njegov greh
pļekăm đin sat şî pi fir în sus, ńi duśem la Śuaka uokńi-n rudńik la lukru — pođemo iz sela i kosom na gore, idemo na Čoka okni u rudnik, na posao [Por.]

firega /ferigar/ (i. s.) — папратиште
la nuoĭ, la munće, aĭ firegarĭe kîće vrĭeĭ — kod nas, u planini, imaš papratišta koliko hoćeš [Por.]

firiśiel /firicel/ (i. s.) — кончић
pînḑa ĭe ţasută đin firiśiaļe đi sîrmă — platno je satkano od tankih srebrnih niti
am kuļes firiśiaļe đi busuĭuok, sî đeskînt ku ĭaļe — nabrala sam stručiće bosiljka, da bajem sa njima [Por.]

firiz /firiz/ (i. s.) — тестера
firiz ĭe alat đi taĭat la ļiamńe, are pînḑă đi fĭer ku đinţ marunţ, kare s-a askut ku ĭega — testera je alat za rezanje drveta, ima metalno platno sa sitnim zupcima, koji se oštre turpijom
ĭastă măĭ mulće fĭelurĭ đi firiză — ima više vrsta testera [Por.]

firiza /firizană/ (i. ž.) — стругара
la firizană sa taĭe blîăń đin tutuśe gruasă — na strugari se režu daske iz debelih trupaca
firizańiļi batrîńe a foust la un luok ku muorîļi, şă pi ĭaļe a mînat apa tuot într-un fĭeļ ka pi muară — stare strugare su bile na istim mestima sa vodenicama, i njih je pokretala voda na isti način kao i vodenicu [Por.]

firĭe /fire/ (i. ž.) — лице
pînă nu s-a bolnavit, a fuost ruoşu la firĭe, da akuma ĭe galbin ka śara — dok se nije razboleo, bio je rumen u licu, a sada je žut kao vosak [Crn.]
faţă ĭe parća đi-nainće alu kapu uomuluĭ, da fire ĭe faktura fĭeţî: puaće-fi ruoşu la fire, alb, ńegru, pusumorît, tras ... — „faca” je prednja strana čovekove glave, a „fire” je izgled njegovog lica: može biti crven u licu, beo, crn, natmuren, ispijen ... (Rudna Glava) [Por.]

firoći /fierotină/ (i. ž.) — гвожђурина
gasîĭ o firoćină ruźinită-n drum, ş-o luvaĭ ku mińe s-o pun bińe, îm va trîbui đi śuava — nađoh na putu jednu zarđalu gvožđurinu, i ponesoh je da je sačuvam, možda će mi zatrebati za nešto
pļină ĭe kuzńiţa đi firoćiń — puna je kovačnica gvožđurije [Por.]

firoĭkă /firoică/ (i. ž.) — врпца
firoĭka ĭe aţă rasuśită, sa pus la braśire, dă ĭa a fuost ļegată bripta, kare babiļi a duso-n pungă la braśirĭ, a bripta a fuost kîrśură, şî pusă-n kuorn dă berbĭek — „firojka ” je vrpca od upredenog konca, stavljala se na tkanice, o nju je bila vezana britva, koju su babe držale u kesi, a britva je bila kukasta, i udenuta u ovnujski rog [Mlava]

firuţ /firuţ/ (i. s.) — кончић
asta firuţ ĭe prĭa supţîrĭe, nu puot sî kuos ku ĭel — ovaj končić je previše tanak, ne mogu njime da šijem [Por.]

fişćiaĭkă /fişteică/ (i. ž.) — трака
fişćiaĭkă ĭe pîraman đi pînḑă, îngust şî lung — traka je komad platna, uzan i dug
tata đin moşîĭe mĭ-a dat numa o fişćiaĭkă đi ļivađe — otac mi je od imovine dao samo jedan uzan pojas livade [Por.]

fişîk /fişag/ (i. s.) — фишек
kumparaĭ đi kopiĭ bobuanţă, şî dugaĭaşîţa ļe-nvăluĭi într-un fişîk đi arćiĭe — kupio sam bombone za decu, i prodavačica ih je uvila u fišek od hartije [Por.]

fişîkļiĭe /fişeclie/ (i. ž.) — фишеклија
fişîkļiĭa ĭe kĭes đi pĭaļe đi ţînut plumbi, kare sa puartă la brîu — fišeklija je kožna kesa za držanje metaka, koja se nosi o pojasu [Por.]

fiśuor /fecior/ (i. m.) — син
laptarĭu Miļisau lu Đină Şćefîn a krapat dă žăļ ka ĭ-a perit fiśuoru ku nuorî-sa şî fata, ku tomobilu — violinista Milisav Đine Štefana presvisnuo je od tuge, jer mu je poginuo sin sa snajom i ćerkom, sa automobilom (Manastirica, Mlava) [Mlava]
asta ĭe fiśuoru mĭeu ku muĭarĭa đintîń — ovo je moj sin sa prvom ženom (Tanda)
s-adunat la žuok tuoţ fiśuori đin satu nuostru — skupili se na igranci svi momci iz našega sela
n-am avut kopiĭ đi la ińimă, ş-am luvat un sarak s-ăm fiĭe fiśuor đi sufļit — nisam imao rođenu decu, pa sam posinio jednoga siromaška (Rudna Glava) [Por.]

fiu /fiu/ (i. m.) — син
am vorbit đi mik la fiu-mĭu să poarće griža śe fată-n suară, nu ma askultat — od malena sam mom sinu govorio da vodi računa kakvu devojku ženi, nije me slušao
akuma vĭađe şî ĭel kă đin fiu-su n-o sî fiĭe ńimika — sad vidi i on da od njegovoga sina neće biti ništa
Fiu-Vaśi, numiļi alu un kopil đi-ntr-o povastă, pi kare la fakut vaka — Sin Krave, ime dečaka iz jedne pripovetke, koga je rodila krava (Tanda) [Por.]

fiulare /fiulare/ (i. ž.) — полица ?
źugu a fuost slab, şî buoĭi kînd a tras, a pokńit fiularĭa — jaram je bio slab, i kad su volovi povukli, pukla je polica
fiulare sa kĭamă şî pĭaļa đi supt gît la viće, aĭa kare spînḑură đi la buot, păn-la pĭept — „fiulare” je naziv za kožu ispod goveđeg vrata, ona koja visi od njuške do grudi [Por.]

fiuo /fior/ (i. ž.) — језа
ma ĭau fiuoriļi — obuzima me jeza
atîta ma spumîntaĭ, đi ma luvară fiuoriļi đi frikă — toliko sam se uplašio, da me je uhvatila jeza od straha
fiuorĭ đi muarće — smrtna jeza [Por.]

fîkatu /făcătură/ (i. ž.) — чини
vrîžîtuorļi şćiu sî fakă fîkaturĭ şî trîmisaturĭ — vračare znaju da prave čini i napratnice [Por.]

fîmeĭesk (prid.) ● v. famĭeĭesk [Por.]

fîmeļaz /slujitor/ (i. m.) — послужитељ
moşu Mika Gĭermîn a fuoust fîmeļaz la şkuală mulţ ań — čika Mika German je bio školski poslužitelj mnogo godina [Por.]

fîmeļiĭe /familie/ (i. ž.) — фамилија
nu mis fîmeļiĭe ku ĭel — nisam u srodstvu sa njim
fîmeļiĭe buna, fîmeļiĭe apruape — blizak rod
adunat mulće fîmeļiĭ đin sat — okupio je mnogo rođaka iz sela
ĭa ĭe đin fîmeļiĭa lu Trifuļeşći, ńam ku Florĭeşći — ona je izi familije Trifunovića, rod sa Florićima
poļikra lu fîmeļiĭa a nuastră ĭe Urşîkańi — nadimak naše familije je Uršikani
đi rău boĭerilor, a fuźit đin Rumîńiĭe ku fîmeļiĭa întrĭagă — od bojarskog zla, pobegao je iz Vlaške sa celom familijom [Por.]

fîn /fân/ (i. s.) — сено
fînu ĭe ĭarba kuaptă; pănă ĭarba nu sa kuaśe nu sa ḑîśe fîn, numa ĭarbă — seno je dozrela trava; dok trava ne dozri ne zove se seno, nego trava
kînd fînu sa kosîaşće, dupa kosîtuorĭ ramîn otkuoş — kad se seno kosi, iza kosaca ostaju otkosi
kînd fînu în otkuoş sa uskă, otkuoşu sa-ntuarśe ku furka sî sa uşće bińe şî pi parća-ĭa pi kare fînu a fuost kulkat pi pomînt — kad se seno u otkosu osuši, otkos se okreće vilama da se osuši i sa one strane kojom je seno ležalo na zemlji
fînu în otkuoş uskat bińe, sa adună în gramĭeḑ kare sa kĭamă kupiţîaļe, da lukro-la sa kĭamă kupiţît la fîn — seno u dobro osušenom otkosu skuplja se na gomile koje se zovu naviljci, a taj posao se zove naviljanje sena
kupiţaua sa faśe atîta đi mare kît puaće uomu să dukă pi furkă pănă la luok unđe sa porkońaşće porkuońu — naviljak se pravi toliko veliki koliko može čovek da nosi na vilama, do mesta gde se dene stog
porkuońi sa trag ku vićiļi, or ku mîńiļi pi tîrş pănă la luok adîns aļes đi grîmađit klańa — stogovi se prevlače stokom, ili rukama na pruću, do mesta posebno određenog za plašćenje plasta [Por.]

fînariĭe /fânărie/ (i. ž.) — сениште
ano-sta a ploĭat la vrĭame, pî ĭastă şî fînariĭe đestulă — ove godine je kiša padala na vreme, pa ima i dosta sena
a slubaḑît vićiļi-n ţarku ku fîn, ş-akuma ĭe akoluo fînariĭe în tuaće pîărţîļi — pustili su stoku u ogradu sa senom, i sada je tamo senište na sve strane [Por.]

fînkă /fiindcă/ (pril.) — пошто
ma ginđiĭ: fînkă m-am amînatat đi lukru, măĭ bińe ĭe sî ma duk în kafană, đikît sî ma-ntuork la kasă — pomislih: pošto sam zakasnio za posao, bolje je da odem u kafanu nego da se vratim kući [Por.]

fîntî /fântână/ (i. ž.) — извор
kînd în padure daĭ pista izvuor đi apă, şă-l ćistăşć đi luomurĭ, şă-ĭ faś la fund kîta kroviţ đi s-aduńe apa đi baut, aĭe ĭe fîntînă — kada u šumi naiđeš na izvor vode, pa ga očistiš od trunja, pa mu napraviš malo udubljenje na dnu da može da se sakupi voda za piće, to je kladenac
alta fuarmă đi fîntînă ĭe kînd îngrađieşć izvuoru, ăl zîđeşć şă-ĭ puń śuśur, aĭa vińe un fieļ đi śieşmă — druga vrsta izvora je kad ogradiš izvor, kad ga ozidaš i staviš točur, to mu dođe neka vrsta česme [Por.]

fîntîńua /fîntînioară/ (i. ž.) — изворчић
đ-akuma am fakut numa o fîntîńuară-n padurĭe unđe sînt ku vićiļi, kă izvuoru mi slab — zasad sam uredio samo jedan kladenčić u šumi gde sam sa stokom, jer mi je izvor slab [ă] +

fînuos /fânos/ (prid.) — богат сеном
am o ļivađe fînuosă kare n-o are ńima-n arito-sta — imam jednu livadu bogatu senom kakvu nema niko u ovoj okolini [Por.]

Fîraun /Faraon/ (i. m.) — Фараон
a veńit în sat kuortu ţîgańiesk, ku fîrauonu luor kalărĭ pi kal — došla je u selo ciganska čerga, sa njihovim faraonim na konju
đin poļikră Fîraun, a ĭeşît alće poļikre đi Ţîgań: Firu, Firuļiesku, Firanu — iz nadimka Faraon, izašli su i drugi nadimci za Cigane: Firu, Firulesko, Firan
draśi au nume, iĭ kĭamă Marku, Ĭordan, da pi fîrauonu luor ăl kĭamă Şoĭtan — đavoli imaju imena, zovu se Marko, Jordan, a njihov se faraon zove Šojtan [Por.]

fîrţai /fârţăi/ (gl.) — врцкати
nu fîrţai pi skamn, stăĭ mĭarńik sî puot sî će tung — ne vrckaj mi se na stolici, budi miran da mogu da te ošišam
ĭară fata-ĭa a pļekat đi la parinţ, şî fîrţîĭe pi vaļa mare — opet je ona devojka pošla od roditelja, i vrti guzu po dolini [Por.]

fîrţaĭa /fâţăială/ (i. ž.) — врцкање
fîrţaĭală sa ḑîśe kînd vrunu miśkă đin kur, kînd şîađe, or kînd mĭarźe pi drum — vrckanje se kaže kada neko mrda zadnjicom dok sedi, ili kada ide putem
fîrţaĭala muĭeri ĭe momĭală đi uom, sî pĭardă kapu, şî să aļiarźe dupa ĭa ka naruodu — žensko vrckanje je mamac za čoveka, da izgubi glavu, i da trči za njom kao lud [Por.]

fîrţă /fârţă/ (i. ž.) — вртигуз
nu-l măĭ ţîńe luoku, aşa fîrţă đi kopilaš n-am măĭ vaḑut — ne drži ga mesto, takvog vrtiguza od dečarca još nisam video
mĭarźe ka fîrţa pin sat, şî nu ĭe đi mirat śe sa atîrnă tot nat đi ĭa — ide kroz selo ko vrtirepka, pa nije čudo što se svako kači za nju [Por.]

fîrdamĭez /briceag ?/ (i. s.) — федермесер
pîkurari a mĭers dupa viće ku fîrdamĭezu dupa brîu — pastiri su išli za stokom, sa federmeserom o pojasu [Por.]

fîrfai /forfăi/ (gl.) — фрфљати
uomu fîrfîĭe kînd are vro faļinkă, or kînd vorbĭaşće ńinţaļies — čovek frflja kada ima neku manu, ili kada govori nerazumno
fîrfîĭe aăla kare nare đinţî đinainće, şî nu-l înţaļieź śe vorbĭaşće — frflja čovek koji nema prednje zube, i ne razumeš ga šta govori
baba s-a mîńiĭat pi muoşu, şî numa fîrfuańe pin kasă — baba se naljutila na dedu, i samo frflja po kući [Por.]

fîrfońa /forfoteală/ (i. ž.) — фрфљање
nu măĭ puot să sufăr fîrfońala luĭ — ne mogu više da podnosim njegovo frfljanje [Por.]

fîrfuoşńiţă /fârfoşniţă/ (i. ž.) — торокуша
fîrfuoşńiţă ka ĭa nu ma ĭastă pi lume — torokuše poput nje nema na svetu
s-a fakut đin ĭa o fîrfuoşńiţă grozauă, kî nare gazdă s-îĭ đa pista fļit — pretvorila se u jednu groznu torokušu, jer nema gazdu da je tresne po gubici [Por.]

fîrfu /fârfută/ (i. s.) — превртљивац
fĭrfută ĭe uom kare una ḑîśe, alta lukră, da śe ginđiaşće, aĭa ńiś draku nu şćiĭe — „frfuta” je čovek koji jedno kaže, drugo radi, a šta misli, to ni đavo ne zna [Crn.]

fîrîma /fărâma/ (gl. p. ref.) — озледити (се)
a kaḑut đin ļiemn şî s-a fîrîmat tuot — pao sa drveta, i sav se polomio
baće kopilu, ama nu-l fîrîma — tuci dete, ali nemoj ga ozlediti [Por.]

fîrîmat /fărîmat/ (prid.) — озлеђен
a frînt piśuoru la žuakă, ş-akuma fîrîmat ḑaśe în pat — polomio je nogu u igri, i sada ozleđen leži u krevetu [Por.]

fîrîmatu /fărîmătură/ (i. ž.) — озледа
înga nu mi s-a vinđikat fîrîmatura la piśuor — još mi se nije zalečila ozleda na nozi [Por.]

fîrşî /fârşî/ (gl. p.) — завршити
dupa śe fîrşîăsk sapatu la mińe, vin sî ţ-ažut şî fîrşîşć şî tu — kad završim kopanje kod mene, doći ću da ti da pomognem da završiš i ti
đi pi fuga s-a fîrşît luna — brzo je protekao mesec
ma mir kînd a fîrşît ĭel kila-ĭa ku rakiu, kă ĭerĭ în kilă a fuost măĭ mult đi žumataće — čudi me kad je on dovršio taj litar rakije, jer je juče u flaši bilo više od pola
ăl fîrşîaşće frika, kînd triĭaśe nuapća pi lînga morminţ — preseče ga strah, kad noću prolazi pored groblja [Por.]

fîrşît /fârşât/ (prid.) — завршен
sapatu ĭe fîrşît, akuma ńi puńem pi kosît — kopanje je završeno, sada počinjemo sa košenjem [Por.]

fîrşîtu /sfârşitură/ (i. ž.) — свршетак
akuma vińe, ļenuosu, la fîrşîtura lukruluĭ, kînd ĭe tuot gata — sada dolazi, lenčuga, na svršetku posla, kada je sve gotovo
drumu n-are fîrşîtură — put nema kraja [Por.]

fîrtaţî /fârtaţi/ (gl. p. ref.) — братимити се
m-a-ntrabă sî ma fîrtaţîăsk ku ĭel, ama miĭe nu-nd-o fi pi vuoĭe, ş-aşa am ramas numa ka duoĭ kunoskuţ — pitao me je da se pobratimimo, ali meni nije bilo baš po volji, pa smo tako ostali samo dva poznanika [Por.]

fîrtaţîĭe /fârtaţie/ (i. ž.) — побратимство
tare fîrtaţîĭe avĭem nuoĭ duoĭ, mîńiļi să ńi taĭe, unu pi altu nu izdîăm — jako pobratimstvo imamo nas dvojica, ruke da nam seku, jedan drugog ne izdajemo [Por.]

fîrtat /fârtat/ (i. m.) — побратим
ĭel ĭe fîrtatu mĭeu înga đi la ćińerĭaţă — on je moj pobratim još od mladosti
fîrtaţ buń — dobri prijatelji [Por.]

fî /fîsă/ (i. ž.) — бадељ
fîsa ĭe un pĭaşće mik, traĭaşće în rîu — badelj je mala riba, živi u reci [Por.]

fîtalău (i. ž.) ● v. fataluankă [Por.]

fîura /făurar/ (i. m.) — фебруар
fîurarĭu ĭe a duoĭļa lună în an — februar je drugi mesec u godini [Por.]

a /capcană/ (i. ž.) — клопка
fĭară şî miś şî marĭ a fakut ţîgańi la fuaļe — klopke i male i velike pravili su Cigani kovači
a pus fĭarîļi în urma lupuluĭ — zapeo je kljuse na vučjem tragu
a dat în fĭară — upao u zamku [Por.]

are /fiere/ (i. ž.) — жуч
amară ka fĭarĭ — gorko kao žuč
ĭ-a krapat fĭarĭa — puk’o mu je žuč
kînd taĭ puorku, fĭarĭa sa lapîdă, kî ĭe amară — kad kolješ svinju, žuč se baca jer je gorka [Por.]

arigă (i. ž.) — (bot.) paprat, bescvetna biljka senovitih šuma (Aspidium filix-mas) ◊ fĭarigă măĭ đies krĭaşće pi duos, pin krovańe apatuasă, şî apruape đi faźet — paprat najčešće raste na osoju, po vodnjikavim uvalama, i u blizini bukvika ◊ ku fĭarigă s-a astrukat borđiĭiļi — papratom su se pokriovali burdelji [Por. /ferigă/ (i. ž.) — папрат
fĭarigă măĭ đies krĭaşće pi duos, pin krovańe apatuasă, şî apruape đi faźet — paprat najčešće raste na osoju, po vodnjikavim uvalama, i u blizini bukvika
ku fĭarigă s-a astrukat borđiĭiļi — papratom su se pokriovali burdelji [Por.]

eļ /fel/ (i. s.) — фела
pîkurari a dus kaśuļ într-un fĭeļ — čobani su nosi istu vrstu šubara
lukrăm đ-akuma înainće în alt fĭeļ — radićemo od sada nadalje na drugačiji način
ţarańi sînt alt fĭeļ đi uamiń — Carani su drugi soj ljudi [Por.]

er /fier/ (i. s.) — гвожђе
fakut đi fĭer — izrađen od gvožđa; gvozden; metalan
fĭer đi plug — raonik
tare ka fĭeru — jak, čvrst kao gvožđe
fĭer fĭerbinće — vrelo gvožđe [Por.]

fĭerariĭe /fierărie/ (zb.) — гвожђурија
a veńit ku karu ş-adunat fĭerariĭļi luĭ tuaće đin pîrvaļiĭa-mĭa — došao je kolima i pokupio je svu svoju gvožđuriju iz moga dvorišta [Por.]

fĭera /fierar/ (i. m.) — гвожђар
moşu Ĭanku Ferarĭu a fuost maĭstur mare, aăla ś-a vaḑut ku uoki a putut sî fakă đi fĭer — čiča Janko Gvožđar bio je veliki majstor, taj što je video očima mogao je da napravi od gvožđa [Por.]

fĭerastîĭe /pirostrie/ (i. ž.) — саџак
pi fĭerastîĭe s-a fĭert kazanu ku mînkare đi nuntă — na sadžaku se kuvao kazan sa hranom za svadbu [Por.]

fĭerbinţa /fierbinţeală/ (i. ž.) — врелина
nuoĭ sapăm în luok, suarļi pripĭaşće da fĭerbinţala ĭe atîta đi marĭe đi-ţ klośesk kriĭiri-n kap — mi kopamo u njivi, sunce peče a vrelina je toliko vrelika da ti mozak ključa u glavi [Por.]

fĭerbinće /fierbinte/ (prid.) — врео
ĭastă lu kare-ĭ plaśe ḑamă fĭerbinće, miĭe nu — ima kome prija vrela čorba, meni ne [Por.]

ert /fiert/ (prid.) — куван
pasuĭu ĭe fĭert, traźel đi la fuok — pasulj je skuvan, skloni ga sa vatre [Por.]

es /fes/ (i. s.) — фес
đemult rar a fuost kîrpĭe şî muĭeriļi vara a mĭers ku kapu guol; pîăru l-adunat în muoţ la vîru kapiluĭ, şî pista ĭel a pus fĭesu — nekada su marame bile retke i žene su išle gologlave; kosu su skupljale u ćubu na vrh glave, i preko nje stavljale fes
fĭesu muĭeriļi a-npļećit ku kukiţa đin aţă đi mosuor, kumparată đi la dugaĭe — fes su žene plele kukicom od konca sa kalema, kupljenog u prodavnici [Por.]

flăkău /flăcău/ (i. m.) — момак
ş-a găsît pe vrun flăkău, ku zăče ań măĭ ťinăr ďekît ĭa — našla je sebi nekoga momka, koji je deset godina mlađi od nje [Kmp.]
avut şî ĭa un flakău, ama a fuost putuare đi ńitrîbuit — imala je i ona jednoga momka, ali je bio smrdljiva lenčuga [Por.]

flămînd /flămânzare/ (i. m.) — гладна јама
flămîndu ĭe un krîu la şăļe kare-l are vaka, buo, kalu, uaĭa şî kapra — gladna jama je jedno udubljenje na leđima koje ima krava, vo, konj, ovca i koza
kînd ĭe vita flămîndă or bolnavă, flămîndu ĭe adînk, ka kînd ĭe ļipit đi burtă — kad je stoka gladna ili bolesna, onda je gladna jama uvučena, kao da je slepljena za stomak [Por.]

flokan /flocan/ (i. m.) — четник
rău a fuost đi vrĭamĭa đi rat, vin mńamţî: fuź, vin flokańi: fuź, vin părtizańi: fuź, nu şćiĭ đi kare s-ći pazăşć — zlo je bilo za vreme rata, idu Nemci: bež’, idu četnici: bež’, idu partizani: bež’, ne znaš s koje strane da se čuvaš
đi bătrîńaţă uamińi nu sa ras şă nu sa tuns numa kînd a fuost în vrun žăļ mare, đi flokań lumĭa s-a ćemut — nekada se ljudi nisu brijali i šišali samo kada su bili u nekoj velikoj žalosti, od bradonja ljudi su se bojali
nu m-am ćemut să fiu sîngur ku uoĭļi-n munće, kă am avut duoĭ flokań ku mińe — nisam se bojao da budem sam sa ovcama u planini, jer sam imao dva rundova sa sobom [Por.]

flokiţ /flociţ/ (i. s.) — праменчић
a fuost la klakă şî s-a omorît đi lukru: a tuors numa un flokiţ đi lînă — bila je na mobi i ubila se od posla: isprela je samo pramenčić vune [Por.]

flokuos /flocos/ (prid.) — длакав
baĭeţî đi astîḑ nu-ĭ razńeşć đin fĭaće, kî tuoţ sînt flokuoş, şî iĭ puartă păru lung — današnje momke ne razlikuješ od devojaka, jer su svi kosmati, i oni nose dugu kosu [Por.]
uaĭe flokuasă ĭe aĭa la kare ĭa pikat lîna, ş-a ramas numa fluoś koļa-koļa — olinjala ovca je ona kojoj je opala vuna, pa su ostali samo pramenovi ovde-onde (Debeli Lug) [GPek]

flomînd /flămând/ (prid.) — гладан
saraku ĭe flomînd đi tuaće — siromah je gladan svega
la-l flomînd sînt uoki marĭ — u gladnog su velike oči
flomînd ka lupu — gladan kao vuk [Por.]

flomînḑî /flămânzi/ (gl.) — гладовати
ĭel flomînḑî kît flomînḑî, la urmă sa rapusă đi fuame — on je gladovao koliko je gladovao, na kraju je umro od gladi
sî flomînḑaskă nu şću kît, ĭară o să fiĭe gras ka puorku — da gladuje ne znam koliko, opet će biti debeo ko svinja [Por.]

flomînḑîĭe /flămânzie/ (i. ž.) — гладовање
mare flomînḑîĭe lumĭa a sufarat đi vrĭamĭa đi turś; aĭa şî ś-avut đi mînkare, lumĭa n-a kućeḑat să ţînă în kasă, numa a pitulat pin padure, or kă a-ngropat pin pomînt — veliko gladovanje su ljudi trpeli za vreme Turaka; ono što su i imali za jelo, ljudi nisu smeli da drže u kući, nego su krili po šumi, ili su zakopavali u zemlju [Por.]

flomînźuos /flămânjuos/ (i. m.) — гладница
dakă ći înkurś ku iĭ, numa are kasa sî ţî sa umpļe đi flomînźuoş — ako se spleteš sa njima, ima samo kuća da ti se napuni gladnica [Por.]

floran /floran/ (i. m.) — багрем
floran sa ḑîśe la bagrĭem or salkim, în Tanda, Gorńiana, Topuoļńiţa [Por.], Tuopla, Lukĭa, Buśa; Lugńiţa şî-n Gînzîgrad [Crn.] — „floran” se za bagrem kaže u Tandi, Gornjani, Topolnici [Por.]

flora /florar/ (i. m.) — мај
florarĭu a fuost la rumîńi aĭ batrîń luna śinśiļa în an — „florar” je kod starih Vlaha bio peti mesec u godini [Por.]
florarĭ ku fluorĭ marĭ — maj sa velikim cvećem [Hom.]

florinţă /florinţă/ (i. ž.) — багремар
slubaḑîĭ uoĭiļi şî pin florinţa-ĭa, ama nu ĭe ńimik đi paskut — pustih ovce i u bagremar, ali nema ništa za pašu [Por.]

floriśi /floricică/ (i. ž.) — цветић
arźintuaĭka are floriśikă albă — kičica ima beli cvetić
kînd am fuost baĭat, muma mĭ-a-npuĭat kimĭaşa ku floriśaļe în tuaće fĭelurĭ — kad sam bio momak, majka mi je izvezla košulju sa raznim cvetićima
fećiţă frumuasă ka floriśika đin građină — devojče lepo k’o cvetić iz bašte [Por.]

Florĭeşći /Floreşti/ (i. m.) — Флорићи
Florĭeşći în Îrnaglaua sînt veńiţ đin Topuoļńiţa — Florići u Rudnoj Glavi su došli iz Topolnice [Por.]

flotak /flotac/ (i. m.) — пахуљица
ńinźe, da nuoĭ kopiĭi aļergăm şă prinđem flotaśi ku mîńiļi — pada sneg, a mi deca trčimo i hvatamo pahuljice rukama [Por.]

fluare /floare/ (i. ž.) — цвет
fluarĭa ĭe un parśel đi buĭađe în kare sa fak samînţîļî — cvet je deo biljke u kome se pravi seme
arĭe o građină pļină ku fluorĭ — ima baštu punu cveća
kopilu ĭe pļin đi fluorĭ — dete je puno boginja
a ţasut o pîătură ku fluorĭ — izatkala je ponjavu sa cvetovima [Por.]

Fluarĭa /Flora/ (i. ž.) — Цвета
baba Fluarĭa a traĭit o sută đi ań — baba Flora je živela sto godina [Por.]

fluarĭa-suariluĭ /floarea-soarelui/ (i. ž.) — сунцокрет
rumîńi aĭ batrîń rar a pus fluarĭa-suariluĭ; dakă a vi şî puso, a puso pi marźina luokuluĭ, ka un fĭeļ đi gard — stari Vlasi su retko sejali suncokret; ako su ga i sejali, sejali su ga po obodu njive, kao neku vrstu ograde
samînţîļi alu fluarĭa-suariluĭ ļ-a uskat, ļ-a fĭert şî ku ĭaļe s-a ļegat la luok unđe s-a vi uśis — seme suncokreta se sušilo i kuvalo, i stavljalo kao oblog na ubijeno mesto [GPek]

fluarĭa-turśiaskă /ruşi-de-toamnă/ (i. ž.) — лепа Ката
fluarĭa-turśiaskă krĭaşće în başćauă, înfuare tuamna — lepa Kata raste u bašti, cveta u jesen
fluarĭa-turkuluĭ sa kuļiaźe, sa uskă, şî kînd trîabe sa duśe la morminţ, unđe sa dîă đi pomană l-aĭ muorţ — lepa Kata se bere, suši, i kad zatreba nosi se na groblje, gde se namenjuje mrtvima [Por.]

fluir /fluier/ (i. s.) — фрула
fluiru s-a fakut đin prun uskat — frula se pravila od suve šljive
în fluir a şćut să kînće tuot păkurarĭu — u frulu je znao da svira svaki pastir
a kaḑut, ş-a frînt fluiru piśuoruluĭ — pao je, i polomio cevanicu na nozi [Por.]

fluĭera /fluiera/ (gl.) — звиждати
kopilaş-o-la tuota ḑîua fluiră într-o dudă, ăl traźe ińima să fiĭe fluĭeraş ka dĭedî-su — ono detence po ceo dan duva u neku cevku, vuče ga srce da bude frulaš k’o njegov deda [Por.]

fluĭeraş /fluieraş/ (i. m.) — фрулаш
đemult a fuost mulţ fluĭeraş, akuma s-a rarit — nekada je bilo mnogo frulaša, sada su se proredili [Por.]

fluĭerĭel (i. m.) ● v. fluĭeruţ [Por.]

fluĭeruţ /fluieraş/ (i. s.) — фрулица
are şî kopilu un fluĭeruţ, dakă învaţă ĭută, o sî-ĭ kumparăm fluir măĭ mare — ima i dete jednu frulicu, ako bude brzo učilo, kupićemo mu veću frulu [Por.]

fluok /floc/ (i. m.) — прамен
un fluok đi lînă — pramen vune
pîăru krĭaşće pi kap, da fluośi într-a kraś — kosa raste na glavi, a dlake između nogu [Por.]

Fluorĭa /Floria/ (i. m.) — Цветко
pi tata la bućeḑat Fluorĭa, ama la karće la pus Svĭetku — oca su krstili kao Floru, ali je u knjigu upisan kao Cvetko [Por.]

fluośa /flocea/ (i. m.) — чупавко
tunźiće, să nu ći poļikrĭaḑă lumĭa kă ĭeş „fluośa” — ošišaj se, da ti ljudi ne nadenu ime „čupavko” [Por.]

Fluriĭ /Florii/ (i. ž.) — Цвети
Fluriĭļi sînt în tuot đe una dumińika, ku o stamînă înainća lu Paşć — Cveti su uvek u nedelju, na sedam dana pred Uskrs [Por.]

flutur /fluture/ (i. m.) — лептир
numa o suartă đi fluturĭ sî profak omidă — samo jedna vrsta leptira se pretvara u gubar [Crn.]

flutura /flutura/ (gl. p. ref.) — лепршати
stagu flutură la vînt — barjak leprša na vetru [Por.]

fluturat /fluturat/ (prid.) — проветрен
buabiļi ći kukuruḑ sînt fluturaće đi gîrgariţ — zrnevlje kukuruza očišćeno je od gagrica (=gagrice su „odlepršale” nošene vetrom) [Por.]

fluturuos /fluturos/ (prid.) — лептираст
ḑama đi varḑă a fĭert prĭa mult, akuma ĭe tuată fluturuasă pi đi supra — kupus se predugo kuvao, sada je čorba sva leptirasta na površini
(color) đimult pin dugăĭ a fuost fîărburĭ în duauă fĭelurĭ: farbă făńinuasă, şî farbă fluturuasă, asta aduoĭļa într-o fuarmă đi ļaspiḑ miś, supţîrĭe, şî ļikuratuare — nekada je u prodavnicama bilo dve vrste farbe: „brašnjava” boja, i „leptirasta” boja, ova druga u obliku malih, tankih i svetlucavih ljuspica (Tanda)
m-am lasat đi baĭat kă đi sokoćal-amĭa a fuost uom fluturuos — napustila sam momka jer je za moj račun bio prevrtljiv čovek [Por.]

ankă /fleancă/ (i. ž.) — торокуша
tranka-fļanka — „klati-mlati (praznu slamu)”
aşa ĭe fļankă đi muĭarĭe đi n-are parĭake-n sat — takva je žena-torokuša da joj ravne nema u selu [Por.]

fļeşkău /fleaşcă/ (i. s.) — шљапавица
kînd primovara înśiape ĭugu să topĭaskă zapada, pi drumurĭ sa faśe fļeşkău mare — kad s proleća počne jugovina da topi sneg, na putevima se napravi velika šljapavica [Por.]

eś /fleci/ (pril.) — сасвим
a batut pĭatra grîu, l-a fakut fļeś — grad je tukao žito, smlatio ga je načisto
ma prins pluaĭa, m-am udat fļeś — uhvatila me je kiša, pokisao sam skroz [Por.]

intă /flintă/ (i. ž.) — дроца
fļintă ĭe muĭarĭa kare a pļekat đi la uom, şî mĭarźe ka uļimişńiţa, nu puartă griža kum ĭe-nbrakată, ńiś śe vorbĭaşće, or ku kare duarme — droca je žena koja je pošla od muža, ide kao uličarka, ne vodi računa o oblačenju, niti šta govori, ili s kim spava [Por.]
fļintă ĭe o žîguare dă muĭare — droca je džukela od žene (Manastirica, Mlava) [Mlava]
fļinta ĭe muĭare fara rînd, kare fļikaćiaşće mult, şî vorbĭaşće lumĭa đe rău fara ńiśkotrĭabă — flinta je žena koja nema reda, koja mnogo blebeće, i ogovara ljude bez ikakvog razloga (Jasikovo) [GPek]

fļit /flit/ (i. s.) — њушка
blîstamaĭ puorko-la să-ĭ piśe fļitu dakă va măĭ rîmuĭi pin fluoriļi mĭaļe — proklela sam onu svinju da joj otpadne njuška, ako još bude rila po mome cveću
fa, prĭa mult aĭ rîđikat fļitu, slubuaḑîl kîta — (pej.) ženska, previše si digla nos, spusti ga malo [Por.]

fļonkańi /fleoncăni/ (gl.) — лапрдати
nu-m fļonkańi tota ḑîua, kă mis satul đi tuaće — nemoj mi laprdati po vasceli dan, jer sam sit svega [Por.]

fļonkańiĭe /fleancănir/ (i. ž.) — лапрдање
rar kare va puća sî măĭ sufire fļonkańiĭe kare ĭasă đin gura iĭ — retko ko će moći da podnese laprdanje koje izlaze iz njenih ustiju [Por.]

fļuankă /fleancă/ (i. ž.) — лабрња
măĭ taś odată, kă kînd îţ dau una pista fļuankă, đinţî-n trastă aĭ sî duś la kasă! — ućuti već jednom, jer kad te zveknem po labrnji, zube ćeš u torbi kući da nosiš! [Por.]
dăstul lătraş, măĭ înkiđe kîta fļanka-ĭa tîa — (pej.) dosta si lajao, zatvori malo tu tvoju gubicu (Vrbica) [Pom.]

fļuarţă /fleoarţă/ (i. ž.) — курвештија
s-a lasat đi şkuală, şî s-a fakut o fļuarţă guală — napustila je školu, i postala gola kurveštija
fļuarţă đi uom, ar vinđa pi tatî-su đi duauă parîaļe — „krpa” od čoveka, prodao bi rođenog oca za dve pare [Por.]

fļuarkă /fleoarcă/ (prid.) — мокар
ud fļuarkă — potpuno mokar, mokar do kože
ńi prinsă pluaĭa fara umbrĭelurĭ, şî ńi udarîm fļuarkă — uhvatila nas je kiša bez kišobrana, pa smo pokisli do gole kože
fļuarkă đi uom, nu ţîńe vuorba, minće đi uskă, fură đi rupe — šljam od čoveka, ne drži reč, laže pa suši, krade pa cepa [Por.]

fļuaşkă /fleaşcă/ (i. ž.) — фљуска
îĭ đaţă o fļuaşkă pista nas, şî ĭa taku — opalio joj je jednu fljusku preko nosa, i ona je ućutala [Por.]

fļuţ /fliuţ/ (uzv.) — пљус
tună daskîlu mîńiuos, şî ńiś nu măĭ întraba kare ĭe đevină, numa la tuoţ kopiĭ „fļuţ! fļuţ!" kîć-o palmă pista obraz, şi sa dusă — uđe učitelj ljut, i ne pita ko je kriv, nego je svakom dečaku „pljus! pljus!” po jedan šamar preko obraza, i ode [Por.]

fļuţaĭa /fliuţăieală/ (i. ž.) — шамарање
fi mĭarńik, kă kapiţ aşa o fļuţaĭală đi la mińe, đi muśi o sî-ţ zbuare đi pi nas — budu miran, jer ćeš tobiti takvo šamaranje od mene, da će ti sline leteti iz nosa [Por.]

uţă /fliuţe/ (i. ž.) — пљуска
fi bun, să nu kapiţ o fļuţă đi la mińe — budi dobar, da ne dobiješ jednu pljusku od mene [Por.]

foameluk /foameluc/ (i. s.) — гладна година
a puvestît aĭ batrîń kă kînd tună sîaśita mare, ţîńe şapće ań una-ntruuna, şî dupa ĭa tună foameluku đi lumĭa nare alta-śe mînka, numa skuarţă đi śaruoń — pričali su stari, da kad nastupi velika suša, drži sedam godina neprekidno, za njom ide gladna godina kad ljudi nemaju drugi šta da jednu, nego samo cerovu koru [Por.]

fofik /fofic/ (i. s.) — праменак
fofik ĭe atîta lînă kît puoţ sî prinḑ ku triĭ źiaĭśće — „fofik” je toliko vune koliko možeš da uhvatiš sa tri prsta
a pus un fofik đi lînă la furkă, şî sa faśe maruasă, parke ĭe torkatuare mare — stavila pramenak vune na preslicu, i digla nos kao da je neka velika predilja (Tanda)
la skruafă ĭa trĭekut fofiku, nu-ĭ măĭ đi verît — krmači je prošla „frka”, ne traži više vepra (Rudna Glava) [Por.]
fofiku vińe o parĭake ku vuorba „kĭef”: or iĭ vińe fofiku, or iĭ kĭefu đi futaĭ, tot una ţî — reči „fofik” i „ćef” su par: il’ joj dođe „fofik”, ili joj „ćefne” da se jebe, isto ti je (Jasikovo) [GPek]
i s-a înflat fofiku, ş-a pļekat în lumĭa albă dupa pulă — (vulg.) natek’o joj je sikilj, pa je krenula u beli svet za kurcem (Blizna)
pļuadă đi muĭarĭe: ĭuo, ḑîk, sî ma glumesk kîta ku ĭa, da ĭa miĭe să-ĭ manînk fofiku — kurvetina od žene: ja reko’ da se malo našalim s njom, a ona meni da joj izjedem sikilj (Rudna Glava) [Por.]
baba-ntr-o vrĭame a trait ku nuoĭ, numa odată ĭ-a veńit fofiku, şî sa-ntuors la feĭ-sa — baba je jedno vreme živela kod nas, a onda ju je svladala želja, i vratila se ćerki (Topla) [Crn.]

fofi /fofică/ (i. ž.) — хистеруша
fusăĭ ku ĭa asară, ńiś în vis n-a fi krĭeḑut kă ĭe o fofikă întrĭagă, ma supsă, ma măśină ka muară, şî ma frînsă tuot — bio sam s njom sinoć, ni u snu ne bih verovao da je ona jedna prava histeruša, isisala me je, samlela kao vodenica, i svog me polomila [GPek]

fofĭaḑă /fofeze/ (i. ž.) — крило
kînd sa faśe trăkăĭtuarĭa în luok să spomînće păsîrļi, măĭ întîń iĭ sa faśe vîrćańiţa ku doă fofĭaḑă — kad se pravi trakalica u njivi da plaši ptice, prvo se pravi vrteška sa dva krila
fofĭaḑîļi la trăkătuare-s pusă-n kostîş ka śuoiļi la muară, să prindă bataĭa vîntuluļ kum prind śuoiļi vîžuoĭu api đin butuońu muori — krila trakalice postavljene se ukoso kao kašike na vodenici, da uhvate udar vetra kao što kašike hvataju mlaz vode iz vodeničnog bureta (Tanda) [Por.]
dar aşa fuost đe đemult, or ĭe bažuokură đe kurînd, nu şću, ama đe kînd mis ĭuo kopilandru, la nuoĭ fofĭaḑă sa ḑîśe şî la buḑîļi pižđi — da li je tako bilo od davnina, ili je neka skorašnja šala, ne znam, ali otkako sam se ja zamomčio, kod nas se „fofjadza” kaže i za pičkine usmine (Topla) [Crn.]

fofoluankă /fofoloancă/ (i. ž.) — пичка
đi źaba ći kinuĭ, ĭ-a pazîaşće fofoluanka iĭ bińe, n-o dă la ńima — uzalud se trudiš, ona čuva svoju pizdu dobro, ne daje je nikom
muĭarĭa „fofoluankă” ĭe în alt fĭeļ „pizdoşćină”, kurvă — žena „fofolonka” je drugim rečima „pizdurina”, kurva
l-aļi batrîńe muĭerĭ nu sa ḑîs „fofoluankă”, numa l-aļi măĭ ćińire — stare žene nisu nazivane „fofolonkama”, samo mlađe [GPek]
baĭeţîlor, ţîńeţî-va bińe, ăći vińe o fofoluankă mare pista vuoĭ — momci, drž’te se dobro, ide na vas jedna dlakava pizdurina (Rudna Glava) [Por.]

fofoluok /fofoloc/ (i. m.) — прамен
a veńit la şîḑîtuare ku-n fofoluok đi lînă supt mînă — došla je na sedeljku sa jednim smotuljokm vune pod rukom [Por.]

foiţă /foiţă/ (i. ž.) — листић
am vaḑut la un muoş o karće, ĭel spuńe kî ĭe vro sfeta pisma, are ńişći foiţă atîća đi supţîriśe đi sa vĭađe pin ĭaļe — video sam kod jednoga starca neku knjigu, on kaže da je to nekakvo sveto pismo, ima neke listiće toliko tanušne da se provide [Por.]

foĭenfiu /fonfiu/ (i. ž.) — винка
ku foĭenfiu babiļi dăskîntă — sa vinčicom babe vračaju [Zvizd]

fokuļeţ /foculeţ/ (i. s.) — ватрица
am adunat kîća krenguţă ş-am fakut un fokuļeţ, numa să nu-ngĭeţ đi frig — skupio sam malo grančica i naložio jednu vatricu, samo da se ne smrznem od hladnoće [Por.]

fomĭa /foma/ (gl.) — гладовати
grĭeu a fuost puostu kînd a trăbuit fomĭa în vrĭamĭa đi kosît — težak je bio post kada je trebalo gladovati u vreme kosidbe
n-a fomit tuot nat đi vrĭamĭa đi rat — nije gladovao svako za vreme rata [GPek]

fonfăi /fonfăi/ (gl.) — уњкати
baba fonfîĭe kînd vrobĭaşće, grĭeu o-nţaļeź śe ḑîśe; muoşu s-a-nvaţat ku ĭa, şă iĭ duoĭ frumuos sa-nţaļieg — baba unjka kad govori, teško je razumeš ša kaže; čiča se navikao na nju, i njih dvoje se lepo razumeju [Por.]

fonfiu /fonfiu/ (i. s.) — винка
fonfiu ĭe fluare đin građină, ku fluorĭ vînîće şî ku frunḑă tare ka alu ĭađiră — vinka je baštensko cveće, sa plavim cvetovima i tvrdim listovima kao kod bršljana
ţîn minće kă a fuost mult foĭonfiu pi lînga gard întrauşa şkuoļi, da şî sa kînta un kînćik „Frunḑă vĭarđe, foĭonfiu” — sećam se da je mnogo vinke bilo pored ograde školskog dvorišta, a i pevala se jedna pesma „Zelen listak od vinčice”. [Por.]

Forfik /Forfic/ (i. m.) — Маказа
Žarku Forfik a fuost poļikrit pintru kă avut kovaśiĭe, ş-ă a askuţît la saćiań fuarfiśiļi, śe ĭe kam lukru ţîgańiesk — Žarko Forfika („makaza”) dobio je takav nadimak jer je imao kovačnicu i oštrio je seljacima makaze, što je pomalo ciganski posao [GPek]

forfikariţă /foarfecăriţă/ (i. ž.) — фризерка
feĭmĭa n-avrut să-nvĭaţă la şkuală, numa a gaćit şkuală skurtă đi forfikariţă — moja kćerka nije htela da uči školu, pa je završila kurs za frizerku [Por.]

Forfikarĭu /Forfecariu/ (i. m.) — Маказар
gata pin tuot sat măĭ mare, kare avut kovaś, a ramas ş-ăn ḑî đe astîḑ poļikra Forfikarĭu: Truţă Forfikarĭu în Îrnaglaua, Milan Forfikarĭu, ţîgan în Ţîrnaĭkă, Dinu Forfikarĭu în Vlauļa, şî alţî — gotovo u svakom većem selu, koje je imalo kovače, ostao je i dan-danas nadimak „Makazar”: Petar Makazar u Rudnoj Glavi, Milan Makazar, Ciganin u Crnajki, Miladin Makazar u Vlaolu, i drugi [Por.]

fragă /frag/ (i. m.) — јагода, шумска
kopiĭi primovara sa duk în padure, să kuļagă fraź, şî pănă kuļeg, bagă kîć-o fragă-n gură — deca u proleće idu u šumu da beru jagode, i dok beru, stavljaju po neku jagodu u usta [Por.]

frasîn /frasin/ (i. m.) — јасен
ĭastă duauă fĭelurĭ đi frasîn, dupa kum ĭe mńieḑu: alb şî ruoşu, ama l-al ku mńeḑu ruşu iĭ ḑîśem frasîn ńiegru — ima dve vrste jasena, prema tome kakva je sredina stabla: beli i crveni, ali onaj sa crvenim središtem zovemo crni jasen
frasînu ĭe ļiemn žîlau, đin ĭel sa fakut dîržală đi kuasă — jasen je žilavo drvo, od njega se pravila držalja za kosu
blană đi frasîn — daska od jasenovog drveta [Por.]

fraźit /fraged/ (prid.) — свеж
taĭarăm puorku, fusă kam batrîn, ama karńa nu ĭe žîlao, numa baş fraźită, ku dulśaţă s-o manînś — zaklali smo svinju, beše malo matora, ali meso nije žilavo, nego baš sveže, u slast da ga pojedeš
nu lasa kopilu sî sa opinćiaskă ku lukru grĭeu, kî înga iĭ uasîļi fraźiće, şă puaće sî sa farîmĭe — ne daj detetu da se napreže na teškom poslu, jer su mu koske još krte, i može da se povredi
kovragu lu suarta-sta đe plotoźeńe aşa ĭe đe fraźit, đi sa frînźe kum kîta ăl atîrń — stablo ove sorte patlidžana toliko je krto da se lomi čim ga malo zakačiš [Por.]

frăsîńiş /frăsiniş/ (i. s.) — јасење
luok unđe dîă numa frasîńi, sa kĭamă frăsîńiş — mesto gde raste samo jasen, zove se jasenje [Por.]

freka /freca/ (gl. p. ref.) — трљати
nu freka atîta rufiļi, kă sa do rup đi tuot — nemoj toliko trljati rublje, jer će se sasvim pocepati
ma frekă daskîlu rîău pintru ś-am fuźit đi la şkuală — ribao me je učitelj žestoko zbog toga što sam pobegao iz škole [Por.]

frekat /frecat/ (prid.) — истрљан
blanuţa-sta nu ĭe frekată đestul, înga nu ĭe ńiaćidă kum trîabe — ova daščica nije dovoljno istrljana, još nije glatka kako treba [Por.]

frekatuor /frecător/ (i. m.) — трљач
ĭară vrunđiva mi s-a pĭerdut frekatuorĭu, dakă no-l gasîăsk, o sî frĭek ku mîń-ļi guaļe păn’ ma ĭa draku — opet mi se negde zagubio trljač, ako ga ne nađem, trljaću golim rukama do me ne odnese đavo
ĭerĭa lume sarakă, kare mĭerźa đi la kasă la kasă ku o blană, şî frĭeka la kîńipă, skoća samînţa pănă nu sa murĭaḑă kîńipa; ļa ḑîs frekatuorĭ — behu siromašni ljudi, koji iđaše od kuće do kuće sa jednom daskom, i trljaše konoplju, odvajaše seme pre potapanja; zvali su ih „trljači” (Jasikovo) [GPek]

frekatu /frecătură/ (i. ž.) — трљање
ţuala s-a imat, du-će ku ĭa la śuśur, şî dăĭ o frekatură bună — odelo se isprljalo, odnesi ga na točur i udri mu jedno dobro trljanje
sa vĭeđa pi fag o frekatură adînkă, krĭed kă vrun puork sîrbaćik a trĭekut pĭ-aśiĭa, pî s-a frekat — vidi se duboka trljotina na bukvi, verujem da je neka divlja svinja tuda prolazila, pa se češala [Por.]

frengau /frengau/ (prid.) — френгав
ţîn minće, am fuost mik kînd a veńit la muma o babă fara nas; kînd sa dus, am întrabat pi muma đi śe baba-ĭa n-are nas, muma mĭ-a spus kî ĭe baba frengauă, şî đ-aĭa ĭ-a pikat nasu — pamtim, bio sam mali kad je kod majke došla jedna baba bez nosa; kada je otišla, pitao sam majku zašto baba nema nos, majka mi je rekla da je baba frengava, i da joj je zato otpao nos [Por.]

frengiĭe /frenghie/ (i. ž.) — вренгија
am o frengiĭe, numa ĭe skurtă, nu faśe trĭaba — imam vrengiju, ali je kratka, ne vrši posao [Por.]

mn. frigurĭ /frig/ (pril.) — хладноћа
afară ĭe frig mare — napolju je velika hladnoća
a murit đi frig, a-ngeţat în zapadă — umro od hladnoće, smrznuo se u snegu
l-al kare ĭe raśit, iĭ frig şî kînd ĭe kald — onome ko je prehlađen, hladno je i kada je toplo
(komp.) frig, măĭ frig, şî măĭ frig — hladno, hladnije, najhladnije [Por.]

frigare /frigare/ (i. ž.) — ражањ
frigarĭa ĭe o pražînă đi ļiemn tare, kuraţată đi skuarţă şî askuţîtă la vîr, şî ku mîńiĭu la kuadă, kare uşurĭaḑă învîrćitu — ražanj je motka od tvrdog drveta, očišćena od kore i zašiljena na vrhu, sa drškom na kraju, koja olakšava okretanje
pi frigare s-a fript purśelu, mńelu şî ĭedu; aĭa karńe a fuost măĭ dulśe — na ražnju se peklo prase, jagnje ili jare; takvo meso je najslađe
astîḑ ĭe frigarĭa fakută đi fĭer, şî o-nvîrćiaşće motoru la struĭe — danas je ražanj napravljen od metala, a okreće ga motor na struju [Por.]

frigurĭ /friguri/ (i. ž.) — грозница
a raśit rău, şî sa pus frigur-ļi pi ĭel: numa sa vaĭtă k-ăĭ frig, iĭ trămură đinţî-n gură, ăl trîaśe apa, are fuok mare — jako se prehgladio, dobio je groznicu: samo kuka da mu je hladno, cvokoće, znoji se i ima visoku temperaturu [Por.]

friguruos /friguros/ (prid.) — зимогрожљив
kînd m-aş însura pĭ-adauară, numa m-aş uĭta muĭarĭa-ĭa să nu fiĭe friguruasă kum mi ĭe asta đ-akuma — kada bih se ponovo ženio, samo bih gledao da ta žena ne bude zimogrožljiva kao što mi je ova sadašnja
tuot ĭe bun în kasa noă, numa ĭe soba mare friguruasă, kată să faś fuok una într-una — sve je dobro u novoj kući, samo je dnevna soba hladnjikava, traži da ložiš vatru neprekidno [Por.]

fri /frică/ (i. ž.) — страх
s-a pus frika pi mińe — spopao me je strah
frikă mare — veliki strah
s-a skuturat đi frika kînd a trĭekut odată nuapća pi lînga morminţ, şî đ-atunśa ńiś ḑîua nu trĭaśe pi akolo — potres’o se od straha kada je jednom noću prošao pored groblja, i otada nji danju ne prolazi tuda [Por.]

frikuos /fricos/ (prid.) — страшан
tare frikuos m-am ćemut đi moruoń — strašno mnogo sam se plašio vampira
kînd ma uĭt đin kļanţ în vaļe: atîta ĭe đi fikuos, đi fiorļi ma ĭau — kad pogledam sa litice na dole, toliko je strašno da me jeza hvata [Por.]

fript /fript/ (prid.) — печен
purśelu ĭe fript bun, da ĭedu nu — prase je dobro pečeno, a jare nije
fript, ńidofript — pečen, nedopečen
ļipiĭa friptă la suare — lepinja pečena na suncu [Por.]

friptu /friptură/ (i. ž.) — печење
đimult la nuntă guoşći a dus friptură đi la kasă — nekada su na svadbu gosti donosili pečenje od kuće
mis satul đi ḑămuriĭ, visăḑ kî manînk friptură đi pi frigare — sit sam čorbuljaga, sanjam da jedem pečenje sa ražnja [Por.]

friźe /frige/ (gl. p. ref.) — пећи
mńelu pi frigare măĭ bun ăl frig pi karbuń đi prun — jagnje na ražnju najbolje pečem na žaru od šljive
ćińerişu sa friźe la suare kînd sa duśe la rîu sî sa skalđe, da kînd lukră, fuźe đi suare ka đi draku — mladež se peče na suncu, kad odlazi na reku da se kupa, a kad radi, beži od sunca kao od đavola
uoţî a fript lumĭa la fuok, numa să skuată đi la iĭ unđe a pitulat puoļi — hajduci su ljude pekli na vatri, samo da im odaju gde su sakrili zlatnike [Por.]

frîmbĭe /frâmbie/ (i. ž.) — упртач
frîmbĭe ĭе ļegatura la trastă, ku kare sa duśe trasta prăsta umăr — uprtač je uzica na torbi, kojom se torba nosi preko ramena
mi s-a rupt frîmbĭa la trastă, şî trasta mĭ-a pikat dă pră umăr — pokidala se uzica na torbi, i torba mi je spala sa ramena [Mlava]
frîmbĭa ĭe masura đi ţasut, sa ĭa dupa lunźimĭa lu rîşkituorĭ — „frmbja” je mera za tkanje, uzima se prema dužini motovila (Rudna Glava) [Por.]
mi sa-mpare kî ĭe frîmbĭa la nuoĭ vro sfuară — čini mi se da je kod nas "frmbja" neki konopac (Plavna) [Pad.]

frîmînta /frământa/ (gl. p.) — месити
koaža đi malaĭ ĭe tare şî gruasă, nu sa framîntă ļesńe, d-aş vrĭa sî fak kîta „pufă” đin ĭa — projina kora je tvrda i debela, ne mrvi se lako, a hteo bih da napravim malo „pufe” od nje
numa sî nu kadă în mîńiļi lu tatî-su, k-ăĭ framîntă uasîļi ku bataĭa — samo da ne padne u očeve ruke, jer će mu samleti kosti batinama [Por.]

frîmîntare /frământare/ (i. ž.) — мешење
dăĭ o frîmîntare rîapiđe la aluvato-la şî bagăl în śirińe, kopiĭi sînt tare flomînḑ şî nu puot să aşćiaće mult — udri jedno brzo mešenje tom testu i turi ga pod crepulju, deca su jako gladna i ne mogu dugo da čekaju [Por.]

frîmîntat /frământat/ (prid.) — мешен
pîńa ĭe bună kînd ĭe aluvatu frîmîntat bińe — hleb je dobar kada je testo dobro izmešeno
am lukrat tuata nuapća, ş-akuma mis atita đi frîmîntat đi nu puot sta în piśuare — radio sam celu noć, i sada sam tako slomljen da ne mogu stajati na nogama
sînt frîmîntat parke ma mîśinat muara — slomljen sam kao da me je mlela vodenica [Por.]

frîmîntatu /frământătură/ (i. ž.) — мешење
grĭa ĭe frîmîntatura aluvatuluĭ đi muĭarĭe ļenuasă — teško je mešenje testa za lenju ženu [Por.]

frînţuańe /frontoane/ (i. ž.) — забат
la frunţuańa kîăşî sa lasă duauă gîăurĭ în patru kuolţurĭ, or una înkruśată, pi kare sa rasuflă puodu — na zabatu se ostavljaju dve četvrtaste rupe, ili jedna u obliku krsta, kroz koje se tavan provetrava [GPek]

frînt /frânt/ (prid.) — поломљен
la mînat gazda să lukrĭe ku mîna frîntă — terao ga je gazda da radi sa slomljenom rukom
a kaḑut đin ļiemn, şî a ramas uloźit ku osu spinărĭ frînt — pao je sa drveta, i ostao je šlogiran sa polomljenom kičmom
slabuţ ĭe, saraku, vińe đi la lukru tuot frînt — slabašan je, jadničak, dolazi sa posla sav slomljen
la lasat fata, şî ĭel paţîaşće ku ińima frîntă — ostavila ga je devojka, i on pati slomljenog srca [Por.]

frîntuare /frântoare/ (i. ž.) — ломљава
traĭu lumi pi śuakă numa ĭe o frîntuare mare — život ljudi na planini samo je jedna lomljavina golema [Por.]

frîntu /frântură/ (i. ž.) — прелом
a frînt mîna şî ku frîntura-ĭa nu s-a dus la dupturĭ, şî ĭ-a ramas mîna sakă — polomio je ruku i sa tim prelomom nije otišao lekaru, pa mu je ruka ostala kljasta
are frîntură đeşkisă la piśuor — ima otvoreni prelom noge
sa vaĭtă kă n-are kuasă bună, śkă, are numa o frîntură — žali se da nema dobru kosu, veli, ima samo neki krnjak [Por.]

frînźe /frânge/ (gl. p. ref.) — ломити
atîta a rođit puomi anu-sta, đi sa frîng înkarkaţ ku puame — toliko su voćke rodile ove godine, da se lome pretovarene plodovima
a dat ku kuasa în buşćan, ş-a frînto đin kalkîń — zakačio kosom panj, i polimio je u kolenu
la frînt đi bataĭe — plomio ga je od batina
a frînt držaļa la sakurĭe — slomio je držalje na sekiri [Por.]

frîu /frâu/ (i. s.) — узда
kalu are frîu, vaka are kapăstru — konj ima uzde, a krava ular
frîu ĭe fakut đin kurîaļe kare sa pun la kal în kap — uzde su napravljene od kaiševa koje se stavljaju konju na glavu
la kal în gură sa puńe zabala, kare are la kîpatîńe alke, đi kare sînt ļegaće uzgińiļi — konju u usta stavlja se žvala, koja ima alkice sa strane, za koje se vezuju dizgine
kalu sa arańiaşće đintr-un kes ku zuob, kare sa kĭamă zobară — konj se hrani iz jedne kese sa zobom, koja se zove zobnica [Por.]

Frĭa /Freacă/ (i. m.) — Трљач
Frĭakă la poļikrit Golubuońi đi la Şuopît pi vrun komşîĭe đin Şćefańeşći, pi kare la gasît kă lukră lukru muĭerĭesk: frĭakă, saraku, rufiļi la albĭe, da muĭarĭa iĭ ođińiaşće la umbră — „Trljač” je nadimak koji su Golubovići sa Šopota dali nekom komšiji od Stefanovića, koga su zatekli da radi ženski posao: trlja, siroma, rublje u koritu, a žena mu se odmara u hladu [Por.]

frĭenga /frenga/ (i. ž.) — френга
frĭenga ĭe buală ibomńiśiaskă; đi buala-ĭa la muĭerĭ a pikat nasu — frenga je ljubavnička bolest; od te bolesti ženama su ispadali nosevi [Por.]

frumoşaţă /frumuseţe/ (pril.) — лепота
đi frumoşaţa iĭ mi sa-nvîrćiaşće-n kap — od njene lepote vrti mi se u glavi
kînd faś zakuańe đi pomană, puń pi ĭaļe frumoşîăţurĭ kum am învaţat đi la babiļi-nuaştre — kada mesiš „zakončiće” za daću, stavljaš na njih ukrase kakve smo naučili od naših baba c. (za društvo) mir, napredak, sreća
paśe-n ţară, traĭ fara raturĭ: frumoşaţa lumi — mir u zemlji, život bez ratova: divota jedna d. (psih.) divljenje, ushićenje
mare frumoşaţă ĭe kă vorbarĭu nuostru ažuns la doa miĭe đi vuorbe numa la ḑîaśe-unsprîaśe sluove — velika je divota da je naš rečnik stigao do dvehiljade reči, i to na svega deset-jedanaest slova II. (pril.) (uzv.) ironično, za nešto što je ispalo naopako
Frumoşaţă! — (iron.) Lepota! [Por.]

frumuos /frumos/ (prid.) — леп
fata mare ĭe frumuasă, a mîžlośină ĭe măĭ frumuasă đi kît ĭa, da a mikă şî măĭ frumuasă, kî ĭe măĭ frumuasă đi kît ĭaļe amîndoă, da asta śe are numa şapće ań, mi sa-m pare k-o sî fiĭe măĭ frumuasă pista tuoţ — starija ćerka je lepa, srednja lepša od nje, najmlađa je najlepša, jer je lepša od obe, ali ova koja ima samo sedam godina, čini mi se biće najlepša od svih
am avut un kuţît ku plasîaļe frumuasă, adîns înfrumoşaće pi plaku mĭeu, ama mi l-a furat — imao sam jedan nož sa lepim kanijama, posebno ukrašenim po mom ukusu, ali su mi ga ukrali c. (za posao) dobro, kvalitetno i stručno urađen posao
ma duk la un barbarĭ sî ma ratungă, k-am uḑît kă tunźe frumuos — idem kod jednog brice da me podšiša, jer sam čuo da lepo šiša d. (za vreme) lepo, vedro vreme
sa razbună, o sî fiĭe ḑîua frumuasă — razvedrilo se, biće lep dan
mi sa-m pare kî ĭerńiļi a fuost măĭ frumuasă în kopilariĭa-mĭa, đi kît śe sînt akuma — čini mi se da su zime bile lepše u mom detinjstvu, nego što su sada e. (za osećanja) lepo, prijatno, milo, drago, slatko
mult mi frumuos kînd ma ginđiesk la ĭa, kînd îm dîă-n gînd kît ĭe đi dulśe şî frumuos ţukatu ku ĭa, ma topĭesk tuot — mnogo mi je lepo kad mislim na nju, kad se setim koliko je slatko i lepo ljubljenje sa njom, sav se istopim
(komp.) tare frumuos — jako lepo
mult frumuos — mnogo lepo [Por.]

frunće /fruncea/ (i. ž.) — чело
frunća ĭe la uom parća kapuluĭ đi-nainće, đisupra đi uokĭ — čelo je kod čoveka prednji deo glave, iznad očiju
kasa ĭe ku frunća întuarsă kîtra drum — kuća je čeonom stranom okrenuta ka putu
Frunća Şăşki — (top.) (dosl.) „Čelo Šaške”, čeona strana brda iznad reke Šaške, okrenut ka istoku (zaseok Blizna, Rudna Glava) [Por.]

frunḑa /frunzar/ (i. s.) — лисник
frunḑarĭu ĭe un fĭeļ đi klańe, grîmađită đin krĭanźe ku frunḑă, dîrîmaće đi pi ļiamńe, kare sa pazîaşće să fiĭe ĭernaćik đi viće — lisnik je jedna vrsta plasta, sadenutog od grana sa lišćem, okresanih sa drveća, koji se čuva kao zimnica za stoku
la nuoĭ frunḑarĭu sa faśe đin frunḑă đi gorun, śaruoń şî fag, kî aļa ļiamne măĭ mult ĭastă — kod nas se lisnik pravi od lišća hrasta, cera i bukve, jer toga drveća najviše ima [Por.]

frunḑă /frunză/ (i. ž.) — лист
tuata buĭađa are frunḑ — svaka biljka ima lišće
frunḑă vĭarđe — zelen list
frunḑă uskată — suvi list
tuamna frunḑa pikă đin ļiemn — ujesen lišće opada s drveća
frunḑa a-ngălbińit — lišće je požutelo [Por.]

frunḑuļiţă /frunzuliţă/ (i. ž.) — листић
fluarĭa a rîsarit, ş-a slubaḑît frunḑuļiţa, ginđesk kî o sî sa prindă — cvet je iznikao i pustio listić, mislim da će se primiti [Por.]

fruntaş /fruntaş/ (i. m.) — челник
rumîńi ńiśkînd n-avut ńiskaĭ fruntaş a luor kare ar fi đi vro trĭabă sî sa pumeńiaskă — Vlasi nikad nisu imali neke svoje vođe, koje bi bile vredne pomena
fruntaşî ar trăbuĭa să mĭargă înainća lumi, să-ĭ puarće kîtra bunataće đi tuoţ — rukovodstvo bi trebalo da ide ispred naroda, da ga vodi ka opštem dobru [Por.]

fuaĭe /foaie/ (i. ž.) — лист
fuaĭe đi kukuruḑ — list kukuruza
s-a rupt duauă fuoĭ đin karće — pocepale su se dve stranice knjige
am întuors fuaĭa, ş-akuma sînt alt uom — okrenuo sam list, i sada sam drugi čovek [Por.]

fuaļe /foale/ (i. ž.) — мешина
fuaļe đi apă — mešina za vodu
fuaļe în karĭe pakurari a dus fańina — mešina u kojoj su čobani nosili brašno
fuaļe la karîăbĭ — mešina na gajdama
fuaļe đi fuok la kaminu đi lukrat la fĭer — mehovi za kovačku vatru [Crn.]
s-a umflat fuaļiļi — naduo se stomak [Por.]
ļikitău astrukă muĭera dă la fuaļe pănă la źenunkĭ — kecelja pokriva ženu od stomaka do kolena (Rečica) [Stig]

fuame /foame/ (i. ž.) — глад
mare ĭe fuamĭa la-l sarak — velika je glad u siromaha
muor đi fuame — umirem od gladi [Por.]

fuarfikă /foarfecă/ (i. ž.) — маказе
ku fuarfiśiļi s-a tuns uoiļi, da şî uamińi — makazama su se strizale ovce, a i šišali ljudi
fuarfiśiļi aĭ nuoştri a kumparat đi la ţîgań — makaze su naši kupovali od Cigana
fuarfiś đi taĭat la pļek — makaze sa sečenje lima
fuarfiś đi taĭat la viĭe — makaze za rezanje vinograda
fuarfiś đi kusut — šivaće makaze
fuarfiśiļi au duauă masîaļe, şî la una îĭ sa ḑîśe fuarfikă — makaze imaju dva sečiva, i jedno zovemo „fuarfika”
dîăm o parĭake đe fuarfiś — daj mi jedan par makaza (Tanda) [Por.]

fuće /fute/ (gl. p. ref.) — јебати
futuĭ nakazu-n kur — ’bem ti muku u dupe
fuće kît puoţ, kînd nu măĭ puoţ, atîrnă-ţ pula-n kuń, şî taś — jebi kol’ko možeš, kad više ne možeš, okači kurac o klin, i ćuti [Por.]

fućelkă /futelcă/ (i. ž.) — јебуља
fućelkă ĭe muĭere fućeluasă, iĭ skapîră pula đin uokĭ, da ĭa sa faśe sumĭarńikă — jebulja je žena jebežljiva, seva joj kurac iz očiju, a ona se pravi nevina [GPek]

fućeriĭe /futerie/ (i. ž.) — јебачина
nu mi sa pasă đi fućeriĭiļi luor, kare pi kare fuće trĭaba luor — ne zanimaju me njihove jebačine, ko koga jebe, njihova je stvar [Por.]

fućerĭe /futere/ (i. ž.) — јебаштво
slab ĭe la fućerĭe — slab je u jebaštvu [Por.]

fućevînt /futevânt/ (i. m.) — јебиветар
fată ka ḑîna, da s-a mîritat dupa un fućevînt đin oraş, numa sî skîape đi la sapă — devojka k’o vila, a udala se za nekog jebivetra iz grada, samo da utekne od motike [Por.]

fućićuos /futetos/ (prid.) — јебуљав
a dus o pļuadă đin lumĭa albă, o ĭapă fućićuasă fara parĭake în aritu nuostru — doveo je jednu uspaljenicu iz belog sveta, jednu kobilu jebuljavu bez para u našem kraju [Por.]

fuduļi (gl. p. ref.) ● v. făduļi [Por.]

fu /fufă/ (i. ž.) — фуфица
ĭera muĭare la luok, akuma s-a fakut aşa o fufă đi n-aĭ trĭabă ku ĭa — beše žena na mestu, sada je postala takva fufica da nemaš posla s njom
nu ći lasa-n ĭel, kî ĭe o fufă đi uom — ne oslanjaj se na njega (=ne veruj mu), jer je prevrtljivac [Por.]

Fufu /Fufu/ (i. m.) — Фуфу
Fufu ĭe poļikră batrînă la Gorńana, da ĭastă şî pin alće saće rumîńeşć — Fufu je stari nadimak u Gornjani, ali ga ima i u drugim vlaškim seliama
măĭ batrîn Fufu đi kare sa şćiĭe ĭe vrun Pîătru Fufu, ĭastă apruape la doăsuće đi ań đi kînd a trait ĭel — najsatriji Fufu o kome se zna je neki Petar Fufu, ima blizu dvesta godina otkad je on živeo [Por.]

Fufuļieşći /Fufuleşti/ (i. m.) — Фуфуловић
Fufuļieşći