Vlaski recnik - Vorbariu ruminesk - stampanje recnika
VORBARĬ RUMÎŃESK
VLAŠKO-SRPSKI REČNIK
preslovljen po latiničnom standardu Vlaškog nacionalnog saveta

 
Etno-leksikon tradicionalne kulture Vlaha istočne Srbije
Originalan on-line internet program za akviziciju reči iz umirućeg jezika srbijanskih Vlaha
Autor projekta
(koncept rečnika, ortografija, softver i dizajn):
Paun Es Durlić,
dipl. etnolog
Majdanpek, Srbija
http://www.paundurlic.com/vlaski.recnik

Stalni konsultantni za softver:
Ivan Reković
Predrag Durlić-Vujić

Stalni konsultant za rečnik:
Olgica Petković, prof.

 

 

 
Neredigovan i nelektorisan tekst, samo za ličnu upotrebu!
Sva prava zadržana. Svaka zloupotreba kažnjiva po zakonu.
Projekat Vorbar zvanično pokrenut 1. IX 2011. godine.
 
Ova verzija štampana:
19.11.2017, 20:09:21

Broj obrađenih reči:

4423
 

 

LISTA SARADNIKA - OBRAĐIVAČA REČI


Rb Ime Prezime Mesto Područje Signatura


1)  Paun  Durlić  Rudna Glava  Porečka Reka [Por]  Durlić  
2)  Filip  Paunjelović  Osnić  Crna Reka [Crn.]  F. Paunjelović  
3)  Velimir  Trailović  Prahovo  Carani Kmpenji [Kmp.]  V. Trailović  
4)  Dejan  Balčanović  Samarinovac  Carani Kmpenji [Kmp.]  D. Balčanović  
5)  Goran  Petrović  Topolnica  Porečka Reka [Por.]  G. Petrović  
6)  Saša  Pistoljević  Batinac  Moravci [Mor.]  S. Meyconi  
7)  Ivica  Glišić  Žitkovica  Braničevo [Bran.]  I. Glišić  
8)  Dragomir  Dragić  Krivelj  Crna Reka [Crn.]  D. Dragić  
9)  Mira  Jovanović  Dubočane  Krajna, Padureni [Pad.]  Mira Jovanović  
10)  Jelenko  Trifunović  Crnajka  Porečka Reka [Por.]  J. Trifunović  
11)  Zvonko  Trailović  Osnić  Crna Reka [Crn.]  Z. Trailović  
12)  Damir  Ilić  Sige  Homolje [Hom.]  D. Ilić  
13)  Goran  Bujić  Mali Izvor  Crna Reka [Crn.]  G. Bujić  
14)  Goran  Bicanović  Doljašnica  Braničevo [Bran.]  Goran Bicanović  
15)  Vladan  Nikolić  Žitkovica  Braničevo [Bran.]  V. Nikolić  
16)  Desimir  Marković  Leskovo  Gornji Pek [GPek]  D. Marković  
17)  Milosav  Jenić  Rečica  Stig [Stig]  M. Jenić  
18)  Mikica  Zlatić  Klokočevac  Porečka Reka [Por.]  M. Ranđelović  
19)  Dragan  Stojanjelović  Žagubica  Homolje [Hom.]  D. Stojanjelović  
20)  Staniša  Dragojević+  Manastirica  Mlava [Mlava]  S. Dragojević  
21)  Nikola  German  Ranovac (Slana)  Mlava [Mlava]  N. German  
22)  Oliver  Janković  Vlaška  Ćuprijsko Pomoravlje  Oliver Janković  
23)  Dejan  Ilić  Vrbnica  Pomoravlje [Pom.]  DejanIlić  
24)  dr Marko  Radulović  Duboka  Zvižd [Zvizd]  M. Radulović  
25)  Vencislav  Dujnović  Šipikovo  Timočani [Tim.]  V. Dujnović  
26)  Žika  Makuljević  Ranovac  Mlava [Mlava]  Ž. Makuljević  
27)  Paun  Ilić  Tanda  Poreč [Por.]  PaunIlić  
28)  Vojkica  Paunović  Šipikovo  Timočani [Tim.]  VojkicaPaunović  
29)  Vlastimir  Žurkić  Brestovac (Bor)  Crna Reka [Crn.]  V. Žurkić  
30)  Dušan  Stamenković  Kočetin  Mlava [Mlava]  D. Stamenković  
31)  Zaviša  Žurž  Topolovnik  [Bran.]  Žurž  
32)  Slobodan  Ilić  Topla  Crna Reka [Crn.]  SlobodanIlić  


LISTA KAZIVAČA


* Adamović Nedeljko, (Isakovo) * Adamović Ljubiša, (Bošnjak, Mlava) * Adamović Ankica, (Busur) * Aleksandrović Bojan, (Malajnica) * Aleksić Anđelka, (Rašanac) * Babić Dragan, (Ravna reka) * Balčanović Dejan, (Kobišnica) * Balčanović Dejan, (Samarinovac) * Binđesko Vlada, (Majdanpek) * Blagojević Janko, (Jasikovo) * Bogdanović Eva, (Ranovac) * Brndušić Ivan, (Osanica) * Brndušić ϯ Jana, (Osanica) * Bulutić Branislav, (Ševica) * Canić Slavoljub, (Grljan) * Damjanović Marija, (Proštinac) * Demić Dragan, (Rašanac) * Dragić Dragomir, (Krivelj) * Dragić Dušanka, (Dvorište) * Dragojević ϯ Staniša, (Manastirica, Mlava) * Dragošan Aleksandra, (Majdanpek) * Drikić Branka, (Brnjica) * Drndarević Miroslav, (Valakonje) * Dumitrašković Trailo, (Osnić) * Durlić Lazar, (Rudna Glava) * Durlić Paun Es, (Rudna Glava) * Durlić Božidar, (Debeli Lug) * Durlić Brankica, (Klokočevac) * Đorđević Stana, (Beljajka) * Đorđević Savica, (Samarinovac) * Filipović Mirjana V., (Vlaška, Ćuprija) * Garašević Slavica, (Bobovo) * Germanović Mihajlo, (Rudna Glava) * Gogicović Živadinka, (Aleksandrovac) * Golub Toma, (Luka) * Golubović Tihomir, (Bigrenica) * Golubović Pavle, (Debeli Lug) * Grujić Miodrag, (Porodin) * Ilić Paun, (Tanda) * Ilić Slavoljub, (Sige) * Ilić Jane, (Dobra Voda) * Ilić Zoran, (Crnajka) * Ilić Živadin, (Dobra Voda) * Ilić Dejan, (Vrbnica) * Ilić Aleksandra, (Proštinac) * Janković Aleksandra, (Aljudovo) * Jenić Milosav, (Rečica, Požarevac) * Jovanović Nevenka, (Sige) * Jovanović Dragi, (Dubočka) * Jovanović Dragan, (Mala Kamenica) * Kalinović Nikola, (Vajuga) * Knežica Marica, (Laznica) * Kokić Snežana, (Radenka) * Kostandinović Dragiša, (Mala Vrbica) * Kostić Bora, (Ram) * Kožicić Voja, (Jabukovac) * Kračunović Dragoš, (Subotica) * Krajničan Božidar, (Majdanpek) * Lautarević Radmila, (Čokonjar) * Lazarević Ivanka, (Osnić) * Lazarević Milica, (Subotica) * Maksimović Siniša, (Melnica) * Makuljević Žika, (Ranovac) * Makulović Jelisaveta, (Rudna Glava) * Marković dr Desimir, (Leskovo) * Marković Milan, (Leskovo) * Martinović Stana, (Leskovo) * Martinović Saša, (Dubočane) * Martinović Dragan, (Ždrelo) * Matasarević Tihan, (Korbovo) * Milovanović Dušan, (Vlaška, Ćuprija) * Mitrović Ljubiša, (Kobilje) * Mitrović Dragica, (Kobilje) * Njagojević Novica, (Dupljane) * Paunjelović Filip, (Osnić) * Paunović Borislav, (Rudna Glava) * Paunović Vojkica, (Šipikovo) * Paunović Viktorija, (Crnajka) * Paunović Javorka, (Starčevo) * Paunović Vojkica, (Halovo) * Paunović Vojkica, (Gradskovo) * Paunović Petar, (Snegotin) * Paunović Miljan, (Bačevica) * Paunović Biljana, (Bačevica) * Paunovićϯ dr Milan, (Batinac) * Pavlović Mla, (Laznica) * Pavlović Velika, (Boljetin) * Perić Goran, (Topolovnik) * Petković Slavica, (Voluja) * Petrović Ljubiša, (Topla) * Petrović Goran, (Topolnica) * Petrović Stojan, (Luka) * Priulović Slavoljub, (Neresnica) * Prvulović Goran, (Crnajka) * Radulović Slavoljub, (Gornjane) * Radulović dr Marko, (Duboka) * Rajković Slobodanka, (Ljubičevac) * Roškić Olga, (Prahovo) * Rucić ϯ Paun, (Majdanpek) * Šalarević Marija, (Rudna Glava - Blizna) * Singurilović Dimitrije, (Kovilovo) * Šišmanović Zoran, (Porodin) * Stojanović Persa, (Nikoličevo) * Surčelović Dragiša, (Mokranje) * Šutulović Ruca, (Selište) * Točaković Čedomir, (Plavna) * Trailović Aleksija, (Rudna Glava) * Trailović Ljana, (Svinjarevo) * Trailović Olgica, (Rudna Glava) * Trailović Milutin, (Mosna) * Trifunović Dragi, (Rudna Glava) * Trifunović Jelenko, (Crnajka) * Trujić Aleksa, (Bigrenica) * Vajkić Dragoslav, (Bučje) * Vasiljević Mihajlo, (Kladušnica) * Vasiljević Milutin, (Mali Jasenovac) * x Bole, (Topla) * Žurkić Vlastimir, (Brestovac) *


MESTA SA BROJEM ZAPISANIH REČI

Aleksandrovac (1), Aljudovo (6), Bačevica (2), Bigrenica (1), Bogovina (3), Boljetin (7), Brestovac (1), Brnjica (6), Brodica (7), Brza Palanka (1), Bučje (2), Busur (2), Češljeva Bara (1), Crnajka (22), Debeli Lug (18), Dobro Polje (3), Doljašnica (2), Dubočane (3), Dubočka (1), Duboka (2), Dupljane (4), Dvorište (1), Gamzigrad (6), Golubinje (1), Gornjane (8), Halovo (3), Jasikovo (73), Klokočevac (6), Kobilje (9), Kobišnica (1), Krivača (2), Krivelj (8), Laznica (3), Leskovo (35), Lješnica (1), Lubnica (10), Majdanpek (31), Malajnica (2), Mali Izvor (19), Mali Jasenovac (2), Manastirica (3), Manastirica, Kladovo (1), Manastirica, Mlava (36), Metovnica (2), Miroč (1), Mokranje (2), Mosna (5), Mustapić (1), Neresnica (5), Osnić (550), Plamna (1), Podgorac (13), Porodin (1), Prahovo (19), Radujevac (1), Ram (1), Ranovac (29), Rašanac (3), Rečica, Požarevac (8), Rudna Glava (2928), Samarinovac (77), Šarbanovac (6), Savinac (4), Selište (3), Ševica (1), Sige (58), Šipikovo (13), Slatina, Bor (2), Snegotin (2), Stamnica (1), Starčevo (1), Subotica (2), Tanda (270), Topla (9), Topolnica (11), Topolovnik (2), Valakonje (11), Velika Kamenica (2), Voluja (7), Vrbnica (5), Žagubica (2), Ždrelo (1), Žitkovica (4), Zlot (2), Đurakovo (1),
Svega: 86 sela

Vlaški rečnik - tehničke skraćenice
 

TEHNIČKE SKRAĆENICE /ABREVIERI/


agr. = agronomija
akc. = acut; akcenat (naglašen glas je boldiran)
anat. = delovi ljudskog i životinjskog tela
aneg. = anegdota
antr. = imena ljudi, nadimci, porodični nadimci
augm. = augmentativ
bot. = biljni svet
br. = broj / numeral /
Bran. = Braničevo (sliv Donjeg Peka)
Buf. = Bufani, rudari u Majdanpeku (Oltenci iz Banata)
color = boje, bojenje
Crn. = Crnorečani, (sliv Crnog Timoka)
geog. = geografski pojam; oblici reljefa
geol. = geologija; petrologija; mineralogija
geom. = geometrija, geometrijske slike
gl. bezl. = glagol bezlični / verb impersonal  /
gl. n. = glagol, neprelazni / verb intranzitiv /
gl. p. = glagol, prelazni / verb tranzitiv /
gl. p. ref. = gl. prelazni,refleksivni / verb tranz. refl. /
nesvrš. = glagol nesvršen / verb imperfectiv /
GPek = Gornjopečani (sliv Gornjeg Peka)
demin. = deminutiv
demon. = demonologija
dij. sin. = dijalektološki sinonim, druga reč sa istim značenjem u drugom govornom području
dij. var. = dijalekatska varijanta unete reči, piše se ispred reči iz drugoga dijalekta kada se značenja u potpunosti podudaraju, (vidi: var. ).
Dun. = Dunavljani ("Valjanci", priobalje Dunava, Ključ i Krajina)
ent. = entomologija: insekti
erg. = ergonomija: rad, poslovanje, zanat
etim. = etimologija. poreklo reči
etn. = etnik, ime stanovnika naseljenog mesta, i etnonim, ime naroda
exp. = explikacia - tumačenje autora rečnika
euf. = eufemizam
fam. = familijarno
folk. = u folkloru: narodnoj poeziji i prozi
helm. = helmintologija: crvi, gliste, paraziti
hidr. = hidronim, imena vodotokova
hip. = hipokoristik; (ime od milja; nadimak)
Hom. = Homolje
iht. = ihtiologija (ribe)
i. ž. = imenica ženskog roda /substantiv feminim/
izob. = reč se izobičajila; nije više u upotrebi
i. m. = imenica muškog roda / substantiv masculin /
iron. = ironično
i. s. = imenica srednjeg roda / substantiv neutru /
izr. = izreka
inov. = inovacija, novina u obliku reči, značenju ili nekoj drugoj govornoj osobini
jed. = jednina / singular /
kal. = kalendarski; dan, običaj ili verovanje iz godišnjeg ciklusa
kletva = kletva, blasfemija
Kmp. = "Kmpenj", ravničari Negotinske Krajine
kom. = komentar, napomena redakcije
komp. = komparativ
kor. = etnokoreologija: narodne igre
ktet. = ktetik, prisvojni pridev od imena naselja
l.i. = lično ime
leg. = legenda
m. r. = muški rod
mag. = magijski obrazac, postupak; bajalica
Mađ. = mađarski, iz mađarskog jezika
med. = medicina (bolesti, lekovi ...)
mik. = mikologija (pečurke i gljive)
min. = mineral; ruda
mitol. = mitologija, mit. bića
Mlava = Srednji tok Mlave, opšt. Petrovac
mn. = množina / plural /
mon. = moneta, novac, novčana jedinica
Mor. = Moravci u opšt. Čuprija
muz. = muzika, pojmovi iz oblasti muzike
nem. = nemački, iz nemačkog jezika
num. = numizmatika
nesvrš. = glagol nesvršenog vida / imperfectiv /
nutr. = nutricionizam, oblast ishrane (mînkăre)
ojk. = ojkonim, ime naselja
onom. = onomatopeja
opis = opis (prošireno objašnjenje)
ornit. = ptice; živina
oron. = oronimija (reljef, oblici terena)
Pad. = Padurenji; Vlasi Munćani između Carana u Porečana
part. = partikula, rečca / particulă /
pej. = pejorativ (pogrdno)
pital. = pitalica
Pom. = Pomoravci, Vlasi u okolini Požarevca
Por. = Porečani, Vlasi u slivu Porečke reke
posl. = poslovica
pred. = predlog / prepoziţie /
pref. = prefiks / prefix /
prid. = pridev / adjectiv /
prid. nepr. = pridev nepromenljiv / adjectiv invariabil /
pril. = prilog / adverb /
psih. = psihički, psihološki: osećanja, raspoloženja, narav
psov. = psovka
rel. = religija, crkva; verovanja
Res. = Resavci, Vlasi u slivu Resave
ret. = reč se retko (ili sve ređe) koristi
rom. = româneşte - rumunski književni jezik
rum. = rumunski, oblik reči u književnom rumunskom jeziku
r.s. = rodno selo, kad je kazivač sačuvao govor rodnog sela, iako živi u drugom mestu
rus. = ruski, iz ruskog jezika
s. r. = srednji rod
sint. = sintagma, grupa reči, izraz
skr. = skraćeni oblik reči
srb. = srpski, iz srpkog jezika
srod. = srodstvo i srodnički odnosi
Stig = Stižani, Vlasi s područja Stiga
stih = stih, deo iz pesme
supr. = suprotno značenje
svrš. = glagol svršenog vida / perfectiv /
tehn. = tehnika i tehnologija (alati, oruđa, mašine, objekti; procesi) 
Tim. = Timočani, Vlasi Carani, na području donjeg Timoka
top. = toponim, ime mesta, naročito delova terena
tur. = turski, iz turskog jezika
u izr. = u izrazu; značenje koju reč ima smao u izrazu
up. = uporedi; vidi
uspav. = uspavanka
uzv. = uzvik / interjecţie /
var. = ispred reči koja se navodi kao varijanta u okviru istoga narečja, odnosno područja (vidi: dij. var.).
verov. = verovanje
vet. = veterina
vez. = veznik / conjucţie /
vl. = vlaški
vulg. = vulgarno
zag. = zagonetka
zam. = zamenica / pronume /
zast. = zastarelo (reč ili značenje)
zb. = zbirna imenica
zdrav. = zdravica (na slavi ili drugoj svetkovini)
zool. = zoologija: životinjski svet
Zvizd = Zviždani, Vlasi u srednjem Peku, opšt. Kučevo
ž. r. = ženski rod

= poveznica: upućuje na grupu po nekoj osnovi povezanih reči
= beli romb: prethodi frazama na vlaškom
= crni romb: uput na sinonime, varijante, suprotne reči i sl.

♦ / <

= etimologija, poreklo reči

♦ / ? <

= etimološka hipoteza; nesigurno, pretpostavka

VORBARĬ - REČNIK

a ă b ț č ć d ğ đ ď e f g h i î ĭ k l ļ m n ń o p r s ș ś t ť u v z ž ź

a


а1 (predl.) — 1. kao proklitički član označava svršenu glagolsku radnju ◊ a mînkat — jeo je, završio je sa jelom ◊ a gaćit lukru — završio je posao ◊ grîu a rasarit — pšenica je nikla 2. ispred zamenica označava prisvojnost ◊ a mjeu — moj, koji pripada meni ◊ a tjeu — tvoj, koji pripada tebi [Por.] ♦ etim. < lat. ad

a2 (uzv.) — 1. označava iznenađenje, radost, čuđenje: a! molim! šta? ◊ a?! śe dzîś?! — a?! šta kažeš? 2. zavisnosti od načina razgovora, naročito kada mlađa osoba razgovara sa starijom, „a” se kao odziv smatra neuljudnim ◊ raspunsu ku „a” nu je omenjiesk — odazivanje sa „a” nije uljudno [Por.]

aăla (аjа) (mn. aăja, аăljа) [akc. aăla] (zam.) — onaj, ono; taj ◊ aăla uom — onaj čovek ◊ aăla kopil — ono dete ◊ aja mujarje — ona žena ◊ aălja mujerj — one žene [Por.] ♦ dij. var. ăla (aja) (mn. ăja, ălja) [Kmp.] ♦ rum. ăla ♦ etim. < lat. illum, illa.

aăsta (asta) (mn. aăšća) [akc. aăsta] (zam.) — ovaj ◊ aăsta uom — ovaj čovek ◊ astanuapće (=asta + nuapće) — ove noći, noćas [Por.] ♦ dij. var. ăsta (mn. ăštja) [Kmp.] ♦ rum. ăsta ♦ etim. < lat. istum, ista.

abaćarje (mn. abaćerj) [akc. abaćarje] (i. ž.) — skretanje, promena pravca kretanja ◊ dakă nu baź sama unđe je abaćarja, aj sî rataśešć — ako ne paziš gde je skretanje, ima da zalutaš ♦ var. abatutu [Crn.] ♦ rum. abаtere

abaće (juo abat, jel abaće) [akc. abaće] (gl. p. ref.) — 1. skretati sa pravca, sklanjati se u stranu ◊ sa abaće đin drum în lăturj — sklanja se s puta u stranu ◊ unđe să va abaća lumja-ja, kînd sa va punja pluaja? — gde li će se skloniti ti ljudi, kada bude udarila kiša? 2. (izob.) navraćati, svraćati ◊ sa abaće pi la nuoj — navraća kod nas [Por.] ♦ dij. var abatje [Kmp.] ♦ rum. abate ♦ etim. < lat. abbattere

abatut (abatută) (mn. abatuc, abatuće) [akc. abatut] (prid.) — 1. skrenut, koji je promenio pravac kretanja ◊ sîngur je đivină śe je abatut đi pi drum — sam je kriv što je skrenut sa puta 2. (fig.) poremećen u duševnom ili društvenom smislu ◊ lasăl, vjedz kî je zminćit šî abatut la kap — pusti ga, vidiš da je poremećen i skrenut [Crn.] ◊ abatut đin minće — umno poremećen, blesav, ćaknut [Por.] ♦ rum. abătut

abatutu [akc. abatutu] (i. ž.) ● v. abaćarje [Crn.]

abja [akc. abja] (pril.) — jedva, teško, na jedvite jade ◊ abja ješîrîm đin morśilarj — jedva izađozmo iz blatišta [Por.] ♦ rum. abia ♦ etim. < lat. ad vix

Abraš [akc. Abraš] (i. m.) (antr.) — lično ime rodonačelnika familije Abrašešti u Prahovu ◊ Abraš a fost kinjez la Praova dojspreče anj — Abraš je bio knez u Prahovu dvanaest godina [Kmp.] ♦ rum. Abraș ♦ etim. < tur. abraş „pegavko”

Abrašešti [akc. Abrašešti] (i. m.) — (antr.) Abraševci, vlaški nadimak roda Abrašević iz Prahova, koji se doselio iz krajinskog sela Bukovče, a čiji je rodonačelnik bio Vlah sa nadimkom Abraš ◊ Vlastjikă,Tjikă lu Abraš — Vlastimir Abrašević [Kmp.] ♦ rum. Abrașești

abur (mn. aburj) [akc. abur] (i. m.) — 1. para, isparina ◊ apa fjarbe ku aburj — voda ključa sa parom 2. sumaglica ◊ abur đi śjacă — pramen magle 3. povetarac, lahor ◊ frumuos je vara pin zăpušală, kînd vinje đi vrunđiva vrun abur đi vînt — lepo je leti po sparini kad naiđe odnekud zapah vetra [Por.] ♦ rum. abur ♦ etim. < alb. avull

aburi (juo aburjesk, jel aburjašće) [akc. aburi] (gl. p. ref.) — 1. isparavati se, puštati paru ◊ apa fjarbe šî aburjašće — voda ključa i isparava 2. duvati (za vetar), zapahnuti (za miris) ◊ batu un vîntuc, šî nje aburi un miruos frumuos đi la fluorj đin građină — pirnuo je neki vetrić, i zapahnuo nas je pijatan miris cveća iz bašte ♦ up. nîpari [Por.] ♦ rum. aburi

aburije (mn. aburij) [akc. aburije] (i. ž.) — a. isparina, para ◊ dupa pluaje kaldă vara, đin pomînt jasă multă aburije — posle tople letnje kiše, iz zemlje izlazi mnogo pare b. magla na glatkim i providnim površinama, nastala hvatanjem pare na njima ◊ unđe sa fjerb ualjilji, dakă nu sa đeškid ferješćilji, sa faśe mare aburirje, šî pi stîklă sa prinđe śjacă — gde se kuva jelo, nastaje velika isparina, i na staklo se hvata magla [Por.] ♦ rum. aburire

aburire [akc. aburire] (i. ž.) ● v. aburije [Por.] ♦ rum. aburire

aburit (aburită) (mn. aburic, aburiće) [akc. aburit] (prid.) — a. zamagljen ◊ stîkla la ferjastă je aburită, nu sa vjađe pin ja njimika — staklo na prozoru je zamagljeno, ne vidi se kroz njega ništa b. oparen, koji je bio izložen pari; navlažen parom ◊ n-a uskat rufilji, numa lj-a lasat aburiće în kutarică — nije osušila rublje, nego ga je ostavila vlažnog u korpi [Por.] ♦ rum. aburit

aburjală (mn. aburjеlurj) [akc. aburjală] (i. ž.) — isparenje ◊ s-a bulnavit la lukru đin vro aburjală grja — razboleo se na poslu od nekog teškog isparenja [Por.] ♦ rum. abureală

aburjel (mn. aburjelj, aburjalje) [akc. aburjel] (i. s.) — povetarac, tih vetrić, lahor ◊ a batut pin krjanźe un aburjel kald — dunuo je kroz granje topao lahor ♦ var. aburjeluc ♦ / dem. < abu + -jel [Por.] ♦ rum. aburel

aburjeluc [akc. aburjeluc] (i. m.) ● v. aburjel [Por.]

aburuos (aburuosă) (mn. aburuoš, aburuasă) [akc. aburuos] (prid.) — naparen, pokriven parom; koji isparava; koji u sebi ima paru; isparljiv ◊ dupa pluaje, a venjit pista nuoj un danf aburuos, kald — posle kiše, zapahnula nas je topla para [Por.] ♦ rum. aburos

abušlja [akc. abušlja] (pril.) — potrbuške; na trbuhu (ležati ili puziti) ◊ njiś abušlja nu ješîm đin aša jarnă grja — nu puzeći nećemo izaći iz ovako teške zime [Por.] ♦ dij. var. abušîlja ◊ kopilu krjašće, a pornjit sî mjargă abušîlja — dete raste, počelo je da puzi [Crn.] ♦ rum. a bușilea ♦ etim. < bug. buša, srb. bušiti

acă (mn. acă) [akc. acă] (i. ž.) — konac, nit, vlakno ◊ acă đi kusut — šivaći konac ◊ ka pi acă — kao pod konac (za nešto što je dobro poređano) ◊ ljagă aca, faśe nuod — vezuje konac u čvor ♦ (augm.) acuonj — končina [Por.] ♦ rum. aţă ♦ etim. < lat. acia

(med.) acă đi mînka — ojedica, rana koja se javlja na podvoljku gojazne dece (ver.) nastaje zato što je majka u trudnoći jela načeto voće (Rudna Glava, zapis: Durlić) [Por.]

acîca (jo acîc, jel acîcă) [akc. acîca] (gl.) — potpaliti, pripaliti, džarati; raspaljivati ◊ nu acîca foku — ne potpaljuj vatru [Kmp.] ♦ dij. var. acîcîja (acîîje, acîcîj) [akc. acîcîja] ◊ ljamnjilji sînt zîmosăś, nu sa puaće acîcîja fuoku ku jalje — drva su sirova, sa njima se ne može potpaliti vatra [Por.] ♦ rum. aţâţa ♦ etim. < lat. *attitiare

(izr.) Draku njiś nu ară, njiś nu sapă, numa acîcîje uomu la kur. — Đavo niti ore niti kopa, samo podbada čoveka po guzici. (Rudna Glava, zapis: Durlić) [Por.]

acîcîjat (acîcîjată) (mn. acîcîjac, acîcîjaće) [akc. acîcîjat] (prid.) — 1. potpaljen ◊ fuoku je acîcîjat — vatra je potpaljena 2. (fig.) isprovociran, izazvan ◊ a venjit acîcîjat đi śeva, šî sa luvă la gîlśavă — došao je izazvan nečim, i započeo svađu [Por.] ♦ dij. var. acîcat [Kmp.] ♦ rum. aţâţat

acîšuară (mn. acîšuarе) [akc. acîšuară] (i. ž.) — (demin.) končić, mali konac ◊ acîšuară supcîrikă — tanušan končić (pleonazam) [Por.] ♦ rum. aţișoară

acui (juo acujesk, jel acujašće) [akc. acui] (gl.) — obeležiti obojenim i zategnutim koncem pravu liniju na gredi ◊ aca sa mînžîašće ku karbunje, sa-nćinźe capîn pi grîndă, šî sa traźe la mižluok ka la ark, šî sa slubuađe să đa-n grindă — konac se namaže ugljenom, jako se zategne na gredi, povuče se na sredini kao kad se napinje luk, i naglo pusti da udari u gredu ◊ majsturu acujašće grinda đi śopljit — majstor „okončava” gredu za tesanje [Crn.]

acuit (mn. acuiturj) [akc. acuit] (i. m., prid.) — 1. (i. m.) okončavanje, ravnanje po koncu, postupak u zidarstvu i tesarstvu ◊ kînd sa apukă đi śopljit, majsturu acujašće ljiemnu — kad započne tesanje, majstor okončava drvo 2. (prid.) — okončan, obeležen koncem ◊ ljiemnu je acuit, nji apukîăm sî śopljim — drvo je okončano, počinjemo sa tesanjem [Crn.]

(opis) Đi šopljit đirjept, sî acujašće ljiemnu. Aca să udă în apă mestakată ku funjiźină, s-înćinźe binje pi ljiemn, să rađikă đi mižluok šî slobuađe tot ku odată. Sî śopljašće pi sîămnu đi acă. — Za tesanje greda potrebno je okončavanje. Konac se natapa u rastvor vode i čađi, zategne po dužini trupca, sredina konca se podigne i naglo pusti. Teše se po tragu koji je konac ostavio na drvetu.

acuonj (mn. acuanje) [akc. acuonj] (i. m.) — (augm.) končina, veliki ili debeli konac; končetina ◊ a tuors o acă gruoasă ka źejśtu, un acuonj ku tuot — isprela je konac debljine prsta, jednu pravu končinu ♦ up. icuonjkanap, uže [Por.]

acuos (acuasă) (mn. acuoš, acuasă) [akc. acuos] (prid.) — žiličast, končast, vlaknast ◊ karnje acuasă — meso puno žila [Por.] ♦ rum. aţos

aćeja (juo ma aćej, jel sa aćeje) [akc. aćeja] (gl. p. ref.) — oblačiti (se) ◊ nu aćeja kopilu în coljică supcîre, kî je afară tare frig — nemoj oblačiti dete u tanko odelce, jer je napolju jako hladno ♦ sin. înbraka [GPek] ♦ dij. var. aćija [Por.] ♦ rum. aceea

aćejat [akc. aćejat] (prid.) ● v. aćijat [Por.] ♦ rum. ateiat

aćijat (aćijată) (mn. aćijac, aćijaće) [akc. aćijat] (prid.) — obučen, odeven; ogrnut nečim ◊ nu lasa fjaćilji afară, kă nus aćijaće binje — ne puštaj devojčice napolje, jer nusu obučene dobro ♦ var. aćejat ♦ sin. înbrakat ♦ supr. đešćijat, đišćijat [Por.] ♦ rum. ateiat

aćijatură (mn. aćijaturj) [akc. aćijatură] (i. ž.) — (zast.) odelo, haljetak ◊ đimult n-a fuost atîta colamă, akumă labdă aćijatura întrjagă, numa kă nu sa măj puartă aša fjelj đi ajnă — nekad nije bilo toliko odeće, sada se baca ceo haljetak, samo zato što se ta vrsta haljine više ne nosi ♦ sin. cuală, înbrakamînt [Por.] ♦ rum. ateiaturi

aćins (aćinsă) (mn. aćinš, aćinsă) [akc. aćins] (prid.) — dodirnut, taknut ◊ ariśu aćins sî faśe gjem — dodirnuti jež skupi se u klupko ♦ (emot.) dirnut, ganut ◊ kînćiko-sta injima mj-aćins — ova pesma u srce me dirnula [Crn.] ♦ rum. atins

aćinźa (juo aćing, jel aćinźe) [akc. aćinźa] (gl. p.) — dodirivati; dotaći ◊ la praznjik je ađet sî sa aćingă grinda ku lomanarja — na slavi je običaj da se svećom dodirne tavanska greda [Crn.] ♦ rum. atinge ♦ etim. < lat. attingere

Adam [akc. Adam] (i. m.) — (antr.) Adam, često muško ime kod starih Vlaha u istočnoj Srbiji ◊ mj-a dat nume Adam dupa numilji lu paradjeda — dali su ime ime Adam po imenu pradede ♦ (demin.) Adamucă ♦ var. Adamică ♦ (augm.) Adamican ♦ / < heb. adamčovek, muškarac [Por.] ♦ rum. Adam

Adamică [akc. Adamică] (i. m.) ● v. Adamucu [Por.]

Adamucu (mn. Adamuci) [akc. Adamucu] (i. m.) — (antr.) (hip.) (rel.) Adamica, ime od milja za pobačenu decu muškog pola ◊ mujarja kare sa starpjadză, ij dă la kopil dă pomană pră nume Adamucu, dupa numilji alu muošu Adam dîn raj — žena koja pobaci, namenjuje tom detetu na daći nazivajući ga Adamica, prema imenu starca Adama koji je prvi živeo u raju ◊ dakă sa kunuašće lupadatu kî je kopil mujerjesk, ij să dzîśe „jevucu”, dupa baba Jeva lu muošu Adam — ako se pobačeno dete prepozna da je žensko, onda se naziva „jevičac”, prema Adamovoj baba Evi [Mlava]

Adamuonji [akc. Adamuonji] (i. m.) — (antr.) Adamovići, Adamovi potomci, prezime familija u Šarbanovcu, Bačevici i Bogovini čiji je rodonačelnik bio Vlah po imenu Adam ◊ tuoc Adamuonji đin Šarbanuc a lukrat la pomînt šî-n majdan — svi Adamovići iz Šarbanovca obrađivali su zemlju i radili u rudniku [Crn.] ◊ poljikră Adamuonji însamnată je šî-n Porjeśa — vlaško prezime Adamonji zabeleženo je i u Poreču [Por.] ♦ / Adam + suf. (augm. plur.) -uonj „mulc Adamj, marimje Adamilor” — „mnogo Adama, mnoštvo Adama”; + suf. -uoj u krajevima gde je došlo do supstitucije j/nj > Adamuoj (exp. Durlić ) ♦ rum. Adamoiu

adaorat [akc. adaorat] (pril.) ● v. adăurat [Por.] ♦ rum. adăurat

adapa (juo adăp, jel adapă) [akc. adapa] (gl. p. ref.) — 1. (za stoku) pojiti, davati vodu ◊ trîabe adapa vićilji la borugă — treba napojiti stoku na potoku 2. (za zemlju) upijati vodu, postati vlažan ◊ pluaje, adapă pomîntu — pada kiša, napaja zemlju [Por.] ♦ rum. adăpa ♦ etim. < lat. adaquare

adapat (mn. adapaturj) [akc. adapat] (i. s.) — 1. pojenje vodom, napajanje, naročito pojenje stoke ◊ vrjamja je đi adapat vićilji — vreme je za pojenje stoke [Crn.] 2. natapanje zemlje ◊ fusă sîaśita mare, šî pluaja đi astîdz điacă un adapat bun la pomînto-sta uskat — bila je velika suša, i današnja kiša donela je jedno obilno napajanje ovoj suvoj zemlji [Por.] ♦ rum. adăpat

(izr.) Adapatu dupa paskut, lapće mîj mult. — Pojenje posle ispaše, mleka više. (Zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

adapatuare (mn. adapatuorj) [akc. adapatuare] (i. ž.) — 1. pojilo, mesto gde se napaja stoka ◊ adapatuarja a sakat, unđe am adapa vićilji, nu šću — pojilo je presušilo, gde li ćemo pojiti stoku, ne znam [Crn.] ♦ dij. sin. baltă, lak ◊ vićilji, kînd sînt satuasă, sîngure trag la vro baltă or vrun lak unđe puot sî gasaskă adapatuare — stoka, kada je žedna, sama ide na neku baru ili jezerce gde može da nađe pojilo 2. valov za napajanje stoke od izdubljenog stabla, kamena ili betona ◊ adapatuarja je pljină đi frundză — valov je pun lišća ◊ a fakut adapatuare đin butuarkă — napravio je valov od debla ♦ var. adîpatuare ♦ sin. žgjab, valîău, albje [Por.] ♦ rum. adăpătoare

Slika: 1) Baltă-n pojană unđe pask vaśilji, adapatuare bună pănă nu sakă. — Bara u livadi na kojoj pasu krave, dobro je pojilo dok ne presuši. Slika preuzeta sa sajta Stara planina (8. II 2013)

adauară [akc. adauară] (pril.) — ponovo, po drugi put ◊ grabjesk, adauară dau la ćinje — žurim, drugi put ću da navratim kod tebe ◊ đ-adauară îc spun kî aja nu je bun śe lukri — po drugi put ti govorim da ne valja to što radiš ♦ var. adauorlja ♦ / a + duauă + uară [Por.] ♦ rum. adăoară

adauga (juo adaug, jel adaugă) [akc. adauga] (gl.) — dodati, sastaviti, produžiti; nadovezati; sabrati ◊ a adauga fir la fir — nadovezati konac na konac [Hom.] ♦ rum. adăuga ♦ etim. < lat. *adaugere

adauorlja [akc. adauorlja] (pril.) ● v. adauară [Por.] ♦ rum. adăoară

adaverje [akc. adaverje] (i. ž.) ● v. adavjeră [Por.] ♦ rum. adevăr

adavjeră (mn. adavjerurj) [akc. adavjeră] (i. ž.) — (izob.) 1. istina ◊ uom đi adavjeră — čovek od reči, istinoljubiv, kome se može verovati 2. ugađanje, podilaženje ◊ făj đi adavjeră, să nu sa mînjije — učini mu po volji, da se ne naljuti ♦ var. adaverje, daverje [Por.] ♦ rum. adevăr ♦ etim. < lat. ad + de + verum.

adăorat [akc. adăorat] (pril.) ● v. adăurat [Por.] ♦ rum. adăurat

adăsta (juo adăst, jel adăstje) [akc. adăsta] (gl.) — čekati ◊ adastă o cără — sačekaj malo ◊ adăst pe činjeva — čekam nekoga ♦ sin. aštjaptă [Dun.] ♦ dij. sin. ašćeta [Por.] ♦ rum. adăsta ♦ etim. < lat. ad-astare.

adăurat [akc. adăurat] (pril.) — drugi po redu ◊ ku uomo-l adăurat am trait bun — sa drugim mužem živela sam dobro ♦ var. adaorat, adăorat [Por.] ♦ rum. adăurat

adăvarat (adăvarată) (mn. adăvarac) [akc. adăvarat] (prid.) — (izob.) 1. istinit, tačan ◊ ma žuor k-am vorbit adăvarat — kunem se da sam govorio istinito 2. (fig.) iskren, otvoren ◊ ajde akuma sî povestîm adăvarat, sî nu nji mincîm — hajde sada da popričamo otvoreno, da se ne lažemo [Crn.] ♦ var. adăvărat, adîvarat 3. okolišan, taktičan; diskretan ◊ vreu să-c spun śeva adăvărat — želim da ti kažem nešto u poverenju (Tanda) [Por.] ♦ rum. adevărat

(stih)
Spunje dajko adăvarat,
Ku kare ć-aj sarutat,
Pîn-am fuost ćinîr soldat?

Istinu mi reci, draga,
S kime si se ljubila,
Dok sam bio vojnik ja?

(Iz pesme "Spunje dajko " — "Kaži draga", kaz. Petar Perić, Osnić, zapis F. Paunjelović 1973. ) [Crn.]

adăvărat [akc. adăvărat] (prid.) ● v. adăvarat [Por.] ♦ rum. adevărat

adîngat (adîngată) (mn. adîngac, adîngaće) [akc. adîngat] (prid.) — 1. žigosan, kome je udarena danga 2. obeležen, koji ima kakav beleg ili ožiljak 3. (med.) koga su vračare lečile od oteklina lapisom, crtanjem magijskog kruga oko otečenog mesta [Por.]

(opis) Vîržîtuorilji avut pjatră đi adîngat, ku kare a đeskîntat sî skadă gîlśilji, măj mult pi la kopij. Ku pjatra-ja s-a đeskîntat înapuoj, s-a fakut dănź totîrljiuluj pi mîna stîngă, kî sî sa întuarkă gîlśilji înapuoj. Dangi-lja trasă pi pjalje, n-a kućedzat sî sa spjalje pănă n-a trjekut buala. — Vračare su imale lapis, kojim su bajale da splasnu otekline, najčešće kod dece. Lapisom su se na obolelom mestu crtali krugovi „unazad”, s desna ulevo, da se bolest primora da se „vrati nazad”. Na koži su ostajali krugovi koji se nisu smeli prati dok bolest ne prođe. (Zapis: Durlić, kaz. Veselinka Bkić, vračara, Rudna Glava, 1985) [Por.]

adînk (adînkă) (mn. adînś, adînśе) [akc. adînk] (prid.) — dubok, udubljen ◊ apă adînkă — duboka voda ◊ padurje adînkă — gusta i velika šuma ◊ valje adînkă — duboka dolina ◊ suomn adînk — dubok san ♦ supr. skund [Por.] ♦ dij. supr. spint (Kobilje) [Stig] ♦ rum. adânc ♦ etim. < lat. aduncus

(posl.) Ku bîtu skurt nu sa masură apa adînkă. — Kratkim štapom ne meri se duboka voda. (Rudna Glava, zapis: Durlić) [Por.]

adînkat (adînkată) (mn. adînkac, adînkaće) [akc. adînkat] (prid.) — produbljen, udubljen, dubok ◊ ogašu je adînkat dupa pluaja-sta — potok je produbljen posle ove kiše [Por.] ♦ rum. adâncit

adînkatură [akc. adînkatură] (i. ž.) ● v. adînśitură [Por.] ♦ rum. adâncitură

adîns [akc. adîns] (pril.) — 1. poseban, osobit, specijalan ◊ alat adîns đi un lukru — specijalan alat 2. sa određenom namerom ili namenom, sa posebnim planom, idejom ili potrebom ◊ s-a dus adîns la jel — otišao je namerno kod njega [Por.] ♦ rum. adins ♦ etim. < lat. ad idipsum

(stih)
Frundză vjarđe, rug înćins,
Ma kulkaj în drum adîns,
Kî pi mîndra s-o văd în vis.
Ma kulkaj, šî ma skulaj,
Šî pi mîndra n-o visaj.

Zelen listak, trn razgranat,
Na put legoh sa namerom
Da mi dragu u snu vidim.
Ležah tako i ustadoh,
Svoju dragu u snu ne vidoh.

(Iz vlaške ljubavne pesme. Kaz. Borislav Paunović, Rudna Glava, r. s. Tanda, zapis: Durlić 2011) [Por.]

adînśi (juo adînk, jel adînkă) [akc. adînśi] (gl.) — dubiti, produbljivati ◊ trîabe adînśi jaruga-sta — treba produbiti ovaj kanal ◊ m-am pus să adînk jaruga, numa n-am sapă bună — počeo sam da produbljujem jarugu, ali nemam dobru motiku ♦ var. (juo) adînkjedz, (jel) adînkjadză ◊ pluaja adînkjadză boruga — kiša produbljuje vododerinu [Por.] ♦ rum. adînci

adînśime (mn. adînśimj) [akc. adînśime] (i. ž.) — dubina; udubljenje ◊ adînśimja rîuluj — dubina reke [Por.] ♦ rum. adâncime

adînśitură (mn. adînśiturj) [akc. adînśitură] (i. ž.) — udubljenje, ulegnuće, što je nastalo dubljenjem ili sleganjem ♦ var. adînkatură [Por.] ♦ rum. adâncitură

adînźi (juo adîngjеdz, jel adîngjadză) [akc. adînźi] (gl.) — 1. žigosati, udarati dangu, žig (u tursko vreme uisijanim gvožđem) ◊ nu adînźi, pănă nu aźung jo — nemoj udarati žig dok ja ne stignem 2. (mag.) lečiti zauške crtanjem magijskog kruga lapisom oko natečenog mesta [Por.]

adîpatuare [akc. adîpatuare] (i. ž.) ● v. adapatuare [Por.]

adîvarat [akc. adîvarat] (prid.) ● v. adăvarat [Por.] ♦ rum. adevărat

adîveredzală (mn. adîveredzîaljе, adîveredzălurj) [akc. adîveredzală] (i. ž.) — (izob.) servilnost, ugađanje, podilaženje; poniznost ◊ l-aj marj, numa ku adîveredzală sa trjaśe — kod vlasti, samo se uz poniznost prolazi ♦ var. adaverje, adăverje, adîverje, adavjeră [Por.]

adrakuluj [akc. adrakuluj] (prid.) ● v. aldrak [Por.]

aduna (juo adun, jel adună) [akc. aduna] (gl. p. ref.) — 1. skupljati, sakupljati, stavljati na gomilu nešto što je rasuto ◊ a aduna pjatra đi pi luok — sakupljati kamen sa njive ◊ lumja adună bereketu — ljudi sakupljaju letinu ◊ kinjezu adună lumja în sat — knez sakuplja ljude u selu (saziva zbor) [Crn.] 2. sabirati ◊ a aduna unu ku duoj — sabirati jedan i dva ♦ sin. astrînźa [Por.] ♦ rum. aduna ♦ etim. < lat. adunare

adunat (adunată) (mn. adunac, adunaće) [akc. adunat] (prid.) — skupljen, sakupljen, pokupljen, okupljen, sabran (na jedno mesto, u jednu gomilu) ◊ prunjilji sînt adunaće, măj vro stamînă š-o sî fije rakije — šljive su skupljene, još koja nedelja i biće rakije [Por.] ♦ rum. adunat

adunatuorj (mn. adunatuorj) [akc. adunatuorj] (i. m.) — sakupljač, sabirač ◊ adunatuorj la prunje — skupljači šljiva (šljive se tresu, i sakupljaju sa tla) ◊ gramadă đ-adunatuorj, venjic đin tuaće părcîlji — gomila sakupljača, pridošlih sa svih strana [Por.] ♦ rum. adunător

adunatură, (mn. adunaturj) [akc. adunatură] (i. ž.) — skup, gomila; rezultat skupljanja, sakupljanja, okupljanja, zbiranja, sabiranja ◊ drumaind, đacă într-o munće pista o adunatură đi inš njikunoskuc, šî trjeku pi lînga ja takînd — putujući, naiđe u planini na skup nepoznatih ljudi, i prođe pored njega ćuteći ♦ var. adunarje [Por.] ♦ rum. adunătură

adurmi (juo aduorm, jel aduarme) [akc. adurmi] (gl. p. ref.) — zaspati, uspavati se ◊ uomu aduarmje askultînd la ćinje — čovek se uspava slušajući tebe ◊ muma aduarme kopilu — majka uspavljuje dete [Crn.] ◊ nu-m adurmi înbrakat, kă ći pumenjesk ku bataje — nemoj mi zaspati odeven, jer ću te probuditi batinama [Por.] ♦ rum. adormi ♦ etim. < lat. addormire

(usp.)
Vinu mîcă đi dăj cîcă,
Vinu pjašće đi mjel krjašće,
Vinu suamnje đi-l aduarme!

Đođi maco, podoji ga,
Dođi ribo, podigni ga,
Dođi sanče, uspavaj ga!


(Vlaška uspavanka, zapis: Durlić, Rudna Glava) [Por.]

adurmit (adurmită) (mn. adurmic, adurmiće) [akc. adurmit] (prid.) — 1. uspavan ◊ adurmită, pi mîna luj, am visat kum zbuor pi śjerj — uspavana, na njegovoj ruci, sanjala sam da letim po nebu [Crn.] 2. pospan ◊ duarme binje, să nu vinj adurmit la lukru — spavaj dobro, da ne dođeš pospan na posao 3. (i. m.) dremež, pospanost ◊ s-a pus un adurmit pi minje — uhvatio me neki dremež [Por.] ♦ rum. adormit

(stih)
Najka ćinîr šî kurvarj,
Duśe mjarje-n pozanarj,
Duśe mjarje šî bombuanje.
Kum ma minće aša m-aduarmje,
Š-adurmită ma jubjašće,
Injima-m rakorjašće.

Moj je dragi švaler mlad,
Šećer mi u džepu nosi,
Šećer nosi i bombone
Da me mami i uspava.
Uspavanu on me ljubi
Pa mi srce razgaljuje.


(Iz pesme „Juoće-l najka” — „Evo dragog”, kaz. M. Drndarević, Valakonje, zapis F. Paunjelović) [Crn.]

adurmjală (mn. adurmjaljе, adurmjelurj) [akc. adurmjală] (i. s.) — (zast.) pospanost, dremljivost, sanjivost ◊ ma prins o adurmjală, numa mi sa duarme — uhvatula me neka pospanost, samo mi se spava ♦ sin. somnoruos [Por.]

adus (adusă) (mn. aduš, adusă) [akc. adus] (prid.) — 1. donet, prinet, nanet ◊ apa adusă đi la fîntînă — voda doneta sa kladenca [Crn.] 2. (za poređenje) sličan, nalik ◊ adus ku śeva — slično sa nečim, koje liči na nekog, nešto [Por.] ♦ rum. adus

adusatură (mn. adusaturj) [akc. adusatură] (i. ž.) — nanos, ostatak mulja, šljunka i kamenja posle bujičnog izliva potoka ili reke ◊ drumu s-a umplut đi adusatură dupa pluaja-sta — put je pun nanosa posle ove kiše [Crn.]

aduśa (juo aduk, jel aduśe) [akc. aduśa] (gl.) — 1. donositi, prinositi, nanositi ◊ aduk kjaja đin luok — donosim ključ s mesta ◊ aduśe minća — (fig.) prisećati se; dolaziti k pameti [Crn.] ◊ kopilje, sî-c aduś minća la luok, kî n-o sî će petrjeś bun — dete, prizovi se k pameti, jer nećeš dobro proći 2. ličiti, sličiti (za poređenje); slagati se (za boje) ◊ aduśe unu ku altu — liči jedno na drugo; slaže se jedno s drugim ◊ în kînćik trîabe sî sa adukă vuorbilji ku vjarsîku — u pesmi treba da se slažu reči i melodija [Por.] ♦ dij. var. aduča [Kmp.] ♦ rum. aduce ♦ etim. < lat. adducere

adzîmă (mn. adzîmе) [akc. adzîmă] (prid.) — 1. (za hranu) presno, sirovo stanje ◊ vardză adzîmă — sladak kupus 2. testo bez kvasca ◊ pînje adzîmă — presan hleb ♦ var. azîmă (mn. azîme) (Valakonje, Savinac, Lubnica, Šarbanovac, Zlot) [Crn.] ♦ dij. var. azmă [Kmp.] ♦ rum. azimă ♦ etim. < Ngrč. azima

ađet (mn. ađeturj) [akc. ađet] (i. m.) — običaj, navika, adet ◊ aša nji ađetu — takav nam je običaj ◊ š-a fakut ađetu sî mintă — navikao je da laže ◊ n-arje aša ađet — nema takvu naviku [Crn.] ◊ ađet rău — loša navika, loš običaj ◊ ađet đi bîtrînjacă — starinski običaj, običaj sačuvan od starina ◊ ađet babjesk — bapski običaj, običaj koji čuvaju i vrše starije žene; naziv za verske običaje koji se razlikuju od crkvenih ♦ sin. daćină, învăc [Por.] ♦ rum. adet ♦ etim. < tur. Arap. âdet, bug. srb. adet

(izr.) Tot satu ku zanatu, tot kotunu ku raśunu, tuota kasa ku ađetu. — Svako selo i zanat, svaki katun i račun, svaka kuća i običaj. (Rudna Glava, zapis: Durlić) [Por.]

ađir (ađiră) (mn. ađirj, ađirje) [akc. ađir] (prid.) — spreman, zapet ◊ arma ađiră — zapeta puška [Zvizd] ♦ up. agîr, aśir ♦ rum. ager ♦ etim. < lat. agilis

afana (juo afînjedz, jel afanjadză) [akc. afana] (gl. p. ref.) — (zast.) labaviti, olabaviti, oslabiti, opustiti nešto što je zategnuto, stegnuto, zgusnuto ◊ sa afanjadză aca pi mosuor — olabavljuje se konac na kalemu ♦ var. afînjedza [Por.] ♦ rum. afâna ♦ etim. < lat. *affenare

afanat (afanată) (mn. afanac, afanaće) [akc. afanat] (prid.) — (zast.) labav, opušten, nezategnut ◊ sfuara mi s-a afanat la sarśină, statuj s-o proljeg — konopac mi se olabavio na tovaru, stadoh da ga prevežem ♦ var. afînat ♦ sin. njistrînsnezategnut [Por.] ♦ dij. sin. balcuit [Crn.] ♦ rum. afânat

afară [akc. afară] (pril.) — napolju, van, izvan zatvorenog prostora ◊ afară banji đin pungă — van s novcem, izvadi ih iz novčanika ◊ skuaće uojilji afară — isteraj ovce napolje (iz tora) ◊ ješ afară — izađi napolje [Crn.] (uzv.) afară! — van! izađi! ♦ skr. afar’ ♦ supr. înuntru [Por.] ♦ rum. afară ♦ etim. < lat. ad foras

(stih)
Śe faś dajko, śe lukrjedz
Đi pj-afară nu ći vjedz?
Lasî-će đ-atîta lukru-n kasă:
Frundza-n ljamnje îngalbinjašće,
Šî najkuca ći urîašće.

Šta je draga, šta mi radiš,
Te iz kuće ne izlaziš?

Ostavi se tol’kog rada:

Na drveću lišće žuti,
Dragi će te omrznuti.

(Iz pesme „Śe faś dajko” — „Šta radiš, draga”, kaz. P. Perić, zapis F. Paunjelović, Osnić 1973) [Crn.]

afînat [akc. afînat] (prid.) ● v. afanat [Por.] ♦ rum. afânat

afînjedza [akc. afînjedza] (gl. p. ref.) ● v. afana [Por.] ♦ rum. afâna

afla (juo aflu, jel află) [akc. afla] (gl.) — 1. nalaziti, otkrivati ◊ sj află unđe nu-j luoku — nalazi se gde mu nije mesto [Crn.] 2. pronalaziti, izumljivati, inovirati ◊ dakă asta nu je bun, află śuava măj bun — ako ovo ne valja, nađi (izmisli) nešto bolje ♦ var. izafla ♦ sin. gasî [Por.] ♦ rum. afla ♦ etim. < lat. afflare

(ver.) Kare află ban în kalje, îndată să însuară. — Ko nađe novčić na putu, ubrzo će se oženiti. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.] (izr.) Kare kată, aăla află. — Ko traži, taj i nađe. (Zapis: Durlić, Rudna Glava)

aflarje (mn. aflîărj) [akc. aflarje] (i. ž.) — nalaz, rezultat traženja, pretraživanja ili razmišljanja, otkriće ◊ am aflat aja śe am katat — našao sam ono što sam tražio [Crn.] ♦ var. aflatură, izaflatură [Por.] ♦ rum. aflare

aflat (aflată) (mn. aflac, aflaće) [akc. aflat] (prid.) — nađen, pronađen, otkriven (kao inovacija), izumljen, zaključen (kao rezultat razmišljanja) ◊ s-a ginđit, šî la urmă aflat kă aša felj đi lukru nu je bun — razmišljao je, i na kraju zaključio da takav način rada nije dobar ◊ adunat doj ku doj šă aflat kî je patru — sabrao je dva i dva i otrkrio da je (rezultat) četiri ♦ up. izaflat [Por.] ♦ rum. aflat

aflatuorj (aflatuаrjе) (mn. aflatuorj, aflatuаrjе) [akc. aflatuorj] (prid.) — (izob.) nalazač, pronalazač (ret.) izumitelj ◊ învacă kopuoju să fije bun aflatuorj đi žuavinj — dresiraj kera da bude dobar nalazač divljači [Por.] ♦ rum. aflător

aftaj! [akc. aftaj!] (uzv.) — šibaj! kreći! beži! ◊ aftaj, kopilje, śe măj ašćec? — šibaj, dečko, šta još čekaš? [Por.]

afuma (juo afum, jel afumă) [akc. afuma] (gl.) — 1. dimiti, ispuštati dim ◊ afumă ka mašîna đi vuoz — dimi kao lokomotiva 2. štititi (nešto) dimljenjem ◊ afumă karnja sî nu să strîśe — dimi meso da se ne pokvari ◊ afumă puomi đi brumă — zadimljuje voćke da ih zaštiti od slane [Crn.] 3. pušiti, lulu ili cigaru ◊ nu mis tutunźiu, afum numa kînd šî kînd — nisam pušač, palim (cigaru) samo ponekad ♦ var. afumedză [Por.] ♦ rum. afuma

afumat (afumată) (mn. afumac, afumaće) [akc. afumat] (prid.) — 1. dimljen, koji je izložen dimu ◊ karnje afumată — dimljeno meso 2. pun dima ◊ suobă je pljină đi fum — soba je puna dima [Crn.] 3. (fig.) aljkavo urađen zanatski posao, u kome se koristi zagrevanje materijala; zamazan, zamaskiran, sklepan; smuvan ◊ nu l-a kîrpit kalumja, numa l-a afumat ku kalaju — nije ga zakrpio dobro, samo ga je zamazao kalajem [Por.] ♦ rum. afumat

afumatură (mn. afumaturj) [akc. afumatură] (i. ž.) — 1. zadimljenost, stanje onoga što je zadimljeno 2. (fig.) površno i aljkavo urađen zanatski posao [Por.] ♦ rum. afumătură

afurisî (juo afurisîăsk, jel afurisîašće) [akc. afurisî] (gl. p.) — (mag.) proklinjati, baciti kletvu na nekog ◊ nu ma afurisî njiśkotrjabă, kă nu c-am fakut njiś un rău — nemoj me proklinjati bez potrebe, jer ti nisam učinio nikakvo zlo [Por.] ♦ rum. afurisi ♦ etim. < slov. aforisati

afurisît (afurisîtă) (mn. afurisîc, afurisîće) [akc. afurisît] (prid.) — 1. lukav, prepreden, vragolast, sklon iznenađenjima u ponašanju ◊ jel je uom afurisît — on je lukav čovek 2. pustahija, nemarnik, otpadnik ◊ marje afurisît a fuost: đi la batîăj pîn la fur — veliki je otpadnik bio: od tuča do lopovluka 3. opak, zao, rđav ◊ buală afurisîtă — opaka bolest [Crn.] 4. uklet, proklet ◊ firjaj afurisît — proklet bio [Por.] ♦ rum. afurisit

(izr.) Afurisît ka vulpija. — Lukav kao lisica. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.] (klet.) Să-j fije kapu afurisît. — Prokleta mu glava bila. ◊ Ficar praznjiku afurisît! — Prokleta ti slava bila! (Rudna Glava, zapis: Durlić) [Por.]

agarat (mn. agaraturj) [akc. agarat] (i. m.) — vrebanje, čekanje pogodnog trenutka, čekanje zgodne prilike ◊ luok bun đi agarat puorś-aj sîrbaćiś, kare fak šćetă în luok — pogodno mesto za vrebanje divljih svinja, koje prave štetu u njivi [Por.]

agîra (juo аgîr, jel agîră) [akc. agîra] (gl.) — vrebati, osmatrati, paziti, čekati pogodan momenat ◊ agîră sî trjeś drumu kînd nu je njima — čekaj pogodan momenat da pređeš put kad nema nikoga ◊ nu ma agîra, kî ći văd — nemoj me vrebati, jer te vidim [Por.] ♦ dij. var. agara [Crn.] ♦ sin. aśira [Por.]

(izr.) Uocu agîră sî furje kînd nu-l vjađe njima. — Lopov vreba da ukrade kad ga niko ne vidi. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

agjet [akc. agjet] (uzv.) — (zast.) turska reč nepoznatog značenja; imitacija turskog govora ◊ śe va fi agjet, nu šću, aša-m-udzît đj l-aj batrînj — šta li je „agjet” ne znam, tako sam čuo od starih [Por.] ♦ etim. < tur. âdet

(stih)
Văd jo turku ś-em ginđašće:
Sî-m ja banji đi pi pjašće!
Jel îm dzîsă: „Agjet! Agjet!”
Jo-j đecăj vro doă-n pjept!
Jel îm dzîsă: „Aman! Aman!”
Jo đecăj ku jel supt mal!

Vidim Turčin naumio
Novce moje da mi otme!
On mi reče: „Agjet! Agjet!”
Ja ga tresnuh posred grudi!
On mi reče: „Aman! Aman!”
Ja ga bacih u kanal!


(Iz pesme: „Ma mînă tajka la plug” — „Posla me otac na oranje”, kaziv. Gergina Durlić, s. Rudna Glava, zapis: Durlić, 1983) [Por.]

aguridă [akc. aguridă] (i. ž.) ● v. guridă [Por.] ♦ rum. aguridă ♦ etim. < Ngr. agurida

agustă [akc. agustă] (i. ž.) — (kal.) (izob.) avgust, mesec u godini ♦ var. gustarj ◊ ano-sta, în agustă, a fuost sîăśită mare, a sakat šî rîu în Valja mare — ove godine je u avgustu bila velika suša, presušila je i reka u Velikoj dolini [Por.] ♦ rum. agust ♦ etim. < lat. augŭstus

(izr.) În agustă tuot sa gustă. — U avgustu sve se proba. (Zapis: Durlić, 1983) [Por.]

aič [akc. aič] (pril.) ● v. aiś [Kmp.] ♦ rum. aici

aiś [akc. aiś] (pril.) — ovde, na ovom mestu [Crn.] ♦ var. aiśa ◊ vinu, šădz aiśa, nu sta akolo — dođi, sedi ovde, nemoj stajati tamo [Por.] ♦ var. [Buf.] ♦ dij. var. aič [Kmp.] ♦ rum. aici ♦ etim. < lat. ad-hicca

aiśa [akc. aiśa] (pril.) ● v. aiś [Por.] ♦ rum. aici

aj1 (uzv.) — aj! avaj ! ◊ aj šî vaj — kuku-lele! [Por.] ♦ rum. ai

(stih)
Tuata vara aj šî vaj,
Tuamna nu je njiś malaj!

Celo leto kuku-lele,
A u jesen proje nema!

(Stih iz ratarske pesme, zapis: Durlić, Rudna Glava) [Por.]

aj2 (mn. aj) (i. m.) — (bot.) beli luk ◊ a sămanat aj bašća pljină — posadio je punu baštu belog luka ◊ dakă puće, mije aju mult îm plaśe — ako smrdi, meni se beli luk mnogo sviđa [Stig] ♦ dij. sin. usturuoj [Por.] ♦ rum. ai ♦ etim. < lat. alium

aja [akc. aja] (zam.) — 1. ta, ona ◊ aja mînkarje nu je bună — ta hrana nije dobra ◊ aja pućină kurje — ta kaca curi ◊ aja vrjamje a trekut đimult — to vreme je prošlo davno [Crn.] ◊ aja fată je tare frumuasă — ta devojka je jako lepa 2. (fig.) označava nešto što bi direktnim imenovanjem bilo nepristojno ◊ nu stau đi „aja” akuma — nisam za „ono” sada ♦ up. ăja, alja, ălja [Por.] ♦ rum. aia ♦ etim. < lat. illum

ajdană (mn. ajdanj) [akc. ajdană] (i. s.) — (zast.) šašavko, blesavko; ćaknuta osoba ◊ ajdană je uom kîta ćoknjit la kap — „ajdana” je čovek malo udaren u glavu [Por.] ♦ rum. holdană

ajdanjit (ajdanjită) (mn. ajdanjic, ajdanjiće) [akc. ajdanjit] (prid.) — (zast.) šašav, ćaknut, blesav; poremećen ◊ ajdanjit sa dzîśe đ-aăla kare je kîta ćoknjit la kap — „ajdanjit” se kaže za onoga koji je malo udaren u glavu [Por.]

ajde [akc. ajde] (uzv.) — hajde 1. za podsticanje ◊ ajde, pljekac ku lukru — hajde, krenite sa poslom 2. za dopuštanje ◊ bun, ajde, lasac aja aiśa — u redu, hajde, ostavite to ovde 3. za nevericu ◊ ma, ajde, unđe puaće aja să fije aša? — ma, hajde, gde to može da bude tako? 4. za pretnju ◊ ajde, ajde, śarkă dakă kućedz! — hajde, hajde, probaj ako smeš! [Por.] ♦ rum. haide ♦ etim. < tur. haydi, bug. haide, Ngrč. áide, srb. hajde

(aneg.) S-a însurat majstor Dinu đi la Kršje (un kotun a Rnaglăvi) ku mujarje ćinîră, pi kare n-a trjekuto njiś o visaljije. Ama, kum Dinu grjeu a pljekat la visaljije, šî măj grjeu ja fuost sî sa-ntuarkă. Kînd je luj măj frumuos, ja sa punje pi jel ku „ajde la kasă”. Aša đi la visaljije la visaljije. Kînd a venjit vrjamja jară sî sa dukă vrunđeva, mujarja, kum ja fuost ađetu, s-a pus ku rugamînćilji pi jel, da jel ij spunje: - „Merźem, mujare, numa akuma pi ’ajda’ s-o laš la kasă!”

Oženio se majstor Miladin sa Krša (zaseok Rudne Glave) mladom ženom, kojoj nije moglo da promakne ni jedno veselje. Ali, kako je Miladinu bilo teško da pođe na veselje, još mu je teže bilo da se sa njega vrati. Taman kad je njemu bilo najlepše, žena ga spopadne sa onim „hajde kući”. Tako od veselja do veselja. Kad je bilo vreme da opet negde odu, žena, po običaju, počne da ga moljaka, ali on joj kaže: - „Idemo, ženo, ali ’ajdu’ sada da ostaviš kod kuće!” (Zapis: Durlić, 1989) [Por.]

ajduk (mn. ajduś) [akc. ajduk] (i. m.) — (ret.) hajduk, odmetnik; lopov ◊ ajduk je uom vićaz kare a fuźit în duos đi rău turśilor, šî đ-akolo ij baće šî omuară — hajduk je hrabar čovek koji se zbog turskog zuluma odmetnuo u šumu, i odande ih bije i ubija ♦ sin. uoc [Por.] ♦ rum. haiduc ♦ etim. < tur. hajduk (ajduk) „dometnik od vlasti, drumski razbojnik, lopov” (Škaljić1979)

ajduśije (mn. ajduśij) [akc. ajduśije] (i. ž.) — hajdučija, hajdukovanje; odmetanje od vlasti; odmetništvo; razbojništvo ◊ n-a putut în alt fjelj: turśi fak rîalje, ij - ajt - în ajduśije — nije se moglo drugačije: Turci čine zla, oni - hajd - u hajdučiju ♦ sin. ocîje [Por.] ♦ rum. haiducie

ajduśjesk (ajduśjaskă) (mn. ajduśješć) [akc. ajduśjesk] (prid.) — hajdučki, koji pripada hajducima ◊ muara ajduśjaskă la Strnjak, în Arnaglaua, a fakuto Ljikă Golub, kînd a fuźit în duos đi bugarj — hajdučku vodenicu na Strnjaku, u Rudnoj Glavi, izradio je Ilija Golub kad se odmetnuo u šumu zbog Bugara (II sv. rat) [Por.] ♦ rum. haiducesc

ajevi [akc. ajevi] (pril.) — javno, otvoreno; stvarno ◊ nu sa măj pitulă, a-nśepu să fure ajevi — ne krije se više, počeo je da krade javno (Rudna Glava) ♦ var. ajevja ◊ am visat, ama parke je ajevja — sanjao sam, ali kao da je stvarno (Tanda) [Por.] ♦ rum. aieve ♦ etim. < slov. java

ajevja [akc. ajevja] (pril.) ● v. ajevi [Por.] ♦ rum. aieve

ajlalt (ajlaltă) (mn. ajlalc, ajlalće) [akc. ajlalt] (prid.) ● v. alalt [Por.] ♦ rum. alalt

ajman (ajmană) (mn. ajmanj, ajmanjе) [akc. ajman] (i. m.) — 1. skitnica, neradnik, gotovan; baraba ◊ un ajman đi uom, sî n-aj trjabă ku jel — baraba od čoveka, da nemaš posla sa njim 2. seiledžija, napasnik, nasilnik ◊ ajman đi kopil, đi tuoc sa atîrnă šî ku tuoc sa baće — napasnik od deteta, sa svima se kači i sa svima se bije 3. (fig.) priglup, tup, blesav ◊ ajman njidoturnat, n-a putut să gaćaskă njiś škuala mikă — neotesani glupan, nije mogao da završio ni četiri razreda škole ♦ sin. apaš [Por.] ♦ rum. haimana ♦ etim. < tur. haymana

ajmintrilja [akc. ajmintrilja] (pril.) ● v. ajmintrja [Por.] ♦ rum. altmintrelea

ajmintrja [akc. ajmintrja] (pril.) — drugačije, na drugi način (da se nešto uradi) ◊ nu samînă ku asta, ajmintrja je fakut — ne liči na ovo, drugačije je napravljen ♦ var. ajmintrilja, amintrja [Por.] ♦ rum. altmintrelea ♦ etim. < lat. alteramente

ajnă (mn. ajnje) [akc. ajnă] (i. ž.) — a. haljetak, gornji deo ženski odeće, bez rukava, izrađen od sukna ◊ ajna s-a purtat pistă kamašă šî pistă oprjeź — haljetak se oblačio preko košulje i preko kecelja ♦ sin. kjebă [Crn.] b. haljina, deo odeće koji se nosi preko rublja [Por.] c. široka, teška odeća (Leskovo, D. Marković) [GPek] ♦ rum. haină ♦ etim. < bug. halina, srb. haljina

ajtukă (mn. ajtuśe) [akc. ajtukă] (i. ž.) — skitnica, propalica, neradnik, besposličar ◊ o ajtukă đi uom, tuoc fug đi jel — propalica od čoveka, svi beže od njega [Por.]

ajurlja [akc. ajurlja] (prid.) — glupost ◊ vorbjašće ajurlja — govori glupost [Hom.] ♦ dij. var. najurlja [Por.] ♦ rum. aiurea ♦ etim. < lat. aliorsum

ajuš (mn. ajušă) [akc. ajuš] (i. m.) — (bot.) divlji luk, samonikla jestiva zeljasta biljka sa ukusom crnog luka (Alium silvestre) ◊ ajušu krjašće în vij, šî pi luokurj uđiluasă — divlji luk raste u vinogradima, i na vlažnim mestima [Crn.] ♦ sin. usturuoju śuarilor [akc. usturuoju śuarilor] — vranin luk (nazvan tako zbog kandži između listova) [Por.] ♦ rum. aiuș ♦ etim. < lat. alium

Slika: 2) Ajuš — divlji luk, slika preuzeta sa sajt flickr (31. X 2012.)

ak (mn. aśе) (i. m.) — igla ◊ ak đi kusut — igla za šivenje ◊ ak đi mašînă — igla za šivaću mašinu ◊ ak đi kusut la saś — igla za zašivanje džakova ◊ ak đi štroit — štrojačka igla ◊ ak đi înpuns vićilji kînd sî unflă — veterinarska igla za lečenje goveda od nadutosti, trokar ◊ ak la puškă — puščana igla ◊ ak đi gjacă — ledena igla, ledenica [Crn.] ◊ ak đi pîăr — ukosnica ♦ up. andrjeauă [Por.] ◊ ak înkeptorat — zihernadla (Ševica) [Zvizd] ♦ rum. ac ♦ etim. < lat. acus

(ver.) Ku aku n-a kućedzat sî sa lukre la lunja pastuorilor šî-n nuapća lu sîntuađirj. — Iglom nije smelo da se radi na čisti ponedeljak i u noćima tokom Todorovaca. (Porečka Reka i Gornji Pek, zapis: Durlić) [Por.] [GPek]

akolo [akc. akolo] (pril.) ● v. akoluo [Por.] ♦ rum. acolo

akoluo [akc. akoluo] (pril.) — tamo, onamo ◊ ăće, akoluo s-a întînjit, šî s-a luvat la bataje — evo, tamo su se sreli, i započeli tuču ◊ (u izr.) đ-akoluo — odande, iz tog pravca, s te strane ◊ đ-akuluo baće vîntu — odande vetar duva ♦ var. akolo ♦ up. akolja ♦ up. skr. kolo, koluo [Por.] ♦ rum. acolo ♦ etim. < lat. eccum-[i]lloc

аkоljа [akc. аkоljа] (pril.) — onde ◊ акоljа dzîśem kînd je śeva măj apruape đi nuoj, đi kît śi je aja đi kare dzîśem kî je akoluo — onde kažemo kad je nešto bliže nama, nego što je ono za što kažemo da je tamo ◊ akoluo je đepartat, šî nu sa vjađe, da akolja je măj apruape, šî sa vjađe ku uoki — tamo je udaljeno, i ne vidi se, a onde je bliže, i vidi se očima ♦ up. skr. kolja [Por.] ♦ rum. acolea ♦ etim. < lat. *eccum illāc

akri (juo akrjesk, jel akrjašće) [akc. akri] (gl. p. ref.) — kiseliti (se), zakiseliti (se), ukiseliti (se) ◊ dzama-sta la kaldură înśape akri — ova čorba na suncu počinje da se kiseli [Por.] ♦ rum. acri

akriśunje [akc. akriśunje] (i. ž.) ● v. akritură [Por.]

akrit (akrită) (mn. akric, akriće) [akc. akrit] (prid.) — prokisao (za jelo), ukiseljen ◊ dzama s-a akrit, nu je đi mînkare — čorba je prokisla, nije za jelo [Por.] ♦ rum. acrit

akritură (mn. akriturj) [akc. akritură] (i. ž.) — 1. kiselo jelo ◊ la kosît măj dulśe sînt akriturlji — na kosidbi su najslađa kisela jela 2. supstanca koja ima kiselo svojstvo, sirće ◊ mujarja a pus prja multă akritură în dzamă đi pješć — žena je stavila previše sirćeta u riblju čorbu ♦ var. akriśunje [Por.] ♦ rum. acritură

akrjală (mn. akrjalje, akrjelurj) [akc. akrjală] (i. ž.) — kiselost, kiselo jelo ◊ prja multă akrjală je pusă-n dzama-sta — ova čorba je previše zakiseljena [Por.] ♦ rum. acreală

akru (akră) (mn. akri, akre) [akc. akru] (prid.) — kiseo, kiselo ◊ lapće akru — kiselo mleko ◊ vardză akră — kiseli kupus ◊ dzamă akră — kisela čorba ♦ (demin.) akruc, akrišuorkiselkast, koji je malo kiseo ♦ supr. sarbîd [Por.] ♦ rum. acru ♦ etim. < lat. acrus

akšică (mn. akšic) [akc. akšică] (i. ž.) — spremačica ◊ akšică je mujarja kare ažută sî sa gaćaskă pomana — akšica je žena koja pomaže da se sprema pomana (Dvirište) ◊ akšiu je uom kare ažută la nuntă — akšija je čovek koji pomaže na svadbi (Žitkovica) ♦ sin. kolokošîcă (Topolovnik) [Bran.] ♦ dij. sin. găćituare [Por.] ♦ etim. < tur. așҫi

aku [akc. aku] (pril.) — sada, sad, ovog časa; u ovom momentu ◊ aku vinjij đe la lukru, numa ś-ažunsăj — sad dođoh s posla, samo što stigoh ♦ skr. < akuma [Buf.] ◊ aku tunaj în avljije — sada uđoh avliju (Turija) [Zvizd] ♦ rum. acu ♦ etim. < lat. eccum modo

Primer govora:
Aku vinjij, am adus o prikolică dî njišći ljiamnje, înkă dă an tajaće, šî lj-am adusu-lje, š-aku tunaj aiś în avljije, š-taman a vinjit unu ... ja njišći šporeće ... am aśi batrînje, a lupadat a fară. (Inf. Milja Petrović n. 1936. registrat: 31. III 2016, Turija) [Zvizd]

Sad dođoh, doterala sam prikolicu sa drvima, još od prošle godine posečenih, i doterala sam ih, i sad uđoh u dvorište, i upravo je došao jedan ... uzima neke šporete ... imam tu stare, bačene napolje. (Kaz. Milja Petrović, r. 1936. Snimljeno: 31. III 2016. Turija.) [Zvizd]

akuma [akc. akuma] (pril.) — sada, ovog časa, u ovom momentu ◊ akuma ažuns, a venjit — sada je stigao, došao ◊ đi akuma înainće — od sada na dalje ◊ đi akuma-n kolo — od sada na tamo ◊ pănă akuma — do sada ◊ akuma je akuma! — sad je sad! ◊ akuma duoj anj — pre dve godine [Por.] ♦ dij. var. aku [Buf.][Zvizd] ♦ rum. acum ♦ etim. < lat. eccum modo

akupa (juo ma akup, jel sa akupe) [akc. akupa] (gl. p. ref.) — zaokupljati (se), zauzimati (se), zanimati (se) ◊ nakazu akupe gîndurlji nuaštre — problem zaokuplja naše misli ◊ puork, akupi luoku mjeu — svinja, zauze mi mesto [Crn.] ◊ nu l-am vadzut đemult, ku śe sa va akupa jel akuma, nu šću — nisam ga video odavno, čime li se on sada zanima, ne znam [Por.] ♦ rum. ocupa ♦ etim. < lat. occupare

akupit (akupită) (mn. akupic, akupiće) [akc. akupit] (prid.) — zaokupljen (problemom, mislima), zauzet, obuzet, preokupiran ◊ akupit ku lukru — zauzet poslom ◊ n-auđe, kî je akupit ku gîndurj grjalje — ne čuje, jer je zaokupljen teškim mislima [Crn.] ◊ aš venji, numa sînt akupit ku mare grižă — došao bih, ali sam preokupiran velikom brigom [Por.] ♦ rum. ocupat

akuš [akc. akuš] (pril.) — uskoro, skoro, u bliskoj budućnosti, ubrzo ◊ nu ći plînźa, akuš vinje mum-ta — ne plači, uskoro će ti doći majka ◊ akuš-akuš! — pretnja, upozorenje osobi u ekspresivnom govoru (obično nestašnoj deci), ako ne prestane da radi to što radi, sledi kazna uobičajena za takvu priliku ♦ var. akuša [Por.] ♦ up. aku [Buf.] ♦ rum. acuși

akuša [akc. akuša] (pril.) ● v. akuš [Por.] ♦ rum. acuși

al (mn. aj, alje/alji) (part.) — 1. stoji ispred imenica ◊ al njegru — crni, onaj koji je crn 2. stoji ispred zamenica ◊ al mjeu — moj, moje, koje pripada meni ◊ aj nuoštri — naši, koji pripadaju nama 3. stoji ispred rednih brojeva ◊ al trijlja — treći, onaj koji je treći po redu ♦ var. a - stoji samo ispred zamenica i brojeva ◊ a nuostru — naš, naše ◊ a dojlja — drugi (po redu) ◊ a trijlja uorj va spun — po treći put vam kažem [Por.] ♦ rum. al ♦ etim. < lat. illum, illam

al-zburatuorj (mn. aj-zburatuorj) [akc. al-zburatuorj] (i. m.) — (euf.) „onaj koji leti”, letač, zmaj, eufemistički naziv za zmaja ◊ am vadzut ku uoki mij: asară, pin kapu murguluj, trjeku pista śerj o viđiarje lungujată, šî-m đacă-n gînd kum mama mj-a puvestît kî aša zbuară al-zburatuorj — video sam svojim očima, sinoć, u sumrak, prođe nebom duguljasta svetlost, i setih se kako mi je baba pričala da tako leti zmaj ♦ sin. zmău, zmîău [Por.] ♦ rum. zburător

alalalt (alalaltă) (mn. alalalc/ajlalalc, alalalće/ajlalalće) [akc. alalalt] (prid.) — drugo, ostalo ◊ s-a đisparcît šî s-a promîritrat, šî ku alalalt uom a trait binje — razvela se i preudala, i sa drugim čovekom je živela dobro ◊ a omorît lumja, šî a fakut mulće đ-alalalće rîalje — ubijao je ljude, i činio mnogo kojih drugih zala ♦ var. alalt, ajlalt [Por.] ♦ rum. alălalt ♦ etim. < lat. ille altĕr

alalt (alaltă) (mn. alalc, alalće) [akc. alalt] (prid.) — drugo, ostalo ◊ alaltă vrjame a fuost atunśa — drugo vreme je bilo tad ◊ đ-alalt lukru nu sa prinđe, numa šîađe šî bja — za drugi posao se ne hvata, samo sedi i pije ◊ aja mj-aj spus, spunjem alalt śeva śe ma jastă nou pi la vuoj? — to si mi rekao, kaži mi drugo šta ima novo kod vas? ♦ / skr. < alalalt ♦ var. ajlalt [Por.] ♦ rum. alalt ♦ etim. < lat. ille altĕr

alaltăjerj [akc. alaltăjerj] (pril.) — prekjuče, pre dva dana ◊ jo alaltăjerj am kosît, jerj am întuors fînu, da astîdz l-am adunat — prekjuče sam kosio, juče sam prevrtao seno, a danas sam ga sakupio [Crn.] ♦ dij. var. alaltîjerj [Por.] ♦ rum. alaltăieri

alaltăsară [akc. alaltăsară] (pril.) — preksinoć, uoči jučerašnjeg dana ◊ alaltăsară am fuost la uoră — preksinoć sam bio na igranci ♦ / alaltă „drugo”+ sară „veče” [Crn.] ♦ var. alaltîsară [Por.] ♦ rum. alaltăseară

alaltîjerj [akc. alaltîjerj] (pril.) — prekjuče, pre dva dana ◊ alaltîjerj fu vrjamja bună đi kosît — prekjuče beše lepo vreme za kosidbu ♦ var. alalaltîjerj [Por.] ♦ dij. var. alaltăjerj [Crn.] ♦ rum. alaltăieri

alaltîsară [akc. alaltîsară] (pril.) — preksinoć, uoči jučerašnjeg dana ◊ đ-alaltîsară pluaja cînje una într-una — od preksinoć kiša neprestano pada [Por.] ♦ dij. var. alaltăsară [Crn.] ♦ rum. alaltăseară

alaman (alamană) (mn. alamanj) [akc. alaman] (i. m.) — (augm.) alavetina, velika ala 1. (pej.) alavac, proždrljivac, koji mnogo i halapljivo jede ◊ alaman, njiśkînd nu sa măj satură — alavac, nikad se ne nasiti 2. (fig.) pustahija, neobuzdan čovek [Por.] ♦ rum. alaman

alat (mn. alaće, alaturj) [akc. alat] (i. s.) — 1. (tehn.) alat, pribor, oruđe, sve što se koristi za ručni rad, naročito u zanatstvu ◊ tuata kasa trăbe să ajbă alaturj đi-ndamînă — svaka kuća treba da ima priručne alatke 2. (fig.) muške genitalije ◊ kopilje, pazîăc „alatu”, kă o sî-c trăbe kînd krješć — dete, čuvaj „alat” jer će ti trebati kad odrasteš [Por.] ♦ rum. halat ♦ etim. < tur. alat, alet

alavije (mn.) [akc. alavije] (i. ž.) — (augm.) (ornit.) alušine; mnoštvo ala, štetočina; navala, najezda štetočina ◊ atîta alavije đi pîăsîrj în vije pîn akuma n-a mîj fuost — tolika najezda ptica na vinograd do sada još nije bila [Crn.]

ală (mn. aljе) [akc. ală] (i. ž.) — (demon.) 1. ala, proždrljivo mitsko biće, neman ◊ lumja vrodată tare a krjedzut kă pi pomînt trajesk alje, njiska-j insă marj, urîće šî rîalje — ljudi su nekad jako verovali da na zemlji žive ale, neka velika, zla i ružna bića 2. biće velike snage ◊ s-a puvestît k-a venjit vro ală đi uom, atîta đi tare đi njima n-a putu să-j šća-n drum — pričalo se da je došla neka ala od čoveka, toliko jak da mu niko nije mogao stati na put 3. (fig.) čovek koji je neumeren u jelu, proždrljivac ◊ nu lukră njimika, da manînkă ka ala — ne radi ništa, a jede ko ala ♦ var. hală [Por.] 4. nemoralna žena [Crn.] ♦ rum. hală ♦ etim. < srb. bug. hala < tur. hala

alb (albă) (mn. albj, albjе) (i. s.) (prid.) — (color) belo, beo ◊ farbă albă — bela boja ◊ lumja albă — beli svet ◊ s-a dus în lumja albă — otišao u beli svet, ne zna se gde je ◊ kimjaša albă — bela košulja ◊ stamîna albă — bela nedelja, sedmica u narodnom kalendaru, pre početka uskršnjeg posta ◊ pomana albă — bela pomana, daća koja se pokojnicima priređuije tokom bele nedelje, i na kojoj svi prilozi moraju biti beli (sir, jaja, pirinač, bele sveće) ◊ lupi aj albj — beli vukovi, mitske životinje koje su živele u neko pradavno vreme; u izrazu: „kînd a trait lupi aj albj” označava vremenski period pre početka računanja vremena [Por.] ♦ rum. alb ♦ etim. < lat. albus

albastru (albastră) (mn. albastri, albastre) [akc. albastru] (prid.) (i. s.) — (color) plav, plavo, plavičast(o), plave boje; svetlo plav ◊ albastru înkis — tamno plav, teget ♦ up. vînît [Por.] ♦ rum. albastru ♦ etim. < lat. albaster (< albus)

albăc [akc. albăc] (i. m.) ● v. albjaće [Por.] ♦ rum. albeţ

albi (juo albjesk, jel albjašće) [akc. albi] (gl. p. ref.) — 1. (color) beliti, bojiti u belo, izbeljivati, osvetljavati boju dodavanjem bele 2. (za tkaninu) (zast.) prati (odeća je bila od belog materijala) ◊ mujarja albjašće pîndza — žena beli platno (tehnikom trljanja i mlaćenja, ili na vljavici) ◊ rufilji sa albjesk jarna la źer, kînd îngjacă dupa spalat — odeća se zimi beli na mrazu, kada se zaledi posle pranja 3. (za konoplju) beljenje, mlaćenje, da dobije belu boju ◊ kînjipa sa albjašće ku śanušă — konoplja se beli pomoću pepela 4. (za dan) sviće, razdanjuje se ◊ sa albjašće dzîua — dan se beli, sviće 5. (za oči) oslepljuje, gubi vid ◊ albjesk uoki, viđerilji — postaje slabovid, slep [Por.] ♦ rum. albi ♦ etim. < alb. alb

albinarj (mn. albinarj) [akc. albinarj] (i. m.) — (zast.) pčelar ◊ tata a fuost mare albinarj — otac je bio veliki pčelar ♦ up. stuparj [Por.] ♦ rum. albinari

albină (mn. albinj) [akc. albină] (i. ž.) — (ent.) pčela ◊ albina je o guangă mikă kare dă mnjare dulśe — pčela je mala buba koja daje sladak med ◊ aj batrînj a cînut albinjilji în kuošnjică, tumu înkuaśa a ješît sanduśilji — stari su držali pčele u košnicama, tek kasnije ovamo pojavili su se sanduci ◊ uom kare avut albinj mulće, š-a lukrat ku mnjarja, s-a kjemat stuparj — čovek koji je imao mnogo pčela, i bavio se medom, zvao se stupar ♦ up. albină-ursaskă [Por.] ♦ rum. albină ♦ etim. < lat. alvina

Slika: 3) Albină - pčela, slika preuzeta sa sajta Pčelarstvo (31. III 2012.)

albină ursaskă (mn. albinj ursăšć) [akc. albină ursaskă] (i. ž.) — (ent.) medveđa pčela ◊ albină ursaskă je guangă sîrbaćikă, njagră, flokuasă, šî măj mare đi kît albina domnjaskă — medveđa pčela je divlja buba, crna, dlakava, i veća od domaće pčele ◊ albină ursaskă faśe kujb pi supt pomînt — medveđa pčela pravi gnezdo pod zemljom ◊ albină ursaskă faśe fagurj ku mnjare dulśe, ka šî albina domnjaskă — medveđa pčela pravi saće sa slatkim medom, kao i domaća pčela ◊ mnjarja lu albina ursaskă a fuost mare dulśacă a păkurarilor — med medveđe pčele bio je velika čobanska poslastica ◊ albina ursaskă are ak ku kare muśkă ka vjaspja, đi măj mulće uorj, da durjarja je măj tare đi kît alu albinjilji domnješć — medveđa pčela ima žaoku kojom ujeda kao osa, više puta, a bol je jači od ujeda domaćih pčela ◊ aku lu albină ursaskă nu ramînje în muśkatură, šî ja dupa śe muśkă nu muare ka albina domnjaskă — žaoka medveđe pčele ne ostaje u ujedu, i ona posle ujeda ne umire kao domaća pčela ◊ o kjamă albină ursaskă kă mnjarja ij măj đes a mînkat uršî, fînkă kujbu lj-a fuost skund sapat supt pomînt — zove se medveđa pčela jer su njen med najčešće jeli medveti, pošto im je gnezdo bilo plitko ukopano pod zemljom [GPek] ◊ albina ursaskă are kuru galbin — medveđa pčela ima žutu zadnjicu (Tanda) [Por.]

albinucă (mn. albinuc) [akc. albinucă] (i. ž.) — (demin.) pčelica, mala pčela ◊ o albinucă mikućikă zbură pi fluare, laso, faśe šî ja mnjiarje — jedna majušna pčelica sletela na cvet, pusti je, pravi i ona med ♦ var. albinjuajkă [Por.] ♦ rum. albinuţă

albinjuajkă [akc. albinjuajkă] (i. m.) (ret.) ● v. albinucă [Por.]

albiśuos (albiśuаsă) (mn. albiśuoš, albiśuаsă) [akc. albiśuos] (prid.) — (color) beličast ◊ albiśuasă je tuata farba kare mult baće-n alb: vînît albiśuos, vjarđe albiśuos ... — beličasta je svaka jako svetla boja: svetlo plava, svetlo zelena ... ♦ up. alburiu [Por.] ♦ rum. albicios

albit (albită) (mn. albic, albiće) [akc. albit] (prid.) — (color) pobeleo, osedeo, izbledeo ◊ rufilji a albit la suare — rublje je izbledelo na suncu [Por.] ♦ rum. albit

albitură (mn. albiturj) [akc. albitură] (i. ž.) — (color) 1. belina, beo izgled; 2. mesto obojeno u belo 3. (zast.) beli veš ♦ sin. albjalje [Por.] ♦ rum. albitură

albîăc (mn. albîăcî) [akc. albîăc] (i. m) — (anat.) beonjača ◊ cj s-a sînźarat albîăcu uokjuluj — zakrvavila ti se beonjača [Crn.] ♦ dij. var. albăc [Por.]

albjacă (mn. albjecurj) [akc. albjacă] (i. ž.) — (color) 1. belina, belilo, svojstvo onoga što je belo 2. bela skrama pred očima ◊ ij s-a fakut albjacă în nainća uoki — obnevideo je, zamutio mu se vid 3. bela svetlost ◊ străluśi o albjacă — sevnulo je nešto belo, bljesnulo je 4. bela pena ◊ faku albjacă-n gură — izbila mu je pena na usta, zapenio je 5. sumaglica, izmaglica ◊ în tuota điminjaca, pănă-n ješît đi suare, sa traźe o albjacă pi valje — svakoga jutra, sve do izlaska sunca, dolinom se vuče neka sumaglica [Por.] ♦ rum. albeaţă

(stih)
Ma kulkaj asară-n ćindă,
Ku kapu pi kîramidă,
Šî fakuj albjacă-n pizdă.
Dau ku aku, dau ku sula,
Nuje ljaku ka ku pula.

Na tremu sam sunoć legla,
Sa glavom na ćeramidi.
Pička mi od pene bridi.
Probah iglom i kalemom,
Al bez kurca leka nema.

(Pastirska erotska pesma. Rudna Glava. Zapis: Durlić, čuo od čobana u detinjstvu). [Por.]

albjaće (mn. albjеc) [akc. albjaće] (i. m) — beljika, potkorni sloj drveta između kore i srži, koji je sklon brzom truljenju ◊ albjaće la krastavjaće — beljika na krastvcu [Crn.] ♦ var. albăc ◊ gorunu are albăcu šî rošăcu — hrast ima beljiku i jezgro (?) (Tanda) [Por.] ♦ rum. albeţ ♦ etim. < lat. alburnum

albjală (mn. albjelj) [akc. albjală] (i. ž.) — belilo, puder za lice (šminka) ◊ mujarimja njiśkînd nu punje albjală pi uokj — žena mi nikad ne stavlja puder na lice [Por.] ♦ rum. albeală

albje (mn. albje) [akc. albje] (i. ž.) — 1. belilo, korito za beljenje rublja ◊ albje sa kjamă o karljică lungă šî largă, skobită în tutuk đi ljiemn, în kare mujerilji spală, or albjesk rufilji — belilo se zove jedno dugačko i široko korito, izdubljeno u trupcu drveta, u kome žene peru, ili bele rublje 2. valov za pojenje stoke ◊ albje đi adapat vićilji a fuost fakută ka šî albja mujeriluor, numa măj lungă šî prinsă ku parj đi pomînt sî nu puată vićilji s-o rastuarnje; în ja nu s-a spalat cualjilji — valov za pojenje stoke bio je napravljen isto kao i žensko belilo, samo je bio duži i bio je pričvršćen kočevima za zemlju da ne može stoka da ga prevrne; u njemu se nije prala odeća ◊ j-a dzîs šî adîpatuare đi viće, da šî valău — zvali su ga i pojilo za stoku, a i valov ♦ var. adîpatuarje ♦ sin. valîău, žgjab [GPek] ♦ dij. sin. žgjab [Kmp.] ♦ rum. albie ♦ etim. < lat. alvea

Slika: 4) Albje đi spalat rufilji. — Korito za pranje rublja. Slika preuzeta sa sajta Lafluturi (8. II 2013)

albuc (albucă) (mn. albuc, albuće) [akc. albuc] (prid.) — (demin.) (color) beličasto, izbledelo belo ◊ măj punje kîta albucă în kanta-ja ku farbă vînîtă, sî sa đeškidă kîta, kî je vînîta-ja prja tare — stavi malo beličaste u kantu sa plavom bojom, da se malo prosvetli, jer je ta plava prejaka [Por.] ♦ rum. albuţ

Albulješći [akc. Albulješći] (i. m.) — (antr.) Albulješti, vlaško prezime familije u Podgorcu, nastalo prema pretku sa nadimkom Albu (l) „Belko, Belja”, posrb. Albuljesković ◊ Albulješći au imanje la munće — Albulešti imaju imovinu u planini [Crn.] ♦ rum. Albulești

alburiu (alburije) (mn. alburij) [akc. alburiu] (prid.) — (color) 1. beličast, ponešto beo, s belom nijansom 2. svetle boje ♦ var. albiśuos [Por.] ♦ rum. alburiu

albuš (mn. albušurj) [akc. albuš] (i. m.) — belance, sastojak jajeta ◊ în uou jastă albuš šă galbinuš — u jajeti ima belance i žumance ♦ up. uou [Crn.] ♦ rum. albuș

(pit.) Śe je nuou la vuoj? - Albušu šî galbinušu! — Šta je novo kod vas? - Belance i žumance! (Igra reči, „śe je nuou” = „šta je novo” prilikom izgovora zvuči gotovo isto kao i „śe je în uou” = „šta je u jajetu” pa duhoviti ljudi tako odgovaraju onima koji se za novosti interesuju iz čiste radoznalosti, ili samo da bi došli do materijala za seoske intrige.) (Selo Klokočevac, zapis: Durlić, 2010) [Por.]

alčeva [akc. alčeva] (zam.) — drugo nešto [Kmp.] ♦ rum. altceva

aldamak (mn. aldamaśе) [akc. aldamak] (i. m.) — (ret.) tojaga, batina, motka ◊ kînd ći jau ku aldamaku-sta pi šîalje, tu o să staj în luok — kad te dohvatim ovom motkom po leđima, ti ćeš se smiriti [Por.] ♦ rum. haidamac ♦ etim. < tur. haydamak

aldamaš (mn. aldamašurj) [akc. aldamaš] (i. s.) — halvaluk, čast u piću koje se plaća po svršenoj nagodbi u nekom poslu ◊ nj-am tokmit juta pi vîcăj, š-am baut aldamašu kum je ađetu — pogodili smo se brzo za teliće, i popili smo halvaluk kao što je običaj [Por.] ♦ rum. aldămaș ♦ etim. < mađ. áldomás

aldan (mn. aldanj) [akc. aldan] (i. m.) — (bot.) letnja konoplja, oprašivač; muška biljka konoplje koja nema seme (Cannabis sativa) ◊ aldanu sî kunuašće pi nalcîmje, mîj nalt je đi kjt kînjipa — letnja konoplja se poznaje po visini, viša je od jesenje ◊ aldanu je omenjesk, da kînjipa mujerjaskă — letnja konoplja je muška, a jesenja ženska ◊ aldanji sî kuljeg dupa śe ljagă kînjipa — muška konoplja se bere posle oprašivanja ◊ vuorba aldan je kunoskută în Osnjiśa, Valjakuanja, Savinîc, Šarbanuc, Podguorc, Izvuoru al mik, Dobropuolja, ka kînjipa đi vară — reč „aldan” je poznata u selima Osnić, Valakonje, Savinac, Šarbanovac, Podgorac, Mali Izvor, Dobro Polje kao letnja konoplja [Crn.] ♦ dij. var. aldanj ◊ aldanj je kînjipa ku samîncă — aldanj je konoplja sa semenom (Rudna Glava) [Por.] ♦ rum. aldan ♦ etim. < slov. *chladanŭ

(izr.) A kreskut ka aldanu-n kînjipă. — Izrastao je kao letnja konoplja. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.] (opis) Kînd a-nflurit kînjipa, mama sî duśa sî skuturje aldanji „sî nu ramînă kînjipa starpă, sî fakă samîncă". — Kad je cvetala konoplja, baba je odlazila da protrese mušku konoplju „da konoplja ne bi bila jalova, da da seme". (Zapis: F. Paunjelović prema postupku Milice Brkić iz Osnića) [Crn.]
Slika: 5) Letnja konoplja (Cannabis sativa), slika preuzeta sa Wikipedie

aldrak (aldrakă) (mn. aldraś, aldraśе) [akc. aldrak] (prid.) — vragolast, đavolast, nestašan, zločest ◊ lukru aldrak — vražji posao ◊ lasî-će đi lukru aldrak — mani se ćorava posla ◊ aša kopil aldrak n-a măj vadzut pănă akuma — tako đavolasto dete do sada nisam video ◊ nu măj stă-n luok, đi aldrak śi je — ne drži ga mesto, koliko je nestašan ♦ / < alu drakđavolje, koje pripada đavolu, koje je kao đavo ♦ var. adrakuluj, aldrakuluj [Por.] ♦ rum. al drac

alîăturj [akc. alîăturj] (pril.) — uz, kraj, pored ◊ stîăj alîăturj ku minje — stani uz mene ◊ am fuost alîăturj ku jel kînd la lovit saźata în pjept — bio sam uz njega kad ga je metak pogodio u grudi [Crn.] ♦ dij. var. alăturj [Kmp.] ♦ rum. alături ♦ etim. < a + lature

alkauă (mn. alkăurj) [akc. alkauă] (i. ž.) — alka, beočug, karika ◊ ku alkaua đi ljiemn a ljegat la pjept kîpatînjilji lu sfuară, kînd în šîalje s-a dus sarśină mare đi fîn, đi paje, đi frundză or đi vrjež — drvenom alkom se na grudima uvezivali krajevi konopca, kada se na leđima nosio veliki naramak sena, slame, lisnika ili vreže ♦ var. skr. alkă [Por.] ♦ rum. halcaua

Slika: 6) Alkauă đi ljiemn — alka od prirodno spojene grane drveta. Napravio Rade Balaban sredinom XX veka. Muzej u Majdanpeku, etnografska zbirka, inv. br. E/200, zaselak Šopot, selo Rudna Glava, Gornji Poreč. Foto: M. Balabanović.

alkă (mn. ălś) [akc. alkă] (i. s.) — alka, halka, beočug, karika ◊ alkă đi ljiemn — drvena alka ♦ var. alkauă ♦ dem. alkucă ♦ augm. alkîău [Por.] ♦ rum. halcă ♦ etim. < tur. halka

alkucă (mn. alkuc) [akc. alkucă] (i. ž.) — (demin.) alkica, mala alka ◊ alkucă je alkă mikă — alkica je mala alka ♦ / alkă + -ucă [Por.] ♦ rum. hălcuţe

Almăš [akc. Almăš] (i. m.) — (top.) Almaš, dolina u gornjem toku reke Nere u rumunskom Banatu, odakle se u severoistočnu Srbiju doselio veliki broj Vlaha, najviše u drugoj i trećoj deceniji XVIII veka kada su severna Srbija, Banat i Oltenija bile pod vlašću Austrije, koja je ove krajeve dobila posle mira u Požarevcu 1718. godine ◊ la nuoj aj batrînj a puvăstuit k-a venjit dîn Almăš, prîntu viće, k-aiśa a fuost mult luok guol — kod nas su stari pričali da su došli iz Almaša, zbog stoke, jer je ovde bilo dosta praznog mesta [Zvizd] ♦ rum. Almăj

Slika: 7) Almaški distrikt na austrijskoj karti iz prve polovine XVIII veka.

almiš-balmiš [akc. almiš-balmiš] (i. m.) — bućkuriš, jelo koje se u oskudici sprema dugim mešanjem, mlaćenjem ili bućkanjem svega i svačega ♦ var. almeš-balmeš, almuš-balmuš ◊ mistakaš, mistakaš šî nji fakuš almiš-balmiš đi mînkarje — mešao si, mešao i napravio si nam bućkuriš za jelo [Por.] ♦ rum. ţalmeș-balmeș

(aneg.) A fuost vrun bajat kam sîrman šî prostovan, šî katînd đi lukru, s-a prins slugă la vro gazdă, să-j pazîaskă uoilji, da đi sîmbrije s-a tokmit pi un balmuš, kă audzît jel kî je aja măj mare dulśacă pîkurarjaskă, da jel pănă atunśa aša śeva n-a măj mînkat. Kînd a gaćit slugarija, a kîpatat balmušu đi la gazdă, ama njiśkum n-a putut sîj ja numilji la kap. A pljekat jel đ-akolo, šî mjergînd pi drum, s-a-ntînjašće ku vrun drumaš, šă pljakă ku jel đi tajnă. La vro baltă s-alunjikă, šî trasta ku balmuš ij skapă đin mînj, šî sa pjarđe-n morśilă-ja. Parerău luj! S-a pus, saraku, ku piśuarilji să kljifîje pin morśilarjo-la, ba înkolo, ba înkolo, nu va vi da pista trasta-ja kumva! Sa ujtă la jel drumašo-la, šîj spunje: „Las-će, mă, kă fakuš đin baltă almiš-balmiš, da trasta nu je!” Sluga sa lasă đi katat, šî spunje: „Jară bun kă-m înđecăš îngînd kj ăl kjamă almiš-balmiš: dakă nu šćiu kum je, sî nuj zaujt makra numilji!”

Bio neki siromašan i priprost momak, pa se, tražeći posao, primio za slugu kod nekoga gazde da mu čuva ovce, a za nagradu ovaj da mu da belmuž, za koji je on čuo da je najveća čobanska poslastica, ali do tada nije imao prilike da ga okusi. Kada mu je služenje isteklo, dobio je od gazde belmuž, ali nikako nije mogao ime da mu zapamti. Krenuo je on odande, i idući putem, sretne nekoga putnika, i nastavi s njim zajedno dalje. Kod neke bare se oklizne, i torba sa belmužom ispadne mu iz ruku i utopi se u blato. Tuga njegova! Počeo je, siroma, nogama da gazi ono blato te ovamo, te onamo, ne bi li nekako našao torbu. Gleda ga onaj putnik, i kaže mu: „Batali, more, vidiš da si od bare napravio almiš-balmiš, a torbe nema!” Sluga prekine traženje, i reče: „Opet je dobro što si me podsetio da se zove almiš-balmiš: kad ne znam kakav je, barem ime da mu zapamtim!” (Kazivač Borislav Paunović iz Rudne Glave, zapis Durlić 2011) [Por.]

aloat (mn. aloaturj) [akc. aloat] (i. s.) — testo ◊ aloatu a kreskut — testo je naraslo [Kmp.] ♦ dij. var. aluvat [Crn.] ♦ rum. aluat ♦ etim. < lat. allevatum

Alova [akc. Alova] (i. ž.) — (ojk.) Halovo, selo u opštini Zaječar, naseljeno Vlasima Caranima ◊ Alova je sat mare — Halovo je veliko selo ◊ Alova je sat aproape de otar ku Bugarija — Halovo je selo u blizini bugarske granice [Tim.]

(kom.) Neka sela na desnoj strani Timoka, kao što su: Halovo, Gradskovo, Šipikovo i Mali i Veliki Jasenovac, u svome govoru nemaju krajinsko dj i tj već d i t, odnosno đ i ć (Kaz. Vojkica Paunović, Šipikovo, januar 2013) [Tim.]

Kum sa vorbješće-n Alova. — Kako se govori u Halovu
(stih)
SỌARIĽI CU LUNA

„Casă Lună casă pînză đe matasă
sọariluị camaše, casă cîć-um fir
đe fir ibrišir ši sọariluị peškir
casă ši grăbešće pînza isprăvešće
vremịa mị-a venjit pọaće o fi trecut
au đe cašćorit.
Aịđec să nje lom să nje cununăm
fraćiľi cu sora.”
Luna đe auza đim gură vorbịa:
„Fracîoru al mịeu pîn la Dumnje-Zău
sọare luminos zo ịešć pacatos
unđe s-a vazut ši s-a pomenjit
au pe al pamînt, au să să ịa
fraćiľi cu sora.
Nu-c măị plîng đe dor đe aša fracîor.”

Zapis S. Gacović, Halovo 1984, prezueto sa sajta Slavoljub Gacović (20. I 2013.) [Tim.]

Alovjan (Alovjană) (mn. Alovenj, Alovenjе) [akc. Alovjan] (i. m.) — Halovljanin, stanovnik sela Halova u opštini Zaječar ◊ Alovenjilji sînt mujerj frumoasă — Halovljanke su lepe žene ◊ Alovenji jarna fak foku-n ornă — Halovljani zimi lože vatru u furuni [Tim.]

alt (altă) (mn. alc, alće) [akc. alt] (prid.) — drugi ◊ alt uom — drugi čovek, drugačiji, nije isti kao što je bio ranije ◊ (vulg.) alće pulje — druge stvari, druge spletke ◊ una-alta — ovo-ono ◊ šî una šî alta — i jedno i drugo, i ovo i ono [Por.] ♦ rum. alt ♦ etim. < lat. alt[(e)rum]

altadată [akc. altadată] (pril.) — drugi put, drugom prilikom, u (neko) drugo vreme, koje nije određeno u odnosu na sadašnji trenutak ♦ / alta  + dată  ◊ lasă, gaćim lukru altadată  — pusti, završićemo posao drugi put [Por.] ♦ rum. altădată

altar (mn. altarе) [akc. altar] (i. s.) — oltar [Kmp.] ♦ rum. altar ♦ etim. < lat. altarium.

altauară [akc. altauară] (pril.) — (po) drugi put, u drugom momentu, u drugo vreme ◊ vinje đi altauară să gaćaskă lukru — doći će drugi put da završi posao ◊ îc spun đi altauară kî nu je bun aja śe faś — govorim ti po drugi put da nije dobro to što radiš ♦ var. altuorj [Por.] ♦ rum. altăoară

altfjalj [akc. altfjalj] (pril.) ● v. altfjelj [Crn.] ♦ rum. altfel

altfjelj [akc. altfjelj] (pril.) — drugačije, na drugi način, u drugoj formi; različito ♦ / alt — drugo + felj — fela, vrsta, forma, način ◊ fakut altfjelj — drugačiji (po izgledu ili načinu nastanka) ◊ în altfjelj — na drugi način, drugačije [Por.] ♦ var. altfjaljdruga vrsta ◊ jej sînt altfjalj đi lume — oni su druga vrsta ljudi ◊ altfjalj đi strugurj — druga vrsta grožđa [Crn.] ♦ rum. altfel

altînkоtruo [akc. altînoktruo] (pril.) — (fig.) bezizlaz, kada se nema kud, kad ne postoji drugi izlaz iz neke situacije ♦ / altdrugo + înkotrokuda ◊ naj altînoktro sî fuź — nemaš kuda da bežiš [Por.]

altkînd [akc. altkînd] (pril.) — drugom prilikom, drugi put, u (neko) drugo vreme u odnosu na sadašnje ♦ / alt — drugo + kînd — kada ◊ gaćim lukru akuma, kî altkînd nu sa šćije śe o să fije — završimo posao sada, u drugoj prilici ne zna se šta će biti ♦ var. altkîndva [Por.] ♦ rum. altcândva

altkîndva [akc. altkîndva] (pril.) ● v. altkînd [Por.] ♦ rum. altcândva

altkum (mn. altkum) [akc. altkum] (pril.) — drugačije, na drugi način ◊ altkum a fuost vrodată — drugačije je nekada bilo [Crn.] ◊ dakă šćij altkum, fă, dakă nu: taś — ako znaš drugačije, uradi, ako ne: ćuti ♦ var. altkumva [Por.] ♦ rum. altkum

altkumva [akc. altkumva] (pril.) — drukčije, drugačije, na drugi način ◊ juo am ašćetat să fije trjaba-sta altkumva rašîtă, da nu aša — ja sam očekivao da će ovaj problem biti drukčije rešen, a ne ovako ♦ var, altkum ♦ sin. altfjelj [Por.] ♦ rum. alcumva

altśeva [akc. altśeva] (zam. neodr.) — drugo nešto, drugo šta ♦ var. altśuava ♦ / alt — drugo + śeva — nešto ◊ a ginđit la altśeva — mislio je na nešto drugo ♦ (skr.) altśe [Por.] ♦ rum. altceva

altśinje [akc. altśinje] (zam. neodr.) — neko drugi, neka druga osoba ♦ var. altśinjeva ♦ / alt — drugi + śinje — neko ◊ vinu tu, să nu vină altśinje — dođi ti, da ne dođe neko drugi [Por.] ♦ rum. altcineva

altśinjeva [akc. altśinjeva] (zam. neodr.) ● v. altśinje [Por.] ♦ rum. altcineva

altśuava [akc. altśuava] (pril.) ● v. altśeva [Por.] ♦ rum. altceva

altui (jo altujesc, jel altuještje) [akc. altui] (gl. p.) — kalemiti [Kmp.] ♦ dij. var. oltanji (oltanjašće) [Por.] ♦ rum. altoi ♦ etim. < mađ. oltani

altunđe [akc. altunđe] (pril.) — drugde, na drugom mestu ♦ var. altunđeva ◊ aiśa nu je ka altunđe — ovde nije kao drugde ♦ / alt — drugo + unđe — gde [Por.] ♦ rum. altundeva

altunđeva [akc. altunđeva] (pril.) — drugde negde, neodređeno gde, na nekom drugom mestu ◊ turśi la katat la koljibă, dar jel a fuost pitualat altunđeva, š-a skapat viu — Turci su ga tražili na pojati, ali on je bio skriven negde drugde, pa se izvukao živ ♦ var. altunđiva ♦ / altdrugi, -a, -o + unđegde + va ♦ skr. var. altunđe [Por.] ♦ rum. altundeva

altuorj [akc. altuorj] (pril.) ● v. altauară [Por.]

alun (mn. alunj) [akc. alun] (i. m.) — (bot.) leska (drvo) (Corylus avellana) ◊ alunu je ljiemn ušuor, šî đin jel sa fak bîće đi rîdzîmat, koljindz đi koljindrjec la Aźun, šî bîće đi dat đi pomană l-aj muorc — leska je lagano drvo, i od nje se prave štapovi za poštapanje, kolinde za koledare na Badnji dan, i štapovi koji se na daćama namenjuju mrtvima [Por.] ♦ rum. alun

(ver.) S-a krjađe kî je alunu măj batrîn šî măj tare ljiemn pi pomnînt, šî-n jel nu dă trîasnjitu njiśkînd; đin fluarja alunuluj, kuljasă la Sinźuordz nuapća, sa faśe farmiśe „jarba fjeruluj” kare apîră vojnjiśi đi înpuškatură. Alunu je našu noprśilor, šî noprkă sa rušînjadza đi jel, ka tot nat đi našu luj: nu sa kujbjadză supt jel, njiś nu sa suje pi jel; sa krjađe tare kă njima njiśkînd n-a vadzut noprkă pi krjenźilji luj! Đestul je, śkă, numă să aźunź ku bîtu alunjesk đi noprkă, šî ja muare đi rušînje đispre našu îj. Đi alun la Aźun sa fak koljindz, da šî un fjelj đi bîće kare sa dau laj muorc đi pomană.

Veruje se da je leska najstarije i najjače drvo na svetu i da u nju nikada ne udara grom; od leskovog cveta uzbranog u ponoć na Đurđevdan, izrađuje se amajlija „gvozdena trava” koja štiti muškarce od vatrenog oružja. Leska je zmijin kum i zmija prema njoj, kao svako prema svome kumu, gaji strahopoštovanje: ne gnezdi se pod njom, niti je - tvrdi se - iko ikada video zmiju na njenim granama! Dovoljno je, veruje se, zmiju samo taknuti leskovim štapom i ona će umreti „od stida pred svojim kumom”. Od leske se na Badnji dan izrađuju koledarski štapovi, a takođe i posebna vrsta štapova koji se namenjuju mrtvima. (Prema terenskom istraživanju u selima Gornjeg Poreča, zapis: Durlić, „Razvitak” ...) (brz.) Bît đ alun bun bît fu! — Leskov štap dobar štap bi! (Kada se brzo izgovara, reč „fu” - „bi”, splete se sa rečju „bît” - „štap” i posle više brzih ponavljanja ispadne vulg. „fut” - „jebem”.)
Slika: 8) Tufă đi alun. — Grm leske. Slika preuzeta sa sajta silvicultorul.wordpress (6. II 2013)

aluna vojnjiśaskă (mn. alunjе vojnjiśješć) [akc. aluna vojnjiśaskă] — (ver.) vojnički lešnik, lešnik uzbran u ponoć na Preobraženje i pripremljen kroz poseban magijski postupak, koji muškarci nose sa sobom kada polaze u rat, jer se veruje da ima moć da zaštiti ljudsko telo od metka ♦ sin. aluna đeskîntatăprebajani lešnik ♦ var. izg. vuojnjiśaskă, vojnjiśjaskă [Por.]

(ver.) Aluna pazîaśće uomu să nu-l lovjaskă plumbu; pintru aja tuoc kare s-a dus în rat, a luvat ku ij o alună điskîntată đi vražîtuorj, šî a purtato đi tuata vrjamja kusută în burkă. ― Lešnik štiti čoveka od metka; zbog toga su svi koji su odlazili u rat, nosili jedan lešnik, obajan od vračare, i držali su ga sve vreme uz sebe, ušivenog u rever kaputa. [Por.]

alună (mn. alunje) [akc. alună] (i. ž.) — (bot.) lešnik (plod leske) ◊ aluna je sîmburu lu alun — lešnik je seme leske [Por.] ♦ rum. alună ♦ etim. < lat. *abellona (= abellana [nux])

Slika: 9) Alună — lešnik, slika preuzeta sa sajta rasadnikmilena (31. X 2012.)

alunjauă (mn. alunjalje) [akc. alunjauă] (i. ž.) — (bot.) livadska biljka sa kitastim belim cvetom (Carum bulbocastanum) ◊ ljivađa ku alunjauă nu sa kosîašće, kî je jarba rîa — livada sa ovom biljkom se ne kosi, jer je trava loša ◊ đi la alunjauă sa ja numa fluarja, bună je đi ćaj — od nje se bere samo cvet, dobar je za čaj [Por.] ♦ rum. alunele

(stih)
Frundză vjarđe đ-alunjalje,
Sara bună, fa mujare,
Jo ma duk la mîndri mjalje!

Zelen list od „alunice”,
Laku noć, bre, ženice,
Odoh ja kod ljubavnice!

(Đin kînćik rumînjesk đi dragusta. A kîntat Žarku Lautarju, đin Arnaglaua. — Iz vlaške ljubavne pesme, pevao violinista Žarko Trailović iz Rudne Glave, zapis: Durlić, 1984) [Por.]
Slika: 10) Alunjauă - Carum bulbocastanum. Slika preuzeta sa sajta Delta-intkey (26. VIII 2012.)

alunjeka (jo alunjek, jel alunjekă) [akc. alunjeka] (gl. p.) — klizati (se), okliznuti (se); skliznuti ◊ s-a alunjekat pe gjacă — okliznuo se na ledu [Kmp.] ♦ var. alunjika (juo alunjik, jel alunjikă) ◊ đeškiđe uoki binje, nu će alunjika kînd vi trjeśa pi punće — otvori oči dobro, nemoj se okliznuti kada budeš prelazio preko brvna [Por.] ♦ rum. aluneca ♦ etim. < lat. lubricare.

alunjekuš (mn. alunjekušurj) [akc. alunjekuš] (i. s.) — klizalište, klizavo mesto, naročito usled poledice ◊ s-a fakut mare alunjekuš pe gjacă în bătătură — napravilo se veliko klizalište na ledu u dvorištu [Kmp.] ♦ var. alunjikuš [Por.] ♦ rum. alunecuș

alunjika [akc. alunjika] (gl.) ● v. alunjeka [Por.] ♦ rum. aluneca

alunjikuš [akc. alunjikuš] (i. s.) ● v. alunjekuš [Por.] ♦ rum. alunecuș

alunjiš (mn. alunjišurj) [akc. alunjiš] (i. m.) — leskar, leskova šuma, zasad leske ◊ în alunjišu je mîj mîndru kînd jastă alunje — u leskaru je najlepše kada ima lešnika [Crn.] ♦ rum. aluniș

(stih) Pićiš, pićiš, pîn la mîndra-n alunjiš. — Krišom, krišom, do dragane u leskaru. (Iz pesme „Pićiš, pićiš” — „Krišom, krišom”, kaz. Cveta Marinković, Osnić, zapis F. Paunjelović 1977.) [Crn.]

aluvat (mn. aluvaturj) [akc. aluvat] (i. m.) — testo, mešavina pšeničnog, kukuruznog, raženog ili ječmenog brašna sa vodom i drugim dodacima, od koje se peče hleb ili druge vrste testenina za ljudsku ishranu ◊ aluvat kreskut — naraslo testo ◊ aluvat adzîm — presno testo ◊ aluvat đi malaj — testo za proju ◊ aluvat đi puj — testo za pilad [Crn.] ◊ aluvatu sa plumađiašće-n karljică — testo se meša u naćvama [Por.] ♦ dij. var. aloat [Kmp.] ♦ rum. aluat ♦ etim. < lat. allevatum „uzdignut, nadignut”

(izr.) Aluvatu, žukarija babilor. — Testo, babina igračka. (Odnosi se na izradu obrednih hlebova, za koje se misli da ih izmišljaju maštovite babe). Kaz. Olga Trailović, Zapis: Durlić, Rudna Glava, 1988. [Por.]

aljerga (juo aljеrg, jel aljiargă) [akc. aljerga] (gl. p.) — trčati, juriti, hitati ◊ aljargă ka naruodu — trči kao lud ◊ śe, drak, v-aljerga lumja-sta atîta? — zašto li, dođavola, ovi ljudi toliko trče? [Por.] ♦ rum. alerga ♦ etim. < lat. *allargare (< largus)

(zdrav.) Kare aljargă - să prindă, kare fuźe - să skîape! — Ko juri (za nečim) - nek uhvati, ko beži (od nečega) - nek utekne! (Rugamînće la praznjik, kînd s-a taje kolakol mare. Asta dzîśe stapînu kăšî, pănă pi duosu kolakuluj, ku vîru kucîtuluj, skrižîaje kruśa. — Metanija na slavi, prilikom rezanja slavskog kolača. Izgovara domaćin kuće dok na poleđini hleba vrhom noža urezuje krst. (Porečka Reka, zapis: Durlić, „Etno-kulturološki zbornik”, IV, s. 257) [Por.]

aljergatuare (mn. aljergatuorj) [akc. aljergatuare] (i. ž.) — motovilo, vitao, naprava za namotavanje prediva ◊ pi aljergatuare sa pun mosuarîlji pljinje đi tuors, šî sa duśe pi lînga gard đi parj, or đi tarabă, kînd pi jel sa urdzîašće kuardă đi casut în razbuoj — na motovilo se stavljaju kalemovi puni pređe, i nosi se pored ograde od kolja ili tarabe, kada se na nju snuje osnova za tkanje na razboju [Por.] ♦ rum. alergătoare

Slika: 11) Aljergatuare — motovilo. Crnajka, Gornji Poreč, Srbija. Etnografska zbirka Muzeja u Majdanpeku, ib. E/211. Foto: Durlić.

aljergatuorj (mn. aljergatuorj) [akc. aljergatuorj] (i. m.) — trkač, onaj što trči, koji se kreće trčeći ◊ trjeku pi lînga nuoj o gramadă đi aljergatuorj, đi śe va aljerga, draku va šći — prođe pored nas gomila trkača, zašto trče, đavo će znati [Por.] ♦ rum. alergător

aljergatură (mn. aljergaturj) [akc. aljergatură] (i. ž.) — 1. trčanje, jurnjava, obavljanje posla u trku 2. (fig.) težački život, koji se odvija u neprestanom pokretu za poslovima ◊ aljergatură în tuaće părcîlji — jurnjava na sve strane ◊ traj ku aljergatură — život u trku [Por.] ♦ rum. alergătură

aljes2 (mn. alješ, aljasă) [akc. aljes] (prid.) — 1. izabran, izdvojen iz grupe izborom ◊ śe ac vrut, aja ac aljes — što ste hteli, to ste izabrali [Crn.] ◊ fruntašî śe-s alješ akuma sî nji puarće satu, nus đi njimika — čelnici koji su sada izabrani da nam vode selo, nisu ni za šta [Por.] 2. poseban, vrstan, odabran, istaknut ◊ đi kap marje, kaśulă aljasă — za veliku glavu, posebna kapa [Crn.] ◊ uom aljes — poseban, vrstan, istaknut čovek ◊ măj aljes đin tuoc — najbolji od svih [Por.] 3. (za govor) jasan, razgovetan; otvoren ◊ spunje-m aljes śe vrjej — kaži mi jasno šta hoćeš [Crn.] ◊ nu vorbješć aljes, nu ć-am încaljes njimika — ne govoriš razgovetno, nisam te razumeo ništa [Por.] ♦ rum. ales

aljes1 (mn. aljesurj) [akc. aljes] (i. s.) — izbor, biranje ◊ śe gud aljes să fije, tot aša nji — kakav god izbor da bude, isto nam je ◊ bun dugajaš, la jel puoc pi aljes să kumpirj — dobar prodavac, kod njega možeš po izboru da kupiš [Por.]

aljeźa (juo aljeg, jel aljiaźe) [akc. aljeźa] (gl.) — birati, prebirati, odvajati, izdvajati ◊ nu pućem aljeźa aja śe nji plaśe, numa luvăm aja śe nji dau — ne možemo birati ono što nam se sviđa, već uzimamo ono što nam daju [Crn.] ◊ nu aljeg, numa kuljeg — ne biram, već berem [Por.] ♦ rum. alega ♦ etim. < lat. alligare

aljeźarje (mn. aljeźеrj) [akc. aljeźarje] (i. ž) — izbor, biranje, izbiranje, odvajanje ◊ aljeźarje multă, bracîlji gualje — veliko probiranje, prazno naručje [Crn.] ♦ dij. var. aljaźire [Por.] ♦ rum. alegere

alji-lunź [akc. alji-lunź] (i. ž.) — (euf.) „one duge”, eufemistički naziv za zmije, koji se koristi u martu, kada je izgovaranje imena zmija zabranjeno ◊ în marta njima nu kućadză să dzîkă „nopîrkă” or „balaur”, kî aljilji atunśa jasă đin pomînt, sînt flomînđe, šî kînd aud numilji-luor, vin šî ći muśkă, numa dzîś „alji-lunź” — u martu niko ne sme da kaže „zmija” ili „smuk”, jer ale tada izlaze iz zemlje, gladne su, i kada čuju njihovo ime, dolaze i ujedaju te, nego kažeš „one duge” [Por.] ♦ rum. alea lungi

aljiaźire (mn. aljiaźirj) [akc. aljiaźirje] (i. ž.) — 1. izbor, selekcija ◊ nu kapic njimika dakă-n traj ašćec vro aljaźire mare, aja śe-c dă dumnjidzîu, aja cî — ne dobijaš ništa ako u životu očekuješ neki veliki izbor, to što ti da bog, to ti je 2. (polit.) (ret.) izbori ◊ đemult am ješît la glasanje, d-akumă ažuns njiskaj aljiaźirj, śkă „demokratija”, aljieź pi kare vrjej, da kînd kac, vjedz kî puoc numa pi draku să-l aljeź — nekada smo izlazili na glasanje, a sada su stigli nekakvi izbori, vele „demokracîja”, biraš koga hoćeš, a kod pogledaš, vidiš da možeš samo đavola da izabereš [Por.] ♦ dij. var. aljeźarje [Crn.] ♦ rum. alegere

Aljifuonji [akc. Aljifuonji] (i. m.) — (antr.) Alifoni, vlaško prezime familije Jovanović u Valakonju, po pretku koji je imao nadimak Ljifu, od reči „lifură” - brblja, laprda ♦ / < a lu Ljifu — „lifovi, koji pripadaju Lifu” ◊ Aljifuonji au pomînt šî kasă în Bukuva Valjakuanji — Alifoni imaju zemlju i kuću u valakonjskom Bukovu [Crn.]

aljin (aljină) (mn. aljinj, aljinje) [akc. aljin] (prid.) — (izob.) polako, sporo, bez žurbe; smireno, mirno; lagano, lenjo ◊ sa-nvîrćašće aljin, numa śe n-a statut — sporo se okreće, samo što nije stao ♦ sin. merjeu, mirekuc; ljenuos; ljin ♦ / a + ljin [Por.] ♦ sin. kuśinjel [Bran.] ♦ rum. alene ♦ etim. < srb. lenj

aljin2 (aljină) (mn. aljinj, aljinje) [akc. aljin] (prid.) — (color) alev, crven, crvenkast; narandžast ◊ am farbuit kîta tuort đi śištuorj ku aljin — obojila sam malo pređe za tkanice u crvenkasto [Crn.] ◊ piparkă aljină, piparkă rošîje, mîśinată — aleva paprika, mlevena crvena paprika [Por.] ♦ etim. < tur. alev „plamen”

aljina1 (jo ma aljin, jel sa aljină) [akc. aljina] (gl. p. ref.) — smiriti (se), usporavati (se); olakšavati (se) ◊ sa aljină durerja — smiruje se bol [Kmp.] ♦ dij. sin. uśuja [Por.] ♦ rum. alina ♦ etim. < lat. allenare

aljina2 (juo aljin, jel aljină) [akc. aljina] (gl. p. ref.) — kačiti, okačiti, zakačiti ◊ la Sîmdzîjana kuljeźim florj šî bujedz, šî lje aljinăm la vratnjică — na Ivanjdan beremo cveće i bilje, i kačimo ga na vratnicama [Mlava] ♦ dij. var. anjina ♦ sin. atîrna [Por.]

ama [akc. ama] (vez.) — ama, veznik a. za isticanje suprotnosti; ali ◊ du-će la lukru, ama ogođašći-će frumuos — idi na posao, ali se lepo doteraj ◊ vîăd juo śe aj đi gînd, fîă aša, ama nu faśa pakaće niś kuj — vidim ja šta si naumio, uradi tako, ali nemoj nauditi nikom [Crn.] b. za pojačanje tvrđenja, pitanja, čuđenja ◊ ama, kînd îc spun juo, aša je — ama kad ti ja kažem, tako jemama, skraćeni oblik ◊ ma nu puaće aša să fije, šî gata — ma ne može tako da bude, i gotovo [Por.] ♦ rum. ama ♦ etim. < tur. amma < Arap. ämmā „ali, samo” (Škaljić1979)

(izr.) Ušuor je đi vorbit, ama grjeu đi fakut. — Lako je reći, ali je teško uraditi. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

aman [akc. aman] 1. (uzv.) — aman, uzvik prekljinjanja: pobogu! zaboga! milost! ◊ aman, brje, lasî-će đi minje, nu ma nîkažî — aman, bre, mani me se, nemoj me mučiti 2. (pril.) (fig.) šipak; nikad, nikako ◊ aman îc măj întuarśe jel banji — šipak će ti on vratiti pare ◊ ja pljekat mujarja, aman măj vinje la jel — napustila ga je žena, nikad mu se neće vratiti [Por.] ♦ rum. aman ♦ etim. < tur. aman < ar. ämān „milost, sigurnost” (Škaljić1979)

amar (mn. amarurj) [akc. amar] (i. m.) — 1. gorčina, gorak ukus (obično za namirnice) ◊ amaru-n lapće je đin jarbă, kare a paskuto uoilji — gorčina u mleku je iz trave koju su pasle ovce 2. (fig.) gorak i čemeran život ◊ am pljakat ku amaru-n minje — otišao sam pun gorčine [Crn.] ♦ dij. var. amară ◊ an trajit numa ku durjerj šî amară — živeo sam samo s bolom i gorčinom [Por.] ♦ rum. amar ♦ etim. < lat. amarus

(stih)
Injimjuară, injimjuară,
Śe staj tristă šî amară,
Śe grja buală ći dobuară?

Srce moje, srculence,
Što si tužno, ogorčeno,
Koja li te boljka lomi?

(Iz pesme „Injimjuară” — „Srce moje”, kaz. M. Trailović, Lubnica, zapis F. Paunjelović, 2004) [Crn.]

amarî (juo amarîăsk, jel amarîašće) [akc. amarî] (gl. p. ref.) — 1. zagorčati, učiniti gorkim (za namirnice) ◊ a pus kare a pus în dzamă njišći bujedz, šî ja sa amarî — neko je stavio u čorbu nekakve travke, i ona je zagorčala 2. (fig.) učiniti život čemernim, gorkim ◊ traju mj-a amarît ku bjecîja a luj — život mi je zagorčao svojim pijanstvom [Por.] ♦ rum. amărî ♦ etim. < lat. *amarire

amarît (amarîtă) (mn. amarîc, amarîće) [akc. amarît] (prid.) — gorak 1. ukus pića ili hrane ◊ rakiu amarît ku peljin — rakija sa ukusom pelina 2. (fig.) čemeran, tegoban, mučan ◊ viîaca mi amarîtă — život mi je mučan [Crn.] ♦ dij. var. amară  [Por.] ♦ rum. amărât

amarjală (mn. amarjalje, amarjelurj) [akc. amarjală] (i. ž.) — gorčina, gorak ukus ◊ traju mjeu je amarjală guală — moj život je sama gorčina [Por.] ♦ rum. amăreală

ambarj (mn. ambarje) [akc. ambarj] (i. s.) — ambar, drvena zgrada za zrnastu hranu ◊ în ambarj s-a cînut maruncîš: grîu, ovîăsk, sakară, da kukurudzu s-a cînut în kuoš — u ambaru se držalo zrnevlje: žito, ovas, ječam, a kukuruz se držao u košu [Por.] ♦ rum. hambar ♦ etim. < mađ. hambár, tur. hambar

Slika: 12) Ambarj đi grîu la kraku Đulji, în Topoljnjica. — Ambar za žito na brdu Đula u Topolnici, opština Majdanpek, istočna Srbija. Snimio: Durlić, 2005

amecală (mn. amecîălurj) [akc. amecală] (i. ž.) — vrtoglavica, ošamućenost, nesvestica ◊ ma prins amecala kînd am vadzuto — zavrtelo mi se u glavi kad sam je video [Crn.] ◊ nu-m plaśe mînkarja kam lungă vrjame, šă đi fuame ma prinđe kînd šî kînd amecala — ne prija mi hrana već duže vreme, i od gladi me katkad hvata vrtoglavica [Por.] ♦ rum. ameţeală

amecî (juo amecîăsk, jel amecîašće) [akc. amecî] (gl. p. ref.) — onesvestiti (se), (iz) gubiti svest, dobiti vrtloglavicu ◊ đintr-odată amecîj, šî kadzuj pi pomînt — od jednom mi se zavrtelo u glavi, i padoh na zemlju [Por.] ♦ dij. var. amecăštje, amecăsc [Kmp.] ♦ rum. ameţi ♦ etim. < lat. *ammattire (< mattus „beat”)

amecît (mn. amecîc) [akc. amecît] (prid.) — ošamućen; opijen; polusvestan ◊ amecît đi lovitură — ošamućen od udarca ◊ amecît đi durjarje — ošamućen od bolova [Crn.] ◊ stă amecît šî puzumenjit — stoji ošamućen i izbezumljen ♦ sin. bjat, turbat, luvat, dus, kîpijat, šukjat [Por.] ♦ rum. ameţit

amin (mn. aminjе, aminurj) [akc. amin]   — 1. (uzv.) amin! amen! neka tako bude! - uzvik kojim počinju ili se završavaju mnoge religijske molitve ili magijske formul e 2. (pril.) svršeno, gotovo   [Por.] ♦ rum. amin ♦ etim. < slov. aminŭ < Hebr. amen

amintrîlja [akc. amintrîlja] (pril.) — drugačije, na drugi način [Kmp.] ♦ var. ajmintrja [Por.] ♦ rum. altmintrelea ♦ etim. < lat. alteramente.

amînat (amînată) (mn. amînac, amînaće) [akc. amînat] (pril.) — kasno, pozno, dockan ◊ ažuns amînat — stigao je kasno, odocnio ◊ amînat je đi jel, nu-l măj skuaće njimika — kasno je za njega, ne može ništa da ga izvuče (spasi) ◊ vinu măj amînat — (komp.) dođi kasnije ♦ up. mînje [Por.] ♦ rum. amânat

amînata (juo ma amînaćedz, jel sa amînaćadză) [akc. amînata] (gl. p. ref.) — kasniti, zakašnjavati ◊ nu ći amînata, ma ruog đi ćinje — nemoj kasniti, molim te ◊ grabjesk, nu kućedz să ma amînaćedz — žurim, ne smem da zakasnim ◊ uom ljenuos, sa amînaćadză in tuota dzîua la lukru — lenj čovek, svakog dana kasni na posao [Por.] ♦ rum. amânăta ♦ etim. < ? lat. *ad mane; alb. mënoń

amînatarje (mn. amînatărj) [akc. amînatarje] (i. ž.) — kašnjenje, zakašnjavanje ◊ n-o sî trjakă bun školari nuoštri, ku atîta amînatarje đi ij — neće dobro proći naši đaci, sa tolikim njihovim zakašnjavanjem ♦ var. amînatat [Por.] ♦ rum. amînare

amînduoj (ž.r. amîndoă) [akc. amînduoj] (br.) — obojica, oba, obadva; oboje ◊ a venjit amînduoj într-o dzî — došla su obojica istog dana ◊ amîndoă a supt la o cîcă — obe su sisale jednu sisu [Por.] ♦ rum. amândoi ♦ etim. < lat. *amindoi (< *ambi + dui)

amnari (juo amnarjesk, jel amnarjašće) [akc. amnari] (gl. p. ref.) — (zast.) 1. oštriti kosu kamenim brusom ◊ kopilu kosîašće, ama înga nu šćije să amnarjaskă kuasa binje — dete kosi, ali još ne zna dobro da brusi kosu 2. kovačkim načinom spajati dva metalna dela ◊ šîna la ruata đi kar je amnarită la duauă luokurj — kolska šina spojena je na dva mesta 3. (fig.) podvaljivati nekom, ljuto varati nekog ◊ bagă sama binje, să nu ći amnarjaskă vrunu — pazi dobro, da te neko ne prevari ◊ nu amnari lumja — nemoj varati ljude [Por.]

amnarj (mn. amnarjе) [akc. amnarj] (i. s.) — 1. ocilo, ognjilo, kresivo; čelični predmet u obliku potkovice kojim se udara o kremen da bi se izazvale varnice; varnicama se palio trud, a ovim se palila vatra; (izob.) obavezni deo pušačkog pribora ◊ fîră amnarj nu faś fuoku — bez ocila nema vatre [Crn.] 2. kovački izrađena metalna šipka čiji se jedan kraj zanituje na platnu kose, a drugi, zakrivljeni, uvlači pod grivnu u koju je kosa usađena ♦ (demin.) amnaruc, amnaruš, amnarjel ◊ am avut un amnaruc, šî l-am pjerdut — imao sam jedno ocilče, i izgubio ga [Por.] ♦ / a + mînarj ♦ rum. amnar ♦ etim. < lat. manuale

(izr.) Nu skapîră amnarju la tuata pjatra. — Ne kreše ognjilo o svaki kamen. (Rudna Glava, zaps: Durlić) [Por.]
Slika: 13)

amnjadzîc (mn. amnjadzîcă) [akc. amnjadzîc] (i. s.) — 1. podne kao doba dana ◊ măj un śas pănă la amnjadzîc — još jedan sat do podne ◊ înainće đi amnjadzîc — pre podne ◊ pînă-n amnjadzîc — do podne ◊ dupa amnjadzîc — posle podne 2. ručak, obed u podne ◊ duśe amnjadzîtu la sîpatuorj — nosi ručak kopačima ◊ vrjamja đi amnjadzîc — vreme je za ručak 3. a. zenit ◊ suarlji la amnjadzîc — sunce je u zenuitu b. jug, strana sveta ◊ a zburat kîtra amnjadzîc — odleteo ka jugu ♦ supr. mnjadza nuopcîsever ♦ skr. var. (ret.) amnjadz ◊ amnjadzîca nuopcî — (demon.) ponoćnica, šumska majka (Tanda) [Por.] ♦ dij. var. amnjaz [Kmp.] ♦ dij. var. nămljadzîc (Ranovac) [Mlava] ♦ rum. amiază ♦ etim. < lat. ad mediam diem

amnjadzîca (juo amnjadzîc, jel amnjadzîcă) [akc. amnjadzîca] (gl.) — ručati ◊ nuoj vom amnjadzîca fara ćinje — mi ćemo ručati bez tebe ♦ up. amnjadzjc [Por.]

amnjaz [akc. amnjaz] (i. m.) — 1. podne, doba dana 2. jug, strana sveta [Kmp.] ♦ dij. var. amnjadzîc [akc. amnjadzîc] [Por.] ♦ dij. var. nămljadzîc [Mlava] ♦ rum. amiază ♦ etim. < lat. ad mediam diem

amparacîje (mn. amparacîj) [akc. amparacîje] (i. ž.) — carstvo, carevina, careva imovina, kraljevina; imperija ◊ amparatu a pjerdut amparacîja — car je izgubio carevinu ♦ var. împaracîje [Por.] ♦ rum. împărăţie

amparat (mn. amparac) [akc. amparat] (i. m.) — vladar, imperator ◊ pin povješć kopilarješć sa pumenjašće măj mult caru, da pin kînćiše lăutarješć, amparatu — kroz priče za decu više se pominje car, a kroz lautarske pesme, imperator ♦ var. împarat [Por.] ♦ rum. împărat ♦ etim. < lat. imperator

(stih)
Janśu, majki, śe-j vorbja:
Njiś banji n-am kjeltuit,
Njiś fjaćilji n-am urît,
Numa sara însarat,
Un pustînj đi amparat,
La aramaš ma luvat:
Đe pi Stanka oj săruta,
Amparacîja jel mj-o da;
Da đi Stanka v-o skapa -
Frumuos kapu mj-el luva!

Janko majci govoraše:
Nit’ sam pare potrošio,
Nit’ sam cure omrznuo,
Nego kad je noćca pala
Naleteh na pustoh cara,
Što opkladu mi ponudi:
Ako Stanku ja poljubim,
Daće meni carevine,
Ako Stanka mi utenke -
Onda glavu da mi skine!

Đin kînćik „Kînćiku lu Janśo-l bat”, iz pesme „Pesma Janka pijanoga”, kaz. Gergina Durlić, Rudna Glava, zapis: Durlić, 1982) [Por.]

amšîcă (mn. amšîc) [akc. amšîcă] (i. ž.) — kurva, žena lakog morala ◊ îmblă ka amšîca prîn sat, ku kuada răđikată — lunja ko kurva kroz selo, s podignutim repom [Mlava]

amucî (juo amucîăsk, jel amucîašće, ) [akc. amucî] (gl. p.) — zanemeti, omutaviti, izgubiti glas ili sposobnost govora ◊ kînd s-a-ntînjit ku lupi-n munće, uomu đi frikă amucît, š-a ramas înkrîmenjit în luok — kad se sretao s vukovima u planini, čovek je od straha zanemeo, o ostajao skanjemen u mestu [Por.] ♦ rum. amuţi ♦ etim. < lat. *ammutire (< mutus „mut”)

amucîrje (mn. amucîrj) [akc. amucîrje] (i. ž.) — mutavost, onemelost, stanje nastalo gubitkom sposobnošću govora, glasa ili zvuka ♦ var. amucală [Por.] ♦ rum. amuţire

amucît (amucîtă) (mn. amucîc, amucîće) [akc. amucît] (prid.) — omutavio, zanemeo, izgubio glas, ili sposobnost govora ◊ amucît đi frikă — zanemeo od straha ♦ / a + mut + it [Por.] ♦ rum. amuţit

amunka [akc. amunka] (pril.) — 1. (pril.) — teško, otežano, s mukom, naporno ◊ ku aša lukratuorj, amunka gaćešć sapatu — sa takvim radnicima, teško ćeš završiti kopanje ◊ astîdz amunka sa gasîašće lukru — danas se teško nalazi posao 2. (i. ž.) — mučnina, muka ◊ a baut prja mult, šî akuma ij amunka — pio je previše, i sad mu je muka ♦ sin. grjeu, kin ♦ supr. ljesnje [Por.] ♦ rum. amunca ♦ etim. < slov. monka

(izr.) Amunka kînd altu sa kîntă la gruapa tja. — Muka je kad drugi kuka na tvom grobu. (Rudna Glava, zapis: Durlić) [Por.]

amurcală (mn. amurcîălurj) [akc. amurcală] (i. ž.) — utrnuće; osećaj slabosti u mišićima, praćeno trnjenjem i drhtavicom, malaksalost; obamrlost ◊ ma prinsă o amurcală — uhvatila me je neka malaksalost ◊ sîmt amurcală în piśuarje — osećam trnjenje u nogama [Crn.] ♦ rum. amorţire ♦ etim. < lat. ammortire

amurcî (juo amurt, jel amurće) [akc. amurcî] (gl.) — 1. utrnuti, postati neosetljiv na dodir, obamreti ◊ mi amurće mîna stîngă — trne mi leva ruka ◊ amurće gura, kît je đi akru — usta trnu, koliko je kiselo [Crn.] 2. (fig.) skameniti (se) ◊ kînd jarna-n munće audzî lupi kă urlă đi fuame, amurc tuot, šă înkrîmenješć đi frikă — kad zimi u planini čuješ vukove kako zavijaju od gladi, utrneš sav, i skameniš se od straha [Por.] ♦ rum. amorţi ♦ etim. < lat. *ammortire (= admortire)

amurcît, amurcîtă (mn. amurcîc, amurcîće) [akc. amurcît] (prid.) — utrnut, ukočen ◊ pišuoru al đirjept mi amurcît — desna noga mi je utrnuta ◊ am amurcît đi šađarje — ukočio sam se od sedenja ♦ (fig.) ne razmišlja ◊ amurcît ješ tu în kap đi kînd iš fakut — „ukočen” si ti u glavu od rođenja [Crn.] ♦ rum. amorţit

an (mn. anj) — 1. (i. ž.) — (kal.) godina ◊ ano-sta — ova godina ◊ anu đi dzîlje — godina dana ◊ anu trjekut — protekla godina ◊ la anu — na godinu, za godinu (dana) ◊ măj are anj — ima godine, poživeće još ◊ s-a înpucînat anji — smanjio se preostali broj godina, približila se smrt ◊ an tîrdzîu — godina u kojoj kasni zrenje poljoprivrednih kultura ◊ a trjekut anj šî anj — protekle su godine i godine, prošlo je mnogo vremena ◊ pomana la anu — godišnji pomen, daća na godišnjici smrti ◊ žumataće đi an — pola godine ◊ a ješît anu — istekla je godina, navršila se ◊ la svîršîtu anuluj — na kraju godine ♦ (la) anj đi bîtrînjacă — (u) stara vremena, davnina ◊ anol nou — nova godina 2. (pril.) lane, prošle godine ◊ aja a fuost an — to je bilo prošle godine ◊ (u izr.) pănă măj đ-a-l an fusă lu tuoc binje — do pre neku godinu beše svima dobro [Por.] ♦ rum. an ♦ etim. < lat. annus

(zdrav.) La mulc anj ku sînataće! — Na mnogo godina, u zdravlje! (Na slavi, pri ispijanju pića u društvu, Gornju Poreč, zapis: Durlić) [Por.]

Ana [akc. Ana] (i. ž.) — (antr.) Ana, l.i. biblijskog porekla, ušlo u narod preko hrišćanske crkve ◊ Ana a fost nume đes dat la fjaće — Ana je bilo ime koje se često davalo devojčicama ◊ đin nume Ana a ješît poljikre Anjica šî Anuca — iz imena Ana nastali su nadimci Anica i Anuca [Por.] ♦ rum. Ana ♦ etim. < Heb. Hannah, hanna „milost, zahvalnost” (Sursa: sr.wikipedia)

ancărc [akc. ancărc] (pril.) — (kal.) preklane, pretprošle godine, pre dve godine ♦ var. alan [akc. alan] ♦ (augm.) ancarcuonjpre mnogo godina, pre neodređenog broja godina, ali ne u tako dalekoj prošlosti [Por.] ♦ rum. anţărţ ♦ etim. < lat. anno tĕrtio, în anu al treilea

(opis) Măj mulc dzîk kî je la nuoj „ancărc” înainće đi duoj anj, da alcî spun kj sînt duoj anj „alan”, da „ancărc” sînt trij anj, la urmă, jastă mulc kare ginđesk kî je „ancărc” ku „alan” tot una! — Većina kaže da „ancărc” znači „pre dve godine”, ali neki vele da su dve godine „alan”, a da je „ancărc” vreme od tri protekle godine, na kraju, ima mnogo onih koji misle da obe reči, i „ancărc” i „alan” znače jedno te isto! (kaz. Borislav Paunović, Rudna Glava, r.s. Tanda, zapis: Durlić, 2011) [Por.]

andarmală (mn. andarmalje) [akc. andarmală] (i. ž.) — (tehn.) andramolja, dronjak; starudija ◊ šupa pljină đi andarmalje, njimik nu je đi vro trjabă — šupa je puna andramolja, ništa nije za neku upotrebu [Por.] ♦ dij. sin. andîrmuanje [Mlava]

andîra (juo ma andîr, jel sa andîră) [akc. andîra] (gl. p. ref.) — 1. zadirkivati, izazivati, provocirati ◊ kopilo-la sî andîră đi minje — ono dete me zadirkuje ◊ nu ći andara — ne provociraj ◊ andîră pi draku — izaziva đavola [Crn.] 2. var. andără ◊ nu măj ma andăr đi jel — neću ga više zadirkitvati ♦ sin. dîra [Por.]

andîrmuanje (mn. andîrmuanje) [akc. andîrmuanje] (i. ž.) — andramolje, dronjci, starudija; delovi neke stare naprave ◊ nu puot să-c spun njimik dă razbuoj pănă no-l vjedz, kî are mulće andîrmuanje pră jeal — ne mogu ništa da ti kažem o razboju dok ga sam ne vidiš, jer ima mnogo andrmolja na njemu [Stig] ♦ dij. var. andarmalje (Tanda) ♦ sin. ondoroasă [Por.] ♦ etim. < grč. chondromallon

Andrij [akc. Andrij] (i. m.) — (antr.) Andrija, muško lično ime ♦ var. Andrej, (skr.) Andra, (augm.) Anrdijan, (demin.) Andrijucă, Andrucă, Andrejkă ♦ potomci: alu Andrij, Andrijuonji, posrb. prezime: Andrijević, Andrejević [Por.] ♦ / < Andreibibl. ime, koje je u rumunsku kulturu ušlo posredstvom slovenskog crkvenog uticaja (Iordan1983, s.v) (exp. Durlić ) ♦ rum. Andrea ♦ etim. < grč. andros „predmetak u složenicama: čovek-muškarac” (Vujaklija1980, s.v. андро-) (expl. Durlić)

Andrijuonji [akc. Andrijuonji] (i. m.) — (antr.) Andrejevci, Andrejevići, vlaško prezime familija u Osniću, Šarbanovcu, Podgorcu i Valakonju, čiji se predak zvao Andrej ili Andrij ◊ Andrijuonji đin saćilji nuaštrje, nu sînt tot o rudă — Andrejevci iz naših sela nisu jedan rod [Crn.] up. Andrjej, Andra ♦ rum. Andreianu

andrjauă (mn. andrjalje) [akc. andrjauă] (i. s.) — (kal.) (zast.) 1. decembar ◊ andrjaua je luna đi la urmă în an, ku ja s-a-nkjeptorat anu pi kîljindarju ăl babjesk — „andreja” je poslednji mesec u godini, njime se završavala godina u bapskom kalendaru 2. „andreja”, deo decembra (po sadašnjem kalendaru između 5. i 25.), vreme kada su se parili vukovi ◊ andrjaua đe mult s-a kjemat šă doă stamînj pi luna đi la urmă în an kînd s-a višnjit lupi — „andrejom” su se nazivale i dve nedelje u poslednjem mesecu u godini, kada su se parili vukovi [Por.] ♦ rum. andrea

(ver.) Andrjauă je vrjamja kînd s-a višnjit lupi; atunśa a fuost măj rîăj, da š-aša aj nuoštri a tras rău đi lupj, pănă a trajit pi la munće š-a pazît vićilji. Đi rău luor a cînut pista andrjalje šî sîrbatuorj, n-a lukrat gata njimika pi lînga viće šî pi lînga kasă. — „Andreja” je bilo vreme kada su se parili vukovi; tada su oni bili najopasniji, a i onako su naši trpeli veliko zlo od vukova, dok su živeli po planinama i bavili se stokom. Zbog toga su se ti dani praznovali uzdržavanjem od gotovo svih poslova oko stoke i oko kuće. (Rudna Glava, kaz. Paun Rucić, zapis: Durlić, 1994) [Por.]

andrjeauă (mn. andrjealjе) [akc. andrjeauă] (i. ž.) — velika drvena igla, duguljastog oblika sa šiljatim krajevima i rupom na sredini, kojom su muškarci pleli debele čarape ili rukavice ◊ andrjeauă je ak mare ku kare s-a fakut la śarapj šî manušă gruasă — „andreja” je velika igla sa kojom su se plele debele čarape i rukavice (Krivelj) [Crn.] ♦ var. andrjauă [Por.] ◊ juo ku andrjaua kuos la măturj — ja sa velikom iglom opšivam metle (Laznica) [Hom.] ♦ up. ak ♦ rum. andrea

Slika: 14) Pi sljikă: andrjaua, fakută đi mîna lu Pîătru Njamcu, Lăznjiśanu kare trajašće la Măjdan. — Na slici: velika igla, izradio Petar Njamculović iz Laznice, koji živi u Majdanpeku. Snimio: Paun Es Durlić, Majdanpek, 17. VI 2013.

Androbješći [akc. Androbješći] (i. m.) — (аntr.) Androbići, vlaško prezime jedne familije u Podgorcu, potomstvo Vlaha po imenu ili nadimku Andruaba, nejasnog porekla i značenja ◊ Androbješći sînt vrjanjiś uaminj, šî trajesk binje ku tuoc — Androbići su vredni ljudi, i žive u slozi sa svima [Crn.]

Anđel [akc. Anđel] (ž.r. Anđeljija) [akc. Anđeljija]— (antr.) l.i. Anđel ◊ mošu Anđel ku baba Anđeljija n-avut kopij — čiča Anđel i baba Anđelija nisu imali dece [Por.] ♦ rum. Angeliu

Anđeluonji [akc. Anđeluonji] (i. m.) — (antr.) Anđelovići, vlaško prezime familije u Valakonju, čiji je rodonačelnik bio Vlah po imenu Anđel ◊ Anđeluonji a fuost trij frac, šî tuoc a lukrat în majdan — bilo je tri brata Anđelovića, i svi su radili u rudniku [Crn.] ♦ rum. Angelovici

anđeljiaće [akc. anđeljiaće] (pril.) — (zast.) lagano, bez žurbe, ležerno; pažljivo ◊ mînă anđeljiaće, kî jastă gjacă pi drum — vozi lagano, jer ima leda na putu ♦ sin. înśet [Crn.] ♦ dij. var. ănđeljeće (Tanda) [Por.] ♦ dij. var. pinđeljeće (Debeli Lug) [GPek] ♦ rum. îndelete ♦ etim. < ? slov. lĕto; alb. letë

Anđeljija [akc. Anđeljija] (i. ž.) — (antr.) žensko l.i. Anđelija, pandan muškom imenu Anđel ◊ Anđeljija a fuost mujare ćinîră kînd a ramas văduvă — Anđelija je bila mlada žena kada je ostala udovica [Por.]

Anđeljijuonji [akc. Anđeljijuonji] (prid.) — (antr.) Anđelijini, vlaško prezime familije Anđelići u Osniću, doseljene u drugoj polivini XIX veka iz susednog područja u Bugarskoj, nastalo po imenu žene koja se zvala Anđelija (vl. Anđeljija) ◊ kînd a venjit, Anđeljijuonji đi la sat a kapatat imanje în utrina Babi-Juanji — kad su se doselili, Anđelijini su od sela dobili zemlju u Baba-Joninoj utrini [Crn.]

Angel [akc. Angel] (i. m.) — (antr.) Anđel, lično ime koje je u narod ušlo pod uticajem hrišćanske crkve ◊ mošu Angel a trait mult — čiča Angel je dugo živeo ♦ / < grč. angelos — „vesnik” ♦ var. Anđel [Por.] ♦ rum. Anghel ♦ etim. < grč. angelos

Angeluonji [akc. Angeluonji] (i. m.) — (antr.) Angelovci, Angelovići, Angelovi potomci; vlaško prezime jedne familija u Osniću, čiji je rodonačelnik bio Vlah po imenu Angel koji se, u XIX veku, sa užom porodicom doselio iz vlaškog područja severozapadne Bugarske ◊ Angeluonji au kîăš lîngă drumu Babi-Juanji — Angelovci imaju kuće pored Babajonskog puta [Crn.] ◊ Angeluonji, familja lu Angel Cîganu, kovaśu đi vrodată în Arnaglaua — Angeloni, familija Angela Ciganina, nekadašnjeg kovača u Rudnoj Glavi [Por.] ♦ rum. Angheloiu

Anol Nou (mn. Anjaj Noj) [akc. Anol Nou] (i. m.) — (kal.) Nova Godina ◊ Anol Nou je dzîua đi-ntînj pi kîljindarj ku kare înśape sî sa sokoćiaskă anu — Nova godina je prvi dan u kalendaru kojim počinje da se računa godina ◊ đemult dzîua kare a sîrbatorito aj nuoštri ka anol nou, a kadzut la Sîn-Vasîj — nekada dan koji su naši slavili kao novu godinu, padao je na Svetog Vasilija [Por.] ♦ rum. Anul Nou

Anta [akc. Anta] (i. m.) — (antr.) Anta ◊ Anta je poljikra lu uom kare je la karće skris ka Antonije, dar aăla nume la rumînj a venjit pista bisîarikă — Anta je nadimak čoveka koji je kršten kao Antonije, a to ime je kod Vlaha došlo posredstvom crkve ◊ mujarja lu Anta sa kjamă Antonjasa — Antonova žena zove se Antonica [Por.] ♦ rum. Antonie ♦ etim. < lat. antonius < grč. antonis „spreman za borbu” (Sursa: sr.Wikipedia)

antaljira (juo antaljirjedz, jel antaljirjadză) [akc. antaljira] (gl. p.) — internirati, odvoditi u logor (za vreme rata); zarobiti; zatvoriti ◊ njamcî antaljira lumja far đi vină numa pintru partizanj — Nemci su internirali nevine ljude samo zbog partizana [Por.] ♦ rum. interna

antaljirit (antaljirită) (mn. antaljiric, antaljiriće) [akc. antaljirit] (prid.) — interniran, zarobljen u ratu i odveden u logor ◊ la antaljirit Bugari, š-a murit în lager — internirali su ga Bugari, i umro je u logoru ♦ var. întaljirit, întîljirit [Por.] ♦ rum. internat

Antonješći [akc. Antonješći] (i. m.) — (antr.) Antonijevci, Antonijevići, vlaško prezime familija u Podgorcu i Brestovcu, čiji se predak zvao Anta, hip. od Antonije ◊ alu Anta — Antini [Crn.] ♦ rum. Antonești

Anucă [akc. Anucă] (i. ž.) — (antr.) Anuca, l.i., demin. od bibl. imena Ana ◊ pi fata kare a fuost bućedzată Ana, a putut s-o poljikradză Anjica or Anuca — devojčici krštenoj imenom Ana, mogli su da tepaju Anica ili Anuca ◊ fir đi firu alu vro Anucă s-a kjemat Anucuonji, dupa śe poljikră s-a prizuvit la karće Anucić — potomci Anuce zvali su se Anuconi, od kog nadimka je nastalo posrbljeno prezime Anucić [Por.] ♦ rum. Anuţă

Anucoj (mn. Anucoji) [akc. Anucoj] (i. m.) — Anucoj, vlaško prezime prahovskih familija Anucojević i Anucojić, koje se u novije vreme proširilo i na porodice Strečanović i Brzulović; prezime je nastalo po l. i. Anuca (demin. od Ana), kako se, po predanju, zvala neka žena koja se iz Vlaške doselila u Prahovo ◊ jel jestă njepotu lu Pătru Anucoju — on je unuk Petra Anucoja [Kmp.] ♦ rum. Anuţei

anunca (juo anunc, jel anuncă) [akc. anunca] (gl. p.) — (zast.) oglašavati, objavljivati ◊ kînd s-a fakut nunta, s-anuncît pin lume, sî sa šćije śe o să fije — kada se spremala svadba, oglašavala se po narodu, da bi se znalo šta se sprema [Por.] ♦ rum. anunţa ♦ etim. < lat. annuntiare

anji (mn.) (i. ž.) [akc. anji] — (bot.) godovi; god, znak godišnjeg rasta debla drveta u širinu, godišnji prsten ◊ numarăm anji lu ljiemn đi pi bušćanu luj — brojimo godine drveta sa njegovog panja [Por.]

Slika: 15) Anji pi bušćan — godovi na panju, slika preuzeta sa sajta Albazar (13. XI 2013)

Anjica [akc. Anjica] (i. ž.) — (antr.) (demin.) Anica ◊ pi paramamî-mja a bućedzato Ana, ma j-a dzîs đi milă Anjica, š-aša j-a ramas păn-la muarće — moju prababu su krstili Ana, ali su je od milošte zvali Anica, i tako joj je ostalo do smrti [Por.] ♦ rum. Aniţa

anjin (mn. anjinj) [akc. anjin] (i. m.) — (bot.) jova, joha (Alnus incana, Alnus glutinosa) ◊ cîn minće đin kopilarije un anjin mare, jerja sîngur în mižluoku ljivjedzî, nalt šî krjengarat, ku pualjilji rîđikaće đi la pomînt, supt kare a fuost umbra gruasă — pamtim iz detinjstva jednu veliku jovu, beše usamljena sred livade, visoka i razgranata, sa krošnjom odignutom od zemlje, pod kojom je bila debela hladovina [Por.] ◊ Valja ku anjinu — izvorno vlaško ime crnorečkog sela Valakonje: „Dolina jove” [Crn.] ♦ rum. anin ♦ etim. < lat. *alninus < alnus

(opis) Đi-n kuažă đi anjin mujerlji đe mult a fakut farbă njagră. — Od jovovine su žene nekad pravile crnu boju. [Por.]
Slika: 16) Anjin —jova (Alnus glutinosa), slika preuzeta sa sajta wikipedia (31. X 2012.)

anjina (juo anjin, jel anjină) [akc. anjina] (gl. p. ref.) — okačiti (se), kačiti neki predmet na visini ◊ nu anjina trasta-ja atîta đi sus, n-o sî puot s-o aźung — nemoj kačiti tu torbu tako visoko, neću moći da je dohvatim ♦ sin. atîrna [Por.] ♦ dij. var. aljina (aljin, aljină) Samarinovac [Kmp.], Ždrelo [Mlava] ♦ rum. anina ♦ etim. < lat. *anninare (< ad + *ninna „kolevka”)

anjinat (anjinată) (mn. anjinac, anjinaće) [akc. anjinat] (prid.) — okačen, obešen o nešto, visi ♦ sin. atîrnat, spîndzurat [Por.] ♦ rum. aninat

anjinjiš (mn. anjinjišurj) [akc. anjinjiš] (i. s.) — (bot.) jovovina, deo šume u kome preteže jova ◊ anjinjiš je luok unđe jastă mulc anjinj — jovovina je mesto gde ima dosta jove [Por.] ♦ rum. aniniș

Apa albă [akc. Apa albă] (i. ž.) — (hidr.) Bela voda, potok u ataru Majdanpeka ◊ Apa albă a fuost ogaš kare avut izvuor la Kulmeźij, š-a tunat în Šaška đi đirjapta, la Stîlp — Bela voda je bio potok, koji je izvirao na Kulma Hadžiji, a ulivao se sa desne strane u Šašku kod Stlpa ◊ unđe a mjers vrodată Apa albă, akuma je kuopu lu Rudnjik, ogašu s-a pjerdut — gde je nekada tekao potok Bela voda, sada je kop Rudnika, potok se izgubio ◊ nume „apa albă” rumînji dau la tuot ogašu kare la fund are pjetre albe — ime „bela voda” Vlasi daju svakom potoku koji na dnu ima belo kamenje ♦ up. apă albă [Por.] ♦ rum. Apa albă

apara (juo apîr, jel apîră) [akc. apara] (gl.) — braniti, štititi, čuvati ◊ apîră kopiji đi kînj — brani decu od pasa ◊ sî apîră đi rîalje — brani se od zla ◊ apîră lumja đi dušmanj — brani narod od neprijatelja ◊ sî apîră karje kum puaće — brani se kako ko može ◊ golman, apîră guolu la luptă — golman, brani golu na fudbalu ◊ ku fum apîră satu đi śumă — dimom brani selo od kuge ◊ ma apîr đi napastă — branim se od nepravde [Crn.] ◊ duamnje apîră — bože sačuvaj ◊ apără-nji duamnje — sačuvaj nas bože ♦ sin. pazîa [Por.] ♦ dij. var. apăra [Kmp.] ♦ rum. apăra ♦ etim. < lat. aparare

apastuol (mn. apastuolj) [akc. apastuol] (i. m.) — apostol, Hrostov učenik ◊ dojsprîaśe apastuolj — dvanaest apostola [Por.] ♦ rum. apostol ♦ etim. < slov. apostolŭ

Šî jar sînta Sîmbîtă,
Šă-lje 366 đe dzîlje,
Śe-s pe anu đe dzîlje:
Tuaće să fije într-ažutuorj
S-adukă pe [Njiđelku]
Unđe nuoj ăl kjemăm!
Šî patrudzăś šî šapće đe angelj,
Patrudzăś šî šapće đe grjeś,
Patrudzăś šî šapće đe duminjiś,
Patrudzăś šî šapće đe vinjirj,
Patrudzăś šî šapće đe milostînś,
Š-aj dojsprăśe apastuolj,
Šî Sîmpjetro-l skrijetuorj,
Šî svići Jovanu îmboćedzătuorj -
Tuaće să fije într-ažuturoj
Pintru [Njiđelku], săl kaće.

I, оpеt, svеtа Subоtа.
I оnih 365 dаnа
Kоlikо ih је u gоdini dаnа:
Svi dа pоmоgnu,
Dа [Nеdеlјkа] dоvеdu
Оvdе kоd nаs!
I 47 аnđеlа,
47 grеšnikа,
47 nеdеlја,
47 pеtаkа,
47 milоstinki,
I 12 аpоstоlа,
I svеti Pеtаr spisаtеlј,
I svеti Јоvаn krstitеlј –
Svi dа budu u pоmоći,
[Nеdеlјkа] dа trаžе.


(Stih iz „Marturije”, kaz. Persa Šaronić, r. 1895. Crnajka, obr. Durlić, „Razvitak”, 213-214, Zaječar 2003).

apaš (mn. apaš) [akc. apaš] (i. m.) — bitanga, varalica ◊ aša apaš n-a măj vadzut lumja pănă akuma, minće šă fură ka njima — takvu bitangu još nije video svet do sada, laže i krade ko niko ♦ sin. ajman, mangă [Por.] ♦ rum. apaș

apatjekă (mn. apatjeś) [akc. apatjekă] (i. ž.) — apoteka, prodavnica lekova ◊ ma duk în apatjekă, să kumpîr ljakurj — idem u apoteku da kupim lekove [Por.] ♦ rum. apotecă ♦ etim. < nem. Apotheke

(stih)
Juo frumuos nu puot să fiu,
K-apatjeka juo nu šćiu!

Ja lepotu nemam neku,
Kad ne znam za apoteku.

(Iz pesme o ženi-frajli, kaz. Gergina Durlić, Zapis: Durlić)

apatuos (apatuasă) (mn. apatuoš, apatuasă) [akc. apatuos] (prid.) — vodnjikav, koji sadrži mnogo vode ◊ pjapino-sta je apatuos, šî nu je dulśe — ova dinja je vodnjikava, i nije slatka [Crn.] ◊ mj-a dat tata un luok apatuos, numa puot bruošćilji să krjesk în jel — dao mi je otac jednu vodnjikavu njivu, mogu samo žabe da gajim u njoj ♦ var. apuos [Por.] ♦ rum. apătos ♦ etim. < lat. aquatosus

apaurî [akc. apaurî] (gl.) ● v. paurî [Por.] ♦ rum. paurî

apă (mn. apе) [akc. apă] (i. ž.) — voda ◊ apă adînkă — duboka voda ◊ apă mare — velika (nadošla) voda ◊ apă ljină — tiha, mirna voda ◊ apă skundă — plitka voda, plićak ◊ apă kaldă — topla voda ◊ apă fjartă — prokuvana voda ◊ apă fjerbinće — vrela voda ◊ apă molkucă — mlaka voda ◊ apă klośită, klośitură — ustajala, bljutava voda ◊ apă dulśe — slatka, zašećerena voda ◊ apă sarată — slana voda ◊ apă akră — kisela voda ◊ apă ljimpiđe — bistra voda ◊ apă kurată — čista voda ◊ apă tulburje — mutna voda ◊ apă albă — bela voda (čest toponim) ◊ apă njagră — crna voda (zbog crnog kamenja u koritu vodotoka) ◊ apă rîstośită — rastoka, vododelnica ◊ apă înfundată — zajažena, zaustavljena voda; ponornica ◊ apă skumpă — skupa voda, voda iz apoteke ◊ apă întînjită — voda sa sastava dvaju potoka (ima magijsku moć, koristi se u bajanju) ◊ apă njinśepută — nenačeta voda, voda na izvoru, voda koju pre tog mesta nije zahvatio i nije pio niko (ima magijsku moć, koristi se u bajanju) ◊ apă întuarsă — voda koja se u vodotoku okreće u mestu; pridaje joj se magijsku moć, i koristi se u bajanju za vraćanje čini ◊ apă morcuagă (morcîšuagă) — mrtvačka voda, voda koja se zatekla u sudovima pri prolasku pogrebne povorke pored kuće (obavezno se baca) ◊ apă slubadzîtă — „oslobođena” voda, voda koja se u posebnom obredu izlivanja (libacije) namenjuje pokojnicima ◊ apa stuarsă — oceđena voda ◊ apa đi pi strješ — kišnica ◊ gura api — ušće ◊ pi apă la valje — nizvodno ◊ pi apă la đal — uzvodno ◊ a luvat apa — odnela voda ◊ înjekat în apă — udavljen u vodi ◊ sa dus pi apă — otišlo niz vodu ◊ a venjit apa — nadošla voda ◊ matka api — vodena matica; matica reke ◊ fara apă — bezvodan [Por.] ◊ apă mută — voda koja se uzima sa tri izvora i daje samrtniku koji teško umire ◊ apă boćedzată — krštena voda, uzima se na Bogojavljenje i čuva za lečenje ◊ apă skumpă — skupa voda, unosi se u domaćinstvo pokojnika tokom petrovdanskog posta [Crn.] ◊ apă spintă — plitka voda (Kobilje) [Stig] ♦ rum. apă ♦ etim. < lat. aqua

(izr.) A venjit apa šî la muara mja. — Došla je voda i na moju vodenicu (pružila se i meni zgodna prilika). (Zapis: Durlić, Rudna Glava) [Por.]

apă înpuškată (mn. apje înpuškaće) [akc. apă înpuškată] (i. ž.) — upucana, ubijena voda ◊ apă kurgatuare în kare vrîžîtuorju poknjašće ku puška, s-o „omuară” đi sî fakă ku ja đeskînćiśilji alji măj tarj — tekuća voda u koju vrač puca puškom, da je „ubije” da bi njome spremao najjače vradžbine ♦ (skr.) apă-npuškată [Por.]

(mag.) Apa puaće sî sa ja numa đi la luokurj adînsă, kare sînt pin funduanja śuośilor, afară đi lume, ši đi kare šćiu numa vrîžîtuori. Aša un fjelj đi luok je Rajkuva lînga Majdanpek. Kare vrja sî lukre akolo, trîabe sî đa đi al-aja kare poartă griža lu aritu mîjdanuluj, sî kaće đi la ja să-l lasă, d-aja puot numa aj măj tarj vrîžîtuorj sî kapiće. Ala kare je stapîna Rajkuluj š-alu aritu đi pi akoluo, sa kjamă Danjica, šî are skamn într-un žugastru batrîn la gura Rîmnarjeśi, unđe rîu tună-n Šaška, vro dzîaśe kilomjetre đi la Mîjdan kîtra rîsarit, pi drumu đi Arnaglaua. La ală šî la điskîntat vrîžîtuorju sa duśe la mižluoku nuopcî, šî aja đizbrakat în pjalja guală. Puaće-fi ala nu je la kasă, atunśa sa duśe đi măj mulće uorj. Kît je đi greu rău kare vrja săl fakă vrîžîtuorju – da la ala-ja kućedz sî će duś numa pintru alji măj grjalje rialje! – aša đi grja trîabe să fije ši datorija. Numa đi să-l lasă să omuare apa, vrîžîtuorju trăbe săj đa đin parća luj, đin lumja nuastră, sî manînśe śuava, kum ar fi: vrun kopil mik în ljagîn đin kasă ku uša njinkunjată, or ku ferješćilji đeškisă, or kă să-j đa să omuare măj mulc inš marj, kî jej sînt đi Danjica măj mare dulśacă. Multă lume kare a perit ku karîlji aproape đi žugastro-la, śkă, a perit kă un vrîžîtuorj đin Poreśa đi sus are ljigatură strînsă ku Danjica-ja! Dupa śe gaćašće ku Danjica, vrîžîtuorju sa duśe în Rajkuva, în luok kare la aljes, šî la mižluoku nuopcî sa đizbrakă-n pjalja guală, măj întînj dzîśe vrun đeskînćik adîns, šî pje urmă poknjašće đin puškă în matka api măj înainće đi luoko-la unđe stă. Apa-ja ś-a-npuškato ašćată sî vină la jel, šî kînd ažunśe đi înainća luj, jel sa apljakă š-o prinđe în truok, or în kilă, šî sa duśe ku ja la kasă unđe o pazîašće ka uoki-n kap, kî ku apa-ja sa faśe numa đeskînćik grjeu, kum je kînd vrja să omuare pi vrunu. Asta fjelj đi đeskînćik je măj grjeu kînd sa lukră ku al njikurat, kă šî vrîžîtirju puaće ljesnje sî đa pjalja dakă sminćašće śuava, pănă mîraśašće ku apa-npuškată.

Voda se može uzeti samo sa određenih mesta, koja su obično duboko u planinama, van ljudskog sveta, i koja vračevi drže u tajnosti. Jedno od takvih mesta jeste Rajkovo kod Majdanpeka. Poseban uslov za izvođenje obreda je da se uspostavi kontakt s demonom koji čuva područje, i da se od njega pribavi saglasnost, a to može poći za rukom samo posebnim vračevima, koji se u oblasti magije smatraju najjačim. „Ala” koja gospodari Rajkovom i okolinom zove se Danica, i boravi u starom jasenu kraj ušća Ravne reke u Šašku, desetak kilometara istočno od Majdanpeka, na putu za Rudnu Glavu. I demonu i obredu „ubijanja” vode, vrač pristupa u ponoć potpuno nag. Može se desiti da „ala” nije kod kuće, pa se mora pokušavati više puta. U zavisnoti od težine „dela” koje se želi učiniti vradžbinom - a demonu se sme pristupiti samo u izuzetnim slučajevima - mora mu sе prineti odgovarajuća žrtva. Za dozvolu da na njenom terenu može „ubiti” vodu, vrač joj dozvoljava da ona s njegovog terena, iz sveta ljudi, pojede po nešto, na primer: bebe u kolevkama iz kuća sa nezaključanim vratima, ili sa otškrinutim prozorima, ili, pak, da ubije veći broj odraslih ljudi, što je za Danicu najveća poslastica. Nekoliko teških saobraćajnih nesreća u blizini pomenutog jasena, u sujevernom svetu Gornjeg Poreča objašnjava se nečistim savezom jednog njihovog vrača sa pomenutom alom. Po dobijanju dozvole od demona, vrač odlazi do izabranog mesta, u ponoć se skida nag, izgovara bajalicu i puca iz puške uzvodno u maticu rečice ili potoka, a zatim u doneti sud hvata „ubijenu” vodu i nosi kući gde je ljubomorno čuva za izuzetne prilike (uglavnom kada treba nekog da ubije svojom magijom). Ovaj se čin smatra najtežim u složenim i misterioznim obredima tzv. crne magije, jer i sam vrač može da strada od demona ukoliko napravi neku grešku u bilo kom trenutku petljanja sa „ubijenom” vodom. (Kaz. vrač Mika Zlatić, Crnajka, zapis: Durlić, 1997) [Por.]

apă întuarsă [akc. apă întuarsă] (i. ž.) — (mag.) povraćena voda, voda koja se okreće u krug ◊ apa întuarsă je apă kare-n matkă sa-nvîrćašće în luok, kare sa-ntuarśe napuoj — povraćena voda je voda koja se u matici okreće u mestu, koja se kreće unazad ◊ apa întuarsă sa duśe la vrîžîtuare, šî ja ku ja faśe đeskînćik kare sa kjamă „întorsură” — povraćena voda nosi se vračari, koja u njoj izvodi bajalicu koja se zove „vraćanje čini” [Por.]

apă njinśepută [akc. apă njinśepută] (i. ž.) — (mag.) nenačeta voda ◊ apă njinśepută je apă kurată, kare n-a bauto njima, luvată đi la luok đi unđe apa izvorjadză đin pomînt — nenačeta voda je čista voda, koju nije pio niko, zahvaćena sa mesta gde voda izvire iz zemlje ◊ ku apă njinśepută vražîtuorilji fak tuaće đeskînćiśe — sa nenačetom vodom vračare rade sva bajanja [Por.]

apăra (jo apăr, jel apără) [akc. apăra] (gl.) — braniti, štititi [Kmp.] ♦ dij. var. apîra (apîră, apîr) ◊ đi źaba sa apîră, đe vină je đi kînd s-a naskut — uzalud se brani, kriv je od kako se rodio [Por.] ♦ rum. apăra ♦ etim. < lat. aparare

apipai (juo apipij, jel apipije) [akc. apipai] (gl. p. ref.) — pipati, opipavati; nežno ili pažljivo dodirivati rukom; ispitivati dodirom ◊ njagura bîznă je, šî jel apipije pi lînga jel să vadă unđe je — mrkli je mrak, i on pipa oko sebe da vidi gde je ◊ je apipije aiśa, vjedz śi je — pipni ovde, vidi šta je [Por.] ♦ rum. a pipăi ♦ etim. < slov. pipati

apipijală (mn. apipijaljе) [akc. apipijală] (i. ž.) — pipanje, opipavanje, dodirivanje; ispitivanje dodirom ◊ đi źaba atîta apipijală pi parjec, nu gasîră njimika — uzalud toliko pipanje po zidovima, nisu našli ništa [Por.] ♦ rum. pipăială

apipijat (apipijată) (mn. apipijac, apipijaće) [akc. apipijat] (prid.) — opipan, napipan, dodirnut rukom ◊ a fuost bîksală, šî ja, saraka, fusă apipijată đin tuaće părcîlji — bila je gužva, i ona, sirota, beše opipana sa svih strana [Por.] ♦ rum. pipăit

apljeka (juo apljek, jel apljiakă) [akc. apljeka] (gl. p. ref.) — 1. (za položaj) saginjati se, kriviti se, savijati se ◊ puartă krecanu skurt, šî kînd sa apljakă, ij sa vjađe kuru guol — nosi kratak krecan i kad se sagne, vidi joj se golo dupe 2. dojiti, davati sisu dedetu ili mladuncu stoke ◊ apljakă kopilu — doji dete ◊ apljakă vicălu — doji tele [Por.] ♦ rum. apleca ♦ etim. < lat. applicare

apljekare (mn. apljekărj) [akc. apljekare] (i. ž.) — 1. saginjanje, savijanje 2. dojenje [Por.] ♦ rum. aplecare

apljekat (apljekată) (mn. apljekac, apljekaće) [akc. apljekat] (prid.) — 1. pognut, sagnut, nagnut ◊ đikînd uaja-ja stă ku kapu apljekat, puaće-fi đi śieva j-a kadzut grjeu — otkad ona ovca stoji pognute glave, možda joj je od nečega pripala muka 2. (fig.) pokoran, poslušan, snishodljiv, servilan [Por.] ♦ rum. aplecat

(posl.) Kapu apljekat njiśkînd nu je tajat. — Pokorna se glava nikad ne seče. (Zapis: Durlić, Rudna Glava, „Развитак” 1984, „Rokovnik” 2001) [Por.]

apljekatuarje (mn. apljekatuorj) [akc. apljekatuarje] (i. ž.) — nedoilja, ovca koja odbija da doji svoje jagnje ◊ apljekatuarje je uaja kare nu lasă mnjelu ij s-o sugă, numa pîkurari o apljeakă la sîlă — nedoilja je ovca koja je ne pušta svoje jagnje da je siše, već čobani moraju na silu da ga podoje [Por.] ♦ rum. aplecătoare

apljekatuorj (apljekatuаrjе) [akc. apljekatuorj] (i. m.) — sisavče (tele ili jagnje) [Por.] ♦ rum. aplecător

aprinđe (juo aprind, jel aprinđe) [akc. aprinđe] (gl. p. ref.) — 1. (za materijale koji sagorevaju) paliti, zapaljivati, pripaljivati ◊ aprinđe-m bîtu đi mašînă — zapali mi palidrvce ◊ du-će, aprinđe gunuoju-la să ardă — idi, zapali ono đubre da izgori 2. (za oružje) opaliti ◊ ăl luvă la uokj, šă aprinsă puškă — uze ga na nišan, i opali iz puške 3. (za čoveka) padati u vatru, postati jarostan; razjariti se ◊ njiś nu gaćij vuorba da jel sa aprinsă, nji svađirăm ka cîganji — nisam ni završio reč a on se upalio, svađali smo se kao Cigani [Por.] ♦ dij. var. aprindje [Kmp.] ♦ rum. aprinde ♦ etim. < lat. appre[he]ndere.

aprindje (jo aprind, jel aprindje) [akc. aprindje] (gl. p. ref.) — paliti se, zapaliti se [Kmp.] ♦ dij. var. aprinđe [Por.] ♦ rum. aprinde ♦ etim. < lat. apprehendere

aprins (mn. aprinš) [akc. aprins] (prid.) — 1. (za materije koje sagorevaju) upaljen, zapaljen 2. (za mašine) uključen, pokrenut, startovan 3. (za čoveka) razjaren   [Por.] ♦ rum. aprins

(baj.) Strîgă novak đin mare krak / Kî s-a aprins ljivjedzîlji šî ogrădzîlji! / Nu s-a aprins ljivjedzîlji šî ogrădzîlji, / Numa injima-n lume đi frumuošaca (alu kutare). — Viče novak s vrha brda / Da su se upalile livade i ograde! / Nisu se upalile livade i ograde, / Već srca u ljudima od lepote (toga i toga). (Magijski stihovi iz ljubavne bajalice, kaz. Veselinka Bkić, Rudna Glava, zapis: Durlić, 1984) [Por.]

aprinsură (mn. aprinsurj) [akc. aprinsură] (i. ž.) — (zast.) 1. paljevina; požar ◊ prja mare aprinsură a fuost, šă n-a putut njima s-o stîngă ljesnje — prevelika je pljevina bila, i nije mogao niko da je ugasi lako 2. zgarište ◊ kînd sa-ntuors đin rat, a gasît numa aprinsura kăšî — kad se vratio iz rata, našao je samo zgarište kuće [Por.] ♦ rum. aprinsură

apropija (juo ma apruapij, jel sa aproapijе) [akc. apropija] (gl. p. ref.) — 1. (za odnose u prostoru) približiti se, smanjiti rastojanje 2. (za odnose među ljudima) sprijateljiti se; zbližiti se ◊ sa apruapije đi nuoj — prbližava nam se ◊ vreu kumva sî ma apruopij đi ćinje — želim nekako da ti se približim ♦ supr. đeparta [Por.] ♦ rum. apropia ♦ etim. < lat. appropiare

apropijat (apropijată) (mn. apropijac, apropijaće) [akc. apropijat] (prid.) — 1. (za prostor) blizak, u blizini ◊ karu a fuost apropijat đi borugă, š-alunjikat šî s-a răsturnat — kola su bila ostavljena blizu uvale, pa su skliznula i preturila se 2. (za količinu) približno, otprilike ◊ ăn sak a fuost apropijat śindzăś đi kilje — u džaku je bilo približno petedest kila [Por.] ♦ rum. apropiat

apruape [akc. apruape] (pril.) — blizu, u blizini; oko, otprilike, približno ◊ apruape la o sută — blizu sto, oko stotinu ♦ (komp.) jel mi je măj apruapije fîmeljije — on mi je najbliži rod ◊ šî măj apruapije — još bliži; najbliži [Por.] ♦ rum. aproape ♦ etim. < lat. ad-prope

apruor (mn. apruourjе) [akc. apruor] (i. s.) — (zast.) ispaša ovaca uoči đurđevdanske bačije ◊ s-a dus ku uojlji la apruor, să lji paskă binje đi măsurat lapćilji la baśije — otišao je sa ovcama na ispašu, da ih dobro napase za merenje mleka na bačiji ♦ var. napruor [Por.] ♦ rum. amproor

apsană (mn. apsănj) [akc. apsană] (i. ž.) — apsana, robijašnica, zatvor ◊ la înkis o cîră în apsană, să-j vină minća — zatvorili ga malo u apsanu, da dođe pameti [Por.] ♦ etim. < tur. hapisane < hapis + hane

apsanźiu (mn. apsanźij) [akc. apsanźiu] (i. m.) — 1. apsandžija, čuvar zatvora i zatvorenika ◊ a dat mită la apsanźiu, să-l kaće kîta măj bun — podmitio je apsandžiju da ga pazi malo bolje 2. hapsitelj ◊ l-a prins apsanźiu, šî l-a mînat la-nkisuare — uhvatio ga apsandžija, i oterao ga u zatvor [Por.] ♦ etim. < tur. hapisaneci

(stih)
Apsanźiu mi-l zafla,
Ăl luva šî-l înkiđa,
În tamnjică ăl baga,
În tamnjică pănă-n cîcă.


Apsandžija mi ga nađe,
Uhvati ga i zaveže,
U tamnicu ga sprovede,
I ukopa do pojasa.

(Đin kînćik „Korbja” — Iz pesme „Korbja”, kaz. Mika Harmonikaš, zapis: D. Dragić, Crnajka, 1971) [Por.]

apsă [akc. apsă] (i. ž.) — zatvor, robija ◊ a fuost în apsă pintru furaluk — bio je na robiji zbog krađe [Por.] ♦ etim. < tur. hapis < ar. habs

apšuară (mn. apšuоrj) [akc. apšuară] (i. ž.) — 1. (demin.) vodica ◊ apšuară je apă mikă, slabă or pucînă — vodica je plitka, slaba ili mala voda 2. plodova voda u vodenjaku ◊ a trekuto apšuara, akuš sa našće — potekla je vodica (=pukao vodenjak), brzo će se poroditi [Por.] ♦ rum. apșuară

apt (aptă) (mn. apc, аpće) (prid.) — nasilan; jak, snažan; sposoban, spreman; lukav ◊ mj-a luvat un darap đi pomînt la aptă — uzeo mi je komad zemlje nasilno (Tanda) [Por.] ♦ rum. apt ♦ etim. < lat. aptus

apta (juo apt, jel aptîje) [akc. apta] (gl.) — siliti, vršiti nasilje; grabiti; otimati na silu; varati ◊ nu apta pi njima, kî je pakat — ne sili nikog, jer je greh (Tanda) [Por.] ♦ rum. apta

aptaš (mn. aptaš) [akc. aptaš] (i. m.) — nasilnik, koji vrši nasilje, otima, grabi, naročito tuđu imovinu ◊ aptaš je aăla kare ja ku aptă — aptaš je onaj koji uzima na silu ◊ komunjišći dupa rat a fuost marj aptaš, a luvat mošîja đi l-aj vrjanjiś, š-a dato la puturuošî luor — komunisti su posle rata bili veliki nasilnici, otimali su imanje od vrednih i davali je njihovim lenčugama (Tanda) [Por.]

aptă (mn. îăpc) [akc. aptă] (i. ž.) — nasilje; otimačina, grabež; prevara ◊ uom sprimit numa đi aptă — čovek spreman samo na naseilje ◊ đi vrjamja đi rat, njamcî a fakut mulće îăpc — za vreme rata, Nemci su činili mnoga nasilja (Tanda) [Por.] ♦ rum. apt

apuanka [akc. apuanka] (pril.) — naopako, suprotno, kontra ◊ śe gođe lukră, lukră apuanka — sve što radi, radi naopako [Por.] ♦ rum. poancă

apuka (juo apuk, jel apukă) [akc. apuka] (gl. p.) — 1. (za radnju) počinjatu, započinjati ◊ apukă lukru — počinje posao ◊ apukă đin skurt — hvata se (nečega) na prečac 2. (za pravac kretanja) hvata se puta, kreće na put ◊ apukă pi drum în đal — uhvatio se puta uzbrdo, krenuo je uzbrdo ◊ apukă-c drumu! — hvataj se puta! odlazi odavde! skloni se! (fig.) gledaj svoja polsa, ne mešaj se 3. (psih.) obuzimati, opsedati ◊ ma apukă frika — hvata me strah ◊ ăl apukă śe-l apukă — nešto ga hvata, obuzima, opseda [Por.] ♦ rum. apuca ♦ etim. < lat. aucupare

apukat (apukată) (mn. apukac, apukaće) [akc. apukat] (prid.) — 1. počet, započet, načet 2. zahvaćen ◊ mara-sta je apukată đi vjerm — ova jabuka je načeta od crva [Por.] ♦ rum. apucat

apukatu [akc. apukatu] (i. ž.) ● v. apukatură1 [Por.] ♦ rum. apucătură

apukatură2 (mn. apukaturj) [akc. apukatură] (i. ž.) — (mag.) bajalica protiv gripa ◊ apukatură je đeskînćik đi apukat — apukatura je bajalica protiv gripa [Por.] ♦ rum. apucatură

apukatură1 (mn. apukatuj) [akc. apukatură] (i. ž.) — (med.) 1. bolest, začetak bolesti 2. prehlada, grip 3. razne bolesti stomaka, glave i sl. ♦ var. apukatu ◊ la prins apukatu, s-a pus apukatura pi jel — uhvatio ga je grip (ili neka druga bolest, koja je propraćena drhtavicom i temperaturom) ◊ đeskînćik đi apukatu, đi apukatură — bajalica protiv gripa [Por.] ♦ rum. apucătură

apuos (apuosă) (mn. apuoš, apuosă) [akc. apuos] (prid.) — voden, vodnjikav, podvodan (za zemljište ◊ am un luok lînga rîu, apuos ku tuot, bun je numa đi vîrdzarije — imam njivu pored reke, potpuno je vodnjikav, dobar je samo sa kupusište ♦ var. apatuos [Por.] ♦ rum. apos ♦ etim. < lat. aquosus

apurije (mn. apurij) [akc. apurije] (i. ž.) — 1. (augm.) vodurina, velika količina tekuće vode; poplava ◊ apurije în tuaće părcîlji — vodurina na sve strane 2. veća količina prosute vode ♦ var. apušînă ◊ venji o apušînă ku tuot, šî nji luvă kasa — nadošla je neka vodurina, i odnela nam kuću ♦ sin. pouod [Por.] ♦ rum. apărie

apus [akc. apus] (i. m.) — 1. (zast.) zapad, strana sveta ◊ suarili je la apus — sunce je na zapadu ◊ a venjit un uom dji la apus — došao je čovek sa zapada [Dun.] 2. (zast.) zalasak sunca; sumrak ◊ am grabit s-ažung la koljibă pănă la apus đe suare — žurio sam da stignem kući do zalaska sunca (Tanda) ♦ dij. sin. zavrnjit, zovîrnjit [Por.] ♦ rum. apus

ar1 (mn. arj) [akc. ar] (i. m.) — ar, mera za površinu zemljišta ◊ aru nu je masură batrînă đi pomînt — ar nije stara mera za površinu zemljišta ◊ đemult pomînt sa mîsurat ku dzîua đi arat, da ljivađa ku dzîua đi kosît — nekada se zemlja merila danom oranja, a livada danom košenja [Por.] ♦ rum. ar1 ♦ etim. < Fran. are

ara (juo ar, jel ară) [akc. ara] (gl. p.) — orati, izoravati; raditi pomoću pluga ◊ vrodată lumja tuată ara ku plugurlji đi ljiemn — nekada su svi ljudi orali drvenim plugom [Por.] ♦ rum. ara ♦ etim. < lat. arare

(izr.) ◊ Draku njiś nu ară, njiś nu grapă, numa bolđiašće uomu la kur. — Đavo niti ore, niti kopa, nego samo podbada čoveka u zadnjicu. (Zapis: Durlić, Rudna Glava) [Por.]

arag (mn. araź) [akc. arag] (i. s.) — raboš, komad izdeljanog drveta na kome se urezima vodi evidencija o količini mleka na bačiji [GPek] ♦ sin. rabuš [Por.] ♦ rum. hărag

Slika: 17) Araga, rabuš - raboš na bačiji u Boljetinu 2007. godine. Iako se danas podaci o merenom mleku zapisuju u svesku, još uvek se koristi raboš, jer je podesan da stoji na ulazu u ovčji tor kao svojevrsna „rang-lista”. Snimio Paun Es Durlić.

aram (mn. aramе) [akc. aram] (i. ž.) — kletva, prokletstvo ◊ aram să fije — proklet bio [Por.] ♦ rum. haram ♦ etim. < tur. haram

aramaš (mn. aramašă) [akc. aramaš] (i. ž.) — opklada ◊ s-a luvat la aramaš, s-a aramašît — opkladili se, sklopili opkladu ◊ a pjerdut aramašu — igubio opkladu ◊ aj, faśem aramaš, dakă kućedz — hajde, da se opkladimo, ako smeš [Por.] ♦ dij. var. ramaš [Crn.] ♦ rum. rămaș

aramašî (juo aramašîăsk, jel aramašîašće) [akc. aramašî] (gl. p. ref.) — kladiti se, sklapati opkladu ◊ ij drag sî sa aramašîaska ku fije kare — voli da se kladi sa bilo kim ◊ nu ći aramašî dakă n-aj banj — nemoj se kladiti, ako nemaš pare [Por.] ♦ dij. var. ramašîašće [Crn.] ♦ rum. rămăși

aramă (mn. arămurj) [akc. aramă] (i. ž.) — (min.) bakar ◊ đi aramă — od bakra, bakarno ◊ kaldarje đi aramă — bakrač ◊ rudnjik đi aramă — rudnik bakra [Por.] ♦ rum. aramă ♦ etim. < lat. aramen (= aeramen).

arambaš (mn. arambašă) [akc. arambaš] (i. m.) — 1. harambaša, vođa hajdučke družine ◊ arambaša puartă uocî — harambaša predvodi hajduke 2. (fig.) silnik; drzak i bezobziran čovek ◊ arambaš mare, aramiu, njima n-are paśe đi jel — veliki harambaša, aramija, niko nema mira od njega [Por.] ♦ rum. harambașă ♦ etim. < tur. haram-başi

(stih)
Măj tu, Fluorja Florilor,
Arambaša uocîlor:
La lupće să nji luptăm,
Kă je lupta măj kurată,
Đi la dumnjedzîu lasată!

Hej ti, Floro Floriću,
Harambašo odmetnika:
Hajde da se porvemo,
Rvanje je megdan čist,
I od boga blagosloven.

(Đin kînćik ajduśesk, „Gică Kîtanjică”. — Iz hajdučke pesme „Gice Katandžija”. Zapis: Durlić, Rudna Glava, 1985) [Por.]

arami (juo aramjesk, jel aramjašće) [akc. arami] (gl.) — 1. lemiti, letovati, spajati dva metalna predmeta pomoću bakra ◊ numa cîganji aramit bun kaldîărîlji — samo su Cigani dobro lemili bakrače 2. ukrašavati bakrom [Por.] ♦ rum. arămi

(opis) Kovačko lemljenje: ugreje se gvožđe, dodaje se kremen, boraks i bakar i lemi, odnosno krpi metalni predmet; na ovaj način se lemila i puščana cev. Lem je dobro držao, ali je za kovače bio težak posao. (Zapis: Durlić, Rudna Glava, 1995) [Por.]

aramit (aramită) (mn. aramic, aramiće) [akc. aramit] (prid.) — pobakren, pokriven bakrom, zalemljen pomoću bakra, ukrašen bakrom [Por.] ♦ rum. arămit

aramitură (mn. aramiturj) [akc. aramitură] (i. ž.) — 1. bakarni lem 2. mesto na nekom metalnom predmetu pokrpljeno bakrom 3. lem uopšte [Por.]

aranga [akc. aranga] (pril.) — (za položaj tela) porebarke, na bok, bočno ◊ a ustanjit, s-a dat đi aranga la umbră, a pus mîna kîpatînj, śkă, să uđinjaskă o cîră — umorio se, legao porebarke u hlad, stavio ruku pod glavu, veli, da malo predahne (Krivelj) [Crn.] ◊ đi aranga nu puoc mult sî dzaś, kî ći duor uasîlji, da njiś n-aj kînd kî je aranga ođină skurtă — porebarke ne možeš dugo da ležiš, jer te zabole koske, a nemaš ni vremena jer je „aranga” kratak predah (Tanda) ◊ kînd ći daj đi aranga, n-aj unđe, numa punj mîna supt kap, kî aja je ođină în padure, la luok, dupa viće, unđe nu je njiś pat, njiś kîpatînj — kad se prućiš porebarke, nemaš kud, nego staviš ruku pod glavu, jer je to predah u šumi, na njivi, za stokom, gde nema ni kreveta, ni jastuka (Rudna Glava) [Por.] ◊ đi aranga sa dzîśe kînd staj pi o parće, rîdzîmat în kuot; aša nu puoc sî duormj, numa kukîj kîćikîta — „aranga” se kaže kad ležiš na jednoj strani, oslonjen na lakat; tako ne možeš da spavaš, nego samo kunjaš pomalo (Jasikovo) [GPek]

Aranźel (mn. aranźelj) [akc. Aranźel] (i. m.) — I. (rel.) 1. (demon.) Aranđel, mitološko biće koje ljudima uzima dušu ◊ la uom kare dzaśe pi muarće, Aranźelu vinje ku trij kucîće, šă-j skuaće sufljitu — čoveku koji leži na samrti, Aranđel dolazi sa tri noža, i vadi mu dušu 2. (kal.) slava, krsno ime ◊ Svići Aranźelu je praznjiku alu mulc rumînj; jastă Aranźel đi vară, šî Aranźel đi tuamnă — Sveti Aranđeo je slava mnogih Vlaha; postoji letni i jesenji Aranđel II. (antr.) l.i. Aranđel ◊ jastă kopij la rumînj, lu kare našu la boćedz lj-a dat nume Aranźel, kî sî-j pazaskă Aranźelu, să nu-j ja ćinjirj — ima vlaške dece kojima je kum na krštenju dao ime Aranđel, da ih Aranđel čuva, da ih ne uzme mlade [Por.] ♦ rum. arhanghel

(ver.) Aranźelu ja sufljitu la uom kînd ij vinje śasu muorcî. Jel vinje la uom pi trîmjesu lu Dumnjedzîu, kare rînduje ku jel. Jel stă l-al śe traźe la piśuare, da Somođiva la kap; sufljitu skuaće ku kucîtu, înśepînd đi la piśuare. Kînd l-al uom s-a raśiesk piśuarilji, babilji kare-l pazăsk, spun: „Ăće, Aranźelu a-nśeput ku lukru!” Jel puartă trij kucîće: mik, mare, šî mižlośin. Dakă je uomu pîkatuos, jel ăl nîkažîašće ku kustura-ja mikă, ăl mursîkă, ăl skobjašće pănă nu-j skuaće sufljitu, š-aša uom mult pacîašće pănă nu muare. Da la ăla kare n-a fakut njiś un pakat, jel ij skuaće sufljitu ku kucîto-l mare, numa odată traźe, šî sufljitu jasă juta, da uomu muare ušuor, fara njiś o durjare. Kare are šî pakaće, da šî bunjecurj, luj Aranźelu ij skuaće sufljitu ku kucîto-l mižlośin, šî traźe šî jel kîta pănă nu muare, ama nu prjamult. Aranźelu are kolaku luj la pomană, kolaku are trij kruśe, kare arată kucîćilji luj. La kapu uomuluj stă Somođiva, muarća, šî la uom nu-j do jasă sufljitu pi nas pănă nu sa ujtă la ja; đ-aja, śikă, uomu kare traźe sî muară la urmă întuarśe uoki pi duos: s-a ujtă pista kap, vjađe pi Somođiva-n kuot, šî muare đi frika-ij, kă, śkă ja je śeva măj urît pi pomînt.

Aranđel uzima čoveku dušu kad mu dođe smrtni čas. Kod čoveka ga šalje Bog, koji njime upravlja. On stoji kod samrtnikovih nogu, a Somođiva kod glave; dušu vadi nožem, počev od nogu. Kad se čoveku ohlade noge, babe koje ga čuvaju, kažu: „Evo, Aranđel je počeo sa poslom!” On nosi tri noža: mali, veliki, i srednji. Ako je čovek grešan, on ga muči sa onom malom britvom, mrcvari ga, čeprka dok mu ne izvadi dušu, i takav čovek mnogo pati dok ne umre. A onome koji nije načinio nikakav greh on vadi dušu sa onim velikim nožem, samo jednom povuče, i duša izađe brzo, a čovek umre lako, bez ijednog bola. Ko ima grehove ali i dobročinstva, njemu Aranđel vadi dušu srednjim nožem, i on se malo muči dok ne izdahne, ali ne previše. Aranđel ima svoj kolač na daći, kolač ima tri krsta koji pokazuju njegova tri noža. Kraj glave čoveka stoji Somođiva, smrt, i čoveku ne izlazi duša sasvim kroz nos dok ne pogleda u nju; zato, kažu, čovek u samrtnom ropcu okreće oči naopako: gleda preko glave, vidi Somođivu u uglu, i umre od straha, jer je ona, vele, nešto najružnije na svetu.
(Kaz. Olgica Trailović i dr., zapis: Durlić, terenska istraživanja u selima Gornjeg Poreča, druga pol. XX veka) [Por.]
Slika: 18) Fuarma lu kolaku lu Aranźel în pomenjilji rumînješć, ku trij kruśic ka trîj kucîće. A crtuit în sveskă pi spusu babilor, Živadinka, n. în Arna Glaua 1976, nora lu Zlatica lu Caranji, Tanda, Porjeśa đi Sus, komuna Buor, fîurarj 2009. În dokumentacia lu Muzeju măjdanuluj, kolekcija lu etnologije. — Skica Arfanđelovog kolača u vlaškim pomanama, sa tri krstića kao tri nožića. Nacrtala prema uputstvu baba, Živadinka Bobojević, rođena u Rudnoj Glavi 1976, udata u Tandi gde je reduša na pomanama. Tanda, Gornji Poreč, opština Bor, februar 2009. U dokumentaciji etnografske zbirke Muzeja u Majdanpeku.

aranji (juo aranjesk, jel aranjiašće) [akc. aranji] (gl. p. ref.) — 1. hraniti, nahraniti, ishraniti ◊ fuamiće mare, da multă lume trăbe aranji — velika je glad, a mnogo naroda treba nahraniti 2. toviti, goji ti ◊ aranjašće puorśi — hrani, tovi svinje ◊ grjeu je kînd naj ku śe să aranješć kopiji — teško je kad nemaš čime da nahraniš decu [Por.] ♦ rum. hrăni ♦ etim. < slov. hraniti

aranjit (aranjită) (mn. aranjic, aranjiće) [akc. aranjit] (prid.) — 1. nahranjen, sit 2. (iron.) gojazan 3. (za goveda i svinje) utovljen [Por.] ♦ rum. hrănit

arat (arată) (mn. arac, araće) [akc. arat] (prid.) — izoran, pooran ◊ luoku je abja arat ku duauă parjekj đi buoj — njiva je jedva izorana sa dva para volova [Crn.] ♦ rum. аrаt

(izr.) Arat în parće, saraśije guală. — Oranje u napolici, golo siromaštvo. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

arata (juo arăt, jel arată) [akc. arata] (gl. p.) — 1. pokazivati, prikazivati, ukazivati ◊ puvesta, ama nu arata ku mîna kîtra minje — pričaj, ali nemoj pokazivati rukom na mene 2. otkrivati, obelodanjivati ◊ spunjec lukru, să nu ći arăt jo — priznaj delo, da te ne otkrijem ja 3. dokazivati ◊ tare đi kap, amunka uomu puaće-j arata kă nu vorbjašće đirjept — tvrdoglav, teško mu čovek može dokazati da nije u pravu [Por.] ♦ rum. arăta ♦ etim. < lat. *arrectare

(posl.) Arataj pi draku šî vadzuj pi pruokljitu. — Ukazah na đavola, i videh vraga! (=obelodanio je istinu i nadrljao je zbog toga). (Zapis: Durlić, Rudna Glava) ◊ La-l surd nu vorbja, la-l kjuor nu arata. — Gluvom ne govori, slepom ne pokazuj. [Por.]

aratarje (mn. aratărj) [akc. aratarje] (i. ž.) — 1. priviđenje, prikaza, utvara 2. predskazanje, slutnja; znak ili predznak sudbine 3. (psih.) predosećaj 3. radnja pokazivanja, ukazivanja, prikazivanja ◊ măj đes aratarja sa faśe-n vis — predskazanje se najčešće javlja u snu ◊ đeskînćik đi aratarje — bajalica protiv priviđenja ♦ sin. nalukă [Por.] ♦ rum. arătare

aratat (aratată) (mn. aratac, arataće) [akc. aratat] (prid.) — prikazan, koji je izložen pokazivanju; pokazan ◊ sămnu ăl aratat, nu la încaljes njima — pokazani znak nije razumeo niko [Por.] ♦ dij. var. arăta [Kmp.] ♦ rum. arătat

aratuorj (aratuorjе) (mn. aratuorj, aratuorjе) [akc. aratuorj] (i. m.) — orač, osoba koji radi sa plugom ◊ kopiji đi miś s-a învacat să mînje plugu, đi să fije aratuorj bunj — deca su se od malih nogu učila da teraju plug, da bi bili dobri orači ♦ (prid.) — 1. (za zemlju) oraća zemlja ◊ luok aratuorj — oranica 2. (za stoku) grlo koje se koristi pri oranju ◊ buou aratuorj — oraći vo [Por.] ♦ rum. arător ♦ etim. < lat. aratorius

aratuos (aratuasă) (mn. aratuoš, aratuasă) [akc. aratuos] (prid.) — (zast.) 1. ugledan, napredan, srećan, lep 2. (psih.) sa natprirodnim osobinama, vidovit 3. uklet, proklet, lud, ćaknut [Por.] ♦ rum. arătos

aratură (mn. araturj) [akc. aratură] (i. ž.) — 1. oranje ◊ luoku are o dzî đi aratură, puaće šî măj tare — njiva ima dan oranja, možda i jače [Crn.] 2. oranica, izorano zemljište; zemljište dobro za oranje ◊ asta je pomînt bun đi aratură — ovo je zemljište dobro za oranicu [Por.] ♦ dij. var. arătură [Kmp.] ♦ rum. arătură

(izr.) Aratura đi tuamnă, bereket đi jarnă. — Jesenje oranje, hrana za zimu. (Izreka iz Osnića, zapis F. Paunjelović, 1988.) [Crn.]

arazna [akc. arazna] (pril.) — zasebno, odvojeno, po strani ◊ pus đ-arazna, să nu sa pjardă, šî rîdzîmat đi parjaće, să nu sa pluaje — stavljen na stranu, da se ne izgubi, i naslonjen na zid, da ne kisne [Por.] ♦ rum. arazna ♦ etim. < slov. razĩno

arbarj [akc. arbarj] (i. m.) — sisavče koje je ostalo bez sise ◊ arbarj je mjal, purśjal or vicăal, apljekat la cîcă ku lapće dă vakă, kă mumă-sa a-ncarkat, or n-are luok la cîcă dă jeal — arbar je sisavče: jagnje, prase ili tele, koje se doji na cucli sa kravljim mlekom, jer mu je majka ostala bez mleka, ili nema na sisi mesta za njega [Hom.]

arbiu (mn. arbije) [akc. arbiu] (i. m.) — (zast.) nabijač, drvena šipka kojom je vršeno sabijanje krpa prilikom punjenja kubura, drveni klip za sabijanje eksplozivnih punjenja u kamenolomima ◊ arbiu s-a fakut đi-n ljiemn tarje — nabijač je pravljen od tvrdog drveta [Crn.] ♦ rum. arbiu ♦ etim. < tur. harbi

arc (mn. arcurj) (i. m.) — (kal.) mrs, mrsni dani, trapava nedelja, period kada sredom i petkom sme da se jede mrsna hrana ◊ kînd je arc, nu sî postîašće — kad je trapava nedelja, ne posti se [Crn.] ◊ arc sa kjamă dzîljilji dupa puosturj marj, în kare nu sa postîašće mjerkurja šî vinjirja — „arc” je naziv za dane posle velikih postova, kada se mrsi sredom i petkom [Por.] ◊ arcurj măj întînj kad dupa Kraśun, šî cîn pănă la Boćadză, pje urmă jastă dupa Pašć, kînd jasă puostu parjasîmiluor — „arci” prvo padaju posle Božića i drže do Bogojavljanja, posle ih ima posle Uskrsa, kad istekne četrdesetodnevni post [GPek] ♦ rum. arţ ♦ etim. < Ngrč. Artzivúrtzi

(izr.) Vjedz o dzîkală đin Tanda, ljegată đe arc. — Vidi izreku iz Tande, vezanu za „arc”: Pi la arc ...

arcag (mn. arcagurj) [akc. arcag] (i. s.) — (zast.) prgavost, zlovoljnost, ljutitost, spremnost na kavgu ◊ aša arcag n-a fuost în lumje đi dupa ratu ku mnjamcî — takva zlovoljnost u ljudima nije bila još od rata sa Nemcima [Por.] ♦ rum. arţag ♦ etim. < mađ. harcag

arcaguos (arcaguasă) (mn. arcaguoš, arcaguašă) [akc. arcaguos] (prid.) — zlovoljan, razdražljiv, spreman na svađu i kavgu ◊ uom arcaguos — kavgadžija, napasnik; svađalica [Por.] ♦ dij. var. rcaguos [Crn.] ♦ rum. arţăgos

arcarj (mn. arcarj) [akc. arcarj] (i. m.) — (bot.) crni javor (Acer platanoides, Acer tartaricum) ◊ arcarju je bun đi fakut flujere šî djelurj đi laută — crni javor je dobar za izradu frula i delova za violinu ◊ arcarj je un fjelj đi palćin — arcar je vrsta javora [Por.] ♦ dij. var. îrcarj (Ranovac) [Mlava] ♦ rum. arţar ♦ etim. < lat. *arciarium (< acer)

Slika: 19) Arcarj, crni javor (Acer platanoides); detalj sa lišćem, slika preuzeta sa sajta Svet biljaka

arcuagă (mn. arcuaźe) [akc. arcuagă] (i. ž.) — (zast.) (pej.) 1. stara žena; babuskera; 2. prgava osoba, svađalica; prznica ◊ o arcuagă đi uom, la tuot nat îj sjare-n kap — prznica od čoveka, sa svakim se kači 3. (fig.) mrcina ◊ o îrcuagă đi uom, abja-š traźe kuru dupa jel — mrcina od čoveka, jedva vuče dupe za sobom ♦ var. îrcuagă ♦ up. mîrcuagă [Por.] ♦ rum. arţăgos ♦ etim. < mađ. harcag

arćije (mn. arćij) [akc. arćije] (i. ž.) — hartija, papir ◊ fuaje đi arćije — list papira ◊ arćija đi skris — hartija za pisanje ◊ pus pi arćije, să nu sa zaujće — stavljeno na papir, da se ne zaboravi; zabeleženo, zapisano ◊ supcîrje ka arćija — tanko kao hartija [Por.] ♦ dij. var. artjije (mn. artjij) [Kmp.] ♦ rum. hârtie ♦ etim. < slov. hartija < grč. ?

ardou (mn. arduave) [akc. ardou] (i. m.) — ardov, bačva, veliko bure, veliki drveni sud za kominu, sa vratancima sa strane ◊ am kîpatat bataje odată kînd am fuost mik, pintru śe m-am bagat în ardou sî ma źuok — dobio sam batine jednom, kad sam bio mali, zatošto sam ušao u ardov da se igram [Por.] ◊ în ardou s-a cînut komina, în vrjamja kînd kazanjilji a fuost rare — u ardovu se čuvala komina, u vreme kada je kazana za pečenje bilo malo ♦ dij. sin. baśivă [Crn.] ♦ rum. hârdău ♦ etim. < mađ. hordó

Slika: 20)

ardzîmje [akc. ardzîmje] (i. ž.) ● v. arđimje [Por.]

ardžint [akc. ardžint] (i. s.) ● v. arźint [Kmp.] ♦ rum. argint

Arđal (mn. Arđaljе) [akc. Arđal] (i. m.) — Erdelj, pokrajina u Rumuniji; Transilvanija ◊ poljikra nji Arđelanji, kă ajnuoštri aj batrînj, a venjit đin Arđal — nadimak nam je „Arđelani” jer su naši stari došli iz Arđala (=Erdelja) [Por.] ♦ rum. Ardeal ♦ etim. < mađ. ERDÉLY

arđală (mn. arđaljе) [akc. arđală] (i. ž.) — 1. zgarište, sagorelo mesto, sagoretina, izgoretina ◊ jastă o arđală în pojană, sigurat vrunu a fakut fuoku — ima neko zgarište u polju, sigurno je neko ložio vatru 2. vrelina, toplina, toplota ◊ pripjašće suarilji, šî đi arđală nu puoc să suflji — pripeklo sunce, i od vreline ne možeš da dišeš ♦ var. arsură ♦ var. (ret.) arđarje (mn. arđerurj, arđelurj) ♦ sin. kaldură [Por.] ♦ rum. ardere

arđauă (mn. arđialje) [akc. arđauă] (i. ž.) — pljosnati kamen koji se grejao na žaru i na njemu pekao hleb ◊ pi arđauă măj mult păkurari a kuopt ljipije, da šî lumja kînd a trait pin zbăgurj — na kamenu su najčešće čobani pekli lepinje, a i ljudi kada su živeli u zbegovima [Por.]

arđe (juo ard, jel arđe) [akc. arđe] (gl.) — goreti ◊ kînd injima înśjape a arđe, nu sa stîmpără ku apă — kad srce počne goreti, ne gasi se vodom ◊ arđej palmă! — ošamari ga! (ošamariti ) ◊ arđe suarilji — sunce peče, žeže ◊ arđe fuoku ku stînsu — vatra gori bez plamena, tinja [Por.] ♦ dij. var. ardje [Kmp.] ♦ rum. arde ♦ etim. < lat. ardere

(posl.) ◊ Satu arđe, da baba sa pjapćină. — Selo gori a baba se češlja.
(klet.)
◊ Ardăl fuoku! — Vatra ga spalila! ◊ Ardăl fuoku să-l ardă! — Vatra ga spalila, da ga spali!
(stih) Arđe fuoku-n paje uđe,
Strîg la mîndra, nu m-auđe!

Gori plam u vlažnoj slami,
Dragu zovem, al ne čuje!

(Iz vlaške ljubavne pesme, Rudna Glava, zapis: Durlić, 1984) [Por.]

arđimje (mn. arđimj) [akc. arđimje] (i. ž.) — vrelina, zapara, sparina ◊ arđimje mare, sa uskă tuot — velika sparina, sve se suši ♦ var. ardzîmje [Por.]

ardji (mn. ardjije) [akc. ardji] (i. m.) — (bot.) paprika ◊ ardjiu jutje — ljuta paprika ◊ ardjije umplutje — punjene paprike ◊ ardjiu dulče — slatka paprika ◊ pačebuja — aleva paprika ♦ var. ardjiu [Kmp.] ♦ dij. sin. piparkă [Por.] ♦ rum. ardei

ardjika (juo аrdjik, jel ardjikă) [akc. ardjika] (gl. p. ref.) — dizati (se), podizati (se), izdizati (se) [Kmp.] ♦ var. rađikă [Por.] ♦ rum. ridica ♦ etim. < lat. eradicare

arendă (mn. arendz) [akc. arendă] (i. ž.) — (zast.) (erg.) arenda, zakup ◊ lukră la arendă — radi pod zakup [Buf.] ♦ rum. arendă ♦ etim. < nlat. arrenda

argacîje (mn. argacîj) [akc. argacîje] (i. ž.) — (zast.) 1. argatluk, nadničenje; slugarenje 2. (fig.) tegoban život [Por.] ♦ rum. argăţie

argasală (mn. argasîalje) [akc. argasală] (i. ž.) — (zast.) (erg.) štavljenje, obrada kože ◊ lukru grjeu je argasală la pjej — štavljenje kože je težak posao ♦ var. argasîje [Por.] ♦ rum. argăseală

argasî (juo argasîăsk, jel argasîašće) [akc. argasî] (gl. p.) — (zast.) (erg.) štaviti, obrađivati kožu ◊ đemult la nuoj în sat nu sa măj argasîăsk pjeilji — odavno se kod nas u selu više ne štave kože [Por.] ♦ rum. argăsi ♦ etim. < Ngrč. árgasa (aor. od argázo)

argasîje [akc. argasîje ] (i. ž.) ● v. argasală [Por.]

argat (argată) (mn. argac, argaće) [akc. argat] (i. m.) — (zast.) 1. nadničar, najamnik; sluga ◊ tata ku muma a fuost argac pin sat, ama jară nj-a krjeskut, să fim uaminj — otac i majka su bili seoskui nadničari, ali su nas podigli, da budemo ljudi na svom mestu 2. (fig.) čovek izmučen teškim poslovima ili tegobnim životom; mučenik ◊ ku lukru tuot argat am fuost — sa poslom sam sve mučenik bio [Por.] ♦ rum. argat ♦ etim. < tur. irgat, bug. argat < Ngrč. argátis

arič (mn. arič) [akc. arič] (i. m.) — (zool.) jež ◊ kînd kopii bat djin palme, ariču sa fače gem — kad deca pljeskaju rukama, jež se skupi u klube [Kmp.] ♦ dij. var. ariś [Por.] ♦ rum. arici ♦ etim. < lat. ericius.

aripat (aripată) (mn. aripac, аripaće) [akc. aripat] (prid.) — 1. krilat, koji ima krila 2. (ret.) (fig.) smeo, neoprezan, koji se zanosi nečim što prevazilazi njegovu snagu ♦ var. arpijat (Tanda) [Por.] ♦ rum. aripat

aripă (mn. ăripj, ărpj) [akc. aripă] (i. ž.) — krilo ◊ baće đin ărpj — mlatara krilima ◊ a kîpatat ărpj — dobio krila, (fig.) osmelio se, okuražio ◊ aripa śjeruluj — nebeski svod (Rudna Glava) [Por.] ♦ var. arpje ♦ (demin.) arpiuară (Tanda, Crnajka) [Por.] (Slatina, Bor) [Crn.] ♦ var. dem. aripjuară [Por.] ♦ rum. aripă ♦ etim. < lat. alapa

ariś (mn. ariś) [akc. ariš] (i. m.) — (zool.) jež (Erinaceus europaeus) ◊ ariśu ku ariśuajka duorm în frundză — jež i ježica spavaju u lišću [Por.] ♦ dij. var. arič [Kmp.] ♦ rum. aric ♦ etim. < lat. ericius

(mitol.) Ariśu je žuavina măj batrînă, šî măj vikljană. Šćîje mulće kare-śe śe nu šćije njima, pă njiś Dumnjedzîu. Pi porînka-luj Dumnjedzîu a fakut śuoś šî văj, š-a skuos žuavinjilji đi la pouađe. Đi rušînja-luj a njegrit albina, kare întînj a fuost albă. (V. albină) Numa jel šćije đi jarba fjeruluj, kare đeškiđe tuaće înkisuorilji. Kare vrja s-o ja đi la jel, îj prinđe puji, îj înkiđe în vrun sanduk, šî dupa kîta vrjame ariśu vinje ku jarba-ja-n gură, să skuată puji; uomu îj ja jarba, da puji slubuađe. (V. jarba fjeruluj). Ku ariśu đes s-a žukat kopiji aša: ăl prind, šă kînd jel sa-nkolaśašće, ij bat kanta la kap, kă ariśu atunśa sîare-n sus ka pi žîgaraj, šî kopiji sa rîd đi drag. Sa puvestîašće kă ariśu drumîje înkîljikat pi jepur. Măj mult sa ćjame đi kînj.

Jež je životinja najstarija, i najmudrija. Zna mnogo koje-šta što ne zna niko, pa čak ni Bog. Bog je po njegovom savetu načinio brda i doline, i spasio životinje od poplava. Zbog njegove nepristojnosti pčela je pocrnela, a bila je pre toga bela. Samo on zna za čarobnu travku, koja otvara sve brave. Ko hoće da je dobije, uhvati ježeve mladunce i zatvori ih u neki sanduk, i jež će posle nekog vremena doći sa tom travkom u ustima da ih oslobodi; čovek mu otme travku, a ježiće pusti. Sa ježom su se deca često igrala ovako: uhvate ga, i kada se on sklupča, lupaju mu kantu nad glavom; jež odskakuje kao na žeravici, a deca se smeju od radosti.
(izr.) Ariśu la prag sparźe truaka. — Jež na pragu slupa glavu. (Zapis: Durlić 1983) [Por.] (basna) A pljekat ariśu đi la munće după vin la Krajna. A kumpărat vinu, šî s-a-ntuors akasă. A ažuns în dzîua đe Pašć. Šî kînd a pašît pragu, ij kađe truaka đin spinare, šî să sparźe. Atunś a dzîs ariśu: „Futul în kur lukru đin grab!” — Krenuo šumski jež u Krajinu po vino. Kupio vino, i vratio se kući. Stigao je na dan Uskrsa. Kad da pređe prag, spadne mu tikva s leđa, i razbije se. Jež je tada rekao: „Jebem ti posao koji se radi u žurbi!” (Zapis. D. Dragić, 1996, Krivelj) [Crn.]
Slika: 21) Ariś, manînkă muškju. — Jež, gricka mahovinu, slika preuzeta sa Wikipedije (30. III 2012.)

arit (mn. ariće) [akc. arit] (i. ž.) — 1. okolina, okoliš ◊ aritu kăśî — okućnica ◊ fuź đin aritu mjeu! — beži mi s očiju! 2. vidik, vidokrug ◊ kît sa vjađe ku uoki arito-sta, tuot je mošîja mja — koliko se očima vidi okolo, sve je moje imanje [Por.] ♦ rum. ariet

ariuš (mn. ariušă) [akc. ariuš] (i. s.) — (bot.) (zast.) kiselica, vrsta jako kisele divlje jabuke (Malus sylvestris) ◊ ariuš je puom sîrbaćik ku puama akră — kiselica je divlja voćka sa kiselim plodom ♦ var. arijuš, iriuš, irijuš ♦ sin. korikivă [Por.] ♦ dij. sin. korikuvă [Crn.]

(zag.) Iriušă, porîmbušă, stă ku kuru în śanušă. — Jabučica, šarenica, u pepelu joj zadnjica. (Lulă — lula, zapis: Durlić, „Razvitak” 2, 1984, 99).
Slika: 22) Ariuš (Malus-Sylvestris) — divlja jabuka, slika preuzeta sa sajta Chewvalleytrees (8. VI 2013)

arîăc (mn. arîăcî) [akc. arîăc] (i. m.) — (ornit.) kobac kokošar (Falco subbuteo) ◊ kluoca apîră pîlgu jej đi arîăc — kvočka brani svoje jato od kopca [Crn.] ♦ sin. ulj gainarj [Por.] ♦ dij. var. arăc [Kmp.] ♦ rum. erete ♦ etim. < mađ. haracs

(stih)
Pi Kušlja sî lapda,
Sabija skoća,
Ka arîăcu în gainj
În turś sî baga.
Na Kušlju se baci,
Sablju izvadi,
Kao kobac u kokoške
U Turke uleti.

(Iz pesme o Hajduk Veljku, kaziv. Ž. Andrejević, zapis F. Paunjelović, Osnić 1974)
Slika: 23) Falco subbuteo sa delte Dunava, slika preuzeta sa sajta Din delta Dunării

arîng (mn. arînźe) [akc. arîng] (i. s.) — crkveno zvono ◊ baće arîngu, a murit vrunu — lupa crkveno zvono, umro je neko ♦ sin. kluopît [Por.] ◊ la Praova kînd batje arîngu dje doo ori a murit om, da dakă batje arîngu dje tri ori, a murit famije — u Prahovu ako crkveno zvono bije dva puta, umro je muškarac, a ako bije tri puta, umrla je žena [Kmp.] ♦ rum. harang ♦ etim. < mađ. harang

arjaće (mn. arjеc) [akc. arjaće] (i. m.) — (zool.) priplodno grlo ◊ đin duoj omenješć, un mnjel las đi arjaće — od dva muška, jedno jagnje ću ostaviti za priplod [Crn.] ◊ arjaće je berbjek, ažuns đi mîrljit uoilji — „arjaće” je ovan, dospeo za mrkanje ovaca [Por.] ♦ rum. arete ♦ etim. < lat. aries, -etis

(opis) Kînd în mnjej ore purśej jastă mîj mulc omenješć, unu sî lasă arjaće. — Kada među jaganjcima ili prasićima ima više jedinki muškog pola, jedno se grlo ostavlja za priplod. (izr.) Barbacî sî dusîră în rat, da aj škjoupj ramasîră arjec. — Muškarci odoše u rat, a hromi ostadoše za priplod. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

arje (mn. ărj) [akc. arje] (i. ž.) — gumno, guvno ◊ arje je luok unđe sa trăirat šî s-a vînturat grîu ku kalu šî ku vîntu — gumno je mesto gde se pomoću konja i vetra vršilo i vejalo žito ♦ var. are ♦ up. gjep [Por.] ♦ rum. arie ♦ etim. < lat. area

(opis) Arja s-a fakut la luok sus, kare je vînturuos šî poljažnjik. Luoku sa kurîcă đi jarbă ku sapa, în totîrljiu, sa stropjašće ku apă šî sa baće ku maju, sî sa bîrbarjaskă, să fije njaćid ka fundu ćipsîji. În mižluok sa baće stažărju - un kunj đi ljiemn pi lînga kare sa rînđesk snuopi; snuopi sa pun ku spikurj la spikurj, în măj mulće rîndurj ka śerku, să puată ljesnje să-j gazîaskă kalu. Kalu ljagă ku funja đi stažărjo-la, šî ăl mînă să mjargă într-o parće. Kum jel mjarźe šî gazîašće spikurlji, funjaja sa skurtă, šî kînd sa pruapije đi stažărj, šî nu măj puaće merźa înainće, ij ăl jau đi kuadă šă-l întuork să mjargă în parća laltă. Đi tuata vrjamja doj inš stau sprimic, unu ku lopata să sprižuană baljiga, da unu ku vro vadră, să prindă pišăcî, dakă iî vinje la kal sî sa ušurjadză. Đin grîo-la gazît, măj întînj ku furśilji sa jau pajilji, sa dau în lăturj, da pje urmă ku lopjecîlji sa ja grîo-la ši sa labîdă-n sus, în vînt, sî sa đispartă pljaua đi buobe. Dakă jastă vînt, pljaua sa đisparće ljesnje, kađe într-o parće đin afară đi arje, da bobilji đi grîu kad žuos, pi pomînt, đi unđe-l adună în saś. Dakă nu je vînt tare, or baće rar šî prorupt, nu puot să gaćaskă vînturatu, numa adună grîo-la în saś, ăl duk la kasă šî ašćată kînd va fi dzîua ku vînt bun să do gaćaskă lukru. ◊ A fuost ađetu đi bîtrînjacă sî sa cuśe kuskri la nuntă, đi sî fije vînt la arje. Dupa śe sa gaćašće kununjija, kuskri să jau în bracă šî dzîk: „Ajde, kuskrje, să nji cukăm, să fije vînt la arje!” ◊ Đi vrjamja đu turś, ij avut ărilji luor băška, š-akuma să kunosk aša luokurj pi nume „Arja turśaskă”.

Gumno se pravilo na uzvišenim i vetrovitim zaravnima. Mesto se motikom ukrug očisti od trave, nakvasi se vodom i nabije maljem, da se poravna i da bude glatko kao tepsija. U sredinu se nabije drveni kočić – stožer, oko koga se poređaju snopovi klasom prema klasu, u više krugova, da može konj lakše da ih gazi. Konj se užetom priveže za stožer, i potera se na jednu stranu. Kako on ide i gazi klasje, tako se ono uže skraćuje, i kada konj dođe do središta i zapne, oni ga uhvate za rep i okrenu na drugu stranu. Za sve vreme dvojica stoje spremni, jedan sa lopatom da prihvati balegu, a drugi sa nekom vedricom da uhvati mokraću, ako konja bude poterala nužda. Iz onog izgaženog žita najpre se vilama odstrani slama, a potom se lopatama zahvati pleva i baci u vis, u vetar, da se odvoje zrna od plevnje. Ako ima vetra, pleva se lako oduva u stranu, a zrna padnu na zemlju, odakle se pokupe u džakove. Ali, ako vetar nije jak, ili ne duva ujednačeno, vejanje se prekida, žito se spremi u džakove i odnese kući, gde se čeka dan sa povoljnim vetrom da se posao svrši.
Od starina je bio običaj da se prikani na svadbi ljube da bi bilo vetra za vejanje žita. Posle venčanja, prikani se zagrle i kažu:„ Ajde, priko, da se poljubimo, da bude vetra na gumnu!” Za vreme Turaka, ovi su imali svoja zasebna gumna, koja se i danas poznaju po mestima koja se zovu „Tursko gumno”. (Zapis: Durlić, 1984, kaz. Gergina Durlić, Rudna Glava). [Por.]

ark (mn. arkurj) (i. m.) — 1. luk ◊ ark ku kare sa arunkă saźata — „ark” je luk kojim se izbacuje strela 2. gudalo ◊ ark đi laută — violinsko gudalo ◊ traźe ku arku pi kuarda gruasă — prevlači gudalom preko debele žice (svira dubokim tonom) 3. luk kao graditeljski oblik na stambenim objektima ◊ kasă ku arkurj — kuća sa lukovima [Crn.] 4. kuhinjski pribor ◊ arku dă tajat koljiaša — luk za sečenja kačamka (Sige) [Hom.] ♦ rum. arc ♦ etim. < lat. arcus

(izr.) Majsturi aj batrînj spunja: „Arku la kasă je žumataće đin ruată”. — Stari majstori su govorili: „Luk na kući je polovina kruga”.
(Iskustvo majstora iz Osnića, zapis F. Paunjelović) [Crn.]

arkaš (mn. arkašî) [akc. arkaš] (i. m.) — (zast.) 1. strelac ◊ arkaš a fuost uom înarmat ku ark šî saźată — strelac je bio čovek naoružan lukom i strelom ◊ bun arkaš je uom kare puaće să putrîvjaskă ku puška tuot śe ja la nišan — dobar strelac je čovek koji može puškom da pogodi sve što uzme na nišan 2. gudalar, majstor za gudala ◊ rar a fuost arkaš bunj pin saćilji nuaštre, šî lîutari măj mult sîngurj a ogođit arkurlji kare lji s-a frînt — retki su bili dobri gudalari po našim selima, pa su violinisti sami popravljali gudala koja su im se lomila [Por.] ♦ rum. arcaș

arma (juo armjedz, jel armjadză) [akc. arma] (gl. nesvrš.) — oružati, snabdevati nekoga oružjem; naoružavati ◊ a-nśeput să armjadză ćinjerišu, să fije sprimic đi rat — počeli su da naoružavaju omladinu, da bude spremna za rat ♦ up. înarma [Por.] ♦ rum. arma ♦ etim. < lat. armare

armasarj (mn. armasari) [akc. armasarj] (i. m.) — (zool.) pastuv ◊ kal njiskopit — neuškopljen konj ◊ kal zburatuorj, labduruos — poletan, konj za ponos [Crn.] ♦ rum. armăsar ♦ etim. < lat. [equus] admissarius

(stih)
Ăći najka, trjaśe đalu,
Š-ăj kunuašće dajka kalu.
Kalu njegru, armasarj,
Najka ćinîr šî kurvarj.

Evo momka, brdom prođe,
Prepozna mu draga konče!
Konče crno, alatasto,
Momče mlado, švalerasto.

(Vlaška ljubavna pesma, zapis: Durlić, Rudna Glava 1985) [Por.]
Slika: 24) Pastuv, armasarj ... slika preuzeta sa sajta Životinjsko carstvo (30. III 2012.)

armat (armată) (mn. armac, armaće) [akc. armat] (prid.) — naoružan, pod oružjem, sa oružjem ◊ uaminj armac — naoružani ljudi [Por.] ♦ rum. armat

armată (mn. armaće) [akc. armată] (i. ž.) — 1. armija, vojska, 2. naoružana sila 3. grupa ljudi pod oružjem ◊ s-a dus în armată — otišao u armiju, regrutovan [Por.] ♦ rum. armată ♦ etim. < Ital. armata

armă (mn. arme) [akc. armă] (i. ž.) — (zast.) puška; oružje ◊ armă înćinsă — uperena puška ◊ armă trasă — zapeta puška ◊ ku arma-n mînă — s puškom u ruci [Por.] ♦ rum. armă ♦ etim. < lat. arma

armurikă (mn. armurič) [akc. armurika] (i. ž.) — (muz.) harmonika, muzički insturment ◊ armurikă dje gură — usna harmonika [Kmp.] ♦ dij. var. armunjikă ◊ a-nvacat la škuală sî kînće đin armunjikă — učio je u školi da svira harmoniku [Por.] ♦ rum. armonică

Slika: 25) Armurikă.

Arnaglaua [akc. Arnaglaua] (i. ž.) — (ojk.) Rudna Glava, vlaško selo u Gornjem Poreču, naseljeno je Vlasima Munćanima i pripada opštini Majdanpek ◊ pin Arnaglaua trjaśe rîu Šaška — kroz Rudnu Glavu protiče reka Šaška ◊ Arnaglaua je sat đaluruos, are mulće kulmje šî ogašă — Rudna Glava je brdsko selo, ima mnogo kosa i potoka ◊ ogašîlji tună în rîu Šaška, đi parća đirjaptă: Biljizvuorca, Ostrovica šî Lozovica, da đi parća stîngă Bljiznja, Bistovica Mikă šî Bristovica Mare — potoci se ulivaju u reku Šašku, s desna: Beli Izvor, Ostrovica i Lozovica, a s leve strane Blizna, Mala i Velika Brestovica ◊ Arnaglaua are patru kotunurj marj, kare sa kjamă: Bljiznja, Kršje, Šopît šî Bugoglaua — Rudna Glava ima četiri velika zaseoka, koji se zovu: Blizna, Krš, Šopot i Bukova Glava ♦ var. Îrnaglaua [Por.] ♦ etim. < srb. rudna glava, „vrh brda sa rudištem” (expl. Durlić)

arnaglavjan (mn. arnaglavjenj) [akc. arnaglavjan] (i. m.) — Rudnoglavac, stanovnik Rudne Glave, vlaškog sela u opštini Majdanpek ◊ arnaglavjanu je uom đi Arnaglaua, sat rumînjesk în Porjeśa đi Sus — Rudnoglavac je čovek iz Rudne Glave, vlaškog sela u Gornjem Poreču ♦ up. arnaglavjană ♦ var. îrnaglavjan, îrnaglavjenj [Por.]

arnaglavjană (mn. arnaglavjanje) [akc. arnaglavjană] (i. ž.) — Rudnoglavka, stanovnica sela Rudna Glava u opštini Majdanpek ◊ arnaglavjană je famjaje mujerjaskă, kare je naskută or trajašće în sat rumînjesk Arnaglaua, în Porjeśa đi Sus — Rudnoglavka je ženska osoba, koja je rođena ili živi u vlaškom selu Rudna Glava, u Gornjem Poreču ♦ var. îrnaglavjană ♦ up. arnaglavjan [Por.]

Arnaut (mn. Arnauc) [akc. Arnaut] (i.m.) — (etn.) Arnaut, Arnautin; Albanac ◊ kînd am trekut pistă Albanija, nj-a batut fuamja, źeru šî arnaucî — kad smo prelazili preko Albanije, tukli su nas glad, mraz i Arnauti [Crn.] ◊ kînd armata sîrbjaskă s-a tras pista Albanjija, njima n-a drîznjit sî fure śeva đi mînkare đi la arnauc, kî arnaucî nu lj-a dat njimika njiś pi banj, numa rumînji aj nuoštri a kućedzat aja să fakă — kada se srpska vojska povlačila preko Albanije, niko nije smeo od Arnauta da ukrade nešto za jelo, jer Arnauti nisu davali ništa ni za pare, samo su naši Vlasi to smeli da urade ♦ sin. Šiptarj [Por.] ♦ rum. Arnăut ♦ etim. < tur. arnavud

arnaut (mn. arnauc) [akc. arnaut] (i. m.) — (bot.) arnaut, vrsta kukuruza ◊ arnaut a fuost o fuarmă đe kukurudz gruos ku doadzăś šî patru đi rîndurj đi buobe pi drugă — arnaut je bila vrsta debelolg kukuruza sa dvadeset i četiri reda zrna na klipu ◊ samînca đi arnaut a dus aj nuoštri vojnjiś đin Albanija, kînd a trjekut pista ja în rato-l đin tînj — seme arnauta doneli su naši vojnici iz Albanije, kada su je prešli u prvom svetskom ratu ◊ arnautu nu s-a prins la nuoj, šî lumja s-a lasat đi jel — arnaut se nije primio kod nas, i ljudi su ga napustili [Por.]

Arnauta [akc. Arnauta] (i. ž.) — (hidr.) Arnauta, reka, izvire u ataru sela Dobro Polje, protiče kroz Dobrujevac, Boljevac, Mali Izvor i Valakonje, i uliva se u Crni Timok, i potok koji izvire u Savincu, i koji se takođe uliva u Crni Timok ◊ Arnauta buljuoculuj pimovara je turburje, da vară arje apă pucînă — boljevačka Arnauta je s proleća mutna, a leti ima malo vode [Crn.]

arnă [akc. arnă] (i. ž.) — (zast.) arna, predmetak nejasnog porekla u složenici arnă-barnă: „haos, nered, ršum, pustoš” ◊ a fakut la uom în kuznjică arnă-barnă, š-a skapat njibatut — napravio je čoveku haos u kovačnici, i utekao bez batina ♦ up. urdu-vurdu, urdu-burdu [Por.]

arnjidž (mn. arnjidže) [akc. arnjidž] (i. s.) — konac za vez ◊ a kumpărat la mujere acă dje kusut — kupio ženi konac za vez [Kmp.] ♦ dij. var. arnjiś [Crn.] ♦ dij. var. arnjiź [Por.] ♦ rum. arnici

arnjik (arnjikă) (mn. arnjiś, arnjiśе) [akc. arnjik] (prid.) — vredan, hitar ◊ uom arnjik, are spuorj la lukru — vredan čovek, ima napredak u poslu [Por.] ♦ rum. harnic ♦ etim. < slov. *harĩnŭ

(stih)
Arnjikă njevasta-mja,
Nu m-a jastă-n sat ka ja!
Điminjaca kînd s-a skuală,
Păn-la prîndz abja s-a spală.

Baš je vredna moja žena,
U selu joj ravne nema.
Ujutru kad se probudi,
Do podne se ne umiva!

(Stihovi iz pesme o lenjoj ženi. Rudna Glava. Zapis: Durlić, čuo u detinjstvu.)

arnjiś (mn. arnjiśurj) [akc. arnjiś] (i. m.) — (zast.) konac za izradu veza na ženskim i muškim košuljama dobijen ručnim predenjem pamuka ◊ am tuors bunbak đi arnjiś — prela sam pamuk za vez ◊ pujaj kamašă nuauă ku rîurj đi arnjiś — izvezla sam novu košulju pamučnim koncem ◊ rîuri pujac ku arnjiś sînt mîj marunc šî mîj cînatuorj — vez rađen pamučnim koncem je sitniji i trajniji [Crn.] ♦ dij. var. arnjidžkonac za vez [Kmp.] ◊ arnjiźsitan vez [Por.] ♦ rum. arnici

arnjiź (mn. arnjiźe) [akc. arnjiź] (i. s.) — vez, naročito sitan vez izveden pamučnim koncem [Por.] ♦ var. arnjiś (Tanda) ♦ dij. var. arnjidž [Kmp.] ♦ dij. var. arnjiś [Crn.] ♦ rum. arnici

arpaźik (mn. arpaźik) [akc. arpaźik] (i. m.) — (bot.) arpadžik, sitan crni luk za sađenje (Allium schoenoprasum) ◊ arpaźiku je măj bun sj sa pună tuamna, kă śjapa, kînd krjašće n-o prinđe sîaśita — arpadžik je najbolje da se sadi ujesen, jer luk, kada bude nicao, neće zahvatiti suša [Por.] ♦ dij. var. arbădžik [Kmp.] ♦ rum. arpagic ♦ etim. < tur. arpacik, bug. arpağic.

Slika: 26) Straturlji ku arpaźik. — Leje sa arpadžikom. Slika preuzeta sa sajta Imagebam (6. II 2013).

arpija (juo ma ărpij, jel sa ărpije) [akc. arpija] (gl.) — (ornit.) okrilatiti, dobiti krila ◊ puji în kujb înśep arpija juta, dakă-j pasîrja aranjiašće bun — ptići u gnezdu počinju da krilate brzo, ako ih majka dobro hrani ♦ var. ărpija (Tanda, Crnajka) [Por.]

arpijat (arpijată) (mn. arpijac, arpijaće) [akc. arpijat] (prid.) — (ornit.) krilat, koji ima krila ◊ pasîrja je žuavină arpijată — ptica je krilata životinja (Tanda, Crnajka) ♦ var. ărpijat [Por.] ♦ rum. aripat

arpiuară (mn. arpiuorj) [akc. arpiuară] (i. ž.) — 1. (demin.) krilašce, krilce 2. naziv obrednog hleba, registrovanog na pomani u selu Slatina, opština Bor ♦ / arpjekrilo [Crn.] ♦ dij. var. aripjuară [Por.] ♦ rum. aripioară

Slika: 27) Arpiuară („Krilašce”), obredni hleb sa pomane u selu Slatina, opština Bor. Pekarska izrada. Preuzeto iz knjige: Паун Ес Дурлић, Свети језик влашког хлеба, Београд 2010, str. 36.

arpje (mn. ărpj) [akc. arpje] (i. ž.) — krilo ◊ pasîrje ku arpja frîntă — ptica sa polomljenim krilom (Tanda, Crnajka) ♦ var. aripă (Rudna Glava) [Por.] ♦ rum. aripă

ars (arsă) (mn. arš, arsă) [akc. ars] (prid.) — 1. izgoreo pregoreo, ispečen 2. (fig.) (za emocije) doboko pogođen rečima ili postpukom; povređen, ošinut ◊ la ars ku vuorba — ošinuo ga rečima [Por.] ♦ rum. ars

Arsenuonji [akc. Arsenuonji] (i. m.) — (antr.) Arsenijevci, Arsenijevići, vlaški porodični nadimak jedne familije srpskog porekla u Podgorcu ◊ Arsenuonji sînt una đin śinś fameljij sîrbješć, karje a trait în Podguorc — Arsenijevići su jedna od pet srpskih familija, koje su živele u Podgorcu [Crn.] ♦ rum. Arsenovici

Arsenjije [akc. Arsenjije] (i. m.) — (antr.) Arsenije, l.i. kalendarskog porekla ◊ njepuocî alu vrun Arsenjije a trait în Podguorc — potomci nekoga Arsenija živeli su u Podgorcu [Crn.] ♦ rum. Arsenie ♦ etim. < grč. Arsenios < arsen „hrabar, muževan, jak” (Sursa: sr.wikipedia)

arsură (mn. arsurj) [akc. arsură] (i. ž.) — 1. izgorelina, ono što je oštećeno delovanjem vatre ili sunca; izgoretina, opekotina ◊ arsura je luok unđe a ars fuoku — izgorelina je mesto gde je gorela vatra 2. pripeka, žega ◊ nu măj puot să suflu đi arsura suariluj a tare — ne mogu više da dišem od jake sunčeve žege [Por.] ♦ rum. arsură ♦ etim. < lat. arsura

aršică (mn. aršic) [akc. aršică] (i. ž.) — (izob.) pekarka, žena koja je spremala obredne hlebove za pomanu ◊ aršicălji a fuost babilji dăn sat kare a šćut să fakă kolaś dă pomană, šî kare j-a plumađit šî j-a kuopt — pekarke su bile babe koje su znale da spremaju obredne hlebove za pomanu, i koje su ih mesile i pekle ◊ prăn povješć sa cînje minće kă dămult a fuost vrun fjelj dă kolaś kare s-a kuopt la suare — kroz priče se pamti da je nekada bila vrsta obrednih hlebova koji su se pekli na suncu [Stig] ♦ rum. arșiţă ♦ etim. < lat. *arsicia, de la ardēre

aršîcă (mn. aršîc) [akc. aršîcă] (i. ž.) — pržina, pržolj 1. neplodna zemlja, zemljište sa veoma tankim slojem plodne zemlje prekriveno sitnom travom pogodno za ispašu stoke, neziratno zemljište ◊ în aršîcă njimik nu rođašće — na pržini ništa ne rađa [Crn.] 2. pržina, pržolj, zemlja spaljena od sunca; peskar, kamenjar; neplodno tle na prisojnoj strani brda ◊ aršîcă je pomînt ars, njirođituorj, fara jarbă šî ljamnje, numa kîć-o tufă kolja-kolja — pržina je sagorelo zemljšte, neplodno, bez trave i drveća, samo po neki žub ovde-onde ♦ / < ars „izgorelo, spaljeno, sprženo” + suf. - ică [Por.] ♦ up. aršică (Lješnica) [Zvizd] ♦ rum. arșiță

(izr.) În aršîcă nu-s kîrćică. — U neplodnoj zemlji krtičnjaka nema.
(Kaz. D. Smadulović, zapis: F. Paunjelović, Valakonje 2008.) [Crn.]

aršuou [akc. aršuou] (i. m.) ● v. ašuou [Por.] ♦ rum. așău

Artan [akc. Artan] (i. m.) — (top.) Rtanj, planina u istočnoj Srbiji ◊ baće un vînt friguruos đi pi Artan — duva neki hladan vetar sa Rtnja [Crn.]

(mitol.) Artanu la fakut žîduvi vrodată kî să puarće vîncî đi pi jel. — Rtanj su nekada napravili divovi da bi sa njega upravljali vetrovima. (ver.) Kînd je vîru Artanuluj kutrupit ku nuvirj, vrjamja sî strîkă. — Kad je vrh Rtnja u oblacima, vreme se kvari. (izr.) Pînă sî vjađe zapada pi Artan, kožuoku nu să lasă. — Dok se na Rtnju vidi sneg, kožuh se ne skida. (Verovanje i iskustva o vremenu iz Osnića, zapis F. Paunjelović [Crn.]

arunka (juo arunk, jel arunkă) [akc. arunka] (gl. p.) — 1. izbaciti, dobaciti ili baciti neki predmet sa nešto većom snagom na veću daljinu; hitnuti ◊ arunkă cualjilji la Suare — dobacuju odelo Suncu (u vlaškom obredu marturija, v. marturije) ♦ sin. lîpada, lupada; azvîrlji 2. napregnuti se, napeti se ◊ nu cînja lukru-šală, uomulje, numa arunkî-će kît guođe puoc să cînj ljiemnu-la, să nu kadă pi nuoj — ne šali se, čoveče, nego se napni koliko god možeš da držiš to drvo, da ne padne na nas (Tanda) [Por.] 3. veranje, pentranje; puzanje ◊ sa arunkă pră ljeamn kamguđe šîarpilji — vere se uz drvo kao zmija (Žitkovica) [Bran.] ♦ rum. arunca ♦ etim. < lat. eruncare

(baj.)
Kîrpă, kîrpucă,
Pi kuoš ći arunkaj,
Kokuoš ći fakuj,
Ku ărpilji đi ocăl,
Šî ku ćuoku đi fîer.
Maramo, maramče,
U odžak te hitnuh,

U petla te pretvorih,

Sa čeličnim krilima

I gvozdenim kljunom.

(Odlomak iz bajalice za sudbinu, „za zapisano”, kazivala Jelena Rajković, rođ. 1939 u Rudnoj Glavi. Zapis: Durlić, „Razvitak” 4-5, 1987, str. 112-113)

arunkat (arunkată) (mn. arunkac, arunkaće) [akc. arunkat] (prid.) — bačen, izbačen, hitnut (u vis ili u dalj) [Por.] ♦ rum. aruncat

arunkatuorj (arunkatuarje) (mn. arunkatuorj, arunkatuarje) [akc. arunkatuor] (i. m.) — bacač, izbacivač, dobacivač; osoba koja baca, izbacuje ili dobacuje neki predmet, sa nešto većom snagom i na veću daljinu [Por.] ♦ rum. aruncător

arunkatură (mn. arunkaturj) [akc. arunkatură] (i. ž.) — bacanje, izbacivanje, dobacivanje nekog predmeta sa većom snagom i na veću daljinu ♦ up. lîpadatură, lupadatură [Por.] ♦ rum. aruncătură

arźa (mn. arźalje) [akc. arźa] (i. ž.) — (zast.) razboj za tkanje ◊ arźa je vuorbă zujtată, rar sa gasîašće vrunđiva vro babă sî măj cînă minće kî aša vrodată s-a kjemat razbuoju đi casut — „arđa” je zaboravljena reč, retko se nađe neka baba koja još uvek pamti da se tako nekada zvao razboj za tkanje ♦ up. arźauă [Por.] ♦ rum. argea

(izr.) A pljekat la arźa făr đi verźa! — (dosl.) Pošla ka razboju bez prutića! (Pošla na posao nespremna). Kaz. Olgica Trailović, r. 1929, zapis: Durlić, 2013. [Por.]

arźauă (mn. arźaljе) [akc. arźauă] (i. ž.) — 1. (zast.) ložište ◊ arźauă s-a dzîs đivrodată la luok unđe s-a fakut fuok — „arđaua” se nekada nazivalo mesto gde se ložila vatra 2. (zast.) žarište ispod razboja za tkanje ◊ arźauă a fuost adînkatură đi žîgaraj supt razbuoj đi casut — „arđaua” je bilo udubljenje za žar ispod razboja za tkanje [Por.] 3. (zast.) zemunica u kojoj se tkalo leti ◊ arźaua a fuost borđej fakut adîns đi casut vara la tuortu đi kînjipă šî đi in, kî atunśa tuortu a prins măj multă molavină — „arđaua” je zemunica posebno napravljena da se u njoj leti tka pređa od konoplje i lana, jer je pređa tada primala najviše vlage [Crn.] ♦ rum. argea

(opis) Arźauă je o gaură sapată în borđij supt razbuoj, šî-n ja a fuost pus žîgaraju sî cînă kaldură la kuardă, kî măj binje sa skimbă icîlji, šî măj frumuos sa kaskă ruostu kînd je casutu uskat kît trîabe. — To je jedno udubljenje iskopano u podu zemunice, ispod razboja, u koje se stavljao žar da bi se grejale niti, jer se mnogo bolje tkalo kada je osnova bila dovoljno suva. ◊ Kînd a ješît đin borđeje, š-a-nśeput lumja să trajaskă pin koljibj, mujerilji a pus žîgarajo-la pi cîăst or pi śirinje. — Kada su ljudi izašli iz zemunica, i počeli da žive po kolibama, žene su onaj žar pod razboj stavljale u crepulji ili vršniku. (Kaz. Gergina Durlić, r. 1924, Olgica Trailović, r. 1929, Rudna Glava. Zapis: Durlić, 1983, 2011). [Por.]

arźint (mn. arźinc) [akc. arźint] (i. s.) — srebro ◊ đi arźint — od srebra, srebrn [Por.] ♦ dij. var. ardžint [Kmp.] ♦ rum. argint ♦ etim. < lat. argentum

(mag.) Skărj đi aur šî đa arźint - (u bajalici) merdevine od zlata i srebra, niz koje, sa svog nebeskog prestola, obučena u belo i s vatrenim bičem u ruci, silazi sveta Majka Marija da bi na zemlji pomogla bolesnom čoveku čiji je vapaj stigao do nje. (Zapis: Durlić, Rudna Glava, „Razvitak” br. 4-5, 1987, 106)

arźint viu [akc. arźint viu] (i. s.) — živa, hemijski element, metal srebrnastog sjaja, vrlo pokretljiv i tečan (Hg, lat. hydrargyrum ) ◊ ku arźint viu lukră numa vrîžîtuorilji — sa živom rade samo vračare ◊ vrîžîtuarja kare a šćut să „omuare” arźintol viu, s-a cînut kî je tare vrîžîtuare — vračara koja je znala da „ubije” živu, smatrala se jakom vračarom [Por.] ♦ rum. argint-viu

(mag.) Koristi se u magijskom lečenju osoba zatrovanih srebrom ili živom. Do trovanja dolazi slučajno (pijenjem vode koja sadrži ove elemente), ili bacanjem čini. U lečenju se primenjuje obred „ubijanja žive” koji se obavlja u ranu zoru, na rastokama potoka ili reka. Od rekvizita se koristi metla, motika, srebrni novčić, kravlje maslo, drvena kašika i živa. Maslo se stavi u kašiku i u nju kapne živa, koju vračare čuvaju samo za takve prilike. Na motiku se stavi metla i bolesnik, neumiven, stane na nju nogama i okrene se licem ka izlazećem suncu. Vračara se prekrsti triput i dok izgovara bajalicu, sve vreme srbernim novčićem pritiska živu u kašici s maslom. Bajalica glasi:

Vinje milostînka a marje - ljak darje!
A mižlośină a venjit - arźintu a murit!
Kînd busujuoku a-nflurit šî suarlji a rîsarit -
Arźintol viu mj-a murit!
Kînd a mikă a venjit - buala s-a ćistît!

Dolazi suđenica stara - lek je dala!
Dolazi srednja - živa je „umrla”!
Kad je bosiljak procvetao i sunce izašlo -
Živa je „umrla”!
Kad je najmlađa došla - bolest je nestala!


Da li je živa „ubijena” dovljno da je bolesnik može bezbedno popiti, proverava se na petlu kome se vradžbina sipa u kljun. Ako petao zakukuriče, živa je „ubijena” kako valja i daje se bolesniku, ako ne zapeva, „ubijanje” se ponavlja. (Zapis: Durlić 1995, kazivač: Mika Zlatić - Mika Mađijaš iz Crnajke, rođen 1932).

arźintuajkă (mn. arźintuojś) [akc. arźintuajkă] (i. ž.) — 1. (bot.) fresnica, poljski cvet (Dryas octopetala) ◊ arźintuajka je bujađe mikă ku fluare albă, krjašće pin ljivjedz — fresnica je mala biljka sa belim cvetom, raste po livadama 2. (fig.) žena koja ogovaranjem truje odnose među ljudima (od arźint — srebro, koje se smatra otrovnim) ◊ o arźintuajkă đi mujare, ja-r trăbuja skoća ljimba đin gură — žena otrovnica, trebalo bi joj iščupati jezik [Por.] ♦ rum. arginţică

Slika: 28) Arźintuajkă — fresnica (Dryas octopetala), slika preuzeta sa sajta Nac. parkovi (17. VI 2013)

asară [akc. asară] (pril.) — sinoć ◊ đi asară — od sinoć, sinoćnji ♦ up. însaratokasnio, uhvataio ga mrak ◊ asară je tuout una ku jerj sara — sinoć je isto što i juče uveče ♦ / a + sară [Por.] ♦ rum. aseară

(stih)
Asară pi vrjamja śinji,
Stutaja mîndruca kînji.
Stutaja, da nu baš prja,
Šćije k-am vorbit ku ja.

Sinoć kad je noćca pala
Pse je draga napujdala.
Al pujdala kobajagi,
Jer zna da će doći dragi.


(Iz vlaške ljubavne pesme, zapis: Durlić, Rudna Glava, 1983) [Por.]

askucî (juo askut, jel askuće) [akc. askucî] (gl. p. ref.) — 1. oštriti, izoštriti, naoštriti; šiljiti, brusiti ◊ trîăbe askucî kucîtu-sta, nu taje — treba naoštriti ovaj nož, ne seče ◊ s-a dus la kovaśu să askută sakurja la tośilă — otišao je kod kovača da naoštri sekiru na tocilu [Por.] ◊ tata askuće pari đi vije — otac šilji kočeve za vinograd [Crn.] 2. (fig.) naljuititi se ◊ s-a mînjijat, s-a askucît tuot, vrja sî sa bată — naljutio se, sav se naoštrio, hoće da se bije [Por.] ♦ rum. ascuţi ♦ etim. < lat. *excotire < cos, cotis „kresivo, oštrilo”

askucîmje (mn. askucîmj) [akc. askucîmje] (i. ž.) — oštrina ♦ var. askucîrje [Por.] ♦ rum. ascuţime

askucîš (mn. askucîšă) [akc. askucîš] (i. m.) — 1. oštrica sečiva; vrh, šiljak ◊ înbrukă ku askucîšu — bode vrhom, šiljkom 2. (prid.) šiljatost, zašiljenost ♦ up. taišsečivo [Por.] ♦ rum. ascuţiș

askucît (askucîtă) (mn. askucîc, askucîće) [akc. askucît] (prid.) — oštar, naoštren, izoštren, šiljat, zašiljen ◊ kucîto-sta nu je askucît bun — ovaj nož nije dobro naoštren [Por.] ◊ askucît ka aku — oštar kao igla [Crn.] ♦ rum. ascuţit

(mag.)
Pljekă Majka Duomnuluj
Pi kalje, pi karare,
Pin pjetri gljincuruasă,
Pin topuară buldoruasă,
Pin kucîće askucîće,
Đi dragficu întrabînd.

Krenula je Božja Mati
Stazama i puteljcima,
Kroz kamenje izbočeno,
Kroz sekire naoštrene,
Kroz noževe zašiljene,
Za svog sina pitajući.

(Đin đeskînćik „Povasta lu Dumnjedzîu”, a skriso Zoran Ilić đi la Javuorka Novaković, đin Crnajka. — Iz bajalice „Božja priča”, zapisao Zoran Ilić od Javorke Novaković iz Crnajke, 2004) [Por.]

askucîtuorj (askucîtuarje) (mn. askucîtuorj, askucîtuarje) [akc. askucîtuorj] (i. m.) — oštrač, osoba koja se bavi oštrenjem sečiva [Por.] ♦ rum. ascuţitor

askucîtură (mn. askucîturj) [akc. askucîtură] (i. ž.) — 1. oštrica, sečivo ◊ a-ntuors kucîtu ku askucîtura kîtra minje, ama juo-l prinsăj đi mînă — okrenuo je nož sa oštricom prema meni, ali ja sam ga uhvatio za ruku 2. (geog.) šiljak, vrh; oštar prevoj ◊ kînd m-am dus la baśije, măj grjeu mj-a fuost la Pjatra galbină să trjek pista askucîtura kîrši — kad sam išao na bačiju, najteže mi je bilo da kod Žutog kamena pređem preko oštrice krša [Por.] ♦ rum. ascuţitură ♦ etim. < lat. *excōtῑre

askulta (juo askult, jel askultă) [akc. askulta] (gl.) — 1. slušati, saslušati; čuti ◊ askultă, parke s-auđe kopuoju kă mînă jepuru — slušaj, kao da se čuje ker da tera zeca 2. (fig.) pomagati, služiti, poslušati ◊ kopilu nje askultă binje — dete nas dobro sluša (poslušno je) [Por.] ♦ rum. asculta ♦ etim. < lat. ascultare (= auscultare)

askultamînt (mn. askultamînće) [akc. askultamînt] (i. m.) — poslušnost, slušanje, služenje ◊ stapînu a fuost rău, šî đin askultamîntu a mjeu la urmă n-a fuost njimika — gazda je bio loš, i na kraju od mog služenje nije bilo ništa ♦ up. askultatură [Por.] ♦ rum. ascultământ

askultarje (mn. askultărj) [akc. askultarje] (i. ž.) — 1. slušanje, pažnja 2. (fig.) poslušnost [Por.] ♦ rum. ascultare

askultatuorj (mn. askultatuorj) [akc. askultatuorj] (i. m.) — 1. slušalac ◊ suoba pljină đi askultatuorj — soba puna slušalaca ◊ askultatuаrjе — slušateljka 2. služitelj, poslužitelj; pomagač ◊ askultatuorj la nuntă — posluga na svadbi [Por.] ♦ rum. ascultător

askultatură (mn. askultaturj) [akc. askultatură] (i. ž.) — 1. slušanje 2. služenje, slugarenje 3. poslušnost, odanost ◊ atîta askultatură đi jel, šî la urmă njimika — toliko njegovo služenje (odanost, poslušnost) i na kraju ništa [Por.] ♦ rum. ascultătură

aspri (juo asprjesk, jel asprjašće) [akc. aspri] (gl. p. ref.) — 1. hrapaviti, postati hrapav, dobiti ispupčenja i udubljenja 2. (fig.) oštriti se, narogušiti se; postati strog [Por.] ♦ rum. aspri

asprjală (mn. asprjaljе) [akc. asprjală] (i. ž.) — 1. (za površine materijala) hrapavost, bodljikavost, oštrina; neravnina 2. (za vremenske prilike) hladnoća, mraz 3. (fig.) strogost, ljutitost ♦ var. asprimje, aspurimje [Por.] ♦ rum. aspreală

aspru (aspră) (mn. aspri, aspre) [akc. aspru] (prid.) — 1. hrapav, ima neravnu, oštru površinu ◊ đi kaśulă je bună pjalja đi uaje ku lîna aspră — za šubaru je dobra ovčja koža sa oštrom vunom 2. (za vreme) oštar vetar, oštra zima ◊ baće un vînt aspru — duva neki oštar vetar ◊ jarna-sta je koźa aspră — ova zima je veoma oštra 3. (za emocije) ljut, narogušen ◊ sa-ntuarsă aspru kîtră minje, kî fu rău mînjijuos — okrenuo se oštro prema meni, jer beše jako ljut [Crn.] ♦ dij. var. aspur [Por.] ♦ rum. aspru ♦ etim. < lat. asper

(izr.) Aspru ka duosu frundzî đi dovljaće. — Hrapavo kao naličje tikvinog lista. (aneg.) Mitu Krajnjancu đin Osnjiśa porînśa uoră: „Uomulje, dzî în laută o uoră, aspră ka ljimba dă vakă”. — Dimitrije Caranović iz Osnića naručuje kolo: „Čoveče, odsviraj na violini jedno kolo, oštro kao goveđi jezik”. (Zapis: F. Paunjelović, 1977. Osnić) [Crn.]

aspur (aspură) (mn. aspurj, aspurje) (prid.) — 1. hrapav, oštar, bodljikav 2. (fig.) strog, grub, tvrd; ljutitit, spreman na svađu ♦ var. aspru [Por.] ♦ rum. aspru

aspuriu (aspurijе) (mn. aspurij, aspurijе) [akc. aspuriu] (prid.) — (komp.) hrapavičast, koji je malo hrapav ◊ asta je njaćid, aja aspuriu, da aja akolo aspur — ovo je glatko, ono hrapavičasto, a ono tamo hrapavo [Por.] ♦ rum. aspriu

asta (mn. ašća) [akc. asta] (zam.) — ovaj, ova, ovo a. ova ◊ asta mujarja je vrjanjikă — ova žena je vredna ◊ asta kasă je marje — ova kuća je velika [Crn.] b. ovaj ◊ asta uom je njikunoskut — ovaj čovek je nepoznat [Pom.] ◊ asta daskîl đies nji baće — ovaj učitelj nas često bije [Por.] c. ovo ◊ asta kopil are tată vitrîg — ovo dete ima očuha [Pom.] ♦ dij. var. ăsta [Por.] ♦ rum. asta ♦ etim. < lat. istum

astajarnă [akc. astajarnă] (pril.) — zimus, prošle zime ◊ astajarnă a fuost źer mare — zimus je bio veliki mraz ♦ / < astaova (ovo, ove) + jarnăzima [Por.] ♦ dij. var. astă-jarnă [akc. astă-jarnă] [Kmp.] ♦ rum. astă-iarnă

astal (mn. astalje) [akc. astal] (i. m.) — astal, sto, predmet sobnog nameštaja ◊ šedz la astal să śinăm — sedi za sto da večeramo ◊ punje koljaša pe astal — stavi kačamak na sto ♦ sin. masă [Crn.] ♦ (demin.) astalucstočić ♦ (augm.) astaluonj ◊ mj-a fakut tišleru un astaluonj boznakît, în trîabe đi praznjik — napravio mi je stolar jedan ogroman sto, treba mi za slavu ◊ astal đi ljiemn — drveni sto ◊ astal đi kujnă — kuhinjski sto ◊ astal đi kopij — dečji sto ◊ astalu đi sufljit — sto koji se kao deo zagrobne opreme, namenjuje pokojnicima [Por.] ♦ etim. < mađ. asztal < slov. stol

astaluonj [akc. astaluonj] (augm.) — (augm.) stolac, veliki sto ◊ a tras dupa jel, đin kasa batrînă, un astaluonj ku tuot, šî n-a putut să-l baźe-n kasa nuauă numa la lasat supt šupă — vukao je za sobom, iz stare kuće, jedan ogroman sto, i nije mogao da ga unese u novu kuću nego ga je ostavio ispod šupe [Por.]

astanuаpće [akc. astanuapće] (pril.) — noćas, ove noći ◊ astanuapće n-am durmit njiśkum đi durjarja đincîlor — noćas nisam spavao nikako od zubobolje [Por.] ♦ dij. var. aznoaptje [Kmp.] ♦ rum. astă-noapte ♦ etim. < lat. istum, ista. + nox, noctis.

(stih) Visaj visu astanuapće / Kă tu mîndro dzaś pi muarće! — Usnih sanak ove noći /Da si draga na samrti! (Iz vlaške ljubavne pesme) [Por.] (Zapis, Durlić, 1983).

astară [akc. astară] (pril.) — večeras, doveče, veče ovog dana ♦ / asta „ovo” + sară „veče” ◊ astară nji duśem la šîdzîtuarje — večeras idemo na sedeljku [Crn.] ◊ nji veđem astară, pănă nu njigurjadză — vidimo se večeras, dok se ne smrkne ♦ up. đisară [Por.] ♦ rum. astară

(stih)
Jarbă vjarđe pin obuor,
Astară ma-nsuor,
Ore muor!

Dvorište se zeleni,
Večeras se ja ženim,
Ili mrem!

(Uzvik u kolu iz Crnorečja, zapis, F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

astatuamnă [akc. astatuamnă] (pril.) — jesenas, prošle jeseni ◊ astatuamnă mi s-a mîritat fata, šî am fakut nuntă mare — jesenas mi se udala kćerka, i napravio sam veliku svadbu ♦ / < astaova + tuamnă jesen [Por.] ♦ rum. astă-toamnă

astavară [akc. astavară] (pril.) — letos, prošlog leta ◊ astavară sa dzîśe la vara trjekută — letos se kaže za prošlo leto ♦ / < astaovo + vară — leto [Por.] ♦ rum. astă-vară

astăz [akc. astăz] (pril.) — danas [Kmp.] ♦ dij. var. astîdz ◊ astîdz je vrjamjă bună — danas je lepo vreme [Por.] ♦ rum. astăzi ♦ etim. < lat. ista die (ili astă + zi).

astîdz [akc. astîdz] (pril.) — danas, ovog dana ◊ în dzîua đi astîdz — na današnji dan ◊ astîdz-mînje — danas-sutra ◊ đi astădz pănă mînje — od danas do sutra [Por.] ♦ dij. var. astăz [Kmp.] ♦ / < asta„ovaj”, dzî skr. < dzîuă„dan” ♦ rum. astăzi ♦ etim. < lat. ista die

(zakl.) Aša sî mj-ažuće dzîua đi astîdz! — Tako mi pomogao današnji dan! ◊ Kad pintru dzîua đi astîdz! — Padam ničice za današnji dan! (Početak metanisanja na slavskom obredu). (Rudna Glava, zapis: Durlić, 1998)

astragană (mn. astraganjе) [akc. astragană] (i. ž.) — astragana, vrsta momačke šubare od kože tek ojagnjenog jagnjeta ◊ kaśulă đi astragană măj mul a purtat bajecî — šubare od astragana najčešće su nosili momci ♦ var. stragană [Por.] ♦ rum. astrahan

Slika: 29) Uomu ku astragană-n kap šî ku trasta-n šîlje, la bîlś în Isîkuva. — Čovek sa astraganom na glavi i torbom na leđima, na vašaru u Jasikovu. Opština Majdanpek, Gornji Pek, istočna Srbija. Foto: Durlić, 1987

astrîns1 (astrînsă) (mn. astrînš, astrînsă) [akc. astrîns] (prid.) — skupljen, sakupljen ◊ prunjilji astrînsă đi pi źuos, du-lje-n kîzanjije, šă tuarnji-lje-n kada mikă — šljive skupljene sa zemlje odnesi u kazanicu i sipaj u malu kacu ◊ mujarja ku samă šăđe pi skamn ku krecanu astrîns pinga piśuare — pažljiva žena sedi na stolici sa krecanom skupljenim oko nogu [Por.] ♦ rum. astrâns

astrîns2 (mn. astrînsurj) [akc. astrîns] (i. s.) — sakupljanje ◊ avut prunj marj, š-a kjemat mulc lukratuorj la astrîns la prunje — imali velike šljivare, pa su pozvali mnogo radnika na sakupljanje šljiva [Por.] ♦ rum. astrâns

astrînźa (juo astrîng, jel astrînźe) [akc. astrînźa] (gl. p.) — sakupljati, zbirati ◊ dakă nu va puća pănă la tuamnă astrînźa banji śe sînt daturj, n-o să fije bun đi ij njiśkum — ako ne budu mogli do jeseni skupiti pare koje duguju, neće biti dobro za njih nikako ◊ nuoj vom astrînźa prunjilji pănă astară, da o să veđem pi ij dar o să ajbă să nji đa śeguod đi mînkare — mi ćemo skupiti šljive do večeras, a videćemo njih da li će imati da nam dadnu štogod za večeru [Por.] ♦ rum. astrânge

astruka (juo astruk, jel astrukă) [akc. astruka] (gl. p. ref.) — 1. pokrivati, stavljati pokrivač, ogrtati ◊ astrukă kopilu đi frig — pokriva dete zbog hladnoće (da mu ne bude hladno) ◊ astruka samînca ku pomînt marunt — ogrće seme sitnom zemljom (pri okopavanju) ◊ astrukă kasa — pokriva kuću (stavlja krov ili crep na krovu) ◊ astrukă-c uoki — pokrij oči [Crn.] 2. (fig.) skrivati od javnosti neku nepovoljnu osobinu ili događaj ◊ astrukă rušînja — skriva sramotu, skandal ◊ taś, astrukî-će, să nu ći măj audă njima — ćuti, pokrij se, da te više niko ne čuje ♦ supr. đestruka [Por.] ♦ rum. astruca ♦ etim. < lat. *astruicare (= astruere)

astrukamînt (mn. astrukamînturj) [akc. astrukamînt] (i. m.) — 1. pokrivač, materijal ili predmet koji služi za pokrivanje ◊ astrukamînt đi konaśe — pokrivač za zgrade ◊ astrukamînt đi paje — slamni pokrivač ◊ astrukamînt đi lînă — vuneni pokrivač [Crn.] ♦ dij. sin. pîătură, ćebje 2. krov; krovni pokrivač (u arhitekturi) ◊ n-avut banj, šî ja ramas kasa fara astrukamînt — nije imao para, pa mu je kuća ostala nepokrivena ♦ sin. puodtavan, krov ♦ up. crjep, kîramidă [Por.] ♦ rum. astrucământ

(izr.) Vîntu a luvat astrukamîntu. — Vetar je odneo pokrivač. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]
(opis)
Pănă dupa ratu ku njamcî kînd a ješît crjepu, koljibilji a fuost astrukaće ku kîramîdă, or ku šîndră, da pi la unji luokurj šî ku paje, ku papură, or ku trjesă; da măj đimult, kînd aj nuoštri a trait în borđije, lj-astrukat ku tuoblje, pista kare a pus fjarigă, da pista ja - pomîntarj.
Dok se posle drugog svetskog rata nije pojavio crep, kolibe su bile pokrivene ćeramidom, ili šindrom, a na nekim mestima i slamom, papratom, rogozom ili trskom; nekada davno, kada su naši živeli u zemunicama, pokrivali su ih oblicama, preko kojih je bila nabačena paprat, a preko nje - zemlja. (Inf. Dragi Trailović, r. 1924, Rudna Glava, Janko Blagojević, r. 1934, Jasikovo. Zapis: Durlić, 2011-2012) [Por.][GPek]

(opis)
Pi Valja Ćimuokuluj al njegru: în Valjakuanja, Podguorc, Izvuoru al Mik, Bogovina šî-n Zluot, borđeji, kîăšîlji šî muorilji a fuost astrukaće šî ku ljespidz đi pjatră karje lj-a adunat pi pualje la Maljinjik. — U selima Crnorečja: Valakonju, Podgorcu, Malom Izvoru, Bogovini i Zlotu, zemunice, kuće i vodenice su bile pokrivene i kamenim pločama koje su sakupljali u podnožju planine Malinik. (Na osnovu istraživanja na terenu Gornjeg i Srednjeg Crnorečja 1988. g, zapis: F. Paunjelović) [Crn.]
Slika: 30) Kasa bîrnarjacă, astrukată ku ljespidz đi pjatră. Izvuoro-l Mik, Buljouc. — Kuća brvnara, pokrivena kamenim pločama. Mali Izvor, opština Boljevac.[Crn.] Snimak načinio Zavod za zaštitu spomenika kulture iz Niša, 1980. godine. Preneto iz dokumentacije F. Paunjelovića.

astrukat (astrukată) (mn. astrukac, astrukaće) [akc. astrukat] (prid.) — pokriven ◊ puaće sî pluaje, kasa je astrukată — kiša može da padne, kuća je pokrivena [Crn.] ◊ kînd iš bun astrukat, nu raśiešć — kad si dobro pokriven, nećeš se prehladiti [Por.] ♦ supr. đistrukat ♦ rum. astrucat

astora [akc. astuora] (zam.) — ovih, što pripada ovima ◊ aja je mošîja astuora veśinj, lu kare nu lji dzîk pi nume, kî njis în svadă ku ij — to je imanje ovih komšija, koje ne pominjem po imenu, jer smo u svađi sa njima [Por.] ♦ rum. ăstora ♦ etim. < lat. istum, ista

astupa (juo astup, jel astupă) [akc. astupa] (gl. p. ref.) — 1. začepiti, zatvoriti čepom, zapušiti rupu, otvor [Kmp.] 2. (fig.) zatvoriti usta, prestati sa pričanjem ◊ astupîće, uomulje, kî kapic pista fljit — začepi, čoveče, jer ćeš dobiti preko njuške [Por.] ♦ rum. astupa ♦ etim. < lat. *asstuppare

astupat (astupată) (mn. astupac, astupaće) [akc. astupat] (prid.) — 1. začepljen, zatvoren čepom, zapušen nekom materijom ◊ kuošu astupat đi funjiźină — dimnjak pun čađi ◊ ogašu astupat đi namuol — potok zatrpan muljem 2. (med.) asmatičan, koga steže u grudima, koji teško diše ◊ astupat jn pjept, grjeu suflă — steže ga u grudima, teško diše 3. (fig.) nem, bez reči, ućutkan ◊ mujarja astupată, blîndă ka mnjelu — ućutkana žena, pitoma ko jagnje ♦ supr. đistupat [Por.] ♦ rum. astupat

astupuš (mn. astupušurj) [akc. astupuš] (i. s.) — zapušač, čep ♦ sin. dop [Kmp.] ♦ dij. sin. duop ◊ mj-a dus numa duauă astupušurj — doneo mi je samo dva zapušača ◊ a kadzut astupušu đi la kilă, šî bjarja s-a varsat — otpao je zapušač sa flaše, i piće se prosulo [Por.] ♦ rum. astupuș

aša [akc. aša] (prid.) — tako, takvo, takva ◊ aša śeva/śuava — tako nešto, tako nekako ◊ în aša fjelj — na takav/taj način ◊ aša mujarje nu ma-jastă-n lume — takve žene više nema na svetu ♦ (pril.) — tako, onako, (na) prosto, možda; sigurno, da, svakako ◊ š-aša, š-aša — i ovako i onako ◊ fi-va aša, or nu va fi, dumnjedzîu va šći — da li je tako, ili nije tako, bog će znati [Por.] ♦ rum. așa ♦ etim. < lat. eccum-sic

ašadar [akc. ašadar] (pril.) — dakle, daklem [Por.] ♦ rum. așadar

ašadza (juo аšîădz, jel ašadză) [akc. ašadza] (gl. p. ref.) — 1. pritiskati, vršiti pritisak ◊ ašadză kîta mîj binje — pritisni malo bolje ◊ n-am pućarje sî ašîădz mîj tare — nemam snage da pritisnem jače ♦ var. ašaza (Valakonje, Savinac, Lubnica, Zlot) [Crn.] 2. sagibati (se), saginjati (se), savijati (se) ◊ sa ašadză — saginje se, naginje se ◊ ašadză krjanga să ažungă kopiji la śerjašă — savija granu da mogu deca da dohvate trešnje ◊ nu ašadză kapu njiś lu kare — ne saginje glavu ni pred kim 3. (fig.) zapinje, radi sa većom snagom ◊ kînd a vadzut kă o săj prindă murgu, sa ašadzat pi lukru ku tuota pućerja — kad su videli da će ih uhvatiti mrak, nalegli su na posao svom snagom [Por.] ♦ rum. așeza ♦ etim. < lat. assediare

(stih)
Strugur dulśe đi ibrik,
Ašîădz mîndra la burik.
Ašadzaj juo nuapća tuată,
Da ja dzîśe đispre dzîuă:
- Ašadză najkă înk-odată!

Sladak grozdić od ibrika,
Dragoj pupak ja milujem.
Milovah ga cele noći,
Al pred zoru ona reče:
- Pomiluj ga još jedared!


(Uzvik u kolu, kaz. J. Ćukiš iz Bogovine, zapis F. Paunjelović 1977.) [Crn.]

ašadzarje (mn. ašadzîărj) [akc. ašadzarje] (i. ž.) — 1. pritisak ◊ ašadzarje pistă lume — pritisak na narod ◊ đin kotruo atîta ašadzarje? — odakle ovoliki pritisak? ◊ kunjo-sta rabdă prja marje ašadzarje — ovaj klin trpi preveliki pritisak ♦ var. ašăzarje (Valakonje, Savinac, Lubnica, Zlot) [Crn.] 2. saginjanje, savijanje na dole ◊ ašadză krjanga, să kuljeg śerjašă — savij granu, da oberem trešnju ◊ ašadzî-će, să nu ći vadă vrunu — sagni se, da te neko ne vidi 3. (fig.) navaljivanje, naleganje, zapinjanje ◊ ajde, să nji ašadzăm pi lukru — hajde, da legnemo posao ♦ dij. var. ašîdzatură ◊ đi źaba atîta ašîdzatură, strîvic pućarja njiś k-o trjabă — uzalud toliki pritisak, trošite snagu bez potrebe [Por.] ♦ rum. așezare

ašadzat (mn. ašadzac, ašadzaće) [akc. ašadzat] (prid.) — 1. pritisnut, koji trpi pritisak ◊ žuok ašadzat — igranje u kolu sa osloncem na celo stopalo ♦ var. ašăzat (Valakonje, Savinac, Lubnica, Zlot) [Crn.] 2. sagnit, pognut; nizak ◊ un śas stă ašadzat, muara să-l duara tare la burtă — ceo sat stoji pognut, mora da ga mnogo boli stomak ♦ sin. pisat [Por.] ♦ rum. așezat

ašăzarje [akc. ašăzarje] ● v. ašadzarje [Crn.] ♦ rum. așezare

ašăzat [akc. ašăzat] ● v. ašadzat [Crn.] ♦ rum. așezat

ašćamîta [akc. ašćamîta] (pril.) — uzastopce, kriomice, postrance, obaška (za način kretanja) a. uzastopce ◊ sa dzîśe mjerź đ-ašćamîta kînd mjerź dupa śinjeva, kînd mjerź pi urma luj — kaže se ideš „ašćamata” kad pratiš nekoga u stopu (Osnić) [Crn.] ◊ tuoc mjerg ku vrun rînd, la gramadă, da jel sa traźe pi urma luor, njiś nu sa lasă đi ij, njiś nu sa-npreună ku ij — svi idu po nekom redu u grupi, a on se vucara za njima, niti ih ostavlja, niti im se priključuje (Rudna Glava) b. kriomice, u potaji ◊ nu mjerź bîrabar ku uomu, numa furiš în urma luj — ne ideš naporedo s čovekom, nego kriomice iza njega (Tanda) [Por.] c. obaška, izdvojeno ◊ mjarźe sîngur ka pljesnjitu, nu mjarźe ku lumja-n rînd — ide sam obaška, kao blesav, ne ide s ljudima zajedno (Jasikovo) [GPek] ♦ rum. așteamăt ♦ etim. < ? lat. ex-tĭmĭtus; ? aestimare; ? scema

ašćаrnut1 (mn. ašćаrnuturj) [akc. ašćarnut] (i. s.) — prostirka ◊ ašćаrnut đi masă — stolnjak ◊ ašćarnut đi pat — posteljina ◊ ašćarnut đi viće — prostirka za stoku ◊ ašćarnut đi opinkă — uložak u opanak [Crn.] ♦ rum. аșternut

ašćarnut2 (ašćarnută) (mn. ašćarnuc, ašćarnuće) [akc. ašćarnut] (prid.) — temeljit, vredan, prilježan, sistematičan ◊ uom ašćernut — temeljit čovek ◊ lukră ašćernut — radi temeljito [Crn.] ♦ rum. așternut

ašćarnje (juo ašćern, jel ćarnje) [akc. ašćarnjе] (gl.) — 1. prostirati, nameštati prostirku ◊ ja akuma ašćarnje pîătura pi pat — ona sada prostire ponjavu na krevet ◊ baba ašćarnje cîanjiku pi masă — baba prostire čaršav na sto ◊ kopilu s-a dus să ašćarnă paje la vaś — dete je otišlo da prostre slamu kravama [Crn.] ♦ dij. var. ašćearnje, ašćiarnje 2. nameštati ležaj za spavanje ◊ du-će, ašćearnje patu — idi, namesti (pripremi) krevet (za spavanje) ◊ nu-m ašćernja źuos, kă nu mis puork — nemoj mi prostirati na zemlji, jer nisam svinja [Por.] ♦ dij. var. aštjernje (aštjern) ◊ aštjernje patu — sprema (namešta) krevet [Kmp.] ♦ rum. așterne ♦ etim. < lat. asternere

(izr.) Kum ašćarnje, aša o să duarmă. — Kako prostire, tako će spavati. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.] var. Kum c-ašćarnj, aša duormj. — Kako prostreš, tako spavaš. (Zapis: Durlić, Rudna Glava) [Por.]

ašćepta [akc. ašćepta] (gl.) ● v. ašćeta [Por.] ♦ rum. aștepta

ašćernut1 (mn. ašćernuturj) [akc. ašćernut] (i. s.) — (zast.) ležaj, prostirka na kojoj se spavalo na zemlji; krevet ◊ unj-će prinđe nuapća, îc faś ašćernut pi pomîntol guol, šî duormj fara grižă — gde te zatekne noć, napraviš ležaj na goloj zemlji, i spavaš bez brige ◊ ašćernutu nu mi bun, ma baće la šîalje — ležaj mi nije dobar, bije me u leđa (žulja me) ♦ sin. kulkuš [Por.] ♦ dij. var. ašćarnut [Crn.] ♦ rum. așternut

(stih)
Ăla đi kar’ ć-aj ćemut,
Dzaśe muort pi ašćernut!
Dakă nu krjedz kredzamîntu -
Trjeś gardu s-îj vjedz mormîntu!

Taj od kog si strahovao,
Mrtav je na ležaj pao!
Ako u to ne veruješ -
Pređi plot i grob mu vidi!


(Iz vlaške ljubavne pesme „Vinu najkă măj đivrjame” — „Porani mi, dragi moj”, kaz. Veselinka Bkić, zapis: Durlić, Rudna Glava, 1984) [Por.]

ašćernut (ašćernută) (mn. ašćernuc, ašćernuće) [akc. ašćernut] (prid.) — prostrt, koji je pokriven prostirkom; namešten ◊ patu nu je bun ašćernut, nuapća-sta n-o sî durmim frumuos — krevet nije dobro namešten, ove noći nećemo lepo spavati [Por.] ♦ rum. așternut

ašćeta (juo ašćet, jel ašćată) [akc. ašćeta] (gl.) — čekati, očekivati, iščekivati, sačekivati, dočekivati ◊ nu ma ašćeta, nu vin — ne čekaj me, ne dolazim ♦ var. ašćepta [Por.] ♦ dij. var. aštjepta [Kmp.] ♦ rum. aștepta ♦ etim. < lat. *astectare (= adspectare)

ašeza (jo ašez, jel ašază) [akc. ašeza] (gl. p. ref.) — nameštati (se), smeštati (se) ◊ sa ašază la masă — seda (smešta se) za sto ◊ sa ašază în pat — seda na krevet, smešta se u krevet ◊ fata ašază coaljilji pe pat — devojka namešta odeću na krevet [Kmp.] ♦ dij. var. ašadza [Por.] ♦ rum. așeză ♦ etim. < lat. *assediare.

aškie (mn. aškij) [akc. aškie] (i. ž.) — iver, treska ◊ mošu a čoplit, ši j-a dat aškia în okj — čiča je tesao, i udario ga iver u oko [Kmp.] ♦ dij. var. jaškje [Por.] ♦ dij. var. ăške [Tim.] ♦ rum. așchie ♦ etim. < lat. ascla

aštjepta (juo aštjept, jel aštjaptă) [akc. aštjepta] (gl.) — čekati, očekivati, sačekivati ◊ nu ma aštjepta — nemoj me čekati [Kmp.] ♦ var. ašćeta, ašćepta [Por.] ♦ rum. aștepta ♦ etim. < lat. *astectare (= adspectare).

ašuou (mn. ašuave) [akc. ašuou] (i. m.) — ašov, vrsta lopate koja služi za riljanje i kopanje ◊ ku ašuou sa sapă, ku lopata sa înkarkă — ašovom se kopa, a lopatom se tovari ♦ var. aršuou [Por.] ◊ građina sapată ku aršuou mîj binje rođašće — bašta izriljana ašovom najbolje rađa [Crn.] ♦ rum. așău ♦ etim. < mađ. ásó

Slika: 31) Ašov, alatka za riljanje i kopanje.

aśi [akc. aśi] (pril.) — tu, na to mesto (za prostor u blizini sagovornika) ◊ lasă aśi — ostavi tu ◊ aśi am fuost — tu sam bio [Crn.] ♦ var. aśija ◊ kînd dzîk „lasă aśi (aśija)”, tu laš śeva lînga ćinje, da kînd dzîk „lasă aiś”, laš lînga minje — kad kažem „aśi”, ostavljaš nešto pored sebe, (u tvojoj blizini), a kada kažem „aiś”, ostavljaš nešto pored mene (u mojoj blizini) [Por.] ♦ rum. aci ♦ etim. < lat. *eccum hῐc, *eccum hicce

aśira (juo aśir, jel aśiră) [akc. aśira] (gl. n.) — vrebati, čekati u zasedi, pratiti nešto krišom ◊ aśiră ka mîcu šokîćilji — vreba kao mačka miša [Por.] ♦ rum. acira

(izr.) Mîcu aśiră šokîćilji, vulturu aśiră šobuolu. — Mačka vreba miša, soko vreba pacova. (Narodna izreka, zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

aśirat (mn. aśiraće, aśiraturj) [akc. aśirat] (i. s.) — vrebanje, čekanje u zasedi ◊ muošu a fuost majstur đi aśirat la puorś sîrbaćiś — čiča je bio majstor za vrebanje divljih svinja ♦ var. aśirjală ◊ atîta aśirjală, šî la urmă njimika — toliko vrebanje, i na kraju ništa [Por.] ♦ rum. acerat

aśirjală [akc. aśirjală] (i. ž.) ● v. aśirat [Por.] ♦ rum. acerat

atîrna (juo atîrn, jel atîrnă) [akc. atîrna] (gl. p. ref.) — 1. kačiti, zakačinjati, prikačinjati, priključivatii ◊ atîrnă prikoljica đi traktur — kači prikolicu za traktor 2. okačinjati, besiti, stavljati nešto u viseći položaj ◊ atîrnă trasta-n kunj — okačinje torbu na klin 3. (fig.) dirati, zadirkivati, provocirati ◊ sa atîrnă đ-aj măj capinj, šî kapîtă bataje întođeuna — kači se sa jačima, i uvek dobija batine ♦ up. anjina ♦ supr. đistîrna [Por.] ♦ rum. atârna ♦ etim. < ? lat. *adtrutinare, ? mađ. tornác

atîrnat (atîrnată) (mn. atîrnac, atîrnaće) [akc. atîrnat] (prid.) — okačen, zakačen, prikačen, obešen o nešto da visi; priključen, pridodat ◊ atîrnat la grindă — okačen o tavansku gredu ◊ plugu atîrnat la traktur — plug priključen na traktor ♦ up. anjinat ♦ supr. đistîrnat [Por.] ♦ rum. atârnat

atîrnatuare (mn. atîrnatuоrj) [akc. atîrnatuare] (i. ž.) — zakačaljka, kuka, klin, predmet o koji se nešto kači [Por.] ♦ rum. atârnătoare

atîrnatură (mn. atîrnaturj) [akc. atîrnatură] (i. ž.) — 1. kačenje, okačinjanje, zakačinjanje, prikačinjanje, priključivanje 2. (fig.) zadirkivanje, provociranje [Por.] ♦ rum. atârnătoare

atît [akc. atît] (pril.) — tolik, ovolik ♦ var. atîtatoliki, ovoliki [Kmp.] ◊ atît ja fuost drag đi ja, đi la urmă s-a-nsurat ku ja — toliko ju je voleo, da se na kraju njome oženio [Por.] ♦ rum. atât ♦ etim. < lat. eccum-tantum.

atît2 (atîta) (mn. atîc, atîća) [akc. atît] (prid.) — tolik, toliki; ovolik, ovoliki 1. u značenju mere ◊ atîta je tuot đi skump, da plăcîlji sînt miś — toliko je sve skupo, a plate su male 2. u značenju gradacije ◊ ku atîta măj binje, dakă va fi aša kum tu dzîś — utoliko bolje, ako će biti tako kako ti kažeš 3. granica u nekom postupku, poslu, odnosu ◊ numa atît ć-aj învîrdzît în lukru mjeu, măj mult nu — samo si se toliko upleo u moj posao, više (od toga) ne ♦ (demin.) atîtuśka, atîtuška [Por.] ♦ rum. atât ♦ etim. < lat. eccum-tantum

atîtuška [akc. atîtuška] (pril.) ● v. atîtuśka [Por.] ♦ rum. atâtușca

atîtuśka [akc. atîtuśka] (pril.) — (demin.) tolicno, ovolicno ◊ nu mj-a dat đin mošîje njiś atîtuśka, kît je njiegru đisupt ungje — nije mi dao ni ovolicno od imovine, ni koliko je crno ispod nokta ◊ a ljins uala, njiś atîtuśka n-a lasat đi nuoj — olizao je lonac, ni ovolicno nije ostavio za nas ♦ var. atîtuška (Tanda) [Por.]

atunč (var. atunča) [akc. atunč] (pril.) — tada, onda [Kmp.] ♦ dij. var. atunś [Por.] ♦ rum. atunci ♦ etim. < lat. *ad-tuncce.

atunś [akc. atunś] (pril.) — tada, onda ♦ var. atunśa ◊ đi atunśa; đ-atunśa — otada, od tog vremena ◊ dakă je aša trjaba, atunś đin lukru nuostru nu je njimik — ako tako stoje stvari, onda od našeg posla nema ništa [Por.] ♦ rum. atunci ♦ etim. < lat. *ad-tuncce

au1 (vez.) — ili ◊ aša au aša — ovako ili onako ◊ vinj, au nu vinj, tot una mi — dolaziš, ili ne dolaziš, svejedno mi je [Buf.] ♦ sin. or ◊ nu šću dar va fi surd, au n-auđe, or je altśeva — ne znam da le je gluv, ili ne čuje, ili je nešto drugo (Tanda) ♦ var. ao [Por.] ♦ rum. au1 ♦ etim. < lat. aut

au2 [akc. au] (uzv.) — (onom.) au! auh! jao! ◊ au, lălă! — joj, lele! [Por.] ♦ rum. au2

audzî (juo aud, jel auđe) [akc. audzî] (gl. p.) — čuti, opažati zvukove pomoću čula sluha ◊ auđe binje la o urjake, la alalaltă je surd đi tuot — čuje dobro na jedno uvo, na drugo je potpuno gluv ◊ s-auđe śe s-auđe — (dosl.) „čuje se šta se čuje”, čuje se nešto, ali nerazgovetno [Por.] ♦ dij. var. auzi [Kmp.] ♦ rum. auzi ♦ etim. < lat. audire

audzît (audzîtă) (mn. audzîc, audzîće) [akc. audzît] (prid.) — (zast.) čuven, poznat, o kome ili o čemu se čulo ◊ jel je uom audzît šî kunoskut — on je čovek čuven i poznat [Por.] ♦ rum. auzit

audzîtură (mn. audzîturj) [akc. audzîtură] (i. s.) — (ret.) glasina, trač ◊ nu askulta la audzîturj, katîc trjaba-tja — ne slušaj glasine, gledaj svoja posla [Por.]

aur [akc. aur] (i. s.) — zlato ◊ j-a dat injel dje aur — dao joj je prsten od zlata [Kmp.] ◊ fakut đin aur — načinjen od zlata ◊ mară đi aur — zlatna jabuka [Por.] ♦ rum. aur ♦ etim. < lat. aurum

aurar (mn. aurarj) [akc. aurar] (i. m.) — (ret.) zlatar, čovek koji obrađuje zlato ◊ ma duk la aurarj s-îm ogođaskă injelu — idem kod zlatara da mi popravi prsten [Por.] ♦ rum. aurar ♦ etim. < lat. aurarius

Aurel (i. m.) [akc. Aurel] (antr.) — Zlatko, lično ime kod Bufana, rudarskog stanovništva u Majdanpeku [Buf.] ♦ rum. Aurel ♦ etim. < lat. aurum

auri (juo aurjesk, jel aurjašće) [akc. auri] (gl. p.) — (ret.) pozlatiti ◊ ma duk la aurarj sî-m aurjaskă injelu — idem kod zlatara da mi pozlati prsten [Por.] ♦ rum. auri

aurit (aurită) (mn. auric, auriće) [akc. aurit] (prid.) — (tehn.) pozlaćen ◊ sa aurjašće ku auru topit — pozlaćuje se istopljenim zlatom ◊ śe gud va fi aurit, are măj mare vrjad pi pomînt — što god da je pozlaćeno, ima najveću vrednost na svetu [Por.] ♦ rum. aurit

auzi (juo aud, jel audjе) [akc. auzi] (gl. p.) — čuti, zapažati zvučne signale pomoću čula sluha [Kmp.] ♦ dij. var. audzî [Por.] ♦ rum. auzi ♦ etim. < lat. audire.

avere [akc. avere] (i. ž.) ● v. averje [Por.] ♦ rum. avere

averje (mn. averj) [akc. averje] (i. ž.) — 1. imovina, svojina 2. imanje, posed 3. (fig.) bogatstvo ♦ var. avjere, avere [Por.] ♦ var. avjeare (Krivelj) [Crn.] ♦ rum. avere

(zdrav.) Sî aj averje šî pućerje! — Da imaš bogatsvo i moć! [Por.]

avioun (mn. aviuanje) [akc. avioun] (i. s.) — (tehn.) avion ◊ kînd măj întînj am vadzut nuapća kă śuauă mjarźe pi śjerj šî ljikură, am ginđit kă je satelitu rusăsk, dar akuma šćiu kă a fuost njiskar aviuanje — kad sam prvi put video noći da nešto ide preko neba i svetluca, mislio sam da je ruski satelit, ali sada znam da su to bili nekakvi avioni ♦ sin. ăroplan, iroplan [Por.] ♦ rum. avion ♦ etim. < srb. avion < Fran. avion

avja (juo am, jel are) [akc. avja] (gl.) — imati, posedovati ◊ avja - nu avja, tuot una je — imati ili nemati, sve jedno je ◊ n-are (=nu are) ku kare — nema s kim ◊ kîc anj va puća avja babuca-ja, baš je batrînă — koliko godina može imati ta bakica, baš je stara [Por.] ♦ rum. avea ♦ etim. < lat. habere

(pit.) Are popa nare? — Ima pop nozdrvu? (Bukv. „Ima pop nema?”; igra reči, „nare” je homonim, označava i negaciju: „nema” i deo nosa: „nozdrvu”.) [Por.] (Zapis: Durlić)

avjeare [akc. avjeare] (i. ž.) ● v. averje [Crn.] ♦ rum. avere

avljije (mn. avljij) [akc. avljije] (i. ž.) — avlija, dvorište ◊ la loko-l batrîn, unđe nj-a fuost kasa, am avut măj mare avljije — na starom mestu, gde nam je bila kuća, imali smo veće dvorište ♦ sin. traušă, pîrvaljije, prîvaljije, obuor ◊ avljija îngrađită s-a kjemat šî la nuoj đemult obuor, š-a fuost obuoru kăšî, oboru puorśilor, obuoru vićilor — ograđeno dvorište se i kod nas nekada zvalo obor, pa je bio kućni obor, obor svinjca, stočni obor [Por.] ♦ dij. sin. bătătură (Samarinovac, Prahovo) [Kmp.] ♦ rum. avlie ♦ etim. < tur. (h)avli < Ngrč. αὐλή

Pojmovi za dvorište, i njihov areal (obrada u toku)
avljije, traušă, pîrvaljije, obuor [Por.]
avljije (Majdanpek) [Buf.], Porodin [Pom.]
prăvaljijedvorištetraušă: aja śe je măj apruape đi kasă kînd ješ în prăvaljije (Topolnica) [Por.]
prăvăljijedvorište, traušăpredvorje ◊ mătur întraušă (Tanda) [Por.]
obuor: Ranovac, Rašanac [Mlava], Krepoljin [Hom.], Osnić [Crn.], Isakovo [Mor.], Debeli Lig [GPek]
traušă: uodma aśija, kum pašăšć đin kasă afară (Leskovo) [GPek]
prăvăljije i obuor: Malajnica [Pad.]
prăvaljije ◊ đi traušă n-audzît (Urovica) [Pad.]
pîrvaljijedvorište ♦ sin. avljijetraušăpredvorje, prostor neposredno uz vrata kućeobuor je numa luok îngrađit đi viće (Plavna) [Pad.]
bătătură [Kmp.]
traušă ◊ tunarăm în traušă — uđosmo u dvorište (Radenka) [Zvizd]
obuoru je tuot înokuol, da întraušă je aja aproape dă uša kăšî (Rašanac) [Mlava]
trauša je luok aproape dă uša kăšî; obuoru je tuot înokuol, da dă prîvaljije n-am audzît (Ševica) [Zvizd]
traušă je o parće dă kasă, pi sîrbjašće sar dzîśe „trem” (Laznica) [Hom.]
avljijedvorišteobuor, gard dă viće ◊ în traušăispred kuće (Rečica) [Stig]
Slika: 32) Koljibă batrînă ku avljije nji-ngrađită. — Stara kuća sa neograđenom avlijom. Motiv iz sela Boljetin, opština Majdanpek. Snimio: Durlić, 2008

Avram [akc. Avram] (i. m.) — (antr.) (zast.) muško lično ime ♦ (demin.) Avramucă, (augm.) Avraman ◊ alu Avram, alu Avramucă, alu Avraman — Avramovi, koji pripadaju Avramu, deca ili potomci Avrama ◊ Avramuonji, Avramješći, Avramicuonji, Avramicanji, Avramjeluonji — Avramovići, porodični nadimci (poljikre) [Por.] ♦ rum. Avram ♦ etim. < Hebr. Avrum

(opis) Avram je biblijsko muško ime hebrejskog porekla. Potiče od starohebrejske reči אַבְֿרוּם (=Avrum), „uzvišeni otac”, koja svoj ekvivalent ima u vavilonskom jeziku, u kome je ABI-RAMU značilo „otac je uzvišen”. Prema Starom zavetu, preko koga je ovo ime ušlo u judaizam, hrišćanstvo i islam (Ibrahim), Avram znači „otac mnogih naroda” (1 Moj. 17,5). U vlašku antroponimiju l.i. Avram ušlo je posredstvom hrišćanske crkve, što ga svrstava u tzv. kalendarska imena.

Avraman [akc. Avraman] (i. m.) — l.i. (hip.) (augm.) Avraman < Avram ◊ Avraman j-a dzîs la-l mîj batrînj đin duoj kopij ku nume Avram, or la uom kare je đin fîmeljija lu Avram, kare je đi Avramuonji — Avraman su zvali starije dete od dvojice sa imenom Avram, ili čoveka koji je bio iz roda Avramovića [Por.]

Avrameluonji [akc. Avrameluonji] (i. m.) — (antr.) Avramići, Avramelovići, vlaško prezime familije u Podgorcu, čiji se predak zvao Avramjel, imenom od milja izvedenog kao deminutiv od l.i. Avram ♦ / Avram + -el — (demin.) mali Avram, Avramić ◊ đin Avrameluonj în Podguorc a ramas numa o kasă — od Avramelovića u Podgorcu ostala je samo jedna kuća [Crn.]

avramjasă [akc. avramjasă] (i. ž.) — (bot.) prolevak, lekovita biljka iz porodice zevalica (Gratiola officinalis) [GPek] ♦ rum. avrămeasă ♦ etim. < bug. avran + sif. -ească

(ver.) O jarbă kare n-o puaće gasî tot-nat; mirusă frumuos, šî uomu juta aduarme đi miruosu ij; s-a puvestîašće kă dîă numa la Lokol Mik, în aritu lu Pjatra Njagră, la Isîkuva. — Travka koju ne može da nađe svako; miriše lepo, i njen miris brzo uspava čoveka; raste samo u Maloj Njivi u reonu Crnog Kamena, u selu Jasikovo. (Zapis: Durlić, 1987) [GPek]
Slika: 33) Avramjasa — prolevak, slika preuzeta sa sajta Naturefg Dragise Savića (28. X 2012.)

Avramucă [akc. Avramucă] (i. m.) — (antr.) (hip.) (dem.) Avramić < Avram „mali Avram” ◊ Avramucă je poljikra alu Avram măj mik đin duoj kopij ku nume Avram, or ja dzîs aša đi drag la kopil pi kare la bućedzat Avram — „Avramuca” je nadimak mlađeg Avrama od dvojice dečaka koji se zovu Avram, ili su tako od milošte tepali detetu koje je kršteno kao Avram [Por.] ♦ rum. Avrămuţu

Avramuonji [akc. Avramuonji] (i. m.) — (antr.) Avramovci, Avramovi potomci; vlaško prezime nekih familija u Osniću i Podgorcu, čiji je rodonačelnik bio Vlah po imenu Avram ◊ Avramuonji s-a mutat đin Kurduman, š-akuma trajesk lîngă drumu satuluj — Avramovci su se iselili iz Kurdumana, i sada žive pored seoskog puta [Crn.] ♦ rum. Avramoaie

avucîje (mn. avucîj) [akc. avucîje] (i. ž.) — imovina, posed; bogatstvo ◊ are avucîje pucînă — ima mali posed [Por.] ♦ rum. avuţie

avut (avută) (mn. avuc, avuće) [akc. avut] (prid.) — (izob.) bogat, imućan ◊ avut je uom kare are mošîje mare — bogat je čovek koji ima veliko imanje ♦ var. avutuornjik [Por.] ♦ rum. avut

avutuornjik (mn. avutuornjiś) [akc. avutuornjik] (i. m.) — (zast.) sopstvenik, vlasnik, posednik; zemljovlasnik, bogataš ◊ tatamuoš a fuost tare avutuornjik, a cînut multă mošîje, numa dupa ratu ku mnjamcî gata tuot j-a luvat partizanji — pradeda je bio jak zemljovlasnik, držao je veliko manje, ali su mu posle rata sa Nemcima gotovo sve oduzeli partizani [Por.]

azîmă [akc. azîmă] (prid.) ● v. adzîmă [Crn.] ♦ rum. azimă

azmă (mn. azme) [akc. azmă] (i. ž.) — beskvasni hleb [Kmp.] ♦ up. adzîmă [Por.] ♦ rum. azimă ♦ etim. < Ngrč. ἀζυμίτης.

aznoaptje (=astă-noaptje) [akc. aznoáptje] (pril.) — noćas, ove noći ◊ aznoaptje n-a durmit dje duerea kauluj— noćas nije spavao od glavobolje [Kmp.] ♦ dij. var. astanuapće [Por.] ♦ rum. as-noapte ♦ etim. < az < asta „ova” < lat. istum, ista. + noapte „noć” < lat. nox, noctis.

azvîrljeća [akc. azvîrljeća] (pril.) — bacati nešto frljanjem, na „frljanski” način ◊ lapîdă đ-azvîrljeća — baca „frljanski” ◊ nu lupada đ-azvîrljeća, numa dăm frumuos în mînă! — ne bacaj to „frljanski”,nego mi lepo daj u ruku! ♦ var. azvîrljiuluj [Por.] ♦ dij. var. azvrljića [Crn.] ♦ rum. de-a azvârlitul

azvîrlji (azvîrljiašće, azvîrl) [akc. azvîrlji] (gl.) — zavrljačiti, naglo baciti; zavitlati ◊ azvîrljašće aja în borugă — zavrljači to u potok ◊ juo puot đeparće să azvîrljesk pjatra — ja mogu daleko da zavrljam kamen ♦ sin. lupada, arunka [Por.] ♦ rum. azvârli ♦ etim. < srb. vrljati, zavrljati

azvîrljit (azvîrljită) (mn. azvîrljic, azvîrljiće) [akc. azvîrljit] (prid.) — zafrljan, zafrljen, zavrljačen, bačen frljanjem, zamahom ruke ◊ kare a fi azvîrljit asta tumu aiśa? — ko li je zavrljačio ovo čak ovde ? [Por.] ♦ rum. azvârlit

azvîrljituorj (azvîrljituare) [akc. azvîrljituorj] (prid.) — zavrljač, lice koje baca zavrljačenjem ◊ đin tuoc pîkurarj juo am fuost măj bun azvîrljituorj ku šlajdîru — od svih čobana, ja sam bio najbolji zavrljač sa praćkom [Por.] ♦ rum. azvârlitor

azvîrljitură1 (mn. azvîrljiturj) [akc. azvîrljitură] (i. ž.) — zavrljotina, ono što je bačeno zavrljanjem ◊ lupadat ku azvîrljitu, lupadat đ-azvrljeća — zavrljačeno [Por.] ♦ rum. azvârlitură

azvîrljitură2 (mn. azvîrljiturj) [akc. azvîrljitură] (prid.) — frljanje, bacanje zamahom ruke ◊ la pîkurarj s-a katat să fije bunj la azvîrljitură — od čobana se tražilo da budu dobri u frljanju [Por.] ♦ rum. azvârlitură

azvîrljiuluj [akc. azvîrljiuluj] (pril.) ● v. azvrljeća [Por.]

azvrljića [akc. azvrljića] (pril.) ● v. azvîrljeća [Crn.]

ažun [akc. ažun] (i. m.) ● v. aźun [Por.] ♦ rum. ajun

Ažun [akc. Ažun] (i. m.) ● v. Aźun [Por.]

ažundža [akc. ažundža] (gl.) ● v. aźunźa [Kmp.] ♦ rum. ajunge

ažuns [akc. ažuns] (prid.) ● v. aźuns [Por.] ♦ rum. ajuns

ažunźa [akc. ažunźa] (gl.) ● v. aźunźa [Por.] ♦ rum. ajunge

ažuta (juo ažut, jel ažută) [akc. ažuta] (gl.) — pomagati, podržavati, pružati podršku ◊ ažută la uom kînd je sîngur — pomogni čoveku kad je sam [Crn.] ♦ dij. var. aźuta [Por] ♦ rum. ajuta ♦ etim. < lat. adjutare

(izr.) Uom bun je aîăla karje c-ažută kînd îj grjeu. — Dobar čovek je onaj koji pomaže kada ti je teško. (Narodna izreka, zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

ažutuorj (mn. ažutuorj) [akc. ažutuorj] (i. m.) — pomoćnik, pomagač, onaj koji pomaže drugome u nekom poslu ◊ jer am avut numa un ažutuorj, da akuma duoj — juče sam imao samo jednog pomoćnika, a sada dva [Crn.] ♦ dij. var. aźutuorj [Por.] ♦ rum. ajutor ♦ etim. < lat. adjutor, -is, adjutorium

(izr.) Ažutuorju sî trajaskă, la-l śe a ažutat sî să kunuaskă. — Pomagač nek je živ, pomognutom nek se vidi. (Blagoslov u znak zahvalnosti za ispomoć, zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

ažuturat (mn. ažuturaturj) [akc. ažuturat] (i. m.) — ispomoć, ispomaganje, uzajamno pomaganje, povremeno udruživanje ljudi radi lakšeg i bržeg obavljanju nekog posla ◊ ažuturatu nu je lukru jnprumut — ispomaganje nije pozajmica u poslu [Crn.] ♦ rum. ajutora

(opis) Ažuturatu je kînd duauă ore mîj mulće kîăš trajesk în oguadă šî lukră înprauna unji la alcî da nu kată kare kît ore kîc inš lukră. — Ispomaganje je kada dve ili više porodica koje žive u slozi zajedno završavaju poslove prema pojedinačnim potrebama.

ažutură (mn. ažuturj) [akc. ažutură] (i. ž) — pomoć ◊ ažutura ušurjadză lukru — pomoć olakšava rad [Crn.] ♦ rum. ajutora

aźun (mn. aźunurj) [akc. aźun] (i. s.) — (rel.) post, gladovanje, uzdržavanje od hrane iz verskih razloga ◊ aźun je ađet să nu sa manînśe înainća lu vro dzî mare — „ažun” je običaj da se ne jede dan u oči nekog velikog verskog praznika ◊ đi uom kare cînje aźun sa dzîśe kă aźunjadză — za čoveka koji gladuje, kaže se da posti ♦ var. inov. ažun [Por.] ♦ rum. ajun ♦ etim. < lat. iaiūnus

Aźun [akc. Aźun] (i. s.) — (kal.) Badnji dan, dan uoči Božića ◊ Aźun je dzîua înainća lu Kraśun — Dadnji dan je dan u oči Božića ◊ sara la Aźun kopij sa duk în koljindrjec — uveče na Badnji dan deca idu u koljindrece ♦ var. inov. Ažun [Por.] ♦ rum. ajun

(ver.) Kare nu manînkă la Aźun, în primovara ljesnje gasîašće kujburj đi pîăsîrj. — Ko posti na Badnji dan, u proleće lako nalazi ptičja gnezda. [Por.] (opis) Koljindrjecî avut bîće šurgujaće, š-a mjers đarîndu la Rumînj đi la ušă la ušă, đi la kasă la kasă, la unji luokurj sara, la alće pista dzîuă, da la Bufanj în Mîjdan s-a kjemat picarăj, š-a mjers điminjaca. Picarăji a fuost profakuc, avut ljorfe-n tuaće fjelurj, š-a kîntat măj đi mulće uorj aša:

Buna dzîua la Ažun,
Kî-j măj bună la Kraśun!
Dăm kolaku šî kîrnatu,
Sî ma duk la altu.

Dakă njima nu đeškiđe uša, picarăji blastîmă:

Kîće kuje*) pi kasă,
Atîc kakăc pi masă!

*) Kăšîlji lu Bufanj a fost astrukaće ku šîndră, prinsă ku kuje la mulće luokurj.

Kolindreci su imali šarene štapove i svuda su kod Vlaha išli od vrata do vrata, od kuće do kuće, negde uveče, negde preko dana, a kod Bufana u Majdanpeku zvali su se picareji i išli su ujutru. Picareji su bili preobučeni, lica su im bila prekrivena raznim maskama, a pevali su najčešće ovako:

Dobar dan na Badnji dan,
Al je bolji Božić-dan!

Daj kolač i kobasicu
Pa da odem kod drugoga!

Ako niko ne otvori vrata, picareji prokunu:
Koliko klinova*) na kući,
Toliko govana na sofri!
*)

Bufanske kuće su bile pokrivene šindrom, koja je bila pričvršćena klinovima na mnogim mestima.
(Kaz. Aleksandra Gajanović, zapis Durlić, Majdanpek, 1987) [Buf.]

aźuna (juo aźunjеdz, jel aźună) [akc. aźuna] (gl. p.) — postiti, gladovati, uzdržavati se od hrane iz verskih razloga ♦ var. inov. ažuna ◊ trîabe aźuna la Aźun — treba postiti na Badnji dan [Por.] ♦ rum. ajuna ♦ etim. < lat. *adjunare

aźunat (mn. aźunaturj, aźunaće) [akc. aźunat] (i. s.) — post, uzdržavanje od hrane iz verskih razloga ♦ var. inov. ažunat ◊ dakă vrjej sî ći skuoc đi la aăla pakat grjeu, îc trîabe un aźunat capîn — ako hoćeš da se iskupiš od tog teškog greha, treba di jedan jak post [Por.] ♦ rum. ajunat

aźuns (aźunsă) (mn. aźunš, aźunsă) [akc. aźuns] (prid.) — 1. dostignut, sustignut, postignut ◊ ja aźuns uocî pi drum, šî ja omorît — sustigli su ih razbojnici na putu, i ubili ◊ a fuost vrjanjik, šî aźuns să fije la luok mare — bio je vredan, i dostigao je da bude na visokom položaju 2. dovoljno, u dovoljnoj količini ◊ am banj đi aźuns să kumpîr aja — imam dovoljno para da to kupim 3. dospeo (za, do), odrastao, dozreo, sazreo ◊ fata aźuns đi mîritat — devojka je zrela za udaju ◊ kukurudzu aźuns đi kuljes — kukuruz je zreo za berbu ◊ aluvatu aźuns đi plumađit — testo je stiglo za mešenje 4. došao, stigao ◊ aźuns kopilu đi la škuală — dete je stiglo iz škole 5. (psih.) zahvaćen duševnom bolešću, opsednut nekim demonom, nekom tajanstvenom silom ◊ la aźuns buala rîa — oboleo je od padavice ◊ la aźuns śe l-aźuns — nešto ga je spopalo ♦ var. inov. ažuns [Por.] ♦ rum. ajuns

(izr.) Aźuns suarilji la burik. — Sunce je došlo na pupak (vreme je ručku). (Rudna Glava, zapis: Durlić) [Por.]

aźunźa (juo aźung, jel aźunźe) [akc. aźunźe] (gl.) — 1. stići, sustići, dostići, dohvatati ◊ mjergînd juta, ij đi mulće uorj nj-aźunźa pi drum — idući brzo, oni su nas često sustizali na putu ◊ nu sa puaće aźunźa în tuaće părcîlji — ne može se stići na sve strane 2. (psih.) biti opsednut nekom bolešću ili stanjem ◊ o aźunźe ś-o aźunźe — stiže je neka (nepoznata) bolest, obizima je neka (tajanstvena) sila ♦ var. inov. ažunźa [Por.] ♦ dij. var. ažundža (ažung, ažundže) [Kmp.] ♦ rum. ajunge ♦ etim. < lat. adjungere „a uni, a lipi”.

(izr.) Să nu măj aźung suarlji ku piśuarlji, šî luna ku mîna (dakă nu va fi aša kum dzîk juo)! — Da nikad ne dostignem sunce nogama i (dohvatim) mesec rukama (ako nije tako kako ja kažem)! (Šaljiva zakletva, kazuje se kada se od nekog uporno traži da se zakune, a ovaj bi da izvrda, jer mu priznanje istine ne odgovara. Rudna Glava. Zapis: Durlić) [Por.]

aźuta (juo aźut, jel aźută) [akc. aźuta] (gl.) — pomagati, pružati pomoć ◊ lasî-ma, nu-m aźuta atîta — pusti me, nemoj mi pomagati toliko ◊ duamnje aźută — pomozi bože ◊ nu aźută la njima — ne pomaže nikome ◊ aźutac, uaminj — pomagajte, ljudi; upomoć ◊ nu-j aźută njimika, gata je — nema mu pomoći, gotov je ♦ var. (inov.) ažuta (Tanda) [Por.] ♦ dij. var. ažuta [Crn.] ♦ rum. ajuta

aźutarje (mn. aźutîărj) [akc. aźutarje] (i. ž.) — pomoć, pomaganje ◊ îm trîabe un uom tare să-m fije đi aźutarje — treba mi jedan jak čovek, da mi bude od pomoći ♦ var. ažutare (Tanda) [Por.] ♦ rum. ajutare ♦ etim. < lat. adjutare.

aźutat (aźutată) (mn. aźutac, aźutaće) [akc. aźutat] (prid.) — potpomognut, podržan ◊ a fuost aźutat đin tuaće părcîlji, šî jară njimika — bio je podržan sa svih strana, i opet ništa ♦ var. ažutat [Por.] ♦ rum. ajutat

aźutuorj (mn. aźutuorj) [akc. aźutuorj] (i. m.) — pomagač, pomoćnik; podstrekač ◊ j-a fuost aźutuorj în furaluk — bio mu je pomagač u krađi [Por.] ♦ dij. var. ažutuorj [Crn.] ♦ rum. ajutor


ă


ă (uzv.) (demin.) — 1. evo (eno, eto) ◊ ă, kolo — evo (eno, eto) tamo ♦ / skraćeni oblik < ăćeevo (eno, eto) 2. izraz čuđenja, iznenađenja ◊ ăăă, kît je đi marje!? — ooo, koliko je veliki!? [Por.] ♦ rum. ă

ăće [akc. ăće] (part.) — evo, eno, eto ◊ ăće-ma, vin — evo me, dolazim ◊ ăće, aja kolo trăbe mutat în alt luok — eno, ono tamo treba pomeriti na drugo mesto ♦ var. ăći, îće, jeće ◊ ăći, vadzuš akuma ku uoki tij — eto, video si sada svojim oćima [Por.] ♦ etim. < bug. eto

PRIMERI
  • ------------------
  • ◊ ăće-ma — evo me [rum. iată-ma]
  • ◊ ăće-š — evo te [rum. iată-te]
  • ◊ ăće-l — evo ga [rum. iată-l]
  • ------------------
  • ◊ ăće-nji-s — evo nas [rum. iată-ne]
  • ◊ ăći-vis — evo vas [rum. iată-va]
  • ◊ ăći-j — evo ih [rum. iată-i]
  • ------------------
  • ◊ ăće-nji — evo nam
  • ◊ ăće-vi — evo vam
  • ◊ ăće-lji — evo im
  • ------------------
  • ◊ ăći-j (uaminji, kopiji) — evo (muškaraca, dečaka) [rum. iată-i]
  • ◊ ăći-lji (mujerilji, fjaćilji) — evo (žena, devojčica) [rum. iată-le]
  • ăjs (var. îăjs, akc. îăjs) (uzv.) — ojs, uzvik kojim se zaprega u kojoj vuku krave ili volovi, skreće na levo ◊ ku „ăjs” întuorś buoji-n źug la stînga, da ku „ća” la đirjapta — sa „ojs” okrećeš volove u jarmu na levo, a sa „ća” na desno [Por.] ♦ rum. hăis

    (opis) Kînd vićilji trag karu-n źug, da tu vrjej đin kar să lji mînj să-ntuarkă la stînga, tu daj ku biśu-n vita đirjaptă, šî zbjerj: „ăjs! ăjs!”, dakă vrjej s-întuarkă la đirjapta, tu bac pj-al stîng, šî zbjerj: „ća! ća, Buošku, ća!”, or altfjelj, kum îc kjamă vita. Aša-j mînj šî la tuot konvjeju, da kînd dupa konvjej s-a-nđirjaptă drumu, tu kîta vrjame zbjerj: „ăjs-ća! ăjs-ća”, šî spunj numilji alu viće, kî jalje aša sînt învacaće đi la-źugato-l đin tînj.
    Kada goveda u jarmu vuku kola, a ti hoćeš iz kola da ih teraš da skrenu ulevo, ti udariš bičem desno govedo, i vičeš: „ojs! ojs!”, ako hoćeš da okrenu na desno, ti biješ levog, i vičeš: „ća! ća, Boško, ća!”, ili drugačije, kako ti se zove govedo. Tako ih teraš na svakoj krivini, a kada se iza krivine put ispravi, ti jedno vreme vičeš: „ojs-ća! ojs-ća”, i kažeš im imena, jer ona su tako naučeno još od prvog uprezanja. (Kaz. Olgica Trailović, r. 1929. godine, Rudna Glava, Zapis: Durlić, 2012) [Por.]

    ăl (uzv.) (demin.) — eno (evo, eto) ga ◊ ăl kolo, stă pitulat — eno ga tamo, krije se ◊ ăl, zbură! — eno ga, odlete! ♦ / skraćeni oblik < ăćel [Por.] ♦ rum. ăl ♦ etim. < lat. illum, illa

    ăl < ăćel — evo (eno, eto) ga (muški i srednji rod, jednina)
    ăo < ăćo — evo (eno, eto) je (ž.r., jed.)
    ăj < ăćij — evo (eno, eto) ih (m. r., s.r., množina)
    ălje < ăćilje — evo (eno, eto) ih (ž.r., mn.) [Por.]

    ăla (mn. ăja) [akc. ăla] (zam.) — onaj ◊ ăće, ăla uom vrja să vină la nuoj — eno, onaj čovek hoće da dođe kod nas [GPek] ♦ rum. ăla ♦ etim. < lat. illum, illa

    ăma [akc. ăma] (uzv.) — evo (eto/eno) me ◊ ăma, venjij — evo me, stigoh ♦ var. jakîma [Por.]

    ăn (predl.) — u, na ◊ „în” šî „ăn” je tuot una, ama jastă lume pin saće kare măj đies vorbjašće ku „ăn” đikît ku „în” — „în” i „ăn” je isto, ali ima ljudi po selima koji češće govore „ăn” umesto „în” ◊ unji dzîk „înkauśa”, alcî „ănkuaśa”, unji dzîk „s-a dus înđial”, alcî: „s-a dus ănđial” — jedni kažu „înkauśa” („ovamo”), drugi „ănkuaśa”, jednu kažu „s-a dus înđial” („otišao na gore”), drugi „s-a dus ănđial” ♦ var. ăm ◊ întrîabe / îmtrîabe : ăntrîabe / ămtrîabe — treba mi [Por.]

    (kom.) În Porjeśa Đisus pućem, măj đies la vorbituorj aj batrînj, gata tuaće vuorbilji kare-nśiep ku „în-” să lji punjem parjake ku fuarma-luor kare înśiape ku „ăn”. — U Gornjem Poreču možemo, naročito kod starijih govornika, gotovo sve reči koje počinju sa „în-” da stavimo uporedo sa istim oblikom koji počinje na „ăn-”.
    ◊ am înśeput : am ănśeput să lukru — počeo sam da radim
    ◊ înkiđe uša : ănkiđe uša — zatvori vrata
    ◊ îngust : ăngust — uzan, uzak [Por.]

    ănćins (ănćinsă) (mn. ănćinš, ănćinsă) [akc. ănćins] (prid.) — prostrt, dug ◊ La kapu pomîntuluji, / Ierja nješća astalje ănćinsă. — Na kraju sveta / Behu sofre rasprostrte. (Stih iz pesme „Đeđu”) [Crn.] ♦ dij. var. înćins [Por.] ♦ rum. întins

    ăntrăuna [akc. ăntrăuna] (pril.) ● v. întruuna [Por.]

    ăntulćišat (ăntulćišată) (mn. ăntulćišac, ăntulćišaće) [akc. ăntulćišat] (prid.) — unakrst, poprečno ◊ a dîrîmat frundză, šă nu faśe bracu botur la botur, numa krjanźilji brăcuje ăntulćišat — kresao je lisnik i ne slaže naramak peteljku na peteljku, nego granje slaže unakrst [Stig] ♦ dij. var. ăntolćišat (Tanda), întulćišat (Rudna Glava) ♦ dij. sin. ănkruśišat [Por.]

    ănji1 [akc. ănji] (uzv.) — evo smo, evo nas, eto nas ◊ ănji, dovenjirăm kumva — evo smo, stugosmo nekako ◊ ănji, pă faśec ku nuoj śe vi vuoja — evo smo, pa činite sa nama šta vam je volja [Por.]

    ănji2 [akc. ănji] (br.) — jedan (u dečjoj brojalici) ◊ ănji, unu în o žukarije kopilarjaskă — jedan, u jednoj dečjoj igri ♦ var. unji < unujedan [Por.]

    (broj.) Ănji (unji), donji, trinji, penji, ronta, konta, cava, gîrla, ćok-pok, daj ku kuru-n fuok! (Naučio u detinjstvu od babe Stanke, zapis Durlić, Rudna Glava) [Por.]

    ăroplan (mn. ăroplanje) [akc. ăroplan] (i. s.) — (zast.) (tehn.) aeroplan, avion ◊ đi vrjamja đi mnjamc, odată a trekut atîća ăroplanje, đi śjerju nu s-a vadzut đi ij — za vreme Nemaca jednom je prošlo toliko aeroplana, da se nebo nije videlo od njih ◊ am putut sî ma kar ku ăroplanu, numa ći frikă n-am kućedzat — mogao sam da se vozim aeroplanom, ali od straha nisam smeo ♦ var. iroplan, aroplan ♦ sin. aviuon [Por.] ♦ rum. aeroplan ♦ etim. < srb. aeroplan, < Fran. aeroplane

    ărpija [akc. ărpija] (gl.) ● v. arpija [Por.] ♦ rum. arpiia

    ăsta (mn. ăšća) [akc. ăsta] (zam.) — ovaj, ova, ovo ◊ ăsta lukru nu je grjeu — ovaj posao nije težak ♦ / skr. < aăsta [GPek] ♦ dij. var. asta [Por.] ♦ rum. ăsta

    ăške (mn. ăški) [akc. ăške] (i. ž.) — iver, treska ◊ kînd s-a ćopljit la muort stingiji đe s-a pus la groapă, atunća a dat fok la ăški ši lj-a dat đe pomană — kad su se tesale grede koje su se stavljale u raku, tada se iverje palilo i namenjivalo pokojniku [Tim.] ♦ dij. var. aškie [Kmp.] ♦ dij. var. jaškje [Por.] ♦ rum. așchie

    ătă [akc. ătă] (part.) — evo, eno ◊ ătă-l uomu, vinje la ušă — evo ga čovek, dolazi na vrata ♦ sin. ăće [Mlava] ♦ rum. iată ♦ etim. < bug. eto


    b


    ba (part.) — ba, ne, jok; đa 1. označava negaciju ◊ Aj fuost la lukru? - Ba! — Da li si bio na poslu? - Ne! ◊ (u izr.) ba, juo — jok, ja (ne ja, nisam ja) 2. označava neodlučnost, ili dilemu ◊ ba vrjej, ba nu vrjej — čas hoćeš, čas nećeš ◊ ba-n kuaś, ba-n koluo — čas ovamo, čas onamo; đa tamo, đa vamo [Crn.] ♦ rum. ba ♦ etim. < bug. srb. ba

    (aneg.) E, e, e, mult je amunkă kînd nu šćij! În sud mj-a katat sî duk đin uopšćină o arćije kum n-am njimika skris la numilji mjalje. Ma dusîăj akoluo, da n-am mîj fuost pîn atunśa. Unđe sî ma duk? La kare ušă? Luvaj pi rînd, da nu ma va mînka dakă întrîăb. Ba la o ušă, ba la alta, ba la đi tri... do gasîj. Akoluo o fataluankă frumuasă, tuată unsă pi uokj, ungijlji boznakîće. Ma-ntrabîă ja: „Babo, šta treba?” Jo-j spusîăj. Da ja kîtră minje: „Babo, dođi sutra!” Đi aja, Firulje, mînje jară ma duk la Buljuoc.

    E, e, e, teško je kad ne znaš! U sudu su mi rekli da iz opštine donesem potvrdu da se ništa ne vodi na moje ime. Odoh tamo, a pre toga nikad nisam bila. Gde ću? Na koja vrata? Krenem redom. Neće me valjda pojesti ako pitam. Na jedna vrata, na druga, na treća ... i nađoh. Tamo jedan lep devojčurak, sav umazan, nokti bogzna kolki. Pita me: „Babo, šta treba?” Ja joj rekoh. A ona meni: „Babo, dođi sutra!” Zbog toga, Filipe, sutra opet idem u Boljevac. (K azivanje Natalije Nikolić iz Osnića, zapis F. Paunjelović 1991.) [Crn.]

    Baba-Juana [akc. Baba-Juana] (i. ž.) — (top.) Baba-Jona, šumovit potes na tromeđi sela Osnića, Šarbanovca i Gamzigrada ◊ în Baba-Juana izvuară Ogašu Babi-Juanji — u Baba-Joni izvire Baba-Joninin potok [Crn.]

    baba-uarbă [akc. baba-uarbă] (i. ž.) — ćorava baka, dečja igra ◊ ljagăm uoki ku propuada, šî sî žukîăm baba-uarba — veži mi oči maramom, i da igramo ćorave bake [Crn.] ◊ baba-uarbă nj-a fuost žuok plakuc, kopilarjesk — ćorava baka nam je bila omiljena dečja igra (Tanda) [Por.] ♦ rum. baba-oarba

    (opis) La kopil, ore fată, sî ljagă uoki ku propuada. (La aljes ku numaratu pînă în dzîaśe). Jel aljargă sî prindă pi unu, šî să giśaskă pi karje a prins. Dakă giśašće, ljegatura o ja al prins. Dakă nu, ljegatura ramînje la jel.

    Dečaku, ili devojčici, stavlja se povez preko očiju. (Biran je brojanjem do deset). On teži da uhvati saigrača i dodirivanjem pogodi koga je uhvatio. Ako pogodi, povez preuzima uhvaćeni. U protivnom, traganje nastavlja isti igrač. (Zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

    babaluk (mn. babaluś) [akc. babaluk] (i. m.) — babaluk 1. starina, davnina, prošlost ◊ mama mj-a puvestît kî sînćem nuoj, Trifulješći, aiśa đin babaluk — baba mi je pričala da smo mi, Trifunovići, ovde od starine ◊ aja aša a ramas la nuoj đin babaluk — to je tako ostalo kod nas od davnina 2. (ret.) imovina, posed, (fig.) dedovina ◊ nu dau să sa strîvjaskă babaluku mjeu — ne dam da se upropasti moja dedovina [Por.] ♦ rum. băbăluc ♦ etim. < tur. babaluk „očevina, imanje” (Škaljić1979)

    babă (mn. babje) [akc. babă] (i. ž.) — 1. a. baba, baka, stara žena, starica ◊ mulće aj s-audz đi la o babă — mnogo toga ima da čuješ od jedne babe [Crn.] b. (srod.) majčina ili očeva majka ◊ kînd kapic njepuoc, đin mujare ći faś babă — kad dobiješ unuke, od žene postaješ baba ♦ sin. mamă [Por.] 2. deo kopče u koji ulazi kuka, tj. muški deo kopče na kaišu ◊ la kataramă jastă muoš šî babă — kopča kaiša ima „babu” i „dedu” (muški i ženski deo) [Crn.] ◊ babă batrînă — stara baba, starica [Por.] ♦ rum. babă ♦ etim. < srb. bug. ukr. baba

    (izr.) Babă, da đi šapće-ntrabă. — Baba je, al za sedmoricu pita. (Rudna Glava, zapis: Durlić) [Por.]

    babică (mn. babic) [akc. babică] (i. ž.) — (srb.) babica, obredni hleb na pomanama koji nema nikakav simbol ◊ pi pomană sa pun atîća babică, kîc guošć sînt kemac — na daću se stavlja onoliko babica, koliko je gostiju pozvano [Buf.] ♦ etim. < srb. baba

    Babilji [akc. Babilji] (i. ž.) — (kal.) Babe, Bapski dani ◊ Babilji sînt alji doasprăśe dzîlje întra Dragobjaće šî Sîmc, kînd tota dzîua însamnă kîć-o lună pi an — Babe su dvanaest dana između Dragobana i Mladenaca, kada svaki dan označava po jedan mesec u godini ◊ Dragoban je baba đintînj, š-a-nsamnat pi marta, în vrjamja kînd anu a-nśeput ku aja lună — Dragoban je prva baba, i označavao je mart, u vreme kada je godina počinjala sa tim mesecom ◊ (ver.) pi lînga „babe”, kare sînt dzîlje rîalje, pi anu đi dzîlje jastă šî „muoš”, kare sînt dzîlje bunje — pored „baba”, koje predstavljaju loše dane, u toku godine ima i „staraca”, koji predstavljaju dobre dane [Por.] ♦ rum. babele ♦ etim. < slov. baba

    (opis) Doăsprîaśe dzîlje întra Dragoban, dzîua păsîrilor, kare je kap đi primovară, šî Sîmcî, s-a kjamă Babilji. Tuata dzîua đin alja doăsprîaśe je o lună đi dzîlje pi anu śe vinje: kum je vrjamja pi dzîua-ja, aša o să fije luna kare ja o-nsamnă, šî aja: kum je vrjamja pănă-n amnjadzîc, aša o să fije žumataća lunji đin tînj, da vrjamja dupa amnjadzîc, arată alaltă žumataće alu luna-ja.

    Dvanaest dana između Dragobana, ptičjeg praznika, koji se smatra početkom proleća, i Mladenaca, zovu se „Babe”. Svaki dan od tih dvanaest dana je jedan dan u godini koja dolazi: kakvo je vreme toga dana, takav će biti mesec koji on označava, i to: kakvo je vreme do podne, takva će biti prva polovina meseca, a vreme posle podne označava drugu polivinu toga meseca. (Prema terenskom istraživanju u Gornjem Poreču, zapis: Durlić, „Етно-културолошки зборник”, 114) [Por.]

    babjašće [akc. babjašće] (pril.) — bapski, na bapski način, onako kako se ponaša ili postupa stara žena ◊ mjarźe babjašće — ide kao baba ♦ dij. var. babiuluj [Por.] ♦ rum. băbește

    Babjej [akc. Babjej] (i. m.) — Babejić Ivan, popularni odmetnik od zakona, u periodu između dva rata, poreklom iz Laznica, opevan u mnogim vlaškim pesmama ◊ kînćiku lu Babjej a skuos lăutari pi porînka aluj; ala je kînćik numa vjarsîk, fara vuorbe — Babejićeva pesma, spevali su je lautari na njegov zahtev; to je samo arija, bez reči [Por.] ♦ dij. var. Babau [Hom.]

    babjesk (babjaskă) (mn. babješć) [akc. babjesk] (prid.) — bapski, starinski, drevni ◊ babjesk s-a dzîs vrodată la tuot aja ś-a šćut numa babilji batrînje vikljanje, kî šćirja luor a cînut šî śjerju šî pomîntu — bapski se nazivalo nekad sve ono što su znale samo mudre starice, jer je njihovo znanje držalo i nebo i zemlju ◊ kîljindarj babjesk — bapski kalendar, starinski način računanja vremena, posebno u odnosu na sistem praznika koji se razlikuje od onog u kalendaru srpske pravoslavne crkve ◊ pi al babjesk, akuma ar fi priru — po baskom (kalendaru), sada bi bio april [Por.] ♦ rum. babesc

    Babuonji [akc. Babuonji] (antr.) — Babini, vlaški nadimak familije Marković iz Malog Izvora kod Boljevca, koje nastaje u prilikama kada maloletna deca odrastaju samo sa babom; posrbljeni oblik nadimka je Babić ◊ Gice ăl Babi — Gice Babin [Crn.] ♦ rum. Băbeni

    babušnjică (mn. babušnjic) [akc. babušnjică] — (mag.) magijska reč iz bajalice za lečenje krajnika ◊ vuorba dăn dăskînćik, ku însamnatu njekunoskut, dăn dăskînćik dă lăturuonj — reč iz bajalice, nepoznatog značenja, za lečenje krajnika [Zvizd]

    (baj.)
    Gîlkă, modîlkă,
    Babušnjică, śokuoj,
    Babušnjică, mokuoj,
    Stăknji, măknji, crknji!

    (Tajanstvene reči koje se izgovaraju prilikom lečenja obolelih krajnika, koje se sastoji u masiranju vrata vrhovima prstiju umočenih u so. Kaz. Izvorinka Lazarević, bajalicu čula od svoje prababe u Železniku, zaseoku sela Voluje kod Kučeva.) [Zvizd] (Zapis: Durlić, 1987.)

    baća (juo bat, jel baće) [akc. baća] (gl. p. ref.) — 1. a. biti (se), tući (se), mlatiti (se); zabijati, sabijati; gađati; kovati; udarati ◊ baće kopilu luj — tuče svoje dete ◊ baće vaka — bije kravu ◊ baće pîăsîrj ku prašća — gađa ptice praćkom ◊ baće capă đi klanje — zabija stožer za plast ◊ baće prunjilji — mlati šljive ◊ baće pasuju s-îl skuată đin postajka — mlati pasulj da ga odvoji od mahune ◊ baće fjeru înśintat — kuje vrelo gvožđe b. aplaudirati ◊ baće đin palmje — pljeska rukama, aplaudira 2. igra ◊ baće puarka — igra svinjicu ◊ baće luopta — igra fudbal ◊ baće ruopîta — igra ropotu (vrsta orske igre) 3. duvati, padati (za prirodne pojave) ◊ baće vîntu — duva vetar ◊ baće bruma — pada slana ◊ baće pjatra — pada grad 4. (fig.) ◊ baće drumu đi źaba — (dosl.) „bije” put za badava: uzalud putuje; putuje samo da mu dupe vidi put ◊ baće ljimba đi đinc, da njima nu askultă — mlati zube jezikom, a niko ga ne sluša ◊ baće žuok — zbija šale, ismejava [Crn.] ◊ bată-l śjerju — (klet.) ubilo ga nebo ◊ bată-l dumnjedzîu — (klet.) ubio ga gospod bog [Por.] ♦ dij. var. batja [Kmp.] ♦ rum. bate ♦ etim. < lat. batt[u]ere

    (stih)
    Baće, vînće, baće pin građinj ku fluorj,
    Sî-n vină duor đi la mjelj’ suruorj.
    Baće, vînće, baće pin fluarje rotată,
    Sî-n vină duor đi la mjeu tată.
    -------
    Baće, vînće, baće pin ljiamnje răklaće,
    Sî-n vină duor đi la mjeu fraće.
    -------
    Kî m-an dus în strinataće,
    Strinataće, rău đeparće.

    Duni, vetre, duni, kroz bašte behara,
    Da mi ovde dođe ljubav od sestara.
    Duni, vetre, duni, kroz bokore cvente,
    Da me ovde ljubav moga oca sretne.
    -------
    Duni, vetre, duni, preko gorskog cvata,
    Da mi ovde dođe ljubav moga brata.
    -------
    Jer ja živim u tuđini,
    U tuđini, na daljini.


    (Odlomci iz pesme „Baće, vînće, baće”, recitovala Veselinka Bkić iz Rudne Glave, zapis: Durlić, februar 1984) [Por.]

    baćală (mn. baćelurj) [akc. baćală] (i. ž.) — potka, konac koji se pomoću snoveljke umeće u zev osnove tokom tkanja ◊ baćala sî punje pi cauă đi suok karje sî bagă în suvjajkă — potka se namotava na cev od zove koja se umeće u snoveljku [Crn.] ♦ dij. var. baćială ◊ baćiala la razbuoj sa cîasă pin urdzală — potka na razboju protkiva se kroz osnovu ♦ / baća + suf. -ală [Por.] ♦ rum. băteală

    badîj [akc. badîj] (i. m.) ● v. badînj [Por.] ♦ rum. budăi

    badînj (mn. badînjе) [akc. badînj] (i. m.) — bućka, drveni sud koji se koristi za bućkanje mleka radi dobijanja maslaca; badanj ◊ badînju je vas strîmt šî lung, fakut numa đi skuos untu — bućka je uzan i dugačak sud, napravljen samo za vađenje maslaca ♦ var. badîj (Valakonje, Savinac, Lubnica, Gamzigrad, Mali Izvor) [Crn.] ◊ în badînj s-a batut untu — u badnju se vadio maslac ♦ dij. var. badîj (Crnajka) [Por.] ♦ dij. sin. pućinjiu (Šipikovo) [Tim.] ♦ rum. budăi ♦ etim. < mađ. bödön

    (izr.) Aj sî fij batut ka-n badînj. — Bićeš smlaćen kao u bućki. (Narodna izreka, pretnja nemirnoj deci, zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]
    Slika: 34) Badîj đin Crnajka. — Badanj (bućka) iz Crnajke, opština Majdanpek. Etnografska zbirka Muzeja u Majdanpeku, inv. br. E/241, foto: M. Balabanović

    Badîrkă [akc. Badîrkă] (i. s.) — (antr.) Badrka, nadimak iz koga se razvilo prezime Badrkić, zabeleženo u Rudnoj Glavi i Mosni, [Por.] i u Gamzigradu [Crn.] ◊ Marćin Badîrkă a fuost gazdă mare, avut uoj mulće — Martin Badrka je bio veliki gazda, imao je mnogo ovaca [Por.] ♦ rum. Bădîrcea

    Badîrkuonji [akc. Badîrkuonji] (i. m.) — (antr.) Badrkići, vlaško prezime familije u Gamzigradu, sada Paunović, čiji je predak bio Vlah sa nadimkom Badrka ◊ numa Badîrkuonji a avut mašînă đi trajrat — samo su Badrkići imali vršalicu [Crn.] ♦ rum. Badircea

    bađe [akc. bađe] (i. m.) — (zast.) (hip.) a. bata, baća, me od milja za ljubavnika, dragan, dragi; b. u narodnoj književnosti: ime kojim devojka oslovljava svoga momka u ljubavnim pesmama ♦ (demin.) bađică, bađišor [Por.] ♦ rum. bade

    Bađikuonji [akc. Bađikuonji] (i. m.) — (antr.) Badžikoni, vlaško prezime familije Bađikić u Valakonju, koje je nastalo prema pretku po nadimku Bađikă, demin. od Bađe ◊ Bađikuonji đin Valjakuanja s-a mutat în Buljuoc — Bađikići iz Valakonja su se preselili u Boljevac [Crn.] ♦ dij. var. Bađuonji [Por.] ♦ rum. Bădiceanu

    baga (juo bag, jel bagă) [akc. baga] (gl. p. ref.) — 1. uvlačiti, navlačiti, zavlačiti, stavljati; umetati ◊ bagă aca-n ak — uvlači konac u iglu ◊ bagă kîlcanu-n śuariś — uvlači košulju u pantalone ◊ bagă kolaś în trastă — stavlja kolače u torbu ◊ bagă mîna-n sîn — stavlja ruku u njedra ◊ bagă banj în pozanarj — stavlja novac u džep (krade) 2. (fig.) a. obraćati pažnju, primećivati, zapažati ◊ bagă sama — pazi dobro, obrati pažnju ◊ bagă sama sî nu lunjiś — pazi da se ne oklizneš b. okrivljivati, prebacivati, kritikovati, zamera ti ◊ bagă vina śe n-am ažuns la vrjamje — zamera što nisam stigao na vreme ◊ bagă kapu în njivuoje — navlači sebi nevolju na glavu [Crn.] 3. a. ulaziti ◊ uomu sa bagă-n kasă — čovek ulazi u kuću ◊ apa sa bagă-n pomînt — voda ulazi u zemlju b. zalaziti ◊ suarlji sa bagă dupa nuvirj — sunce zalazi za oblake c. uterivati ◊ bagă uojlji-n strungă — uteruje ovce u tor 4. (fig.) kusati, jesti, uzimati hranu ◊ đi đesnjacă n-am bagat njimik în gură — od jutros nisam ništa okusio ◊ vrjamja je să bagăm śuava-n gură — vreme je da nešto prezalogajimo [Por.] ♦ rum. băga

    bagabuont (mn. bagabuondz) [akc. bagabuont] (i. m.) — protuva, skitnica, vagabund ◊ bagabuont je ka o mară strîkată-n podrum, kare strîkă mjarîlji tuaće — protuva je kao pokvarena jabuka u podrumu, koja ukvari sve ostale jabuke (Tanda) ◊ bagabuont je o bišćală, o uljimišnjică, uom fara rînd — vagabund je protuva, skitnica, čovek bez reda (Rudna Glava) [Por.] ♦ rum. bagabont ♦ etim. < lat. vagabundus

    Bagajuovîc [akc. Bagajuovîc] (i. m.) — (top.) Bagajovac, potes u ataru sela Savinac, opština Boljevac ◊ Bagajuovîcu je pi pualjilji lu Tîlva Ruošîje — Bagajovac se nalazi u podnožju Crvenog brda [Crn.]

    bagat (bagată) (mn. bagac, bagaće) [akc. bagat] (prid.) — 1. uvučen, stavljen, metnut ◊ kucîtu, bagat în ćakă, stă sprimit dupa kurauă — nož, stavljen u korice, stoji spreman iza pasa ◊ putradzîašće, bagat în apsă — truli, zatvoren na robiji 2. (fig.) zabrinut; zadužen: opevan ◊ bagat în grižă — zabrinut ◊ bagat în njivuoje — uvučen u nevolju ◊ bagat în povastă — stavljen u priču [Crn.] ◊ bagat în kînćik — opevan [Por.] ♦ rum. băgat

    (izr.) Bagat în kuorn đi kapră. (Nu măj are unđe). — Sateran u kozji rog. (Nema više kud.) Zapis: F. Paunjelović, Osnić, druga pol. XX veka [Crn.]

    bagatuorj (mn. bagatuori) [akc.bagatuorj] (i. m.) — hranilac, onaj koji umeće razvezane snopove žita u tulumbu vršalice ◊ la trajrat, bagatuorju stîă pi mašînă, šî bagă snuopi în ja — na vršidbi, hranilac stoji na vršalici, i umeće snopove u nju [Crn.] ♦ up. drješ [Por.] ♦ rum. băgător

    baglamă (mn. baglamje) [akc. baglamă] (i. ž.) — (zast.) šarka na vratima i prozorima ◊ baglamă đi ušă — šarka za vrata ◊ baglamje đi vraknjică — šarke za kapiju ◊ baglamje la uoknă — šarke na prozoru [Crn.] ♦ dij. sin. cîcînă [Por.] ♦ rum. balama ♦ etim. < tur. bağlama

    bagram (mn. bagramj) [akc. bagram] (i. m.) — (bot.) bagrem (Rabinia pseudacacia) ◊ bagramu je ljiemn tarje, bun đi mulće trabujalje — bagrem je tvrdo drvo, dobro zarazne potrebe ◊ fluarja đi bagram je bună đi albinj — bagremov cvet je dobar za pčela (medonosan) ♦ var. floran (Lubnica, Gamziograd) [Crn.] ♦ dij. var. salkim [akc. salkim] ♦ var. bagrjem [Por.] ♦ dij. var. salkîm (Prahovo) [Kmp.] ♦ dij. sin. druog (Velika Kamenica, Grabovica) [Dun.] ♦ rum. salcâm ♦ etim. < srb. bagrem

    Terenski zapisi:
    • bagram — Osnić [Crn.], Kobilje [Stig], Duboka [Zvizd]
    • salkim, bagrjem — Rudna Glava [Por.]
    • sălkîm — Samarinovac [Kmp.]
    • floran — Tanda, Gornjane, Topolnica [Por.] Topla, Luka, Bučje; Lubnica, Gamzigrad [Crn.]
    • florincă — bagremar (Tanda) [Por.]
    • bagrîn — Krivača [Bran.]
    • druog — Velika Kamenica, Grabovica [Dun.]
    • malin — Rabova (Vidin, Bugarska)
    Slika: 35) Cvet bagrema, slika preuzeta sa Wikipedie (6. II 2012.)

    bagramjarj (mn. bagramjarje) [akc. bagramjarj] (i. m.) — bagremar, bagremova šuma ◊ nji duśem dupa ljamnje în bagramjarj — idemo za drva u bagremar ♦ var. bagremjerj [Crn.] ♦dij. var. bîgremarj [Por.]

    Bainješći [akc. Bainješći] (i. m.) — (antr.) Bainovci, vlaško prezime familija Bainović u Šarbanovcu i Golubović u Osniću, čiji je predak bio Vlah po imenu ili nadimku Bain ◊ Bainješći đin Šarbanuc au kîăš apruapje đi Ćimuok — Bainovci iz Šarbanovca imaju kuće blizu Timoka [Crn.]

    bajacîăl (mn. bajacîăj) [akc. bajacîăl] (i. m.) — (demin.) momčić ◊ njiś kopil, njiś bajat — ni dete, ni momak [Crn.] ◊ are šî ja un bajacîăl, đi la munće — ima i ona jednog momčića, sa planine ♦ var. bajecîăl [Por.] ♦ dij. var. băjecăl [Kmp.] ♦ rum. băițel

    bajacîăsk (bajacîaskă) (mn. bajacîăšć) [akc. bajacîăsk] (prid.) — momački, mladalački, vreme muškarčeve mladosti pre ženidbe ◊ nu puot să-l zaujt njiśkînd traju mjeu, bajacîăsk — ne mogu nikad da zaboravim svoj momački životbajacîašće (pril.) — po momački, na momački način [Por.] ♦ rum. băieţăsc

    bajacîje (mn. bajacîj) [akc. bajacîje] (i. s.) — momaštvo, momački život, mladićko doba ◊ am avut mîndră bajacîje, am aljergat dupa fjaće kît m-a tras injima — imao sam lepo momaštvo, jurio sam za devojkama koliko me je vuklo srce ♦ var. bîjacîje [Por.] ♦ rum. băieţie

    bajat (mn. bajec) [akc. bajat] (i. m.) — momak ◊ bajat je vojnjik ažuns đi însurat — momak je muškarac dospeo za ženidbu ◊ la źuok a venjit o gramadă đi bajec, ama fjaće a fuost pucînje — na igranku je došla gomila momaka, ali je devojaka bilo malo ◊ bajat batrîn — stari momak, neženja ♦ sin. danak ♦ supr. fată [Por.] ♦ dij. var. băjat [Kmp.] ♦ dij. var. (mn.) bajac [Crn.] ♦ rum. băiat

    bajbuok (mn. bajbuokurj) [akc. bajbuok] (i. m.) — 1. bajbok, ćumez, tesna prostorija ◊ în bajbuoko-sta nu je luok mîj mult đi tri inš — u ovom ćumezu nema mesta ni za tri osobe 2. zatvor, buvara ◊ l-a bagat în bajbuok — nabili ga u zatvor [Crn.] ♦ etim. < srb. bajbok < nem. baibok „pritvor, zatvor, hapsana, buvara” (Речник МС)

    baje (mn. bîăj) [akc. baje] (i. ž.) — banja, mineralno kupalište i lečilište ◊ ma duk în baje sî ma ljekuj đi durjerj în înkejaturj — idem u banju da se lečim od bolova u zglobovima ♦ var. banje (mn. bîănj) [Crn.] ◊ kum să nu fije ruošîje la firje, kînd tota vara petrjaśe pin bîăj — kako da ne bude rumena u licu, kada celo leto provodi po banjama [Por.] ◊ Banjija snjigoćinuluj, la Golumbăc — (top.) Snegotinska banja kod Golupca [Bran.] ♦ rum. baie ♦ etim. < lat. bannea

    bajecîme (mn. bajecîmj) [akc. bajecîme] (i. ž.) — momčadija, grupa momaka, generacija momaka ◊ pljină uara đi bajecîme, fjaće nus pusta — puno kolo momčadija, devojaka nema nigde [Por.] ♦ rum. bâieţime

    bajer (mn. bairje) [akc. bajer] (i. m.) — 1. ručica, pokretni dodatak na sudovima koji služi za prenošenje, hvataljka ◊ bajer la kaldarje — ručica na bakraču ◊ bajer la vadră — ručica na vedru [Crn.] ♦ dij. var. bair ◊ s-a rupt bairu la kuafă, šî barbatî-mju a pus o žîcă kare ma taje la mînă kînd duk apa — pokidala se ručica na kofi, i moj muž je stavio jednu žicu koja mi seče ruku kad nosim vodu [Por.] 2. uprtača ◊ bajer đi kjes — uprtača za torbicu (Osnić) ◊ trasta ku bajer — torba sa uprtačem (Topla) [Crn.] ♦ dij. sin. obranje [Por.] ♦ rum. baieră ♦ etim. < lat. bajulus, bajula.

    (opis) Uala arje manušă, da vadra bajer; kjesu arje bajer, da trasta obranje. — Lonac ima ušice, a vedro ručicu; torbica ima ručicu, a torba uprtače. (Zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]
    Slika: 36) Kuafa ku bair đi žîcă — Kofa sa ručicom od žice.

    bajluog (mn. bajluaźe) [akc. bajluog] (i. s.) — (tehn.) bajlak, zakrpa za gumu na točku bicikla ◊ bajluogu je un pjaćik đi gumă kare sa punje la ruată kînd ij sa rupe guma đin afară — bajlak je parče gume koje se stavlja na točak bicikla, kada mu se pocepa spoljašnja guma ◊ bajluogu sa faśe đin gumă batrînă alu ruată — bajlak se pravi od stare gume za bicikl [Por.] ♦ rum. bailag ♦ etim. < nem. Beilage

    bak (mn. bakurj) (i. s.) — (tehn.) skela ◊ dăn Ram baku kară prăsta Dunăre dă mulće uorj prăsta dzî — iz Rama skela preko Dunava vozi više puta na dan [Bran.] ♦ rum. bac ♦ etim. < Fran. bac

    baklă (mn. baklje) [akc. baklă] (i. ž.) — kanta, limena posuda za tečnost ◊ dăm o baklă đi olaj — daj mi kantu ulja [Por.]

    bakšîš (mn. bakšîšă) [akc. bakšîš] (i. s.) — bakšiš, napojnica, poklon; mito ◊ a fuost krśumarj, ama bakšîšu a fuost pucîn, kă lumja n-avut banj — bio je krčmar, ali je bakšiš bio slab, jer ljudi nisu imali para [Por.] ♦ rum. bacșiș ♦ etim. < tur. bahşis

    Bakuj (Bakuje, Bakuajkă) [akc. Bakuj] (i. s.) — (etn.) (pej.) Bakuj, naziv za stanovnike Pemske ulice u Majdanpeku ◊ bakuj ar fost poljikră đe bažokură la bufanj đen Pemska — Bakuj je bio pogrdni nadimak za Bufane iz Pemske ◊ bakuj j-ar dzîs kă j-a cînut kă-s ominj prošć — nazivali su ih bakui jer su ih držali za proste ljude [Buf.] ♦ rum. băcui

    Bala (mn. Baluonj) [akc. Bala] (i. m.) — (antr.) Bala, Balić, por. nadimak u Rudnoj Glavi ◊ am pazît uojlj ku Milan Bala pi śuaka Îrnaglîăvi — čuvao sam ovce sa Milanom Balom na Rudnoglavskom brdu [Por.] ♦ rum. Bala

    balamžîtură [akc. balamžîtură] (i. ž.) ● v. balmažală [Crn.] ♦ rum. bălmăjală

    Balanješći [akc. Balanješći] (i. m.) — (antr.) Balanešti, vlaško prezime familija u Šarbanovcu i Osniću, potomci Vlaha po imanu Balan [Crn.] ♦ var. (mn.) Bîlanješći, (jed.) Bîlanjesku, poljikra alu o fîmeljije mare în Arnaglaua — (mn.) Balanešti - Balanovići, (jed.) Balanesko - Balanović, prezime jedne velike familije u Rudnoj Glavi ◊ Trucă Balan, a fuost birou satuluj — Petar Balan (ović) je bio seoski birov (pozivar, kurir) ◊ poljikră „balan” j-a pus la uom kare a fuost bîăl la fire — nadimak „balan” dobijao je čovek koji je bio plavokos [Por.] ♦ rum. Bălănești

    balaur (mn. balaurj) [akc. balaur] (i. m.) — smuk, neotrovna zmija (Zamenis longissima); blavor ◊ am vadzut un balaur đi duauă mjetîrje — video sam smuka od dva metra [Crn.] ♦ dij. sin. šîarpe [Por.] ♦ dij. var. palaur ♦ (demin.) palaurel — (demon.) zmaj, blavor (Prahovo) [Kmp.] ♦ rum. balaur ♦ etim. < ? alb.bollë; srb. blavur, blavor, blaor

    Slika: 37) Balaur (Zamenis longissima) — smuk, blavor, slika preuzeta sa sajta Herp France (4. VI 2013)

    balbanjală (mn. balbanjelurj) [akc. balbanjală] (i. ž.) — batrganje ◊ balbanjală pin namjec — batrganje po smetovima [Crn.] ♦ dij. var. bîlbanjală, bîlbanjitu ♦ sin. zbaćală [Por.]

    balbanji (juo balbanjesk, jel balbanjašće) [akc. balbanji] (gl.) — batrgati se, boriti se, koprcati se, otimati se, rvati se (sa nekim problemom, nekom nedaćom, mukom) ◊ sî balbanjašće ku lukru, sî skîape đi la bjacă — batrga se, radeći, da se spasi bede ◊ sî balbanjeašće buou, nu sa dîă s-îl înžug — otima se vo, ne da da ga upregnem ◊ sî balbanjašće ku buala — bori se sa bolešću [Crn.] ♦ var. bîlbanji ◊ ăl trasă, sa bîlbanji kîta, šî sa dusă la fund — povuče ga voda, on se batrgao malo, i ode na dno [Por.]

    balbataje (mn. balbatîăj) [akc. balbataje] (i. ž.) — 1. plamen ◊ arđe fuoku fîră balbataje — gori vatra bez plamena ◊ balbataje mikă, balbataje marje — mali plamen, veliki plamen [Crn.] ♦ var. bîlbataje, bîlbajalăveliki, jak, lelujavi plamen vatre ♦ sin. vapajc, pară ◊ para fuokuluj — plamen vatre ♦ up. pară [Por.] ♦ dij. var. bălbătaje [Kmp.] ♦ / ? < bîlb (pîlp) + bataje (exp. Durlić ) ♦ rum. bâlbătaie

    (ver.) Fuoku fîră balbataje, nu sî dîă đi pomană, kî balbataja faśe kaldură šî veđarje. — Vatra bez plamena se mrtvima ne namenjuje, jer plamen daje toplotu i svetlo. (Običaji Vlaha Crnorečja, kaz. Bosiljka Paunjelović, zapis F. Paunjelović, Osnić 1995.) [Crn.] (fig.) bîlbataja pulji — „kurčev plamen”, „kurčeva vatra”, (fig.) izraz za svađu sa izlivom besa ◊ fuź đin bîlbataja pulji — beži iz „kurčeve vatre”, kaže se obično trećem licu, koje se nepozvano meša u nečiju tešku svađu [Por.] (Zapis: Durlić)

    balcuit (balcuită) (mn. balcuic, balcuiće) [akc. balcuit] (prid.) — opušten, labav ◊ žîcîlji đi struje pin bandjerj sînt balcuiće đi kaldură — žice na dalekovodu su opuštene zbog toplote ◊ sfuara đi rufe je balcuită — kanap za veš je labav ♦ sin. macuit (Valakonje) [Crn.] ♦ dij. var. bălcuit (Tanda) ◊ bălcuit je aja śe nu je ljegat strîns — labavo je ono što nije vezano čvrsto ♦ dij. sin. afanat [Por.] ♦ rum. bălţat ♦ etim. < lat. balteatus

    balćică [akc. balćică] (i. ž.) ● v. baltucă [Por.]

    balćină (mn. balćinj) [akc. balćină] (i. ž.) — močvara, zemljište nepogodno za obradu i ispašu stoke zbog površinske vode ◊ pi lîngă Ćimuok jastă mulće balćinj karje nu sî puot lukra — pored Timoka ima mnogo močvara koje se ne mogu obrađivati [Crn.] ♦ rum. băltină

    balkău (mn. balkuaje) [akc. balkău] (i. s.) — (zast.) (augm.) močvara, močvarište ◊ vuorba balkău astîdz s-a pastrat numa pin kînćiśe batrînje, kare sînt šî jalje gata tuaće zujtaće — reč „balkeu” je danas sačuvana samo u starim pesmama, koje su i one gotovo sve zaboravljene ♦ ? var. baltău (augm.) baltă„bara, močvara” [Por.] ♦ rum. balcău

    (stih)
    Saraku sovuonu tjeu,
    L-a dus apa la balkău.

    A siroti mladin veo
    Voda nosi u močvaru.


    (Iz pesme „A pljekat bajatu đin Srbije” — Pošo momak iz Srbije, kaz. Gergina Durlić, Rudna Glava, zapis: Durlić, 1982). Vidi: A PLjEKAT BAJATU ĐIN SÎRBIJE

    balmažală (mn. balmažîălurj) [akc. balmažală] (i. ž.) — (vulg.) baljezganje, lupetanje koještarija, trabunjanje ◊ đin balmažala luj, njimik n-am încaljes — iz njegovog trabunjanja ništa nisam razumeo ◊ nu askult balmažîălurlji politikancîlor — ne slušam trabunjanja političara ♦ var. balamžîtură [Crn.] ♦ dij. var. bîlmažală [Por.] ♦ rum. bălmăjală

    balmažî (juo balmažîăsk, jel balmažîašće) [akc. balmažî] (gl. p.) — (vulg.) baljezgati, trabunjati, govoriti besmislice, koještarije ◊ kît je dzîua numa balmažîašće — po vazdan govori koještarije ◊ nu balmažî, aj grižă śe vorbješć — ne baljezgaj, pazi šta govoriš [Crn.] ♦ dij. var. bîlmažî [Por.] ♦ rum. bălmăji

    balmiš (mn. balmišurj) [akc. balmiš] (i. m.) — belmuž, jelo koje se priprema od oceđene kaše, prženjem u tiganju, uz dodavanje kukuruznog brašna i soli ◊ balmišu sî manînkă pîn je ferbinće — belmuž se jede dok je vruć [Crn.] ♦ dij. var. balmuš [Por.] ♦ rum. balmoș

    balmuš (mn. balmušurj) [akc. balmuš] (i. s.) — (nutr.) belmuž, jelo od prženog mladog sira ◊ balmušu a fuost măj mare dulśacă pîkurarjaskă — belmuž je bila najveća pastirska poslastica [Por.] dij. var. balmiš [Crn.] ♦ rum. balmuș

    (opis) Balmušu sa faśe đin kaš, đin lapće đi uaje. Kînd sa dă kjag la lapće, sa ašćată sî kadă lapćilji înkjegat la fundu galjecî; sa aduna ku mîna bobološî, šî sa străkură pin strîkatuarje sî sa đispartă dzăru; dupa śe sa străkură, în străkuratuare ramînje kašu; atunśa vjedz kît sî jaj đin jel đi balmuš: dakă je kašu măj mik, da tu vrjej balmuš măj mare - jaj kašu întrjeg, da dakă vrjej măj pucîn balmuš, da kašu cî mare - tu taj numa un vîžmašăl (un parśel) đin kaš đi balmuš, da lalalt laš đi brîndză: ăl taj în faljije, ăl sarjedz, šă-l punj în śubăr. Kašu đin kare sa faśe balmuš sa lasă o nuapće sî šćia la kaldură, să-l mušće kîta akru, kî dakă no-l muškă akru, nu slubuađe unt, šă nu jasă balmuš putrîvit, numa un fjelj đi brîndză friptă ...

    Vîžmašălu đi kaš, đin kare faś balmuš, ăl framînc marunt šă-l punj în ćiganje kare îngaldzîtă stă pi vatra fuokuluj.

    Ku gavană (ljingură mare fakută đi palćin), sa mjastikă balmušu în ćiganje đi tuata vrjamja, puaće fi un śas šî măj capîn, pănă balmušu nu slubuađe unt; kînd înśape să sa slubuadă untu, să presarjadză ku kîta fanjină maruntă đi kukurudz, šî jară sa mjastîkă, mjastîkă ... pănă nu îngalbinjiašće đi gavana-ja đi palćin, pănă nu înžîlavjašće sî fije mistakatura-ja vînuosă đi sî sa tragă ljîpită đi ljingură ... Atunśa je balmušu gata.

    Balmušu a fuost l-aj batrînj mare dulśacă, măj întînj đi păkurarj, ama stapînji aj marj, ku uojlji mulće, nu lja prja fuost drag să-l gaćiaskă. A dzîs kă je strîvjală, brîndză lupadată, bagată la pîkurarj în kur ... Đin parća lalaltă, balmušu s-a fakut la nuoj numa đin lapće đi uaje, da stîn-lji a fuost mistakaće đin uoj šî đin kapre mulće, kare la baśije s-a muls întînj (să nu sa nîparjaskă ku usuku đi uoj) ...

    balśuară [akc. balśuară] (i. ž.) ● v. baltucă [Por.]

    baltă (mn. bîălc) [akc. baltă] (i. ž.) — a. bara, plitka stajaća voda sa specifičnim biljnim i životinjskim svetom ◊ baltă vjarđe — zelena bara ◊ în baltă trajašće draku — u bari živi đavo b. voda koja se zadržava u udubljenjima posle kiše ◊ baltă đin pluaje — kišna bara [Crn.] ♦ (demin.) baltucăbarica ♦ (augm.) baltuonjbaretina [Por.] ♦ rum. baltă ♦ etim. < slov. blato

    baltucă (mn. baltuc) [akc. baltucă] (i. ž.) — barica ♦ / (demin.) < baltă ♦ var. balćică, balśuară ◊ dupa pluaje a ramas mulće baltucă pi luokurj poljiažnjiśe — posle kiše ostale su mnoge barice po njivama u ravnici [Por.] ♦ rum. băltuţă

    baltuonj (mn. baltuanje) [akc. baltuonj] (i. s.) — (augm.) baretina, baruština ◊ după sat estje un baltuonj, bun numa dje broštji — iza sela ima jedna baruština, dobra je samo za žabe [Por.] ♦ rum. băltoi

    baltuos (baltuasă) (mn. baltuoš, baltuasă) [akc. baltuos] (prid.) — močvaran; podvodan ◊ luok baltuos — močvarno mesto ◊ pomînt baltuos — močvarna zemlja [Crn.] ◊ baltuos luok, bun numa đi bruošć — močvarno mesto, dobro samo za žabe [Por.] ♦ rum. băltos

    Balucă [akc. Balucă] (i. ž.) — Belkica, često ime za ovcu bele boje ◊ Balucă, uaje blîndă ku lapće dulśe — Belkica, umiljata ovca sa slatkim mlekom [Hom.] ♦ var. Balură ◊ Uoică Balură, ku kornjicu-n gură — Ovčica Belkica s rokcem u zubima, (vlaška varijanta rumunske pesme „Miorica”) [Zvizd] ♦ rum. Băluţă

    Balucuonji [akc. Balucuonji] (i. m.) — (antr.) Balucani, vlaško prezime familije u Podgorcu, čiji je predak bio Vlah po nadimku Baluca ♦ / Balucă < (demin.) Bîălu < bîăl — plave kose, plavušan ◊ Balucuonji au kîrd marje đi uoj la baśije — Balucani imaju veliko stado ovaca na bačiji [Crn.] ♦ rum. Băluţeanu

    baluos, baluasă (mn. baluoš, baluasă) [akc. baluos] (prid.) — 1. balav, kome idu bale iz usta ◊ baluos ka kînjilji al turbat — balav kao besan pas 2. odvratno ◊ baluos ka slanjina vije — odvratno kao živa slanina [Crn.] ♦ dij. var. bălos [Kmp.] ♦ rum. bălos

    balušăl (mn. balušăj) [akc. balušăl] (i. m.) — (mik.) bukovača (Pleuritis serotinus) ◊ balušăl je burjaće kare krjašće pi fag — bukovača je gljiva koja niče na bukvi ◊ jastă balušăl đi primovară šî balušăl đi tuamnă — ima prolećna bukovača i jesenja bukovača [Por.]

    Slika: 38) Balušăj. — Bukovače (Pleuritis serotinus), slika preuzeta sa sajta Wikimedie (23.05.2017)

    baljaguos (baljaguasă) (mn. baljaguoš, baljaguasă) [akc. baljaguos] (prid.) — 1. ubalegan, umazan balegom 2. (fig.) pokvarenjak ◊ uom baljaguos — čovek bez morala [Crn.] ♦ var. baljeguos (baljeguasă) (mn. baljeguoš) [Por.] ♦ rum. băligos

    Baljan (mn. Baljanj) [akc. Baljan] (i. m.) — (antr.) Baljan, prezime u Majdanpeku ◊ Baljanji a vinjit în Măjdan đin Banatul rumînjesk, da în Banat s-a mutat đin Krajova — Baljani su u Majdanpek došli iz rumunskog Banata, a u Banat su se preselili iz Krajove [Buf.] ♦ rum. Balian

    O POREKLU FAMILIJE BALJAN

    Rodonačelnik majdanpečkih Baljana, Mihajlo, došao je iz austrijske provincije koja danas pripada Rumuniji, i koja je poznata pod predeonim nazivom Banat, a karakteriše je tradicionalna rudarska privreda slična majdanpečkoj. Ova činjenica uticala je na migraciju mnogih rudarskih familija iz Banata posle sloma Mađarske revolucije 1848. godine, koja je dovela do prekida u radu niza banatskih rudnika. Slično Baljanima, i one su našle privremeno iii trajno utočište u Majdanpeku. Prema jednom aktu Uprave rudnika u Majdanpeku, KN°151 od 18. maja 1860. godine koji se čuva u Arhivu Srbije u Beogradu pod signaturom AS, M.U.D. PXIX 18/1860, Mihajlo Baljan (rođen u Krajovi 1828) sa ženom Julijanom (r. 1832) prebegao je u Srbiju 1851. godine i tu je, bez pasoša, proveo 9 godina. Želi da se trajno nastani i da postane srpski „podanik”. Mihajlu Baljanu se ova želja ispunila. U Majdanpeku je sa Julijanom izrodio šestoro dece, petoricu sinova (Vasilija 1854, Mateja 1856, Đorđa 1859, Jona 1862. i Milana 1871) i ćerku Anu 1858. godine. O potomcima Milana, Vasilija i Mateja nema podataka; za Jona se zna da se vratio u Rumuniju, gde je ostalo da živi još šestoro Mihajlove braće, a današnji Baljani u Majdanpeku potiču, u pravoj liniji, od Mihajlovog sina Đorđa. Dve Đorđetove ćerke udate su za Holanđane, koji su bili zakupci Bagera za ispiranje zlata u Neresnici kod Kučeva, i imaju potomke u Holandiji. Mihajlo Baljan je sa porodicom živeo u majdanpečkom zaseoku Čekić, ali je imao rudarsku kuću i u samom Majdanpeku, kao i u Neresnici. (Zapis: Durlić, 1996) [Buf.]
    Slika: 39) Rodoslov porodice Baljan iz Majdanpeka, izradio Paun Es Durlić, dipl. etnolog, 1996. godine

    balje [akc. balje] (i. ž.) — 1. bale, sline koje izlaze iz usta, gubice ◊ la uaje pljakară balje đin gură, o să muară — ovci krenule bale iz gubice, uginuće ◊ balje đi kulkumjek — puževe bale [Crn.] 2. sluzava i lepljiva materija ◊ vinu kînd sa strîkă, or prazu kînd putradzîšaće în pomînt, fak balje — vino kad se ukvari, ili praziluk kada istruli u zemlji, prave bale [Por.] ♦ rum. bale ♦ etim. < lat. baba

    (zag.) O baź tare, o skuoc mualje, da đin kap ij mjerg balje. (Kîpacîna đi vardză akră) — Staviš je tvrdu, vadiš je meku, a iz glave joj bale teku. (Glavica kiselog kupusa) (Rudna Glava, Zapis: Durlić, „Razvitak” 2, 1984) [Por.]

    baljeguos [akc. baljeguos] (prid.) ● v. baljaguos [Por.] ♦ rum. băligos

    baljigarj (mn. baljigarj) [akc. baljigarj] (i. m.) — (ent.) balegar, insekt (Geotrupes stercorarius) ◊ baljagarju je guangă mikă, njagră, kunoskută kă adună skrume đi baljigă, šî mjergînd înapuoj, lji faśe bubološ ka kikirjadza đi jepur — balegar je mala, crna buba, poznata po tome što skuplja mrvice balege, i idući unazad, pravi od njih grudvice veličine zečjeg brabonka ♦ var. băljigarj, bîljegarj [Por.] ♦ rum. băligar

    Slika: 40) Baljigar — balegar (Geotrupes stercorarius), slika preuzeta sa sajta Trojka.rs (14. VI 2013)

    baljigă (mn. bîăljiź) [akc. baljigă] (i. ž.) — 1. balega, izmet krupnih životinja ◊ baljigă đi vakă — goveđa balega ◊ baljigă đi kal — konjska balega 2. (fig.) a. za lice bez morala ◊ baljigă đi uom — govno od čoveka b. za popustljivog ◊ mualje ka baljiga — mekan kao balega [Crn.] ♦ rum. baligă

    (vulg.) Manînkă baljigă. — Jede ono što ne treba. (Za osobe koje govore neistinu). (Zapis: Durlić) [Por.]

    ban (mn. banj) (i. m.) — 1. (mon.) novac, metalna ili papirna moneta u opticaju, ekvivalent za robu ◊ zdrîănkînje đi banj — zvecka, pun novaca ◊ a gasît banj — našao je (zakopano) blago 2. (fig.) poređenje za blagostanje, tvrdičluk, rasipništvo i sl. ◊ pazîăsk muošu ka pi ban — čuvaju starca kao paru ◊ trajašće ka banu-n pungă — živi kao novac u kesi ◊ banu luj je grjeu ka Artanu — njegov dinar je težak kao Rtanj ◊ strîvjašće banu pi fije śe — rasipa novac na bilo šta ◊ arje źajśće rarj — ima retke prste (rasipnik je) ◊ askultă ka banjišuoru — vredan je kao novčić (za poslušno dete) ◊ faśe ban bun — dobro zarađuje ◊ nu vrjeduje njiś kît un ban îngaurit — ne vredi ni koliko probušeni novčić 3. čest ukras na nošnji ◊ salbă đi banj — đerdan [Crn.] ♦ dem. banuc (akc. banuc), banušăl (akc. banušăl) ♦ augm. banjamă (akc. banjamă) ◊ unđ-a fi strîvit atîta banjamă? — gde li je potrošio tolike novce ? [Por.] ♦ rum. ban

    (brz.)
    Banj am, pungă n-am,
    Banj n-am, pungă am,
    Śe baga šî śe luva!

    Novac imam, kesu nemam,
    novac nemam, kesu imam,
    šta staviti i šta uzeti!


    (Кaz. B. Paunjelović, zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

    bandaš1 (mn. bandašî) [akc. bandaš] (i. m.) — 1. trubač, svirač na trubi ◊ fraćilji mjeu je bandaš — moj brat je trubač [Crn.] 2. bandaž, obruč na točku bicikla ◊ mj-a pikat guma đi pi bandaš — smakla mi se guma sa bandaža ◊ s-a rupt guma, š-a mînat ruata pi bandaš — pukla je guma, pa je vozio bicikl na bandažu [Por.]

    (izr.) Kînd bandašu suflă, munćilji źamje. — Kad trubač duva, planina ječi. (Izreka zapisana u Valakonju kao izraz divljenja, zapis F. Paunjelović, Valakonje) [Crn.]

    bandaš2 (mn. bandašă) [akc. bandaš] (i. s.) — (tehn.) bandaž, obruč na točku bicikla ili mopeda ◊ mi s-a rupt guma la ruata đi-nainće, š-a-m fuost muara să mîn ruata pi bandaš pănă la kasă — pocepala mi se guma na prednjem točku, pa sam morao da teram bicikl na bandažu sve do kuće [Por.] ♦ rum. bandaj ♦ etim. < Fran. bandage

    bandă (mn. bîăndz) [akc. bandă] (i. ž.) — truba, limeni duvački instrument ◊ dzîśe în bandă mikă — svira na maloj trubi ◊ bandă mîj marje — veća truba [Crn.] ♦ dij. var. (mn. bjendz) ◊ bandaś, kîntă-n bandă — trubač, svira trubu ◊ s-a-nvacat đi mik să kînće-n bandă — naučio je da svira trubu kao mali (u detinjstvu) [Por.] ♦ rum. bandă ♦ etim. < nem. Bande

    bandierj (mn. bandierj) [akc. bandierj] (i. m.) — bandera, električni ili telefonski stub ◊ kînd a trîbuit să duśem struja pănă la koljibj pi śuakă, tuot nat a dat đin padurja luj bandierje kîće a trîbuit — kada je trebalo da dovedemo struju do koliba na brdu, svako je iz svoje šume davao bandere koliko je trebalo [Por.] ♦ etim. < srb. bandera

    Slika: 41) Bandere sa niskonaponske električne mreže. Snimio u Rudnoj Glavi (reon Bubanj), opština Majdanpek: Dragan Ilić Gagi, 2013.

    bandzari (juo bandzarjesk, jel bandzarjašće) [akc. bandzari] (gl.) — (muz.) basirati, svirati na pratećem instrumentu ◊ kînd jastă duoj lautarj, unu dzîśe đi žuok, da al alalt bandzarjašće — kad sviraju dvojica violinista, jedan svira kolo, a drugi basira [Crn.] ♦ dij. var. băsări (juo băsărjesk, jel băsărjašće) [akc. băsări] ◊ Janku ku Dinu a fuost lăutarj kunoskuc, parjake bună: Janku je primaš, da Dinu băsărjašće dupa jel — Janko i Dinu su bili lautari, dobar par: Janko je bio primaš, a Dinu je basirao za njim (Leskovo) [GPek] ♦ dij. var. băsui (juo băsujesk, jel băsujašće) [akc. băsui] ◊ nj-am spart tajfa, kî jel n-a putut să băsujaskă kum trîabe — rasturili smo grupu, jer on nije mogao dobro da basira (Rudna Glava) [Por.]

    bandzarit (bandzariturj) [akc. bandzarit] (i. m.) — (muz.) 1. basiranje, ritmovanje ◊ ku bandzarit, mîj binje žuoś — uz basiranje, bolje igraš 2. (fig.) mlaćenje, pričanje gluposti ◊ lasîće đi bandzarit, vjedz kî sî rîd đi ćinje — nemoj da mlatiš, vidiš da ti se smeju [Crn.]

    (opis) Kînd duauă lauc dzîk đi žuok, una puartă vjersu žuokuluj, da alalaltă bandzarjašće. Lautarju al śe bandzarjašće, ku arku aćinźe numa duauă kuordz alji gruasă. Atunśa je dzîkatura mîj pljină, šî la žukatuorj mîj binje lji vinje sî žuaśe.

    Kada dve violine sviraju kolo, jedna svira melodiju kola, a druga basira. Violinista koji basira, gudalom dodiruje samo dve deblje žice. Time se melodija obogaćuje, i igračima daje podstrek za igranje.
    (Zapis, F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

    bankă (mn. bănś) [akc. bankă] (i. ž.) — (zast.) (mon.) banka, metalna moneta ◊ bankă j-a dzîs aj batrînj la un fjelj đi banj kare avut vrjad dzîaśe, doadzăś šî tridzăś đi dinarj — bankom su stari zvali jednu vrstu novca koji je imao vrednost deset, dvadeset i trideset dinara ◊ la banu đi dzaśe dinarj j-a dzîs o bankă, la-l đi doadzăś j-a dzîs doă bănś, da la-l đi tridzăś j-a dzîs trij bănś — novčić od deset dinara zvali se jednom bankom, od dvadeset su zvali dve banke, a onog od trideset dinara, tri banke [GPek] ◊ o bankă a fuost ban tare, kî ja avut dzăśe dinarj, da dzîua đi sapat a fuost trij dinarj — jedna banka je bila jak novac, jer je vredela deset dinara, a dan kopanja bio je tri dinara (Rudna Glava) [Por.] ♦ rum. bancă

    Slika: 42) Ban kare rumînji la kjemat doa bănś, đin vrjamja lu knjaz Milan. — Novac koji su Vlasi zvali dve banke, iz vremena kneza Milana, slika preuzeta sa sajta Arheo-amateri (29.10.2015)

    bankjet (mn. bankjec) [akc. bankjet] (i. m.) — kamara složene cigle ◊ am un bankjet đi cîglă, măj întrîabe trij đi kasă — imam jedan „banket” cigala, treba mi još tri za kuću (Leskovo) [GPek]

    banu mîcî [akc. banu mîcî] (i. m.) — (min.) mačji novčić, žućkasti kamen koji se presijava; liskun ◊ kînd am fuost pîkurarj, am gin] i kî je banu mîcî aur — kad sam bio čobanin, mislio sam da je liskun zlato ♦ sin. šîfîr ♦ up. ban, mîc [Por.]

    Slika: 43) Banu mîcî - mineral liskun, slika preuzeta sa sajta Virtual Geology Museum (14. II 2012.)

    banuc (mn. banuš) [akc. banuc] (i. m.) — (mon.) novčić ◊ avut num un banuc atîrnat la gît, kă a fuost fată sarakă — imala je samo jedan novčić okačen oko vrata, jer je bila siromašna devojka ◊ a gasît o gramadă đi banuš, kare a pitulat vrunu đa-j luj đa-j batrînj, ama s-a aratat kă nau njiś un vrjad — našao je gomilu novčića, koju je sakrio neko od njegovih predaka, ali se pokazalo da nemaju nikakvu vrednost ♦ var. banušăl [Por.] ♦ rum. bănuţ

    banjeće [akc. banjeće] (i. m.) — parajlija, bogataš ◊ banjeće je uom pljin dă banj — parajlija je čovek pun para [Zvizd] ♦ rum. bănet

    (izr.) - La răzorjeće, puljeće, kă će-ntrjeku banjeće! — Na razor, kurati, uteče ti bogati! (Dîn povasta ku fata li caru. — Iz priče o carevoj kćeri. Kaz. Pjera Poštarju — Petar Golubović, rođen 1939. godine, selo Duboka, opština Kučevo, zapis: Durlić, 21. VIII 2010.

    banjiuluj [akc. banjiuluj] (pril.) — gotovinski, vid trgovine dobrima ◊ pi marfă, ore banjiuluj — za robu, ili gotovinsk i ◊ banjiuluj, ore-n skimb — gotovinski, ili u razmenu (razmenom, trampom) [Crn.] ♦ rum. pe bani

    barabar [akc. barabar] (pril.) ● v. bîrabar [Crn.]

    barabă (mn. barăbj) [akc. barabă] (i. s.) — baraba 1. ološ, propalica, skitnica, besposličar ◊ o barabă đi uom, a dat tuot pi bjare, š-akuma a ramas pi drumol mare — baraba od čoveka, sve je propio i sada je ostao na ulici 2. došljak, neznanac; čovek bez imovine ◊ s-a mîritat dupa o barabă la Măjdan, a venjit đin lumja albă, fara mošîje, fara njimika — udala se za neku barabu u Majdanpeku, koji je došao iz belog sveta, bez imovine, bez ičega [Por.] ♦ etim. < Bibl. Baraba, biblijski razbojnik (Rečnik MS)

    barbacîašće [akc. barbacîašće] (pril.) — muškarački, na muški način; muški; snažno ◊ punje umîru barbacîašće — podmetni rame muški [Crn.] ♦ rum. bărbătește

    (stih)
    Dîăj tu-n minje barbacîašće,
    Da juo sî dau pakurarjašće.

    Ti me udri muškarački,
    Ja ću tebe čobanački.


    (Iz pesme „Kuosta pakurarju” — „Čobanin Kosta", kaz. Žarko Andrejević, zapis F. Paunjelović, Osnić 1977.) [Crn.]

    barbacîăsk (mn. barbacîăsć) [akc. barbacîăsk] (prid.) — 1. muški, na način svjostven muškarcu ◊ lukru barbacîăsk — muški posao ◊ trjabă barbacaskă — muška posla ◊ cualje barbacîăšć — muško odelo ◊ mînj barbacîăšć — muške ruke [Crn.] 2. supružnički, na način svojstven muškarcu kao suprugu [Por.] ♦ rum. bărbătesc

    barbacîje (mn. barbacîj) [akc. barbacîje] (i. ž.)   — 1. muškost, muževnost, odvažnost na muževan način ◊ akuma aratăc barbacîja — sad pokaži muškost [Crn.] 2. brak, bračnost, supružništvo ◊ barbacîja-mja ku jel a fuost bună, jel a fuost bun barbat — moj brak sa njim je bio dobar, on je bio dobar muž  [Por.] ♦ rum. bărbăţie

    barbari [akc. barbari] (gl. p. ref.) ● v. bîrbari [Crn.] ♦ rum. bărăbari

    barbarj (mn. barbarje) [akc. barbarj] (i. m.) — (fig.) podbradak, dodatak na violini koji služi da se instrument drži na ramenu pomoću brade ◊ kînd lauta arje barbarj, mîj binje šîađe pi umîru lu lautarj — kad violina ima podbradak, bolje leži na ramenu violiniste [Crn.] ♦ rum. bărbie

    Slika: 44) Lauta, violina - delovi, slika preuzeta sa Wikipedie (11.02.2012)

    barbat (mn. barbac) [akc. barbat] (i. m.) — muž, suprug ◊ juo-s barbatu jej — ja sam njen muž ◊ am avut duoj barbac — imala sam dva muža [Crn.] ◊ fi kuminće, kă vinje barbatî-mju, šî će frînźe — budi pristojan, jer će mi doći muž, pa će te slomiti [Por.] ♦ dij. var. bărbat [Kmp.] ♦ rum. bărbat ♦ etim. < lat. barbatus

    (stih)
    Da c-am spus, c-am spus barbat,
    Sî măj punj o blană-n pat,
    Sî măj înkjape un sarak.
    Kă kare patu îš larźiašće,
    Šî pomana îš lunźašće!

    Rekla sam ti, rekla, mužu,
    Da krevetu dasku dodaš,
    Da siroče jedno stane,
    Jer ko krevet proširuje,
    Sebi daću produžuje.


    (Kazivač: Gergina Durlić, r. 1924, zapis: Durlić, Rudna Glava 10. III 1983) [Por.]

    barbă (mn. barbje) [akc. barbă] (i. ž.) — 1. a. (anat.) brada, deo lica ispod usta ◊ barbă askucîtă — šiljata brada ◊ barba ku krovic — brada sa rupicom ♦ (demin.) barbucă — bradica b. dlaka koja odraslim muškarcima raste na licu ◊ barbă rasă — obrijana brada ◊ barbă lungă — duga brada ◊ barbă rară — retka brada ◊ barbă albă — seda brada ◊ barbă rasuśită — uvijena brada 2. (tehn.) delovi nekih alata ◊ barba la sakurje — brada sekire, zadnji deo sečiva sekire [Crn.] ♦ var. barbura la sakurje [Por.] ◊ barba la firiz — brada testere, deo testere sa ramom koji je bliži ruci 3. (iron.) barbă pîrśaskă — jareća brada [Crn.] ♦ rum. barbă ♦ etim. < lat. barba

    (stih)
    Un muoš ku barba karundă,
    A venjit la nuoj la nuntă.
    Njiš nu bja, njiś nu manînkă,
    Numa šîađe šî să ujtă.

    Neki deda, sedobradi,
    Bio je na našoj svadbi.
    Niti ije niti pije,

    Samo seda i razgleda.


    (Iz pesme "Un muoš ku barba karundă" — "Neki deda, sedobradi", kaz. D. Bogdanović (r. 1938), zapis F. Paunjelović, Gamzigrad, 2010.) [Crn.]
    Slika: 45) Uom ćinîr, ku barbă lungă šî ruošîje. — Mlad čovek sa dugom i crvenom bradom.

    barbije (mn. barbij) [akc. barbije] (i. ž.) — a. podvoljak, debeli, često dvostruko ispupčeni kožni nabor ispod podbratka kod gojaznih osoba ◊ uom gras, barbija marje — gojazan čovek, velika guša b. spuštena i nabrana koža ispod vrata kod nekih životinja [Crn.] ◊ barbije je grasîmja supt barbă, la uom, or la vro vită — barbija je debelina pod gušom, kod čoveka, ili neke životinje [Por.] ♦ rum. bărbie

    Slika: 46) Uom ku barbije mare. — Čovek sa velikim podvoljkom. Slika preuzeta sa sajta Everyguyed (7. II 2013)

    barbucă (mn. barbuc) [akc. barbucă] (i. ž.) — 1. bradica, mala brada ♦ / (demin.) < barbă 2. (antr.) Barbucă„bradić”, nadimak čoveka sa malom bradomBarbucan, Barbucanji, Barbucuonjiporodični nadimak potomaka čoveka sa nadimkom „barbucă”, posrbljeno: Barbucić, Barbucović, Barbucanović [Por.] ♦ rum. bărbuţa

    Barbulješći [akc. Barbulješći] (i. m.) — (antr.) Barbulešti, Barbulovići, vlaško prezime familija u Malom Izvoru i Osniću, čiji se predak rodonačelnik zvao Barbu ◊ Barbulješći đin Izvuoru al mik sînt uaminj đi vuorbă — Barbulešti iz Malog Izvora su ljudi od reči [Crn.] ♦ dij. var. Bîrbulješći, Bărbulješći [Por.] ♦ rum. Bărbulești

    (stih)
    Vinje Barbu đi la plug,
    Ku duojsprjaśe buoj în žug.
    Lasă plugu la parjaće,
    Šî jel pljakă dupa fjaće,
    Dupa fjaće-n alće saće.

    Ide Barbu sa oranja,
    S’ dvanajs’ vola upregnuta.
    Kraj duvara plug odlaže,

    Po devojke on polazi,

    U druga sela da ih traži
    .

    (Iz pesme „Barbu”, kaz. M. Čulinović, zapis F. Paunjelović, Šarbanovac 2005.) [Crn.]

    barbuos (mn. barbuoš) [akc. barbuos] (prid.) — bradat ◊ barbuos kî žaljašće — bradat jer žali ◊ barbuos k-aša vrja — bradat jer to želi [Crn.] ♦ dij. var. bărbos [Kmp.] ♦ rum. bărbos

    Barbură [akc. Barbură] (i. ž.) — (kal.) Varvara, kokošiji praznik; neradan dan, posvećen živini ◊ Barbură je praznjiku alu gainj — Varvara je kokošinji praznik [Hom.] ♦ rum. Barbură ♦ etim. < lat. Barbara

    (opis) La Barbură să kićiašće un duljiaće ku un kair dă lînă, or ku fujuor, prîngă jal šî pră jal să punje buabe dă kukurudz, šî să punje dăpa uša kăšî. Kare măj întînj tună în kasă điminjaca la Barbură, aăla să punje să fije kluocă, jal ore ja inśimpjašće lînga duljiaće, kî să kadă gajinjilji kluoc, šî să sćia kluocîlji pră uavă. Mînje dzî buabilji să dau la gajinj, da duljiaćilji la puorś. Kare nare duljiaće, aăla kićiašće un urśuor ku apă. Dîn apa-ja mînje dzî să faśe zîminćit šî să dăa la gajinj.

    Na dan Varvare, jedna tikva omotana kudeljkom
    stavi se iza ulaznih vrata, i po njoj i oko nje se prospu zrna kukuruza. Strana osoba koja tog dana ujutru prva uđe u kuću, postaje kvočka, i treba da čučne pored tikve da bi kvočke ležale na jajima. Sutradan se ta zrna bace kokoškama, a tikva svinjama. Ko nema tikvu, može kititi krčag s vodom. Ta voda se meša sa stočnim brašnom i, takođe sutradan, daje se kokoškama. (Zapis: D. Ilić, Sige) [Hom.]

    bardak (mn. bardaśе) [akc. bardak] (i. s.) — bardak, zemljani sud za piće; krčag; vrč ◊ đin bardak măj đes s-a baut rakije pi la praznjiśe, pi la nunc, or pi la pomenj — iz bardaka se najčešće pila rakija na slavama, svadbama ili daćama ◊ bardaku a mjers đin mănă-n mînă, pi lînga masă, šî tot nat a tras đin jel kît j-a plakut, kă pară n-a fuost — bardak je išao iz ruke u ruku oko stola, i svako je pio koliko je hteo, jer čaša nije bilo [Por.] ♦ rum. bardac ♦ etim. < tur. bardak

    Slika: 47) Bardak iz Crnajke, u Gornjem Poreču. Muzej u Majdanpeku, etnografska zbirka, ib. E/221

    bardă (mn. bărdz) [akc. bardă] (i. ž.) — bradva, tesarska sekira sa kratkom i krivom drškom ◊ barda je sakurje đ-o mînă, adîns fakută đi śopljit la ljiamnje — bradva je jednoručna sekira, posebno izrađena za tesanje drveta ♦ up. sakurje [Por.] ◊ ku barda sa fača daoge la butoj — sa bradvom su se izrađivale doge za bure (Korbovo) [Dun.] ♦ rum. bardă ♦ etim. < mađ. bárd

    Slika: 48) Tesarska bradva, slika preuzeta sa sajta Lovinac.com

    bardză (mn. bjerdz) [akc. bardză] (i. ž.) — (ornit.) roda, ptica selica (Ciconia Ciconia) ◊ kînd ažunźe bardza, ažunźe šî primovara — kad stigne roda, i proleće stiže ♦ var. barză (Valakonje, Savinac, Lubnica, Gamzigrad) [Crn.] ♦ sin. stîrk (Rudna Glava) [Por.] ♦ sin. stîlk (Sige) [Hom.] ♦ dij. var. barză [Kmp.] ♦ / ? bardză / barză < barz < brjaz „pistric” — šaren (exp. Durlić) ♦ rum. barză

    (ver.) Bărdzîlji duk kuku primovara, šî tuamna provin dupa jel, šă-l jau înapuoj.— Rode donose kukaviicu s proleća, a s jeseni dolaze po nju i vraćaju je nazad. (Kaz. B. Paunović, Tanda, zapis: Durlić, 15. VII 2015)

    bardză (Topla) [Crn.], Tanda, Crnajka, Klokočevac [Por.], Malajnica [Pad.]
    Slika: 49) Bardză, stîrk, stîlk ... — roda, slika preuzeta sa sajta Wikimedie (28. X 2012.)

    barkă (mn. bărci) [akc. barkă] (i. ž.) — ribarski čamac ◊ peškari merdže ku barka pe Dunjere jn peškarit, vrodată a mînato ku vislă, da astez ku motoru — plovilo sa kojim profesionalni ribari na Dunavu love ribu, nekada su ga terali na vesla, a danas sa motorom [Kmp.] ♦ sin. oranjică [Por.] ♦ rum. barcă ♦ etim. < Ital. barca

    Slika: 50) Ribarski čamac na vesla kakav se koristi u Podunavlju za ribolov. Slika preuzeta sa sajta Национална ревија Србија

    barnă (mn. bîărnj) [akc. barnă] (i. ž.) — nered, haos, pustoš; ršum ◊ l-am lasat în kasă ka pi uom, da jel mj-a fakut arnă-barnă pin suobă, šî sa dus drakuluj — ostavio sam ga u kući kao čoveka, a on mi je napravio ršum po sobi, i otišao do đavola [Por.]

    basama [akc. basama] (pril.) — valjda, možda, verovatno ◊ basama je aša lasat đi la Dumnjedzîu — valjda je tako dato od Boga ◊ basama nu vinje kî je kuprins ku śuava — verovatno ne dolazi jer je nečim zauzet ♦ var. basanka, basamka [Por.] ♦ rum. basama

    basanka [akc. basanka] (pril.) ● v. basama [Por.] ♦ rum. basama

    Basarabuonji [akc. Basarabuonji] (i. m.) — (antr.) Basaraboni, vlaško prezime familije Basarabić iz Podgorca, potomaka Vlaha sa nadimkom Basarab [Crn.] ♦ var. Bîsarabanji, Bîsîrabuonji (jed. Bîsaraban, Bîsîraban) — vlaško prezime („poljikra”) familije Jovanović iz Gornjana u Gornjem Poreču, koje su dobili po pretku, doseljenom iz Besarabije polovinom XVIII veka ◊ Vană Bîsarab (var. Bîsaraban), un uom đin familjija lu Bîsîrabuonji — Jovan, čovek iz familije Basarab (ović) [Por.] ♦ rum. Basarabeanu

    baskije (mn. baskij) [akc. baskije] (i. ž.) — baskija, žioka 1. pojanta, horizontalna prečka u vidu tesane letve koja se zakucava na vertikalnu konstrukciju tokom gradnje objekata od slabog materijala ◊ kasă đi baskij — kuća od pojanti ◊ baskij đi svinjak — pojante od crnog graba ◊ baskij đi śaruonj — pojante od cerovine [Crn.] 2. horizontalna greda o koju se prikivaju tarabe ◊ đi gard ăc trîabe kîći duauă baskij întra šćiumpj; sa pun poljiažnjik, šî đi šćiump sa prind ku klanfe — za ogradu ti trebaju po dve baskije između stubova; postavljaju se vodoravno, i za stub se vezuju klanfama ♦ dij. sin. kuardă (Tanda) [Por.] ♦ etim. < tur. baskija „grubo otesano tanko stablo” (РечникМС1)

    (opis) Baskijlji đi kasă s-a fakut đin žîpj đi svinjak, đi frasîn njegru, śaruonj, da mîj mult đin krjenź đi salkă. Jalje s-a śopljit pi duauă pîărc, s-a prins ku piruanje pi puopj šî pi pruopće đin luntru šî đin afară. Întra jalje s-a bagat pomînt mestakat ku apă šî ku pljauă, da pistă jalje s-a ljipit ku pomînt đ-al galbin, mestakat ku paje. La urmă konaku s-a varuit.

    Pojante za kuću su pripremane od mladica crnog graba ili cera, a najčešće od vrbovih grana. One su tesane sa dve strane, i ekserima zakucavane za direke i kosnike sa unutrašnje i spoljašnje strane. Međuprostor je popunjavan zemljom, koja je mešana sa vodom i plevom, a preko njih je lepljena ilovača, izmešana sa slamom. Na kraju su zidovi krečeni. (kaz. B. Paunjelović (1913), zapis F. Paunjelović, Osnić 1978) [Crn.]
    Slika: 51) Gard pruost šî batrîn, ku baskije supcîrje đi krjangă. Baskija je însamnată ku saźiată ruošîje. Prosta i stara ograda, sa tankim baskijama od grane. Baskija je obeležena crvenom strelicom.

    bastră [akc. bastră] (i. ž.) — plamenjača, bolest koju izazivaju paraziti na mnogim biljkama (puccinia graminis) ◊ bastra a ars piparka — plamenjača je izgorela papriku [Hom.] ♦ dij. sin. mană, taśunje [Por.] [Crn.] ♦ etim. < srb. bastra

    Slika: 52) Bastră - plamenjača na stabljici žita, detalj sa slike preuzete sa Wikipedije (02.02.2012)

    Bastuonji [akc. Bastuonji] (antr.) — vlaško prezime porodice u Gamzigradu, čiji je predak imao nadimak Baston, verovatno od l.i. Basta ◊ Branje Bastuon je rîău bolnau — Brane Baston je jako bolestan [Crn.] ♦ rum. Basta

    baš (part.) — rečca 1. za isticanje neke reči ili izraza ◊ a trjekut baš pi lînga nuoj — prošao je baš pored nas 2. za pokazivanje istovremenosti: upravo, taman ◊ kînd jel baš să skîape pi ušă, uocî tună, šă-l prind — baš kad on da utekne na vrata, lopovi upadnu, i uhvate ga 3. za ublažavanje ◊ n-a fuost baš aša — nije bilo baš tako [Por.] ♦ rum. baș ♦ etim. < srb. baš

    bašćauă (mn. bašćialje) [akc. bašćauă] (i. ž.) — bašta ◊ a fakut bašćauă lînga rîu, ku mare drag kă n-o să fije nakaz ku udatu, ama a venjit pouodu š-a luvat tuot — napravio je baštu pored reke, uz veliku radost da neće biti muke sa zalivanjem, ali je izbila poplava i odnela sve ♦ [Por.] ♦ dij. var. baśauă [Crn.] ♦ dij. var. baštja [Kmp.]

    baštja (mn. baštjelje) [akc. baštja] (i. ž.) — bašta ◊ ma duk în baštja să skot tjapă — idem u baštu da izvadim luk [Kmp.] ♦ dij. var. baśauă [Crn.] ♦ dij. var. bašćauă [Por.]

    baś (mn. baś) (i. m.) — bač, učesnik bačije, bačijar ◊ šî muošu Pau Blîgojan je baś ku stîna-luj, în baśija nuastră la Rîmnarjeka — i čiča Pavle Blagojev je bač sa svojim stadom u našoj bačiji na Ravnoj reci ◊ baśo-l mare, stapînu baśiji, ojarj alu kare uoj a dat măj mult lapće — glavni bač na bačiji, starešina bačije, stočar čije je stado dalo najviše mleka [Por.] ♦ rum. baci

    baśauă (mn. baśaljе) [akc. baśauă] (i. ž.) — bašta ◊ în baśauă am pus vardză, piparkă, kîta praz, busujuok šî fluorj đi tuamnă — u bašti sam posadila kupus, papriku, malo praziluka, bosiljak i hrizanteme [Crn.] ♦ dij. var. bašćauă ♦ sin. građină [Por.] ♦ dij. var. baštja [Kmp.] ♦ rum. grădină

    baśelarj (mn. baśelarj) [akc. baśelarj] (i. m.) — baštovan, lice koje se bavi uzgojem i prodajom povrća ◊ kumparaj rasad đi la baśelarj — kupih rasad od baštovana ◊ la baśelarj sînt bukaćili mîj skumpje — kod baštovana je povrće skuplje [Crn.] ♦ dij. var. bîšćelarj [Por.] up. baśauă, bašćauă ♦ rum. grădinar

    (izr.) Nu-n vaca bîšćelarju kum s-a krjesk krîstavjecî. — Ne uči baštovana kako se gaje krastavci. (Zapis: Durlić) [Por.]

    Baśevica [akc. Baśevica] (i. ž.) — (ojk.) Bačevica, vlaško selo u opštini Boljevac ◊ Baśevica je sat kare vrodată a fuost bun luok đi baśije — Bačevica je selo koje je nekada bilo dobro mesto za bačije ♦ / < baś — „bač, bačijar” [Crn.]

    Baśevjan (Baśevjană) (mn. Baśevjenj, Baśevjenjе) [akc. Baśevjan] (i. m.) — Bačevičanin, stanovnik vlaškog sela Bačevica u opštini Boljevac ◊ juo mis Baśevjan, uom dîn Baśevica — ja sam Bačevičanin, čovek iz Bačevice [Crn.]

    baśije (mn. baśij) [akc. baśjie] (i. ž.) — 1. bačija, sezonsko udruživanje stoke radi zajedničke ispaše i muže ◊ vara-sta s-a fakut numa o baśije, šî aja dîn trij kîăš — ovog leta sastavljena je samo jedna bačija, i to od tri kuće 2. mesto u planini gde je organizovana bačija, sa objektima za čuvanje stoke, mužu i obradu mleka ◊ baśija-mja în Sîga je la śuaka lu Trujkă — moja bačija u Sigama nalazi se na Trujkinom brdu [Hom.] ◊ kînd am fuost mik, m-a dat tata să fiu slugă la baśije — kada sam bio mali, otac me je dao da budem sluga na bačiji ♦ sin. stînă ♦ up. kîrd [Por.] ♦ rum. băcie

    Slika: 53) Baśija-n Buljećin. — Bačija u Boljetinu, snimio Paun Es Durlić. Preuzeto sa Fotovlaherije (31. III 2012). (O Boljetinu vidi: Boljetin)

    Baśilă (mn. Baśiluonj, Bîśiluonj) [akc. Baśilă] (i. m.) — (antr.) Bačilo, porodični nadimak jedne familije u Rudnoj Glavi, čije je posrb. prezime Bačilović ◊ Baśilă je poljikra đi bîtrînjacă alu vrun Arnaglavjan, kare a trait tot la baśije, dupa jel ruda аluj s-a poljikrit Bîśiluonji — Bačilo je nadimak nekog starog Rudnoglavca, koji je stalno živeo na bačiji; po njemu su njegovi potomci nazvani Bačiloni (Bačilovići) [Por.] ♦ rum. Băcilo

    baśivă (mn. bîăśivj) [akc. baśivă] (i. ž.) — bačva, sud velike zapremine za prihvat muljanog grožđa, napravljen od duga ◊ baśivă mîj marje, kuprinđe pistă duauădzîăś đi kazanje, da aja je pistă duauă mij đi kilj — veća bačva zaprema preko dvadeset kazana, a to je preko dve hiljade litara [Crn.] ♦ dij. sin. ardou [Por.] ♦ etim. < srb. bačva

    bat (bată) (mn. bjec, bjaće) (prid.) — pijan ◊ a baut tuata nuapća, š-a venjit la kasă bat — pio je celu noć, i došao kući pijan ◊ bat muort — mrtav pijan ◊ bat ka kurka — pijan kao ćurka ♦ var. bjat [Por.] ♦ rum. beat ♦ etim. < lat. bibitus

    bataje (mn. batîăj) [akc. bataje] (i. ž.) — 1. tuča, tučnjava, batinanje ◊ s-a glśavit šî s-a luvat la bataje — posvađali se i započeli tuču ◊ bataje la muarće — tuča na smrt 2. bitka, borba, boj, oružani sukob ◊ bataja la Kumanuva — Kumanovska bitka ◊ bataja la Kîmpu Jedrjenuluj — bitka na Jedrenskom polju ◊ bataja ku njamcî la Drina — borba sa Nemcima na Drini [Crn.] ♦ dij. var. bătaje [Kmp.] 3. (izr.) (fig.) bataje đi žuok — sprdnja, šega, izvrgavanje ruglu nekoga ili nečega ◊ nu mînarăc ku jel bataje đi žuok, kî va omuară — ne terajte sprdnju sa njim, jer će vas ubiti [Por.] ♦ rum. bătaie ♦ etim. < lat. batt[u]alia

    (izr.) Đi-n bataje în bataje. — Iz bitke u bitku (iz problema u problem, iz sukoba u sukob). (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.] ◊ Doă mînkărj sînt bunje, da doă batîăj nu. — Dva obroka su dobra, a dve batine ne. (Zapis: Durlić, Rudna Glava) [Por.]

    batajuos, batajuasă (mn. batajuoš, batajuasă) [akc. batajuos] (prid.) — nasilan, sklon tuči; tabadžija; siledžija ◊ are narau batajuos, sa baće ku tuoc, ama šî pi jel ăl bat alcî — ima preku narav, bije se sa svima, ali i njega biju drugi [Crn.] ♦ var. bîtajuos (bîtajuasă) (mn. bîtajuoš, bîtajuasă) [akc. bîtajuos] ◊ mîritată dupa un uom, tare je bîtajuos: o baće đi fije śe — udata je za nekog čoveka, jako je nasilan: bije je za svaku sitnicu [Por.] ♦ rum. bătăios

    batatarnjik, batatarnjikă (mn. batatarnjiś, batatarnjiśe) [akc. batatarnjik] (prid.) — 1. vredan, radan, marljiv ◊ uomu al batatarnjik njiśkînd n-arje ođină — vredan čovek nikad nema odmora ♦ sin. vrjanjik [Crn.] 2. bistar, snalažljiv ◊ al batatarnjik sa skuaće dă tuot luoku, fi je kum dă grje să fije — batatarnik će se snaći u svakoj situaciji, ma koliko teške da budu (Ranovac) [Mlava] ♦ rum. abătător

    bată (mn. biaće) [akc. bată] (i. ž.) — uska vodoravna traka drugačije boje u odnosu na boju tkanine ◊ ćurk ku biaće — prsluk sa vodoravnim šarama ◊ kimjašă ku biaće — košulja sa vodoravnim šarama ◊ krecan ku bjaće — krecan sa vodoravnim šarama [Hom.] ♦ rum. bată ♦ etim. < lat. *bitta (= vitta „legătură”)

    Slika: 54) „Kecălje ku bjaće” — kecelja sa vodoravnim šarama, nošnja iz Homolja.

    batrîn (batrînă) (mn. batrînj, batrînje) [akc. batrîn] (prid.) — star, mator, koji ima mnogo godina ◊ uomu al batrîn nu je batrîn dakă puaće sî lukrje — star čovek nije star ako može da radi [Crn.] ◊ njiś dumnjedzîu nu šćije kît je pomîntu đi batrîn — ni bog ne zna koliko je zemlja stara ◊ s-a înbrakat în cualje batrînje, šî sa dus la lukru — obukao je staro odelo, i otišao na posao ◊ kînćiśilji alu lîuatari aj batrînj, sînt măj batrînje đi kît ašća, śe lji skuot armunjikašî — pesme starih violinista, starije su od ovih koje izvode harmonikaši ◊ kînd a venjit đin vuojskă, s-a întuors la lukru-luj, al batrîn — kad je došao iz vojske, vratio se svom starom poslu ◊ kal batrîn, nu je njiś đi kîrnac — mator konj, nije ni za kobasice [Por.] ♦ rum. bătrân ♦ etim. < lat. betranus (= veteranus)

    (izr.) Numa je pomîntu batrîn, da uomu nu. ― Samo je zemlja stara, a čovek ne. (Zapis: Durlić, 1983). [Por.] Mujare batrînă, đi šapće uorj în stamînă. — Stara žena, al sedam puta u nedelji (ima seks). (Jasikovo, Gornji Pek, zapis Durlić, 2011) [GPek]

    batrîna (mn. batrîna) [akc. batrîna] (i. ž.) — batrna, staro vlaškо kolo ◊ tuot învacatu la žuok, pornjašće ku batrîna — svako učenje orskih igara, počinje sa kolom „batrna ” [Crn.]

    (opis) Batrîna je mîj batrîn žuok la rumînj đin Valja Ćimuokuluj al njegru. Ja să žuakă la šapće pašurj: sî pljakă ku đirjeptu - tri pašurj la đirjapta; pašu patrulja: înainće ku stîngu, šî radzîmu în stîngu; pašu śinśilja: radzîmu în đirjeptu, stîngu înainće, šî kîta rađikat; śinśilja šî šasălja paš: duauă la stînga; šapćelja: radzîmu în đirjeptu, stîngu înainće šî rađikat đispră đirjeptu.

    Batrna je najstarije kolo kod Vlaha Crnorečja. Ono se sastoji od sedam taktova: polazi se desnom nogom, i načine tri koraka udesno; četvrti korak: levom iskorak napred, sa osloncem na levu nogu; peti korak: oslonac na desnu nogu, leva se podigne; peti i šesti: dva koraka u levo; sedmi: oslonac na desnu nogu, leva se podigne ispred desne. (Zapis F. Paunjelović, muzički prilog kolo „batrna”, A. Nikolić (1916.) Osnić 1989.) [Crn.]

    batut (batută) (mn. batuc, batuće) [akc. batut] (prid.) — 1. istučen, izbijen ◊ nu šću pănă kînd să sufîr să-m vină kopiji batuc đi la škuală — ne znam dokle da podnesem da mi deca dolaze tučena iz škole 2. (i. m.) nabijen, sabijen ◊ parj la vije sînt batuc binje — kočevi u vinogradu su dobro nabijeni [Crn.] 3. a. stucan, usitnjen tucanjem ◊ sarja batută-n pivă — so stucana u avanu b. (za tkanje) tvrd, gust, krut ◊ casuto-sta je prja batut — ovo tkanje je prekruto [Por.] ♦ dij. var. bătut [Kmp.] ♦ rum. bătut

    batuta (mn. batuće) [akc. batuta] (i. ž.) — batuta, staro vlaško kolo, poznato pod ovim nazivom u selima između Timoka i bugarske granice ◊ kînd sî žuakă batuta, sa baće capîn în pomînt ku tîalpilji întrjeź — kad se igra „batuta”, udara se snažno celim stopalima o tle [Tim.] ♦ dij. sin. ruopîta [Crn.] ♦ / < batutudaren ♦ rum. bătută

    bau [akc. bau] (uzv.) — (onom.) bau, uzvik kojim se plaše mala deca ◊ nu ći ujta la babă supt krecan, kă akolo je bau — nemoj da viriš babi pod krecan, tamo je bau ♦ var. bau-bau ◊ dakă n-adurmic điluok, vinje bau-bau la ferjastă, šî va manînkă — ako ne zaspite odmah, doći će bau-bau na prozor da vas pojede [Por.] ♦ rum. bau

    baucarj (mn. baucarjе) [akc. baucarj] (i. m.) — kamenjar, neplodan teren pretežno pokriven belucima ◊ baucarju nu je njiś akuj, kî pi jel nu rođašće njimika — kamenjar nije ničiji, jer na njemu ništa ne rađa [Crn.]

    (izr.) În baucarj, nu ješ pakurarj. — U kamenjaru nisi pastir. (Zapis F. Paunjelović, Podgorac) [Crn.]

    baucă (mn. bauc) [akc. baucă] (i. ž.) — (geol.) belutak, jajoliki kamen bele boje; oblutak ◊ apa a sakat, da-n ogaš a ramas numa bauc — voda je presušila, a u potoku su ostali samo obluci [Crn.] ♦ rum. beuţă ♦ etim. < slov. bioce

    Baucă [akc. Baucă] (i. ž.) — (top.) Bauca, područje planine Malinika koje pripada Podgorcu ◊ Bauca je o pjatra marje la Maljinjik pi karje nu krjašće njimika — Bauca je veliki kamenjar na Maliniku po kome ne raste ništa [Crn.]

    bautuorj (bautuarje) (mn. bautuorj, bautuarje) [akc. bautuorj] (prid.) — 1. pijanac, osoba koja pije alkohol ◊ bautuorj, da nu faśe rîalje — pijanac, ali ne pravi nered [Crn.] 2. pijandura, ispičutura, alkoholičar ◊ bautuorj đi kînd l-a turnat mumî-sa — pijandura od kad ga majka rodila ◊ fuź đi jel, kî je un bautuorj grjeu — beži od njega, jer je jedna teška pijanica [Por.] ♦ rum. băutor

    bautură (mn. bauturj) [akc. bautură] (i. ž.) — piće, sve vrste koje se koriste iz zadovoljstva ◊ đi nuntă trîabje bautură multă — za svadbu je potrebno mnogo pića [Crn.] ♦ dij. var. bjeotură, beotură, bjare ◊ s-a dus la o bjeotură în kafană, da a ramas dzîua tuată — otišli su na jedno piće u kafanu, a ostali su ceo dan [Por.] ♦ dij. var. biutură [Buf.] ♦ rum. băutură ♦ etim. < lat. bibitura

    (izr) Bautura je bună numa kînd stîă în butuonj. — Piće je dobro samo dok je u buretu.

    (stih)
    Bautură karje bja,
    Nu să lasă jel đi ja,
    Da juo bjeu numa vin,
    Đin butuonju al mîj pljin.

    Onaj koji piće voli,
    Ne može da mu odoli,
    A ja samo vino pijem,
    Iz bureta najpunijeg.


    (Iz pesme „Bautură karje bja" — „Ko pije", kaz. M. Čulinović (1938.), zapis F. Paunjelović, Šarbanovac 2007) [Crn.]

    bazakuană (mn. bazakuanje) ) [akc. bazakuană] (i. ž.) — besmislica, glupost ◊ mult m-am mirat kînd am audzît bazakuana-ja — mnogo sam se začudio kad sam čuo tu besmislicu ◊ đi la jel am audzît mulće bazakuanje — od njega sam čuo mnoge gluposti ◊ umblă pin lume, šî faśe bazakuanje — luta po svetu, i pravi gluposti [Crn.] ♦ etim. < ? srb. bezakonje (F. Paunjelović)

    bažukuri (juo bažukurjesk, jel bažukurjašće) [akc. bažukuri] (gl.) — ismejavati nešto ili nekoga, zbijati šalu sa nekim ili nečim ◊ kopiji îl bažukurjesk la škuală kî arje padukj — deca ga ismejavaju u školi, jer ima vaške [Crn.] ♦ dij. var. bîžîkuri (Rudna Glava), băžîkuri (Tanda) [Por.] ♦ dij. var. baźikuri (Duboka) [Zvizd] (Medveđica) [Hom.] ♦ dij. var. batžokuri [Kmp.] ♦ rum. batjocori

    (gl.)
    bažukuri (Osnić) [Crn.]
    băžîkuri (Tanda) [Por.]
    bîžîkuri (Rudna Glava) [Por.]
    baźikuri (Duboka) [Zvizd]
    batžokuri (Samarinovac) [Kmp.]
    (i. ž.)
    bažuokură (Osnić) [Crn.], (Rudna Glava) [Por.]
    băžuokură (Tanda)
    baźuokură (Duboka) [Zvizd]
    (prid.)
    bažukuruos (Osnić) [Crn.]
    băžukuruos (Tanda) [Por.]
    bîžîkuruos (Rudna Glava)
    baźikuruos (Duboka) [Zvizd]

    bažukuruos, (bažukuruasă) (mn. bažukuruoš, bažukuruasă) [akc. bažukuruos] (prid.) — šaljiv, koji pravi šale; duhovit ◊ jel je uom mult bažukuruos — on je mnogo šaljiv čovek [Crn.] ♦ dij. var. bîžîkuros, băžîkuruos [Por.] ♦ rum. batjocoros

    bažuokură (mn. bažuokurj) [akc. bažuokură] (i. ž.) — 1. šala, zadirkivanje ◊ nu ći mînjija, aja je numa o bažuokură — ne ljuti se, to je samo jedna šala ◊ bažuokură kopilarjaskă — dečja šala 2. ismevanje, zbijanje šale na nečiji račun ◊ prja mulće bažuokurj sa puvestîăsk đi minje pin sat — previše me ismejavaju po selu ♦ / < baće — zbija + žuok — igra, šala [Por.] ♦ rum. batjocură

    (uzv.) — bre ◊ pă unđe să trjek az, bă? — kuda da prođem danas, bre? [Rom.] ♦ rum.

    băjat (mn. băjec) [akc. băjat] (i. m.) — momak ◊ băjat dje-nsurat — momak za ženidbu [Kmp.] ♦ dij. var. bajat [Por.] ♦ rum. băiat

    băjecăl (mn. băjecăj) [akc. băjecăl] (i. m.) — momčić ◊ băjecăl, kopilandru kare aljeargă dupa fetje, ama înga nu je kopt dje însurat — momčić, dečarac koji juri za devojkama, ali koji još nije dozreo za ženidbu [Kmp.] ♦ rum. băieţel

    Băjkon (mn. Băjkonji) [akc. Băjkon] — 1. (antr.) Bajkon, vlaški nadimak familije Čukić u Prahovu (ranije Čuk), koji se u novije vreme proširio i na familiju Isaković ◊ Băjkonji sîn o fămeljije în Praova — Bajkoni su jedan rod u Prahovu 2. (geol.) (augm.) kamenčina ◊ băjkon je pjatră mare — bajkon je veliki kamen ◊ (u izr.) greu ka băjkonu — težak kao kamen [Kmp.] ♦ dij. var. bikuonj [Por.] ♦ rum. băicon

    bălcui (juo ma bălcuj, jel sa bălcuje) [akc. bălcui] (gl. p. ref.) — (ret.) labaviti, olabaviti (se), razvezati (se) ◊ s-a bălcuit sfuara la tovar, š-akuša saśi pikă đi pi kar — olabavio se konopac na tovaru, i sad će džakovi pasti sa kola ♦ sin. lăbavi [Por.] ♦ rum. balţui

    bărbat (mn. bărbac) [akc. bărbat] (i. m.) — 1. muž, suprug 2. muškarac [Kmp.] ♦ rum. bărbat ♦ etim. < lat. barbatus.

    Băsatuonji [akc. Băsatuonji] (antr.) — vlaški nadimak familije Pajkić iz Malog Izvora kod Boljevca, koje je nastalo od l.i. Băsa ◊ Pajkuonji sînt đe Băsatuonji — Pajkići su nastali od Bastinih ♦ / Băsa < rum. Basa < bug. Baso < grč. Basas < Basiliu < Vasalios (exp. Durlić ) [Crn.] ♦ rum. Basa

    Băstă [akc. Băstă] (antr.) — Basta, vlaško prezime familije Pajkić iz Malog Izvora u Crnoj Reci ◊ Jovan Băstă ši Milan Băstă sint frac bunj — Jovan Basta i Milan Basta su braća rođena [Crn.] ♦ rum. Basta ♦ etim. < mađ. bástya

    băstrui (juo ma bastrujesk, jel sa bastrujašće) [akc. băstrui] (gl.) — izgoreti od plamenjače (za biljke) ◊ frundza pră firj de potlaźjanj s-a bastruit — lišće na stabljikama paradajza izgorelo je od plamenjače [Hom.] up. bastră

    băstruit (băstruită) (mn. băstruic, băstruiće) [akc. băstruit] (prid.) — izgoren od plamenjače ◊ vardză băstruită — kupus izgoren od plamenjače [Hom.]

    băška [akc. băška] (pril.) — obaška, posebno, odvojeno ◊ dîăj la vaś sî manîśe, da la vicîăl punje băška — nahrani krave, a teletu daj obaška ◊ tuoc sî va-nskimbac, ama kopiji băška, fjaćilji băška — svi da se presvučete, ali dečaci posebno, devojčice posebno ♦ var. bîăška [Crn.] ◊ śe šađec băška, venjic înkuaśa, să fim tuoc la un luok — što sedite odvojeno, dođite ovamo da budemo svi na jednom mestu [Por.] ♦ rum. bașca ♦ etim. < tur. başka

    băškašală (mn. băškašîălurj) [akc. băškašală] (i. m.) — odvajanje, odeljivanje; podvajanje ◊ nu-ncaljeg pintru śe sînt atîća băškašălurj întra uaminj la nuoj în sat — ne razumem zbog čega su tolika podvajanja među ljudima kod nas u selu ◊ lasacî-vă đi băškašîărurj — batalite podvajanja [Crn.] ◊ pănă am fuost bajec am trait ku fracî într-o kasă, kînd m-am însurat, šî kînd a venjit vrjamja đi băškašală, nuoj frumuos am înparcît imanja, šî juo ku mujarja m-am dat bîăška — dok smo bili momci, živeo sam sa braćom u jednoj kući, kad sam se ožeinio i kad je došlo vreme odeljivanja, mi smo lepo podelili imanje, i ja sam se sa ženom odelio ♦ sin. đisparcîre, đisparcîtu [Por.]

    băškašî (juo ma băškašîăsk, jel sa băškašîašće) [akc. băškašî] (gl. p. ref.) — odvojiti, odvajati, podvajati, odeljivati ◊ baškašîašće mnjeji đin kîrd sî lji đa urujală — odvaja jagnjad iz stada da ih mahrani jarmom ◊ băškašîăsk saśi aj rupc đ-aj întrjeź — odvajam iscepane džakove od celih [Crn.] ◊ nu vrjeu sî ma băškašîăsk đ-aj mij parinc — neću da se odeljujem od svojih roditelja ♦ dij. sin. đisparcî [Por.] ♦ dij. var. băškui (Jasikovo) [GPek]

    băškašît (băškašîtă) (mn. băškašîc, băškašîće) [akc. băškašît] (prid.) — odeljen, otuđen; odvojen ◊ kopilu al mîj marje je băškašît đimult — stariji sin je odeljen odavno ◊ je băškašît đin kasă kî n-a pošćinjit parincî — otuđen je iz porodice, jer nije poštovao roditelje [Crn.] ♦ dij. var. bîăškašît ♦ dij. sin. đisparcît [Por.]

    Bătăjoši [akc. Bătăjoši] (antr.) — stari porodični nadimak familije Dragušinović iz Prahova, koja je, prema predanju, doseljena iz sela Balta Verde u susednoj Rumuniji [Kmp.] ♦ rum. bătăĭos

    (opis) Alu Bătăjoši a venjit dje pistă Dunjere, dji la sat rumânjesk Balta Verde (sa vedje djin Praova), unje au ruda ši în zî dje astîz. — Rod Batajosu je došao iz rumunskog sela Balta Verde, odmah preko Dunava (vidi se iz Prahova), gde i danas imaju rođake.
    (aneg.) Ušao pre dvadesetak godina neki Rumun u dvorište Prahovljana Siniše Batajosa, i rekao:
    - „Jo sînt alu Batajosu djin Balta Verde, da voj, djaj kuj sîntjec voj”?
    - „Ši noj sîtjem jar alu Bătajosu, ama djin Praova!
    ” - odgovorio je Siniša.

    bătîrn (bătîrnă) [akc. bătîrn] (prid.) — 1. (za čoveka) star, ostario ◊ uom bătîrn — star čovek ◊ muoš bătîrn — starac 2. (za vreme) staro, zastarelo; davno prošlo ♦ var. bătrîn [Kmp.] ♦ dij. var. batrîn [Por.] ♦ rum. bătrân ♦ etim. < lat. vĕtĕrānus

    becîjuos (mn. becîjuoš) [akc. becîjuos] (i. m.) — pijanica, pijandura; alkoholičar ◊ becîjuos je ka šî tatî-su — pijanica je kao i otac [Crn.] ♦ dij. var. bjecîvan (mn. bjecîvanj) [Kmp.] ♦ rum. beţiv ♦ etim. < lat. bibitivus

    (izr.) Κ a baut sanataća. — Popio je svoje zdravlje. (Upropastio zdravlje alkoholom). ◊ Κ a baut vijaca. — Popio je svoj život. (Upropastio život alkoholom). (Zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

    bećag (bećagă) (mn. bećaź, bećaźe) [akc. bećag] (prid.) — bolestan, fizički slab, nesposoban za rad ◊ mjarźe în bît kî je bećag đi un piśuor — poštapa se jer ga boli noga ◊ uomu mi bećag, nu puaće sî lukrje — muž mi je bolestan, ne može da radi [Crn.] ♦ sin. bolnau [Por.] ♦ rum. beteag ♦ etim. < mađ. beteg

    bećažî (juo bećažîăsk, jel bećažîašće) [akc. bećažî] (gl. p. ref.) — 1. razboleti se, oboleti ◊ bećažîašće, da nu sî ljekuje — oboljeva, a ne leči se ◊ să bećažîašće kî nu lukră njimika — poboljeva, jer ništa ne radi 2. povrediti (se), ozlediti (se) ◊ bećažîašće kopilu ku bataja — povređuje dete batinama 3. oštetiti (se) ◊ bećažîašće puomu, kî nu je stropit la vrjamje — oboljeva voćka, jer nije prskana na vreme ◊ mana bećažîašće vija — plamenjača oštećuje vinograd [Crn.] ♦ dij. var. bićažî, bićežî 4. (fig.) osećati bol u duši, patiti, tugovati ◊ ma bićažîašće duoru tjeu — patim do tvoje ljubavi / tvoja ljubav mi nanosi bol [Por.] ♦ rum. beteji

    bećažîje (mn. bećažîj) [akc. bećažîje] (i. ž.) — (zast.) bolest, fizička slabost, nesposobnost ◊ sîmće bećažîje în piśuarje — oseća bolest u nogama ◊ bećažîje đi la lukru în majdan — bolest sa posla u rudniku [Crn.] ♦ sin. buală ♦ dij. var bićežîje, bićešug, bićešag [Por.] ♦ rum. betegie

    (izr.) Bećažîja kasa înkiđe. — Bolest kuću zatvara. (Narodna izreka iz Osnića, zapis F. Paunjelović) [Crn.]

    Begluk (mn. begluś) [akc. Begluk] (i. m.) — (top.) Begluk, ravničarsko zemljište u dolini Šaške, u blizini Miloševe Kule, na međi Rudne Glave i Crnajke ◊ đi vrjamj đi turś, mošîja la Begluk a fuost alu vrun turk Budimalaj — za vreme Turaka, Begluk je bio imovina nekoga Turčina, Budimalaja ♦ / < tur. beylik (bey-lik) — „begov posed” (Škaljić1979) [Por.] ♦ etim. < tur. beylik (Škaljić1979)

    bekjar (mn. bekjerj) [akc. bekjar] (i. m.) — 1. bećar, neoženjen čovek, stari momak ◊ a fuost bulnaviśuos, šî n-a putut sî sa însuare, a ramas, saraku, bekjar, bajat batrîn, š-aša šî a do murit, njinsurat — bio je bolešljiv, i nije mogao da se oženi, ostao je, siroma, bećar, stari momak, i tako je i umro, neoženjen 2. bekrija, veseljak ◊ n-a lukrat njimika, a trajit ka bekjarju — nije radio ništa, živeo je kao bekrija [Por.] ♦ rum. becher ♦ etim. < tur. bekâr „1. neženja, momak samac, bez porodice. 2. bekrija, mangup, lola” (Škaljić1979)

    Bekjeră [akc. Bekjeră] (i. m.) — (antr.) Bekera, porodični nadimak u Rudnoj Glavi, posrb. prezime Bekerević ◊ măj batrîn Bekjerj đi kare sa šćije je vrunu Pătru Bekjerju; unji spun k-a venjit đi pi la cîncarj, alcî kî je đi pi la Kosova, atrijlja, jară, kî je fugarj đi pin Rumînjije, draku va šći, šă jel n-a putut la vrjame sî sa însuare, s-a nsurat amînat, a fuost mult bekjar, bajat batrîn — najstariji Bekera za koga se zna je neki Petar Bekera; jedni kažu da je došao od Cincara, drugi da je sa Kosova, a treći da je izbeglica odnekud iz Rumunije, đavo će ga znati, on nije mogao na vreme da se oženi, oženio se kasno, ostao je dugo bećar, star momak (terenski zapis, Durlić ) [Por.] ♦ rum. becher

    belśim [akc. belśim] (pril.) — valjda, možda, verovatno; belćim ◊ s-a mîritat dupa un sarak, belśim aša j-a fuost ursat — udala se za siromaha, valjda joj je tako bilo suđeno (Rudna Glava) [Por.] ♦ dij. var. bîlćim ◊ ma duk la luok, bîlćim nu va ploja — idem na njivu, valjda neće padati kiša (Sige) [Hom.] ♦ up. sanćim ♦ etim. < tur. belki, vulg. belkim (Škaljić1979, s.v. belćim)

    belśug (mn. belśuźe) [akc. belśug] (i. m.) — alka, beočug, brnjica ◊ belśug đi fjer — gvozdena alka ◊ sanźiru mjeu al đi kar, n-arje belśug la kapatînj — moj lanac za kola nema alku na kraju ◊ jerj am pus belśug la puorś în nas, sî nu rîmuje — juče sam svinjama stavio brnjicu, da ne riju ◊ belśug đi purtat biśi — alka za vođenje bikova [Crn.] ◊ puorko-la a-nvîrat buotu-n gard, šî a rupt belśugu — ona svinja je nabila njušku u ogradu, i pokidala brnjicu [Por.] ♦ rum. belciug ♦ etim. < slov. bĕličugŭ

    Beluonji [akc. Beluonji] (i. m.) — (antr.) Belani, Belići, vlaško prezime familije iz Maliog Izvora kod Boljevca, nastalo prema imenu ili nadimku Belan, augm. < Bălu„Beli, Belja, Belko” [Crn.] ♦ rum. Bălu

    belja [akc. belja] (i. ž.) — belaj, muka, beda, nevolja ◊ greu o sî nje skoatjem dje la belja — teško ćemo se izvući iz bede [Kmp.] ♦ dij. var. beljauă [Por.] ♦ rum. belea

    beljauă (mn. beljeurj) [akc. beljauă] (i. ž.) — belaj, nevolja, muka, beda ◊ am dat đi beljauă, mj-am frjnt mjna — zadesila me nevolja, polomio sam ruku ◊ mulće beljeurj am petrjakut pistă kap — mnogo sam nevolja preturio preko glave [Crn.] ◊ a spus aj batrînj kă o să nje ažungă beljauă — govorili su stari da će nas stići belaj ♦ (izr.) beljauă pulji — (dosl.) zaguljen kurac, (fig.) a. zaguljetina (za čoveka) b. neugodna situacija, (vulg.) zajebano, zaguljeno ◊ nu ći duśa akolo, kî je beljauă pulji — ne idi tamo, jer je zajebano [Por.] ♦ rum. belea ♦ etim. < tur. belâ

    (izr.) Duauă beljeurj miś, o beljauă marje. — Dve male nevolje, jedna velika.
    (Narodna izreka, kaz. B. Paunjelović (1913.) Osnić, zapis F. Paunjelović)[Crn.]

    beljet (mn. beljeturj) [akc. beljet] (i. m.) — bilet, stočni pasoš, dokument koji se dobija u mesnoj kancelariji sela, radi slobodne prodaje stoke na pijaci ◊ ma duk să skuot beljetu la kîncalare, kă mînje mîn vaka la pjac — idem u mesnu kancelariju da izvadim pasoš za kravu, jer je sutra teram na pijacu ◊ dăkă n-aj beljeturj, nu puoc sî-c vindz vićilji — ako nemaš stočni pasoš, ne možeš da prodaš stoku [Hom.] ♦ dij. var. biljet [Por.] ♦ rum. bilet

    belji (juo beljiesk, jel beljiašće) [akc. belji] (gl. p.) — 1. beliti, činiti belim; bojiti u belo ◊ ja je la rîu đi đesnjacă, beljiašće pîndza — ona je na reci od jutros, beli platno 2. guliti, drati, skidati koru ili kožu; čistiti od kore ◊ beljiašće bîtu đi alun, să-l đa đi pomană la-l muort — guli leskov štap (čisti ga od kore), da bi ga na daći nemenio pokojniku ◊ beljiašće ćiju, să fakă buśin — guli lipu da napravi rikalo 3. označavati, obeležavati ◊ beljiašće ljiamnjilji-n padure, însamnă otaru — obeljuje stabla u šumi, označava među 4. (fig.) stradati, doživljavati neprijatnost, nadrljati; ◊ beljiašće pula — „guli” kurac 5. (fig.) buljiti, napadno gledati ◊ đi źaba atîta beljiešć uoki-n mujarja-ja, nu je ja đi ćinje — džaba buljiš u tu ženu, nije ona za tebe 5. (fig.) slepiti, gubiti vid ◊ numa beljiešć uoki ku atîta śećit la viđiarje slabă — samo slabiš vid sa tolikim čitanjem uz slabo svetlo [Por.] ♦ rum. beli ♦ etim. < slov. bĕliti

    (izr.) A beljito! — Nadrljao je, nastradao. ◊ Nu-m puaće njimika, numa să-m beljeaskă pula. — Ne može mi ništa, sem da mi zaguli kurac. (Zapis: Durlić, Rudna Glava, druga pol. XX veka) [Por.]

    beljit (beljită) (mn. beljic, beljiće) [akc. beljit] (prid.) — 1. oguljen ◊ a kadzut, š-akuma mjarźe ku nasu beljit — pao je, i sada ide sa oguljenim nosom ◊ ljemno-sta la beljit trîasnjitu pi o parće — ovo drvo ogulio je grom sa jedne strane [Crn.] 2. obeljen, označen ◊ a beljit lubari ku sakurja, j-a însamnat đi tajat — obeleo je stabla sekirom, označio ih je za seču 3. oslepljen, sa slabim vidom ◊ ja beljit uoki, đi śećit la lumanarje — „obelele” mu oči od čitanja uz sveću 4. buljav ◊ uom ku uoki beljit — buljavko 5. (fig.) nadrljao, doživeo neku neprijatnost, nastradao ◊ a beljit pula — (vulg.) „zagulio” kurac, nastradao, nadrljao; umro ◊ a beljit pjalja — „obeleo” kožu (odrali ga) [Por.] ♦ rum. belit

    beljitură (mn. beljiturj) [akc. beljitură] (i. ž.) — 1. oguljetina, brazgotina; ogrebotina; oderotina ◊ kadzuj, šî fakuj beljitură mare în źanunkje — padoh, i napravih veliku oguljetinu na kolenu 2. (fig.) beljitură đi uom — nezgodan čovek, zaguljenko [Crn.] 3. (dosl.) „obeljenost, belina”, obeljeno, odnosno oguljeno ili odrano mesto, sa koga je skinuta kora ili koža, pa se vidi donji sloj, koji je svetliji ◊ păkurari n-avut alt lukru, numa a fakut beljiturj pi faź, nu šćiu kă aša ljiamnje puot sî sa ušće đin piśuare — čobani nisu imali druga posla, nego su pravili oguljetine na bukvama, ne znaju da se takvo drveće može osušiti iz korena [Por.] ♦ rum. belitură ♦ etim. < slov. bĕliti + ura

    berbek (mn. berbeč) [akc. berbek] (i. m.) — 1. ovan (Aries) ◊ am doj berbeč în kîrd — imam dva ovna u stadu [Kmp.] ♦ dij. var. berbjek (mn. berbjeś) ◊ berbjeku tîău je kornut — tvoj ovan je rogat ◊ berbjeku je ćinîr, sîarje pi uoj — ovan je mlad, zaskače ovce ◊ aj grižă, berbjeku nuostru înpunźe — vodi računa, naš ovan bode ◊ berbjek rînkaś — ovan bez testisa 2. (fig.) rogonja, muškarac koga žena vara ◊ ja ku altu, da berbjeku jej nu vjađe njimika — ona sa drugim, a njen ovan ništa ne primećuje [Crn.] 3. (fig.) tupavko, glupson ◊ tare đi kap ka berbjeku, njiś škuala mikă n-a gaćit — tupav kao ovan, ni osnovnu školu nije završio [Por.] ♦ rum. berbec ♦ etim. < lat. berbex, -ecis (= vervex).

    berbeśiuluj [akc. berbeśiuluj] (pril.) — ovnovski, kao ovan ◊ îl lovij odată berbeśiuluj — udario sam ga jednom ovnovski ◊ mjarźe berbeśiuluj, ku kapu pin parjaće — ide kao ovan, glavom kroz zid [Crn.] ♦ rum. berbecește

    beregjată [akc. beregjată] (i. ž.) ● v. birigjată [Mlava] ♦ rum. beregată

    berekjet (mn. berekjeturj) [akc. berekjet] (i. m.) — berićet, godišnji rod useva u domaćinstvu ◊ ćimpo-sta a fuost berekjetu bun — ove godine je rod bio dobar ◊ nu nji ćamjem đi fuamiće, berekjet jastă — ne plašimo se gladi, berićeta ima [Crn.] ♦ dij. var. birekjet [Por.] ♦ dij. sin. ponou (Jasikovo) [GPek] ♦ rum. berechet ♦ etim. < tur. bereket

    beskjakeră (mn. beskjakerе) [akc. beskjakeră] (i. ž.) — sokoćalo, naziv za napravu nepoznate namene ◊ śe beskjakeră va fi asta? — kakvo li je ovo sokoćalo? ◊ kum va lukra beskjakera-sta? — kako li radi ova naprava? [Crn.] ♦ dij. var. beskjekjeră ? < bîskikarat„raskoračen; raskrečen” ◊ beskjekjeră — (iron.) visokonaponski dalekovodni električni stub, ogromne metalne konstrukcije [Por.]

    bešikucă [akc. bešikucă] (i. ž.) — dženarika, vrsta šljive od koje se peče rakija (Prunus cerasifera) ◊ bješikucă je pruna kară puăće sa fije galbină, ruošije, vînătă — dženarika je šljiva koja može biti žuta, crvena, plava ◊ đe bešikucă să kuaśe bun rakiju — od dženarike se peče dobra rakija ♦ / (demin.) < bešîkă [Crn.] ♦ dij. var. bješîkucă, bišîkucă [Por.] ♦ rum. bășicuţă

    Slika: 55) Bješikucă - dženarika (Prunus cerasifera), slika preuzeta sa Wikipedije (24. I 2012.)

    bežînarj (mn. bežînari) [akc. bežînarj] (i. m.) — 1. prebeg, begunac, izbeglica, lice koje je napustilo dom ili državu zbog ekonomske eksploatacije ili torture ◊ đi vrjamja ratuluj satu nuostru a fuost pljin đi bežînarj — za vreme rata naše slo je bilo puno izbeglica [Crn.] 2. (antr.) Bežînarjčest porodični nadimak grupe ljudi koji su se kao izbeglice nastanile u nekom vlaškom selu, i od koga u pojedinim slučajevima nastaje posrbljeno prezime Bežinarević ♦ sin. fugarj [Por.] ♦ rum. băjenar

    bežujkă (mn. bežujś) [akc. bežujkă] (i. ž.) — (zast.) šilo, polomljena šivaća igla ◊ am avut o bežujkă đi fakut opinś — imao sam jedno šilo za rad na opancima [Crn.] ◊ ak făr đi urjekj — igla bez ušica (Crnajka) [Por.] ♦ rum. sulă ♦ etim. < ? srb. bez uha, ušica

    bibarak [akc. bibarak] (i. s.) ● v. bîjbarak [Por.] ♦ rum. baibarac

    bibăi (juo bibăj, jel bibăje) [akc. bibăi] (gl. p. ref.) — bibati se, gibati se, tresti (se) ; drhturati, podrhtavati ◊ kată kum ij bibăje slanjină pră burtă — pogledaj kako mu se trese salo na stomaku [Hom.] ♦ dij. var. bibîje ◊ pipćijlji sînt bunje kînd sa bibîje în ćipsîje — pihtije su dobre kada drhture u tepsiji [Por.] ♦ etim. < srb. bibati se

    bic (mn. bică, bicurj) (i. s.) — 1. pramen ◊ bic đi pîăr, or đi lînă — pramen kose, ili vune ◊ sî pjapćină la bicurj — češlja kosu na pramenove [Crn.] 2. kita, kitka, kitica, izrađena od obojene vune, kojom se ukrašava šljiva u pogrebnom običaju ◊ prunu-lu al muort je kićit ku bicurj đi lînă, fîrbuită în ruošu — pokojnikova šljiva okićena je kiticama vune, obojene u crveno ♦ sin. strîmatură 3. ♦ dij. var. vic, (vică) (mn. vicurj) — nit, konac, dlaka; pramen ◊ o vică đi pîăr đi pi kap, a kadzut în strakina ku ljegumje — dlaka s glave upala je u tanjir sa jelom ♦ sin. zmuaćik [Por.] ♦ rum. biţ

    bicui (juo bicuj, jel bicuje) [akc. bicui] (gl. p. ref.) — raščupaiti (se), raščešljati (se), napraviti pramenove ili rese ◊ lîna-sta tuată mi s-a bicuit — ova mi se vuna sva raščešljala ◊ uojlji a trjekut pin spinj, šî tuaće s-a bicuit — ovce su prošle kroz trnje, i sve su se raščupale [Por.]

    bicuos (bicuasă) (mn. bicuoš, bicuosă) [akc. bicuos] (prid.) — č upav, dlakav, resav; kudrav; vunast ◊ uaja bicuosă are lînă multă — dlakava ovca ima dosta vune ♦ sin. flokuos [Por.] ♦ rum. biţos

    bićešug (mn. bićešugurj) [akc. bićešug] (i. s.) — (med.) (augm.) boleština, raširena bolest; epidemija ◊ đi vrjama đi rat, pi lînga alće nakazurj, đes s-a pus pi lumje šî mulće bićešugurj grjalje — za vreme rata, pored drugih muka, često su narod zahvatale i mnoge teške boleštine ◊ đin bićešug în bićešug — iz bolesti u bolest ♦ var. bićešag ♦ sin. bićežîje [Por.] ♦ rum. beteșug ♦ etim. < mađ. betegség

    Bigăr [akc. Bigăr] (i. m.) — 1. (top.) Bigar, brdo u selu Sige, opština Žagubica ◊ ma duk la Bigăr dupa apă — idem na Bigar po vodu [Hom.] la Arnaglaua Bigăru je un izvuor capîn în kotunu lu Kîršîjancî; đ-akolo satu kapîtă apă — u Rudnoj Glavi Bigar je jak izvor u zaseoku Kršijanaca; odande selo dobija vodu [Por.] 2. (mn. bigără) — izvor, izvorište, kladanac ◊ în Izvor-lu Mik jastă tri bigără: bigăr-lu Borđan, bigăr-lu Mrljiś, bigăr-lu Dragoj — u Malom Izvoru ima tri izvorišta: Borđanov izvor, Mrljišev izvor, Dragojev izvor ◊ tuaće tri bigără izvuară đen kljanc, šî au maj bună, šî maj rîaśe apă în sat — sva tri izvora izbijaju iz stene, i imaju najbolju i najhladniju vodu u selu [Crn.] ♦ rum. Bigăr ♦ etim. < srb. bigar

    biglă (mn. biglje) [akc. biglă] (i. ž.) — lokva, barica ◊ akoluo unđe s-a luvat la kucîće unji ku alcî, a ramas numa biglă đi sînźe uskat — tamo gde su potegli noževe jedni na druge, ostala je samo lokva sasirene krvi [GPek]

    bik (mn. biś) [akc. bik] (i. m.) — (zool.) bik, neuškopljen vo (Taurus) ◊ biku je vită lasată đi pripluod, să gonjaskă vaśilji, da buou je skopit šî lasat đi tras în žug — bik je grlo ostavljeno za priplod, a vo je uštrojen i ostavljen za vuču ♦ up. buou ◊ (orn.) biku bjelcî — vodeni bik, bukavac [Por.] ♦ rum. bic ♦ etim. < srb. bik

    biku-bjelcî [akc. biku-bjelcî] (i. m.) — (ornit.) (ret.) bukavac, vodeni bik (Botaurus stellaris) ◊ biku-bjelcî a fuost o ală, puaće-fi vro pasîrje, draku va šći śije, kare a trait în Balta njigoćinuluj, š-aj nuoštri, kînd s-a dus la Krajna dupa vin, tare s-a ćemut đi ja, kî ja, śkă, rău urît a zbjerat đin ćikarišu bjelcî, d-aj nuoštri n-ašćut śi je, kă njima n-amăj vadzuto — bukavac je bila neka ala, možebiti neka ptica, đavo će znati šta je, koja je živela u Negotinskoj bari, i naši, kada su išli u Krajinu po vino, jako su se bojali, jer je ona, vele, veoma ružno rikala u barskom čestaru, a naši nisu znali šta je, jer je niko nije video ◊ biku-bjelcî s-a pjerdut kînd njigoćincî a uskat balta — bukavac je nestao kada su Negotinci osušili baru [Por.] ♦ rum. bou-de-baltă

    Slika: 56) Biku-bjelcî — vodeni bik, bukavac (Botaurus stellaris), slika preuzeta sa sajta Novosti (21. VI 2013)

    bilă (mn. bilje) [akc. bilă] (i. ž.) — (ret.) plamen vatre, jezgro plamena ◊ fuoku are bilă; bila je para śe sa rađikă în sus kînd fuoku arđe — vatra ima „bilo”; „bilo” je plamen koji suklja uvis kad vatra gori ♦ sin. bîlbataje [Por.]

    (izr.) La uom narokuos ij baće bila šî-n śanušă. — (dosl.) Srećnome čoveku plamen bije i u pepeo. (=Vatra gori kako kod okreneš; srećniku uvek ispadne na dobro, makar išlo naopako. Kaz. Rumenka Ilić, r. 1964, zapis: Durlić, Tanda, 14. VIII 2013) [Por.]

    bilovin [akc. bilovin] (prid.) ● v. bilovink [Por.] ♦ rum. bilovinc

    bilovink (bilovinkă) (mn. bilovinś, bilovinśe) [akc. bilovink] (prid.) — (color) ružičast, roze ◊ dakă vrjej sî faś farbă bilovinkă, mjastîś ruošu ku vînît, šă-j dodaj koźa albă sî sa đeškidă mistakatura-ja — ako hoćeš da dobiješ ružičastu boju, mešaš crvenu i plavu, i dodaješ dosta bele, da se ta mešavina prosvetli [Por.] ◊ bilovinkă je fluarja đi bužuor, đi śerješ, đi pjarsîkă ... — ružičasti su cvetovi božura, trešnje, breskve ... [Pad.] ♦ var. bilovin, bilovină (Tanda) [Por.] ◊ n-am udzît đi bilovink, nu šću śi je, da đi fluarja lu bužuor dzîśem kî je rozăvă — nisam čuo za „bilovink”, ne znam šta je, a za božurev cvet kažemo da je rozav ♦ dij. sin. rozăvă (Debeli Lug) ♦ dij. var. belovink (Jasikovo) [GPek]

    (kom.) U Homolju i Zviždu reč je nepoznata. Nepoznata i u Topli. [Hom.][Zvizd][Crn.](Durlić, juni 2013)
    Slika: 57) Sljika arată fluarja bilovinkă alu bužuor; — slika pokazuje ružičasti cvet božura.

    Biljigrad [akc. Biljigrad] (i. m.) — (ojk.) Beograd, glavni grad Republike Srbije ◊ am fuost în Biljigrad numă odată — bio sam u Beogradu samo jednom ◊ Biljigradu je oraš mare — Beograd je velika varoš [Por.] ♦ rum. Belgrad ♦ etim. < srb. Beograd

    Biljizvuorca [akc. Biljizvuorca] (i. ž.) — (top.) Bilizvorca, zvano mesto u Blizni, na putu Majdanpek - Rudna Glava, prema istoimenom potoku koji je desna pritoka reke Šaške ◊ la Biljizvuorca trajesk Durluonji, Kraśunješći šî Krišanji — u Bilizvorci žive Durlići, Kračunovići i Krišanovići ◊ în Biljizvuorca jastă raś — u Bilizvorci ima rakova ♦ / biljizvuorca < (srb.) „beli izvor” (exp. Durlić) [Por.] ♦ etim. < srb. beli izvor (exp. Durlić)

    Slika: 58) Biljizvuorca, un ogaš în Šaška, Šaška je arit numit dupa un rîu lung în Bljiznje, da Bljiznja je un kotun a Rnaglîăvi, în Porjeśa. — Biljizvorca (=Beli izvor), potok u Šašci, a Šaška je reon nazvan po reci u Blizini, a Blizna je zaselak Rudne GLave, u Poreču. Slika: Paun Es Durlić, 1978.

    Binđesku (mn. Binđešći) [akc. Binđesku] (i. m.) — (antr.) Binđesko, bufanska familija u Majdanpeku, čiji su se preci u drugoj polovini XIX veka doselili iz Bošnjaka u rumunskom Banatu (danas Moldova Noua) ◊ al măj batrîn Binđesku đi kare sa šćije kî ar vinjit đin Bušnjag, je Kosta Binđesku — najstariji Binđesko o kome se zna da je došao iz Bošnjaka, je Kosta Binđesko [Buf.]

    binje [akc. binje] (prid.) (i. n.) — dobro, dobrota, dobročinstvo ◊ binje jaj spus, ama n-aj avut la kare — dobro si mu rekao, ali nisi imao kome ◊ a fakut mare binje — učinio je veliku stvar (dobro delo) ◊ pazîa binje fećinźija — čuvaj dobro nevinost ◊ bagă sama binje — dobro obrati pažnju ♦ sin. bunataće [Por.] ♦ rum. bine ♦ etim. < lat. bene

    (izr.) Fă binje, kă Dumnjedzîu îc întuarśe. — Čini dobro, jer će ti Bog vratiti. ◊ Fă binje, šă nu ći ćjame. — Čini dobro, i neboj se. ◊ Binje ku binje sa-ntuarśe. — Dobro se dobrim vraća. ◊ (zdrav.) Binje mj-aj venjit! - Binje ć-am gasît! — Dobro mi došao! - U dobru te našao! (Zapis: Durlić, Rudna Glava) [Por.]

    binjevenjit (binjevenjită) (mn. binjevenjic, binjevenjiće) [akc. binjevenjit] (prid.) — (ret.) dobrodošao ◊ c-a kriśit tatî-mju kă nu iš măj binjevenjit în kasa nuastră — poručio ti je moj otac da više nisi dobrodošao u našu kuću [Por.] ♦ rum. binevenit

    binjišor [akc. binjišor] (pril.) — (demin.) 1. pažljivo, polako ♦ sin. mirior [Kmp.] 2. ♦ dij. var. binjišuor ◊ binjišuor, nu va grabirîc, kă jastă vrjamje — polako, nemojte žuriti, ima vremena ♦ (komp.) lakše, sporije, pažljivije ◊ lukrac kîta măj binjišuor — radite malo sporije [Por.] ♦ rum. binișor

    birekjet [akc. birekjet] (i. s.) ● v. berekjet [Por.] ♦ rum. berechet

    birigjată (mn. birigjеc) [akc. birigjată] (i. ž.) — grkljan; dušnik ◊ ja skuos birigjata — iščupao mu grkljan ◊ ja skapat skruma pi birigjată, đin kît sî sa înjaśe — upala mu mrvica u dušnik, zamalo da se zadavi ♦ sin. gîrkaljuod, gîrkaluod, îngicîtuare [Por.] ♦ var. beregjată (Ranovac) [Mlava] ♦ rum. beregată ♦ etim. < lat. *verucata

    Slika: 59) Birigjată, însamnată cu vuorba „Larynx”. Grkljan, označen rečju „Larynx”. Crtež preuzet sa sajta Macmillan (7. II 2013)

    Biriš (mn. Birišuonj) [akc. Biriš] (i. m.) — (antr.) vlaško prezime familije Birišić u Rudnoj Glavi ◊ alu Biriš — Birišov ◊ Kuola lu Biriš — Nikola Birišov ♦ / biriš — (mađ.) „biroš, poljoprivredni najamni radnik” (Речник МС) ♦ var. Bireš > Birešić [Por.] ♦ rum. biriș ♦ etim. < mađ. béres

    birou (mn. biruoi) (i. m.) [akc. birou] — (zast.) birov, opštinski pozivar, vikač, kurir ◊ pănă dupa oslobođenje, a fuost birou satuluj, kînd a trăbuit pintru śuava lumja sî sî adunje-n sat, jel a ješît în vîru śuośi, šî đ-akolo a zberat ka buou în tuaće patru părcîlji — sve do posle oslobođenja (II sv. rat), postojao je seoski birov, kad je trebalo zbog nečega da se ljudi okupe u selu, on se penjao na vrh brda, i odande rikao kao bik na sve četiri strane ◊ pi birou la-ncaljes numa aăja kare a fuost apruape, da-j-lalalc aja ś-a mjers đi la gură la gură, đin śuakă-n śuakă — birova su razumeli samo oni najbliži, a ostali ono što je išlo od usta do usta, s brda na brdo [Por.] ♦ rum. birău ♦ etim. < mađ. biró

    bisag (mn. bisaź) [akc. bisag] (i. m.) — bisaga, bisage, dvostruka torba koja se nosi prebačena preko konjskog sedla ili samara ◊ ku bisaźi a dus fijekare marfă, đi la înbrîkamînt, pănă la mînkare; jalje avut kapak, ku kare s-a-nkis đisupra, sî nu sa vjarsă tovaru — u bisagama su nosili svakakvu robu, od odeće do hrane; one su imale preklopac, kojim su se zatvarale, da se tovar ne bi prosuo ◊ bisaźilji a fuost fakuće đi pîăr đi kapră — bisage su bile izrađene od kozje dlake ♦ var. (češća u upotrebi) đisak (mn. đisaź) [Por.] ♦ var. đisag (mn. đisaź) ◊ pakurari a dus în đisaź krušîcîlji đi sarje kînd s-a dus ku oujilji la munće — čobani su u bisagama nosili krupice soli kada su ovce napasali u planini [Crn.] ♦ rum. bisagă ♦ etim. < lat. bisaccium

    bisăriśiesk (bisăriśiaskă) (mn. bisăriśiešć) [akc. bisăriśiesk] (prid.) — crkveno, u duhu ili svojini crkve ◊ lukru bisăriśiesk — crkveni posao ◊ daćină bisăriśiaskă — crkveni običaj ♦ sin. popjeskpopovski [Por.] up. bisărikă, bisîarikă ♦ rum. bisericesc

    bisîarikă (mn. bisîăriś) [akc. bisîărikă] (i. ž.) — crkva, hram ◊ satu are bisîarikă, ama n-are puopă — selo ima crkvu, ali nema popa ♦ dij. var. bisărikă [Kmp.] ♦ rum. biserică ♦ etim. < lat. basilica.

    (izr.) La bisîarikă śe nu-c ažută, nu ći ruga. — Crkvi koja ti ne pomaže, nemoj se moliti. (Kaz. Radmilo Trailović, r. 1929, zapis: Durlić, Rudna Glava, 1987) [Por.]
    Slika: 60) Bisîarika Măjdanuluj. — Majdanpečka Crkva, posvećena ap. Petru i Pavlu, utemeljena 1854. godine. Iz dokumentacije Muzeja u Majdanpeku.

    bišćală (mn. bišćalje) [akc. bišćală] (i. ž.) — (pej.) kučka, kurva, osoba lakog morala; uličarka; protuva: promiskuitetna osoba uopšte; pokvarenština ◊ s-a-nsurat ku o bišćală, kurvešćină kare nare parjake — oženio je jednu kučku, kurveštinu bez premca ◊ o bišćală đi uom, njiś jelj nu šćije ku kîće mujerj a trajit — pokvarenština od čoveka, ni sam ne zna sa koliko je žena živeo ♦ / < višnjalăpolni nagon kučke, teranje, parenje [Por.] ♦ dij. var. višćală (Jasikovo) [GPek]

    bišîkat [akc. bišîkat] (prid.) ● v. bješîkat [Por.] ♦ rum. bășicat

    biś (mn. biśurj) (i. m.) — bič ◊ ljagaj kuraluša đi bjt šî fakuj biś — vezah kaišić za štap, i napravih bič [Crn.] ◊ biś đi kuažă — kožni bič ◊ biś đi fuok — plameni bič (u bajalicama) ♦ var. izbiś  [akc. izbiś] [Por.] ♦ rum. bici ♦ etim. < slov. biči

    biul (mn. biulj) [akc. biul] (i. m.) — 1. bivo, vrsta govečeta (Bos bubalus) ◊ biulu pucîn manînkă, ama je mualje la tras — bivo malo jede, ali je slab za vuču 2. (anat.) (iron.) za nekoga ko ima kratak vrat ◊ arje gît ka biulu — ima vrat kao bivo 3. (fig.) za tvrdoglavost i nepopustljivost ◊ unđe traź ka biulu — gde si zapeo kao bivo [Crn.] ♦ rum. bivol ♦ etim. < slov. byvolŭ

    Slika: 61) Biul - domaći bivo, slika preuzeta sa sajta Centar za očuvanje autohtonih rasa (10. III 2012.)

    bizărj (mn. bizăre) [akc. bizărj] (i. s.) — krpara, prljava krpa ◊ bizărju a fuost o rîză imuasă, atîrnată-n kunj la stalpjaće, ku kare s-a dubarît feruajka đi pi dzalarj, ku kare s-a šćers ualjilji đi śanušă, or alta imală đi pi vasurj — „bizer” je bila jedna prljava i pocepana krpa, okačena o stubac kamina, kojom se skidao kotao sa veriga, kojom se brisao pepeo sa lonaca, i druga prljavština sa sudova [Por.]

    bîăl (bîălă) (mn. bîălj, bîăljе) [akc. bîăl] (prid.) — 1. (color) svetlina boje, valer; svetloplav, svetlosmeđ ◊ vînît bîăl — svetlo plav ◊ galbin bîăl — svetlo žut ♦ sin. alburiu, albaćik, albastru 2. (za čoveka) plav, plavog tena, plave ili bele kose, uopšte: svetle puti; po toj osobini davali su se nadimci koji su često, vremenom, postajali porodična prezimena ◊ Baba Bîăla a fuost vrîžîtuare kunoskută — Baba Bela je bila poznata vračara ◊ Boža Belja a cînut kafană în Arnaglaua — Boža Beli držao je kafanu u Rudnoj Glavi ♦ sin. (pej.) biljeuzbelko, belja 3. var. bala, nadimak Bala, (mn. Baluonji — Balići ), familija u Rudnoj Glavi ◊ Trucă Bala — Petar Balić 4. (augm.) (m. r.) balan, (ž. r.) balană (mn. balanji, baluonji), (antr.) Balan, Balanji, BalanješćiBalan, Balani, Balanešti (Balanovići) 5. (za životinje, ovce i goveda) belog runa, bele njuške, bele kože ♦ var. bîălă, balucă, balušă, balură [Por.] ♦ rum. băl ♦ etim. < slov. bĕlŭ „alb”

    bîcai (juo bîcîj, jel bîcîje) [akc. bîcai] (gl. p. ref.) — 1. mahati ◊ kînjilji bîcîje đin kuadă kînd sî bukură — pas maše repom kad se raduje ◊ bîcîje ku mînjilji amîndoă — maše obema rukama 2. tresti se, drhtati ◊ bîcîje ku kapu, nu-j śuva pi vuoje — trese glavom, nije mu nešto po volji ◊ îj bîcîje mîna — trese mu se ruka [Crn.] ♦ rum. bâţâi

    bîćikuos (bîćikuasă) (mn. bîćikuoš, bîćikuasă) [akc. bîćikuos] (prid.) — krut, drvenast; žiličast; štapičast ◊ śuariku-sta je koźa bîćikuos — ovo sukno je prilično kruto ◊ pîndza tîa je bîćikuasă, šî amunkă sa kuasă kamašă đin ja — tvoje platno je kruto, i teško se od njega može sašiti košulja [Crn.]

    bîjbarak (mn. bîjbaraśe) [akc. bîjbarak] (i. s.) — prsluk, gornju deo odeće bez okovratnika i rukava; jelek ◊ bîjbaraku puartă šî mujerilji, šî uaminji — prsluk nose i žene i muškarci ◊ bîjbaraku măj đies sa faśe đi śuarik, da šî sa împljećiašće đi lină — prsluk se najčešće izrađuje od sukna, ali se i plete od vune ♦ var. bibarak (Tanda) [Por.] ♦ dij. var. bibarak (Krivelj) [Crn.] ♦ rum. baibarac ♦ etim. < ukr. baĩbarak

    Slika: 62) Bîjbarak mujerjesk, kusut đin pljiš njegru. — Ženski prsluk (jelek), šiven od crnog pliša. Crnajka, opština Majdanpek, Srbija. Etnografska zbirka Muzeja u Majdanpeku, ib. E/180

    Bîkă (mn. Bîkuonj) [akc. Bîkă] (i. m.) — (antr.) Bkić, vlaško prezime jedne familije u Rudnoj Glavi ◊ Bîkuonji sînt fir đin vrun Marku Suruonj, alu kare njepuot, śkă, ja dzîs „bîkă” la mumî-sa kînd a fuost mik — Bkići su potomci nekog Marka Suronja, čiji je unuk, priča se, majci tepao "bka" kad je bio mali ◊ jară alcî puvestîăsk kî vrunu đin Bîkuonji aj batrînj a kîpatat aša poljikră kî a zbjerat „brk! brk!” pănă a muls uojlji, da kum a fi fuost adaverje, draku va šći — opet drugi pričaju da je neki od starih Bkića vikao "brk! brk!" dok je muzeo ovce, a kako je stvarno bilo, đavo bi ga znaoBîkuonji — (antr.) Bkići ◊ Janku Bîkă a fuost însurat ku baba Visaljina Bîkuanje, kare a fuost tare vrîžîtuare — Janko Bkić je bio oženjen sa Veselenkom Bkić, koja je bila jaka vračara [Por.] ♦ rum. bîcă

    bîksală (mn. bîksălurj) [akc. bîksală] (i. ž.) — 1. gužva, teskoba ◊ la panađur a fuost marje bîksală — na vašaru je bila velika gužva ◊ bîksală đi nu puoc sî suflji — teskoba da ne možeš da dišeš [Crn.] 2. tiska, stiska ♦ var. bîksîtură (mn. bîksîturj) [akc. bîksîtură] ◊ nu măj ma duk la źuok, mis satul đi bîksîturj — neću više da idem na igranke, sit sam gužvi [Por.] ♦ rum. îmbîcseală

    bîksî (juo bîksîăsk, jel bîksîašće) [akc. bîksî] (gl. p. ref.) — zbijati (se), stiskati (se) ◊ bîksîcî-vă mîj kîta, sî-nkjapje tuoc — zbijte se još malo, da stanu svi [Crn.] ◊ đi śe sa va bîksî atîta, kînd jastă luok đi tuoc — zašto li se toliko zbijaju, kada ima mesto za sve [Por.] ♦ rum. bâcsi ♦ etim. < ? Polj. buks(a), slov. bukva ‹ grč. πυξίς ? mađ. buksi

    bîksît (bîksîtă) (mn. bîksîc, bîksîće) [akc. bîksît] (prid.) — zbijen, nabijen, sabijen, zgusnut, stisnut ◊ fînu nu s-a strîkat, k-a fuost bîksît — seno se nije pokvarilo jer je bilo sabijeno [Crn.] ◊ s-a bîksît în kar, šî luj ja fuost grjeu — stiskali su se u kolima, i njemu je bilo teško ♦ rum. bâcsit

    Bîlaban (mn. Bîlabanj) [akc. Bîlaban] (i. m.) — (antr.) Balaban, vlaško prezime mngobrojne i stare famiije u Rudnoj Glavi, čiji se predak, Balaban alu Adam, doselio iz Bošnjaka u rumunskom Banatu (danas Nova Moldova), u prvoj polovini XVIII veka ◊ đin Bîlaban alu Adam, astîdz în sat sînt Bîlabanji, Popješći, Katuonji, Trifulješći, Bugarješći, Dobricanji, šî alcî — od Balabana Adamovog danas su u selu Balabanovići, Popovići, Katići, Trifunovići, Bugarinovići, Dobricanovići i drugi ◊ a ramas povasta kă poljikra „bîlaban” a kîpatat kă a fuost uom mare, capîn šî nu s-a dat la njima — ostala je priča da je nadimak „balaban” dobio po tome što je bio krupan i jak, i što nije popuštao nikom [Por.] ♦ rum. balaban ♦ etim. < tur. balaban „krupan, nezgrapan čovjek” (Škaljić1979)

    bîlbanji [akc. bîlbanji] (gl.) ● v. balbanji [Por.]

    bîlbîi (juo bîlbîj, jel bîlbîje) [akc. bîlbîi] (gl. n.) — bukteti, plamteti (za vatru) ◊ arđe fuoku šî bîlbîje — vatra gori i bukti ◊ bîlbîje kîmpu, bîlbîje padurja, šî njima n-o sî puată sî stîngă atîta fuok — plamti polje, plamti šuma, i niko neće moći da ugasi toliki požar ♦ var. bîlbai [Crn.] ◊ bîlbîje în tuaće părcîlji — bukti na sve strane [Por.] ♦ up. pîlpîi ♦ rum. bâlbâi

    bîlgui (juo bîlguj, jel bîlguje) [akc. bîlgui] (gl.) — 1. trabunjati, buncati ◊ bîlguje, šî vjađe pră mam-sa konđika — bunca, i vidi majku konđiku (=đavole) ◊ bîlgujašće, nu-l încaljieź njimika — trabunja, ne razumeš ga ništa [Mlava] 2. radovati se ◊ ma bîlgui kă aj venjit — radujem se što si došao (Dupljana) ◊ kopilu să bîlguje kă i điđej un kolak dulče — dete se raduje što sam mu dao sladak kolač (Prahovo) [Kmp.] ♦ rum. bâigui ♦ etim. < mađ. bolyo(n)gni

    bîlguitură [akc. bîlguitură] (i. ž.) ● v. bîlgujală [Mlava]

    bîlgujală (mn. bîlgujalje) [akc. bîlgujală] (i. ž.) — trabunjanje, buncanje ◊ kînd sa-nbată, bîlgujala-l cînje una-ntruuna — kad se napije, trabunjanje ga drži neprekidno ♦ var. bîlguitură [Mlava] ♦ rum. bâiguială

    bîlmažală [akc. bîlmažală] (i. ž.) ● v. balmažală [Por.] ♦ rum. bălmăjală

    bîlś (mn. bîlśurj) [akc. bîlś] (i. m.) — 1. vašar, panađur ◊ bîlśo-sta a fuost slab đi tuot, njigustuorj n-a fuost šî n-am putut să vind vicălu kum am ginđit; nu šću kum o sî vin la banj să plaćesk porjezu — ovaj vašar je bio sasvim slab, trgovaca nije bilo i nisam mogao da prodam tele kako sam mislio; ne znam kako ću doći do para da platim porez 2. (fig.) veći skup ljudi; gužva, gungula ◊ sa luvară la svadă în mižluoku satuluj, da pi lînga ij lumja s-a adunat ka la bîlśi — počeše da se svađaju na sred sela, a oko njih ljudi se skupili kao na vašaru ◊ bîlś đi primovară — prolećni vašar ◊ bîlś đi vară — letnji vašar ◊ bîlś đi tuamnă — jesenji vašar [Por.] ♦ rum. bâlci ♦ etim. < mađ. bolcsu

    bîljega (juo bîljegjеdz, jel bîljegjаdză) [akc. bîljega] (gl.) — balegati a. (fiz.) izbaciti balegu (za stoku) ◊ la are, a mjers dupa kal ku lopata, šî kum kalu înśeapje a bîljega, ij juta sprižuon baljiga ku lopata — na gumnu, išli su za konjem sa lopatom, i čim konj počne balegati, oni brzo prihvate balegu lopatom (v. arje) b. (fig.) baljezgati, pričati gluposti ◊ kopilje, nu-m bîljega la lauază aśi — dete, nemoj mi tu baljezgati gluposti [Por.] ♦ rum. băliga

    bîljegarj (mn. bîljegarje) [akc. bîljegarj] (i. s.) — balegarište, gomila balege ◊ nu bagaj sama, kalkaj într-un bîljegarj, šî tuot ma imaj — nisam pazio, i nagazio sam u neko balegarište, i sav sam se umazao [Por.] ♦ rum. băligar

    bîr (uzv.) — br!, uzvik kojim čobani prizivaju ovce ◊ bîr-brr! na baluca, na! — br-br! dođi, belka, dođi! [Por.] ♦ rum. bîr

    bîrabar [akc. bîrabar] (pril.) — barabar, uporedo, naporedo, zajedno, izjednačeno, na ravnoj nozi ◊ bîrabar una ku alta — izjednačeno, jednako (po raznim osnovama) ◊ a krjeskut bîrabar unu ku altu — odrasli su zajedno ◊ a mjers bîrabar pi drum — išli su putem zajedno, naporedo ◊ nu lukrăm tot una, numa sînćem bîrabar ku plata — ne radimo isto, samo smo jednaki sa platom [Por.] ♦ var. barabar [Crn.] ♦ rum. bărăbar ♦ etim. < srb. < tur. beraber „zajedno, uporedo”, < Pers. ber-ā-ber „prsa u prsa” < ber „prsa” (Škaljić1979)

    bîrbari (juo bîrbarjesk, jel bîrbarjašće) [akc. bîrbari] (gl. p. ref.) — izjednačavati, ravnati, poravnavat i ◊ bîrbarjašće drumu — poravnava put ◊ a venjit rîu, šî apa s-a bîrbarit ku marźina — nadošla je reka, i voda se poravnala sa obalom [Por.] ♦ dij. var. barbari [Crn.] ♦ rum. bărăbari

    bîrbarit (bîrbarită) (mn. bîrbaric, bîrbariće) [akc. bîrbarit] (prid.) — izjednačen, ujednačen, poravnat, izravnat ◊ în tuot fjelju je bîrbarit ku minje — na svaki način je izjednačen sa mnom ◊ a bîrbarit drumu pi kulmje — poravnali su put na kosi [Por.] ♦ dij. var. barbarit [Crn.] ♦ rum. nivelat

    bîrbarjală (mn. bîrbarjaljе) [akc. bîrbarjală] (i. ž.) — izjednačavanje, ujednačavanje, ravnanje, poravnavanje ◊ drumo-sta je pljin đi găurj, ij trîabe o bîrbarjală capînă — ovaj put je pun rupa, treba mu jedno jako poravnavanje [Por.]

    bîrbatuš [akc. bîrbatuš] (i. m.) — mužjak ◊ am duoi golîmbj, un bîrbatuš šî o mujeruškă — imam dva goluba, mužjaka i ženku (Sige) [Hom.] ♦ rum. bărbătuș

    bîrbjaće [akc. bîrbjaće] (i. m.) ● v. bribjaće [Por.]

    bîrbori (juo ma bîrborjesk, jel sî bîrborjašće) [akc. bîrbori] (gl. p. ref.) — mučiti se, boriti se, opirati se ◊ ći vi bîrbori ku nakazurj numa pănă iš ćinîr, kînd înbătrînješć, pjerdz pućarja šî vuoja đ-aša trjabă — boriti se možeš sa nevoljama samo dok si mlad, kad ostariš, gubiš snagu i volju za to ◊ ja prins jarna la munće, šî trîabe sî să bîrborjaskă ku namjec marj đi sî skîape đi rîău — zatekla ih je zima u planini, i treba da se izbore sa velikim smetovima da bi se spasili zla [Crn.] ♦ dij. sin. kinui, nîkažî [Por.]

    bîrborjală (mn. bîrborjelurj) [akc. bîrborjală] (i. ž.) — muka, napor prilikom rešavanja nekog problema ◊ ku grja bîrborjală m-am lasat đi tutun — sa teškom mukom sam se manuo duvana [Crn.] ♦ dij. sin. kin, nakaz [Por.]

    bîrcă (mn. bîrc) [akc. bîrcă] (i. ž.) — pletenica, kika ◊ la fată mikă frumuos ij šîađe ku bîrcă — maloj devojčici lepo stoje kike ♦ sin. kikă [Por.] ♦ dij. sin. bjerkă [Crn.] ♦ dij. sin. berkă (Plavna) [Pad.] ♦ dij. var. birkă (Sige) [Hom.]

    (stih) Fata faśe bîrcă ruată, sî o cuśe lumja tuată. — Devojčica kike spliće, da je ljubi ceo svet. (opis) Dugačke kike su se splitale u punđu, koja je imala oblik točka na vru glave. Ovim sitihovima mladići zu zadirkivali takve devojke. (Kazivač Janko Blagojević, zapis: Durlić, Jasikovo, 2012) [GPek]

    Brcuonji [akc. Brcuonji] (i. m.) — (antr.) Brcani, vlaško prezime porodice u Šarbanovcu, po pretku čiji je nadimak bio Brca ◊ Juon, a lu Trailă Bîrcă fiśuor — Jon, Traila Brcana sin [Crn.] ♦ rum. Bărţan

    bîrdzak (mn. bîrdzaś) [akc. bîrdzak] (i. m.) — (iht.) riblje mladunče, mala ribica ◊ în rîu nuostru puoc sî prindz numa bîrdzaś — u našoj reci možeš da loviš samo riblju mlađ [GPek]

    bîrdzauš (mn. bîrdzaušă) [akc. bîrdzauš] (i. m.) — ubrzanje neke radnje, najčešće u vezi sa vatrom ◊ aprinđe fuoku ku bîrdzaušu — potpaljuje vatru na brzinu [GPek] ♦ var. bîrzauš ◊ acîcje fuoku să fjarbă uala ku bîrzaušu — džara vatru da ubrza kuvanje lonca ♦ / < ? srb. brzo, „na brzaka” [Por.] ♦ etim. < ? srb. brzo

    bîrkai (juo bîrkîj, jel bîrkîje) [akc. bîrkai] (gl.) — (srb.) brkati, čeprkati, preturati, prevrtati ◊ kare tuot îm bîrkîje mije pin trastă? — ko mi to sve brka po torbi ? [Por.] ♦ rum. bârcâi ♦ etim. < srb. brkati

    bîrkajală (mn. bîrkajalje) [akc. bîrkajală] (i. ž.) — brkanje, čeprkanje, pevrtanje po stvarima, preturanje po gomili radi nalaženja nečega ◊ gaćiră bîrkajala pin puod — završili su preturanje po tavanu [Por.] ♦ rum. bârcâială

    Bîrlan (mn. Bîrlanj) [akc. Bîrlan] (i. m.) — (antr.) porodični nadimak u Debelom Lugu i Rudnoj Glavi ◊ Blagoje Bîrlan a venjit źinjirje în kasă đin Dîbiljug în Îrnaglaua — Blagoje Brlan je došao iz Debelog Luga za zeta u kuću u Rudnoj Glavi ◊ Bîrlanj a kîpatat poljikra kă avut uoj mulće, šă mînînd turmilji pin Dîbiljug, a zberat đin tuată gura „brr! brr!”, sî vadă lumja kît sînt ij đi gazdă — Brlani su dobili nadimak jer su imali mnogo ovaca, i terajući krdo kroz Debeli Lug, vikali su „br! br!” iz sveg glasa, da bi ljudi videli kolike su oni gazde [GPek] ♦ rum. Bîrleanu

    Bîrloaga [akc. Bîrloaga] (i. ž.) — (ojk.) Brloga, staro ime vlaškog sela blizu Dunava u Ključu, opština Kladovo, danas MilutinovacBîrloadžan (mn. Bîrloadženj) — Brložani, vlaški naziv za stanovnike sela Brloga ◊ Bîrlodženji nu sînt ungurenj, nu vorbesk ka ši rumânji dji la muntje — Brložani nisu Ungurjani, ne govore kao Vlasi sa planine ◊ a vindut mošija la un Bîrloadžan — prodao je imanje jednom Brložaninu [Kmp.] ♦ rum. Bârloaga

    bîrluog (mn. bîrluaźe, bîrluogurj) [akc. brluog] (i. m.) — 1. brlog, leglo, ležaj za životinje ◊ puorśi adună bîrluog, vinje vramje rîa — svine pripremaju ležaj, ide loše vreme ◊ am dat pistă bîrluog đi vulpije — naišao sam na lisičji brlog 2. nered, prljavština ◊ kasa tuată lji-n bîrluog — cela kuća im je u neredu ◊ nu puoc sî ći baź đi brluog — ne može se ući od prljavštine [Crn.] ♦ rum. bârlog

    bîrnarjacă (mn. bîrnarjacurj) [akc. bîrnarjacă] (i. ž.) — brvnara, stambeni ili ekonomski objekat, izgrađen od tesanih drvenih greda ◊ kasă bîrnarjacă ku ćindă — kuća brvnara sa tremom ◊ brnarjacă ku podrum — brvnara sa podrumom [Crn.] ◊ într-o vrjame aj nuoštri a trajit în borđije, pi urmă a-nśeput să fakă kîć-o bîrnarjacă, đi trij-patru dîržalje în lung šî-n lat — naši stari su prvo živeli u zemunicama, a kasnije su počelu da prave po neku brvnaru, od po tri-četiri držalje u dužini i širini ◊ bîrnarjacă s-a kjemat šî koljiba fakută đi bîrnje, da šî aja kare a fuost înpljećită ku nujalje, šî ljipită ku morśilă — brvnarom se zvala i koliba napravljena od brvana, a i ona koja je bila ispletena od pruća, i oblepljena blatom (Gornjane) ♦ sin. koljibă ♦ up. kasă [Por.] ♦ rum. bârnăreaţă

    Slika: 63)

    bîrnaš (mn. bîrnašă) [akc. bîrnaš] (i. s.) — gajtan ◊ bîrnaš je frîmbje inpljećită dă ljegat śuariśi — brnaš je pleteni gajtan za vezivanje čakšira [Hom.] ◊ bîrnašu je o împljećitură đi acă, supcîrje šî lungă, ku kare s-a fakut rîurj pi la cualje omenjiešć šî mujerješć — brnaš je uska i duga pletenica od konca, kojom su se pravile šare na muškoj i ženskoj odeći [Por.] ♦ rum. bârnaș

    bîrnă (mn. bîrnje) [akc. bîrnă] (i. ž.) — greda, brvno, stablo istesano prema određenim merama, koje se koristi za podizanje građevinskih objekata ◊ śopljij o bîrnă đi punće — istesao sam jednu gredu za ćupriju ♦ sin. grindă [Crn.] ◊ kasă đi bîrnje, bîrnarjacă — kuća od brvana, brvnara [Por.] ♦ rum. bârnă ♦ etim. < slov. bruvino

    Bîrnjica [akc. Bîrnjica] (i. ž.) — (ojk.) Brnjica, selo na obali Dunava u opštini Golubac ◊ Bîrnjica je sat rumînjesk, a fuost la marźina Dunări, da kînd a zătonjit Dunărja, s-a mutat pră valja rîuluj kare-l kjamă jară Bîrnjica. — Brnjica je vlaško selo, bilo je na obali Dunava, ali kada je Dunav pregrađen, preselilo se u dolinu reke koja se isto zove Brnjica. [Bran.]

    Slika: 64) Brnjica iz ptičje perspektive. Preuzeti sa sajta http://maps.google.com/ (25. III 2012)

    Bîrnjidău [akc. Bîrnjidău] (i. m.) — (top.) Barnideo, kosa u Tandi, na zapadnoj strani Deli Jovana ♦ var. Bărnjidău ◊ juo sînt Bîrnjiđan, trajesk la Bîrnjidău — ja sam Barnidelac, živim na Barnom delu ◊ a kolo nu je njimik, tuot barnă — tamo nema ničeg, svuda pustoš [Por.]

    bîršag (mn. bîršaźe) [akc. bîršag] (i. s.) — britva, nožić na sklapanje ◊ bîrśagu je kucît kare are plasîalje, šî sa înkjaje — britva je nož koji ima korice, i koji se sklapa ♦ var. brîśag [Por.] ♦ dij. sin. briptă [Hom.] ♦ rum. briceag ♦ etim. < tur. biçak

    bîsamak (mn. bîsamaśе) [akc. bîsamak] (i. s.) — stepenica na stepeništu; stepenište ◊ bîsamaśe đi pjatră — kameno stepenište ◊ a kadzut đi pi bîsamaku al đi sus, š-a frînt kraśi — pao sa gornjeg stepenika, i polomio noge ♦ var. skară, trjaptă [Por.] ♦ rum. basamac ♦ etim. < tur. basamak

    Slika: 65) Kasa ku bîsamaśe đi pjatră. — Kuća sa kamenim stepeništem. Slika preuzeta sa sajta Panoramio (6. I 2013). Photo by Сувајац

    bîsîjuok (mn. bîsîjuaśe) [akc. bîsîjuok] (i. m.) — (bot.) bosiljak (Ocimum basilicum) ◊ muma kuljaźe bîsîjuok — majka bere bosiljak [Hom.] ♦ dij. var. busujuok [Crn.][Por.] ♦ rum. busuioc ♦ etim. < bug. bosilek, srb. bosiljak, grč. βασιλιϰόν

    (izr.) Un fir dă bîsîjuok pră masă, šî tuată kasa miruasă. — Jedan struk bosiljka na stolu, i cela kuća zamiriše. (Sige, zapis: D. Ilić) [Hom.]

    bîskîkara (juo bîskîkarjedz, jel bîskîkarjаšće) [akc. bîskîkara] (gl. p. ref.) — raskrečiti, razdvojiti, razmaknuti (obično za noge) ◊ fată, nu ći bîskîkara aša pănă šîădz, kî je rušînje — devojko, nemoj se tako raskrečiti dok sediš, jer je sramota [Por.] ♦ rum. băscăcăra

    bîskîkarat (bîskîkarată) (mn. bîskîkarac, bîskîkaraće) [akc. bîskîkarat] (prid.) — raskrečen, raširenih nogu, koji sedi ili hoda raskrečenih nogu ◊ ăl vadzuj, stă kolo bîskîkarat dupa gard, šî varsă, kî jară s-a-mbatat — video sam ga, stoji tamo raskrečen iza ograde, i povraća, jer se opet napio ♦ var. krakanat [Por.] ♦ rum. băscăcărat

    bîšnjală (mn. bîšnjalje, bîšnjelurj) [akc. bîšnjală] (i. ž.) — šikljanje, kuljanje, naglo i iznenadno izbijanje veće količine nečega ◊ abja am oprit bîšnjala api la un izvuor đin đal đi koljibă — jedva sam zaustavio kuljanje vode iz jednog izvora iznad kuće [Por.] ♦ rum. bușeală

    bîšnji (juo bîšnjesk, jel bîšnjiašće) [akc. bîšnji] (gl.) — šiknuti, kuljnuti, izbiti, izleteti, izaći odnekud naglo i neočekivano ◊ kînd vadzură kă apă puaće bîšnji, fuźiră în tuaće părcîlji, să nu sa uđe — kad su videli da voda može šiknuti, pobegoše na sve strane, da se ne ukvase [Por.] ♦ rum. bușni

    bît (mn. bîće) (i. m.) — štap, prut; šiba ◊ gasîj un bît đi kuorn đi radzîmat — našao sam jedan drenov štap za poštapanje [Crn.] ◊ bît đi kuorn — drenov šrap ◊ bît đi alun — leskov štap ◊ bît đi pomană — obredni štap, koji se na daćama namenjuje pokojniku ◊ bît înkunđijat — obredni štap, išaran kondeljom ◊ bît đi kuastă — (anat.) rebro; kost [Por.] ♦ rum. băţ

    Slika: 66) Bît đi pomană, înkunđijat, Isîkuva.Štap za daću, selo Jasikovo, (Majdanpek), ukrašen tehnikom konđijanja (v. konđej). Snimio: Durlić, 2007. Preuzeto iz knjige: Паун Ес Дурлић, Свети језик влашког хлеба, сликовница са речником у 40 слика, Београд 2010, стр. 25

    bîtatură (mn. bîtaturj) [akc. bîtatură] (i. ž.) — 1. naboj, nabijena ili utabana zemlja ◊ vaka ljegată a fakut o bîtatură prîngă ja — vezana krava napravila je naboj oko sebe [Hom.] 2. dvorište ♦ dij. var. bătătură (mn. bătaturj) [akc. bătătură] — dvorište ◊ kopiji să žoakă afară pe bătătură — deca se igraju napolju po dvorištu ♦ sin. obor, prăvăljie [Kmp.] ♦ rum. bătătură ♦ etim. < lat. battitura

    bîtrînjacă [akc. bîtrînjacă] (i. ž.) — 1. (za čoveka) starost ◊ l-ažuns bîtrînjaca — stigla ga je starost 2. (za vreme) starina, drevnost, davno prošlo vreme ◊ kînćiśe đi bîtrînjacă — starinske pesme, tzv. izvorne ◊ ađet đi bîtrînjacă — stari (nski) običaj ◊ uom đi bîtrînjacă — starinski čovek, čovek sa starim, prevaziđenim shvatanjima ♦ var. bătrînjacă ♦ supr. ćinjerjacămladost [Por.] ♦ rum. bătrîneţe

    (stih)
    Frundză vjarđe, jarbă krjăcă,
    Mult je rău la bătrînjacă,
    Mustaśuară s-a lunźit,
    Ljica albă s-a zbîrśit,
    Đincî-n gură s-a rarit,
    Păru-n kap a-nkîruncît.

    (Kaz. Žarko Trailović, zapis: Durlić, Rudna Glava 1978) [Por.]

    bîtrînji (juo bîtrînjiesk, jel bîtrînjiašće) [akc. bîtrînji] (gl. nesvrš.) — (ret.) stariti ◊ mujerilji la sat bîtrînjiesk măj juta đi kît uaminji — žene na selu brže stare od muškaraca ◊ cînće najkucă, nu bîtrînji — drž’ se, draganče, nemoj stariti ♦ var. bătrînji ♦ up. înbîtrînji, îmbîtrînji [Por.] ♦ rum. bătrîni

    bîz! (uzv.) — (onom.) bzz!, onomatopeja zujanja ◊ albina „bîz” kolja, „bîz” kolja, zbuară đi la fluarje la fluarje — pčela „bz” ovamo, „bz” onamo, leti od cveta do cveta ♦ sin. zbîrn [Por.] ♦ rum. bâz

    bîzai (juo bîzîj, jel bîzîje) [akc. bîzai] (gl.) — (onom.) 1. zujati ◊ bîzîje bîza, albina, gargaunjilji, muska šî cîncarju — zuji muva, pčela, stršljen i komarac 2. (fig.) gluvarаti, gubiti vreme, besplosličiti ◊ n-are alt lukru, numa bîzîje pin sat — nema druga posla, nego zuji (gluvara) po selu ♦ (augm.) bîzuanje [Crn.] ◊ kopilje, nu-m bîzîi pj-aśija, ka muska — dete, nemoj mi tu zujati kao muva [Por.] ♦ rum. bâzâi

    bîzajkă (mn. bîzăjś) [akc. bîzajkă] (i. ž.) — (ent.) zunzara, insekt koji leti i zuji ◊ tună pi ferjastă o bîzajkă, o guangă vjarđe, šî mi sa spumîntară kopiji, a ginđit kî je vrun strîguonj — ulete kroz prozor neka zunzara, neka zelena buba, i uplašiše mi se deca, mislila su da je neki vampir [Por.]

    bîză (mn. bîză) [akc. bîză] (i. ž.) — 1. (ent.) muva, mušica ◊ bîză kajaskă — konjska muva ◊ bîză akră — vinska mušica 2. „bîză” — „zuce”, dečja igra [Crn.] 3. buba, insekt ♦ / < bîz! — (onom.) zujanje ♦ dij. sin. muskă, guangă 4. (muz.) dečji muzički instrument ◊ bîză am fakut đin cauă đi spin alb, š-am suflat în ja pănă am pazît vićilji — „bizu” smo pravili od cevčice belog trna, i duvali smo u nju dok smo čuvali stoku (Blizna) [Por.] ♦ rum. bâză

    (izr.) Nu faśe tuată bîza mnjarje. — Ne pravi med svaka buba. (Poslovica iz Osnića, zapis F. Paunjelović) [Crn.]

    bîzdîk (mn. bîzdîśe, bîzdîkurj) [akc. bîzdîk] (i. s.) — 1. ukrućenost, krutost; ukrućeno stajanje; ukrućeno kretanje; landaranje ◊ a rîđikat źejśtu bîzdîk, šî numa ma bruśašće în uokj ku jel — ukrutio prst, i samo mi ga gura u oko 2. (fig.) penis, naročito dečji ◊ ij s-a skulat bîzdîku — ukrutio mu se kurčić 3. (psih.) ljut, naoštren, napet, naduren ◊ s-a mînjijat, šî stîă bîzdîk în kuot — naljutio se, i sav ukrućen stoji u ćošku ♦ (augm.) bîzdîkan [Por.] ♦ rum. bâzdâc

    bîzdîkai (juo bîzdîkîj, jel bîzdîkîjе) [akc. bîzdîkai] (gl. p. ref.) — ukrutiti se, klatiti se, naduriti se, mlatiti, landarati ◊ am un kacăl, šî kînd ma vjađe, înśape a bîzdîkai đin kuadă, đi mi sa-mpare k-o să-j piśe — imam jedno kučence, kad me vidi, počne toliko mlatiti repom da mi se čini da će mu otpasti [Por.]

    bîzgoja (juo ma bîzguoj, jel sa bîzguaje) [akc. bîzgoja] (gl. p. ref.) — 1. keziti se, kreveljiti se ◊ nu ći bîzgoja, kopilje, kă je urît — nemoj se kreveljiti, dete, jer je ružno 2. (fig.) mazno govoriti, izvoljevati; zanovetati, zakerati, prenemagati se ◊ s-a saturat binje đi bobuancă, šî đ-aja akuma sa bîzguaje kă nu-j plaśe dzama — dobro se najeo bombona, i zato se sada prenemaže da mu čorba nije ukusna ♦ sin. zgîja [Por.] ♦ rum. bîzgoia

    bîzgojală (mn. bîzgojalje, bîzgojelurj) [akc. bîzgojală] (i. ž.) — kreveljenje, bečenje, krivljenje pri govoru, prenemaganje ◊ am šćut juo kă o sî-c jasă pi nas atîta bîzgojală — znao sam ja da će ti izaći na nos toliko kreveljenje ♦ sin. zgîjală, zgajală [Por.]

    bîzgojat (bîzgojată) (mn. bîzgojac, bîzgojaće) [akc. bîzgojat] (prid.) — 1. iskežen, izbečen; za govor ili ponašanje propraćeno grimasama ◊ kînd aj šći kît iš đi urît, aša bîzgojat la ogljindă, tu ć-aj lasa đi komjendz — kada bi znao koliko si ružan, tako izbečen pred ogledalom, ti bi se manuo komedija 2. (fig.) koji se prenemaže, koji se razmaženo ponaša ◊ a krjeskut în kasă domnjaskă, š-akuma puaće sî sa bîzguaje kît vrja — odrasla je u gospodskoj kući, i sada može da se prenemaže koliko hoće ♦ sin. zgîit, zgait [Por.] ♦ rum. bâzgoiat

    bîzîjtură (mn. bîzîjturj) [akc. bîzîjtură] (i. ž.) — trač, glasina, ogovaranje ◊ nu askulta la bîzîjtur-lji a ij, kă ja nu lukră alta njimika, numa mjarźe đi la ušă la ušă, šî latră uaminji — ne slušaj njene tračeve, jer ona ne radi ništa drugo, nego ide od vrata do vrata i ogovara ljude [Por.]

    bîznă (mn. bîznjе) [akc. bîznă] (i. ž.) — pomrčina, mrkli mrak ◊ njagura bîznă, nu sa vjađe njimika înainća uokjuluj — mrkli mrak, ne vidi se ništa pred okom [Por.] ♦ rum. beznă ♦ etim. < slov. bezduna

    bîzonjală (mn. bîzonjaljе) [akc. bîzonjală] (i. ž.) (onom.) — 1. zujanje ◊ s-a spumîntat đi bîzonjala lu gîrgaunj — uplašio se od zujanja stršljena ◊ s-auđe bîzonjala karăbilor — čuje se zujanje gajdi 2. (fig.) nepovezan ili nerazgovetan govor, brbljanje, brbljarija ◊ kopilje, đestul ku bîzonjală, vorbja încaljes, or taś — dete, dosta s brbljanjem, ili govori razumno, ili ćuti [Por.] ♦ rum. bâzâială

    bja (juo bjeu, jel bja) [akc. bja] (gl.) — 1. piti ◊ bja apă — pije vodu ◊ bja đi sîaće — pije zbog žeđi ◊ bja kî-j plaśe — pije jer voli ◊ bja đi nakaz — pije od muke ◊ bja pistă masură — pije preko mere ◊ bja đi uskă (paru) — pije pa suši (čašu) [Crn.] ◊ nu bja rakije kum sa bja, numa înduapă — ne pije rakiju kako se pije, nego je halapljivo guta ◊ venjasă pi la nuoj žîndari, šî mînkasîm binje, šî bjasîm tuota nuapća — dolazahu kod nas žandari, i jeđasmo dobro, i pismo po celu noć 2. pušiti ◊ bja tutun — puši duvan [Por.] ♦ rum. bea ♦ etim. < lat. bibere

    (zdrav.)
    Bja ku sanataće! — Pij u zdravlju!
    Bja ku Dumnjidzîău! — Pij s Gospodom Bogom!
    Bja în paśe! — Pij s mirom!
    Bja ku binje! — Pij u dobru!
    (Zdravice, Osnić, zapis F. Paunjelović) [Crn.]

    bjajkă (mn. bjejś) [akc. bjajkă] (i. ž.) — kuna zlatica (Martes foina) ◊ bjajka a mînkat puji — kuna je pojela piliće [Hom.] ♦ dij. sin. žđer [Por.] ♦ dij. var. bejkăkuna zlatica (Martes martes) ♦ up. žđiorkuna belica (Martes foina) (s. Plavna) [Pad.] ♦ rum. beică ♦ etim. < mađ. béka-só

    Slika: 67) Kuna, slika preuzeta sa sajta Zanimljivo (30. III 2012.)

    bjare (mn. bjerj) [akc. bjare] (i. m.) — piće, prvenstveno alkoholno ◊ asta je prja multă bjare đi nuoj duoj — ovo je previše pića za nas dvojicu ◊ bjare dulśe — slatko piće ◊ la prins bjarja — uhvatilo ga piće, opio se ◊ grjeu je la bjare — teško podnosi piće, postaje „težak” kad se opije ◊ dăj pi la minje la o bjare — navrati kod mene na po piće ◊ am adunat prunje, kuok kazanu šă fak rakiu să am bjare đi praznjik — skupio sam šljive, ložim kazan da ispečem rakiju, da imam piće za slavu ♦ up. bautură [Por.] ♦ rum. bere ♦ etim. < nem. Bier

    bjecîje (mn. bjecîj) [akc. bjecîje] (i. ž.) — pijanstvo, alkoholizam ◊ bjecîja je grja buală — pijanstvo je teška bolest ◊ s-a dat la bjecîje — odao se piću [Por.] ♦ rum. beţie

    bjek (mn. bjekurj) [akc. bjek] (i. s.) — brener ◊ mi s-a astupat bjeku la lampă đi kîrabit — začepio mi se brener na karabitnoj lampi (Tanda) ♦ sin. brener (Rudna Glava) ♦ sin. bren (Crnajka) [Por.] ♦ rum. bec ♦ etim. < Fran. bec

    Slika: 68) Lampă đi kîrabit ku bjek. — Karabitna lampa sa brenerom. Muzej u Majdanpeku, etnografska zbirka, ib. E/103. Foto: Miroslav Balabanović

    bjerkă (mn. bjerś) [akc. bjerkă] (i. ž.) — pletenica, kika ◊ a-npljećit pîăru în bjerkă — isplela je kosu u pletenicu ◊ înpljećašće-m pîăru ku duauă bjerś — ispleti mi kosu u dve pletenice [Crn.] ♦ dij. var. berkă ◊ fata are berkă lungă — devojka ima dugu kiku (Plavna) [Pad.] ♦ dij. var. bîrcă [Por.] ♦ rum. bercă ♦ etim. < nem. brecha

    bjestrîga [akc. bjestrîga] (pril.) — (srb.) bestraga ◊ s-a dus bjestrîga, i-s-a pjerdut đin urmă — otišao je bestraga, izgubio mu se trag ◊ unđe sa fi dus, bjestrîga, đi nu je tuta dzîua? — gde li je, bestraga, otišao, te ga nema celog dana? ◊ śe lukru je aăla, bjestrîga? — kakav je to, bestraga, posao? [Por.] ♦ etim. < srb. bestraga

    (klet.) Duće bjestrîga! — Idi bestraga! (=Gubi mi se s očiju, nestani) ◊ Duće drakuluj, bjestrîga! — Idi bestraga, dođavola! ◊ Duće bjestrîga, numilji s-ăc vină, tu să număj vinj! — Idi bestraga, ime da ti dođe, ti nikad da ne dođeš. (Zapis: Durlić) [Por.]

    bješî (juo bjes, jel bjasă) [akc. bješî] (gl.) — prditi, puvati, ispuštati gasove ◊ jel bjasă, nuoj bješîm, šî sa umplu kasa đi putuare — on prdi, mi prdimo, i napuni se kuća smrada [Por.] ♦ rum. băși ♦ etim. < lat. vĭssῑre

    (psov.) O beš! — Prdneš (na nje)ga! (=prdneš mi na onu stvar, u toku analnog polnog akta) (baj.) Kînd la kopil tună prašu-n uokj, ij s-a đeskînta aša:

    Puorku bjasă, prašu jasă
    Pi-ntrauša njikuljasă.
    Đi la sînta Majka Marije
    Ljak la uokj să-j fije.
    Puorku a bješîit,
    Prašu a ješît.

    Kada detetu upadne trun u oko, baje mu se ovako:

    Svinja prdi, trun izlazi
    U dvorište nečišćeno.
    Sveta Majka Marija

    Oko da mu izleči.

    Svinja je prdnula,

    Trun je izašao.


    (Zapis: Durlić, Rudna Glava) [Por.]

    bješîka (juo ma bješîkîj, jel sa bješîkîjе) [akc. bješîka] (gl. p. ref.) — mehurati se, oplikaviti, dobijati mehure ili plikove ◊ ma baća, ma baća, pănă nu mi sa bješîka tuata pjalja pi šîalje — tukao bi me, tukao, dok mi sva koža na leđima ne bi oplikavila ♦ var. bešîka [Por.] ♦ rum. bășica

    bješîkat (bješîkată) (mn. bješîkac, bješîkaće) [akc. bješîkat] (prid.) — mehurav, pun plikova ◊ palmilji mi sînt bješîkaće đi la sapat, nu puot înga sî ma duk la kosît — dlanovi su mi plikavi od kopanja, ne mogu još uvek da idem na kosidbu ♦ var. bešîkat, bišîkat [Por.] ♦ rum. bășicat

    bješîkă (mn. bješîś) [akc. bješîkă] (i. ž.) — 1. (anat.) mokraćni mehur ◊ avut pjatră-n bješîkă — imao je kamen u bešici ◊ bješîkă đi puork uskată a fuost luoptă ku kare s-a źukat kopiji vrodată — sasušena svinjska bešika bila je lopta kojom su se deca nekada igrala 2. mehur, plik; žulj ◊ ma batut papuku, šî mi s-a fakut bješîś pi talpă — žuljala me je cipela, i napravili su mi se plikovi na tabanu ♦ (demin.) bješîkucă, bišîkucă ♦ (augm.) bješîkuonj, bišîkuonj [Por.] ♦ rum. bășică ♦ etim. < lat. *bessica(=vessica)

    Slika: 69) Palma pljină đi bješîś. — Dlan pun plikova. Slika preuzeta sa sajta Trombon (7. II 2013)

    bješînă (mn. bješînj) [akc. bješînă] (i. s.) — prdež; gasovi ◊ ja skapat o bješînă — ispustio je prdež ◊ bješînă puće — prdež smrdi ◊ bješînă puorkuluj — svinjski prdež, (fig.) poslednji prdež [Por.] ♦ rum. beșină ♦ etim. < lat. vĩssīna

    bjet (bjată) (mn. bjecî, bjaće) [akc. bjet] (prid.) — jadan, bedan, nesrećan ◊ bjetu uom, a murit fîră lomanarje — jadan čovek, umro je bez sveće ◊ la bjecî uaminj lupi a mînkat trij uoj — jadnim ljudima vukovi su pojeli tri ovce [Crn.] ♦ rum. biet ♦ etim. < slov. bĕdinu

    blagă (mn. blîăź) [akc. blagă] (i. ž.) — blago, bogatstvo, imućnost ◊ vićilji sînt mare blagă đi saćienj — stoka je veliko blago za seljaka [Por.] ♦ rum. blagă ♦ etim. < srb. blago

    blagu [akc. blagu] (uzv.) — blago (meni, tebi, njemu), uzvik za izražavanje zadovoljstva, radosti, sreće ◊ blagu đi ćinje, ku atîca kopij — blago tebi, sa toliko dece [Por.] ♦ rum. blagă

    (izr.) Blagu šî feriku đi (minje, ćinje, nuoj ...). — Blago i sreća (meni, tebi, nama ...) (Zapis. Durlić, Rudna Glava) [Por.]

    Blagujuonji [akc. Blagujuonji] [akc. Blagujuonji] (i. m.) — (antr.) Blagojevi, vlaško prezime familije u Lubnici, dobijeno po pretku koji se zvao Blagoje ◊ Vanucă, Zdrauku šî Milan a fuost kopiji lu Blagu, šî đi aja îj kjamă Blagujuonji — Vanuca, Zdravko i Milan su bili Blagojevi sinovi, pa ih zato zovu Blagojevi [Crn.] ♦ dij. var. Blagojuonji, Blîgojuonji, posrb. Blagojević, fam. u Rudnoj Glavi ♦ / Blagoje, var. Blagu, (demin.) Blagucu < bug. (l.i.) Blagoj (Iordan1983) [Por.] ♦ rum. Blagoi ♦ etim. < bug. Blagoj

    blanat (blanată) (blanac, blanaće) [akc. blanat] (prid.) — ravan (kao daska), poravnat tesanjem, struganjem; pljosnat; daskast [Crn.] ♦ sin. njiaćid [Por.] up. înblanat [Por.] ♦ rum. blănit

    blană (mn. blănj) [akc. blană] (i. ž.) — daska ◊ blănj dă gorun — hrastove daske [Hom.] ◊ njaćid ka blana — ravan kao daska ◊ s-a dus la firizană să taje la blănj — otišli su na strugaru da režu daske ◊ śopljašće blana ku sakurja — teše dasku sekirom [Por.] ♦ rum. blană ♦ etim. < bug. blana

    blanjiu (blanjije) (mn. blanjij, blaniće) [akc. blanjiu] (prid.) — daskast, spljošten; ravan kao daska ◊ fakut blanjiu, fara njiś un nuod — napravljen je daskasto, bez ijednog čvora ◊ s-a-nbatat, dzaśe blanjiuluj — napio se, leži kao daska ◊ pus blanjiuluj — položen pljoštimice, sa širom stranom ka osloncu (Tanda) [Por.]

    blastîma (juo blastîm, jel blastîmă) [akc. blastîma] (gl. p. ref.) — 1. proklinjati, kleti; bacati kletvu, huliti; psovati ◊ blastîmă pi Dumnjedzîu kî j-a dat suđină urîtă — kune Boga što mu je predodredio zlu sudbinu ◊ nu blîstama pi njimă, kă nu sa šćije kare je đivină, kare nu — ne kuni nikog, jer se ne zna ko je kriv, a ko nije 2. zaklinjati se, zaricati se ◊ sa blastîmă să nu măj spună la njima njimika — zaklinje se da više nikome neće reći ništa [Por.] ♦ rum. blestema ♦ etim. < lat. pop. blastimare (= blasphemare)

    blažîn (blažînă) (mn. blažînj, blažînje) [akc. blažîn] (prid.) — blažen, blag, nežan ◊ blažînă ka fluarja — nežna kao cvet ◊ fata je blažînă la katatură, šî narau blažîn arje — devojka ima nežan pogled, i blagu narav ima ♦ (pril.) nežno ◊ sî ujtă blažîn kîtră minje — gleda nažno prema meni [Crn.] ◊ ano-sta am fakut rakije blažînă, njiś prja tarje, njiś prja mualje — ove godine sam ispekao blagu rakiju, nit prejaku, nit preslabu [Por.] ♦ rum. blajin ♦ etim. < slov. blažĕnu

    (izr.) Cukîmă blažîn pînă nu ljašîn. — Nežno me ljubi dok svest ne izgubim. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

    blăstăm (mn. blăstămjе) [akc. blăstăm] (i. s.) — kletva, prokletstvo ◊ o fi kăzut njiskaj blăstămje pe ja — možda su neke kletve pale na nju [Kmp.] ♦ dij. var. blastăm [Por.] ♦ rum. blestem ♦ etim. < lat. *blastemare (< blasphemare)

    blîgoslovi (juo blîgoslovjesk, jel blîgoslovjašće) [akc. blîgoslovi] (gl. p.) — blagosloviti, dati blagoslov 1. dati dozvolu za izvršenje neke radnje ◊ ma blîgoslovi sî pljek la drum — blagoslovio me je da krenem na put 2. zahvaliti se za neko delo; pohvaliti nekoga za nešto ◊ ma blîgoslovi boznakît pintru lukru śe l-am gaćit aša juta — blagosiljao me je bogzna koliko, zbog posla koji sam svršio tako brzo [Por.] ♦ rum. blagoslovi ♦ etim. < slov. blagosloviti.

    blîgoslovit (blîgoslovită) (mn. blîgoslovic, blîgosloviće) [akc. blîgoslovit] (prid.) — blagosloven, koji je primio blagoslov ◊ sî fije ljaku blîgoslovit, đi la minje, šî đi la Majka Prjastîśe — da bude lek blagosloven, od mene, i od Majke Prečiste (u basmi) [Por.] ♦ rum. blagoslovit

    Blîgovešćana [akc. Blîgovešćana] (i. ž.) — (kal.) Blagovesti, nepokretan praznik u narodnom kalendaru koji pada uvek 7. aprila ◊ pi kîljindarju popjesk, în dzîua-ja Majka Duomnuluj audzît kî je-nkarkată — prema popovskom kalendaru, tog dana je Božja Mati doznala da je trudna ♦ var. Blogovešćana [Por.] ♦ rum. Blagoveștenie ♦ etim. < slov. blogovĕštenije

    (psov.) Pi Sîmc să-j fută-n strîmc, da la Blogovešćana cukăj urma šî pomana. — Mladence jebi u dupence, a Blagovestima ljubi trag i pomen. (Na Mladence još je zima, a na Blagovesti stupa proleće. Stočarska psovka. Zapis: Durlić, čuo u Rudnoj Glavi u detinjstvu, druga pol. XX veka) [Por.]

    blînd (blîndă) (mn. blîndz, blînđe) [akc. blînd] (prid.) — 1. (za životinje) pitom, krotak, umiljat, koji dopišta da se miluje, i da se hrani iz ruke ◊ purśelu al blînd điluok sî kulkă, kum punj mîna pi jel — umiljato prase odmah legne, čim staviš ruku na njega 2. (za čoveka) miran, staložen, blage naravi ◊ kopilu je blînd, kî j-am aratat žuarda — dete je mirno, jer sam mu pokazao prut ♦ var. mn. blînz, blînž (Valakonje, Savinac, Lubnica, Šarbanovac, Zlot) ♦ supr. sparijuos [Crn.] ♦ dij. var. supr. sîrbaćik ♦ (demin.) blînduc (blînducă), ♦ var. (ž. r.) blîndušîkă ◊ pujkică blîndušîkă — umiljato pilence [Por.] ♦ rum. blând ♦ etim. < lat. blandus

    blîndă (mn. blînđe) [akc. blîndă] (i. ž.) — (med.) alergijska pojava na koži, koprivnjača (Urticaria) ◊ mja ješît blînđe pi pjalje, parkje am trjekut pin urdzîś — izbila mi je koprovnjača na koži, kao da sam prošao kroz koprive [Por.] ♦ rum. blândă

    blîndzîje (mn. blîndzîj) [akc. blîndzîje] (i. ž.) — 1. (za životinje) pitomost, krotkost, umiljatost ◊ kînjilji arată blîndzîja, kînd baće đin kuadă — pas pokazuje umiljatost, kada maše repom 2. (za čoveka) izrazita mirnoća, staloženost, blagost ◊ multă blîndzîje a fuost în vuorba muošuluj mjeu — mnogo je blagosti bilo u govoru moga dede ♦ var. blîndzîmje [Crn.] ♦ dij. var. blînđacă [Por.] ♦ rum. blândeţă

    blînđacă (mn. blînđecurj) [akc. blînđacă] (i. ž.) — (psih.) (ret.) milina; blaženstvo; srsi ◊ askultaj kînćiku, šî ma prinsă o blînđacă — slušao sam pesmu, i obuze me neka milina ◊ kînd guod ma ujt vara đi pi śuaka-mja kum zavrnje suarilji, întuotđeuna trjaśe pin minje o blînđacă kaldă — kad god leti sa svoga brda gledam kako zalazi sunce, uvek me probije neka topla milina [Por.] ♦ dij. var. blîndzîje [Crn.] ♦ dij. var. blîndjacă [Kmp.] ♦ rum. blândeţă

    blîstamat (blîstamată) (mn. blîstamac, blîstamaće) [akc. blîstamat] (prid.) — 1. proklet, uklet, čovek na koga je bačena kletva ◊ a fakut rîalje, šî lumja l-a blîstamat — činio je zla, i ljudi su ga prokleli 2. usudom (ili od neke više sile) predodređena tragična sudbina, ili neki tragičan događaj u ljudskom životu ◊ aša je blîstamat đi la Dumnjedzîu — tako je suđeno od Boga [Por.] ♦ rum. blestemat

    blîstamatură (mn. blîstamaturj) [akc. blîstamatură] (i. ž.) — a. proklinjanje, čin izricanja kletve ◊ s-a dus la vro babă să-j fakă blîstamatură pintru furaluk — otišao je kod neke vračare da mu načini prokletstvo protiv krađe b. prokletstvo kao rezultat čina proklinjanja ◊ uom pîkatuos, mulće blîstamaturj sînt pi kapu luj — grešan čovek, mnogo je kletvi na njegovoj glavi [Por.] ♦ rum. blestemătură

    blontirit (blontirită) (mn. blontiric, blontiriće) [akc. blontirit] (prid.) — (med.) gangrenozan, koji je oboleo od gangrene, bronta ◊ muošu a norodzît: lukră, da piśuoru ij blontirit — čiča je poludeo: radi, a noga mu je gangrenozna [Crn.] ◊ mama a ramas škjuapă, kă avut un piśuor blontirit, da nu s-a dus la duoktur la vrjame — baba je ostala ćopava, jer je imala gangrenoznu nogu, a nije otišla lekaru na vreme (Tanda)

    bluont (mn. bluonturj) [akc. bluont] (i. s.) — (med.) gangrena, bront ◊ s-a bulnavit đe bluont — oboleo od gangrene [Por.] ◊ bluontu je buala kînd îc putradzîašće karnja — gangrena je bolest kada ti truli meso (Krivelj) [Crn.]

    bluož (mn. bluožurj) [akc. bluož] (i. s.) — (med.) osip, koprivnjača (Urticaria) ◊ bluož je buala pjelji, în fjelj đi bube roškaćiśe miś, ku mînkarime — osip je kožna bolest, u vidu malih crvenkastih plikova, sa svrabom ◊ tuot je, saraku, pljin đi bluož — sav je, siroma, pun osipa ♦ sin. pîrpur [Por.] ♦ etim. < ? srb. obložen

    bljau1 (mn. bljejś) [akc. bljau] (i. s.) — (tehn.) levča, kriva ugnuta poluga sa osloncem na osovini sa spoljne strane kolskog sanduka (РечникМС3) (Leskovo) ♦ var. bljaukă ◊ bljauka ljagă karu đi la osîje pănă la stupăc la kotur, încîpenjašće karu kînd duś vrun tovar mare šî grjeu — levča spaja osovinu kola i stubac na sanduku, ojačava kola kada se prevozi velik i težak teret (Jasikovo) [GPek] ◊ bljau s-a kjemat un parśel la plugol dă ljeamn kare a mjers prăn pomînt — bljau se zvao deo drvenog pluga koji je išao kroz zemlju (Ranovac) [Mlava] ♦ dij. sin. ljeukă (Tanda), ljojkă (Blizna) [Por.] ♦ rum. bleau ♦ etim. < nem. Blech

    Slika: 70) Bljau, bljaukă, ljeukă, ljojkă — levča, snimak preuzet sa sajta Novo Miloševo (4. XII 2012)

    bljau2 (bljaură) (mn. bljaurj, bljaure) [akc. bljau] (prid.) (pril.) — 1. (tehn.) tupav, neoštar; loš, neupotrebljiv ◊ sakurja bljaură: fakută ka sakurja, da nu je sakurje, nu je đi njimika — tupasta sekira: liči na sekiru, ali nije sekira, nije ni za šta 2. (za ljude) tupav, glupav, priprost ◊ uom batrîn da bljau, fara minće — star čovek a glupav, bez razuma (Tanda) 3. (za narav) lajav, praznorek ◊ vuorba luj je bljau în vînt — njegova priča je pišanje uz vetar (Rudna Glava) 4. (u izr.) nimalo, malo, povremeno; retko, slabo ◊ juo vorbjesk, da jel bljau n-a dzîs — ja govorim, a on nije ni beknuo (Rudna Glava) ◊ kînj-lji bljeuje, ka kînd je bolnau, latră numa kînd šî kînd — pas slabo laje, kao da je bolestan, kevče samo kat-kad (Tanda) [Por.] 5. (onom.) bljau! — vau! onomatopeja lajanja (D. Marković, Leskovo) [GPek] ♦ rum. bleau

    bljeznji (juo bljeznjesk, jel bljeznjašće) [akc. bljeznji] (gl.) — blenuti, buljiti, gledati u nekog ili nešto tupo i nesvesno, ili dugo i neprijatno ◊ nu bljeznji atîta în mujarja uomuluj, kă-c frînźe uasîlji — ne bulji toliki u čovekovu ženu, jer će ti slomiti kosti ♦ sin. boldănji [Por.] ♦ rum. bleojdi

    bljeznjit (bljeznjită) (mn. bljeznjic, bljeznjiće) [akc. bljeznjit] (prid.) — zablenut, zabuljen, tupo zagledan u nešto ili nekog ◊ stă-n mižluoku koljibi, ku uoki bljeznjic în vatra fuokuluj, da fuoku-n vatră s-a stîns đemult — stoji na sred kolibe, zablenut u ognjište, a vatra na ognjištu ugasila se davno [Por.] ♦ rum. bleojdit

    bljid (mn. bljiđe) [akc. bljid] (i. m.) — bljuda, plitak drveni sud za jelo; tanjir ◊ mj-a ljins tuaće bljidurilji — olizao mi je sve bljude [Hom.] ◊ cîganji fak la bljiđe, lji rad la strug đin ljiemn đi fag — Cigani izrađuju bljude, režu ih na strugu od bukovog drveta [Por.] ♦ rum. blid ♦ etim. < slov. bliudu

    Slika: 71)

    Bljiznja [akc. Bljiznja] (i. ž.) — (ojk.) Blizna, zaselak Rudne Glave u opštini Majdanpek ◊ Bliznjan, uom đi la Bljiznje — Bliznak, čovek iz Blizne ◊ Bljiznja je un nume šî alu un rîu skurt, kare-l fak Bljiznja mikă ku Bljiznja mare — Blizna je i ime jedne kratke reke, koju čine Velika i Mala Blizna [Por.]

    Slika: 72) Bljiznja, kotunu Arnaglăvi. — Blizna, zaselak Rudne Glave, na putu Rudna Glava - Majdanpek. Sa guglove mape (31. III 2014).

    bljiznjan (mn. bljiznjenj) [akc. bljiznjan] (i. ž.) — Bliznananc, stanovnik rudnoglavskog zaseoka Blizna ◊ bljiznjan je uom kare trajašće în Bljiznje, al măj mare kotun a satuluj Arnaglaua — Bliznanac je čovek koji živi u Blizni, najvećem zaseoku sela Rudna Glava [Por.]

    bljiznjană (mn. bljiznjeanje) [akc. bljiznjană] (i. ž.) — Bliznjanka, ženska osoba iz rudnoglavskog zaseoka Blizna ◊ bljiznjană je famjaje mujerjaskă đi la Bljiznje, đin kotunu al măj mare a satuluj rumînjesk Arnaglaua — Bliznjanka je ženska osoba iz Blizne, najvećeg zaseoka vlaškog sela Rudna Glava ♦ up. bljiznjan [Por.]

    bobat (bobată) (mn. bobac, bobaće) [akc. bobat] (prid.) — zrnat, koji ima krupno zrno ◊ ćimpo-sta grîu a fuost mîndru šî bobat — pšenica je ove godine bila lepa i zrnata [Crn.] ♦ dij. var. bobonat [Kmp.]

    bobik (mn. bobiś) [akc. bobik] (i. m.) — a. klatno na zvonu ◊ a pikat bobiku đi la kluopît, šî s-a pjerdut vrunđiva pi munće — otpalo je klatno sa zvona, i izgubilo se negde u planini (Rudna Glava) b. teg na kantaru ◊ tuaće kîntarilji alji batrînje avut bobik — svi stari kantari imali su teg (Tanda) [Por.]

    Slika: 73) Kîntarj batrînjesk ku bobik — starinski kantar sa tegom iz Crnajke u Gornjem Poreču, opština Majdanpek. Muzej u Majdanpeku, etnografska zbrika, ib. E/226. Darodavac Milentije Janković, akvizicija Zoran Ilić; foto: kustos zbirke Paun Es Durlić.

    boboćală (mn. boboćalje) [akc. boboćală] (i. ž.) — (vet.) 1. nabreknutost polnog organa krmače, kao znak potrebe za parenjem ◊ ma duk ku puarka la vjer, kî s-a pus boboćala pi ja, ij s-a înflat pljuodu — teram krmaču kod vepra, jer je nabrekla, natekla joj je vagina (Rudna Glava) ◊ kînd ij đi verît, nuoj dzîśem kî la skruafă sa înflă trupu — kada svinja traži vepra, mi kažemo da joj je nabrekao „trup” (Crnajka) 2. nadutost, naduvanost ovce usled vrućine ◊ mînă uojlji la umbră, kî sa punje boboćală pi jalje đi zapušala-sta — teraj ovce u hlad, jer će ih spopasti nadutost od ove vrućine ♦ up. buob, bobuok, bubmurjacă [Por.]

    Slika: 74)

    boboći (juo ma boboćiesk, jel sa boboćiašće) [akc. boboći] (gl. p. ref.) — bubriti, povećavati obim; rasti, naduvati se ◊ cîn uojlji la suare, ma nadăj kă nu sa va boboći — držim ovce na sunci, nadam se da se neđe naduvati [Por.] ♦ rum. boboti

    bobološa (juo ma bobološîădz, jel sa bobološîadză) [akc. bobološa] (gl. p. ref.) — zaobliti se, dobijati obao oblik; naticati, narastati; gojiti se; debljati ◊ đemult vînatuori a tajat ku fuarfiśilji žuordz đi plumb, šî a bobološat drîmijilji pi cîăst — nekada su lovci sekli makazama olovo na trake, i pravili dramlije tako što su ih zaobljavali valjanjem po vršniku ♦ var. juo ma bobološîăsk, jel sa bobološîašće (Gornjane) [Por.]

    boboluašă [akc. boboluašă] (i. ž.) — (bot.) dženarika, vrsta šljive od koje se peče rakija (Prunus serasifiera) [Bran.] ♦ dij. var. bješîkucă [Por.] [Crn.]

    Slika: 75) Boboluašă - dženarika (Prunus cerasifera), slika preuzeta sa Wikipedije (24. I 2012.)

    boboluoš (mn. boboluašă) [akc. boboluoš] (i. m.) — 1. kuglica, okrugli kolačić ◊ boboluašă îs kolaśjiei kare sî fak dîn untură šî aluvat — kuglice su kolači koji se prave od masti i testa ◊ lu kopij lji plak boboluašă dulś — deca vole slatke kuglice ◊ kopilu je frumuos ka boboluošu — dete je slatko kao kolačić [Hom.] 2. loptica, predmet loptastog oblika; grudva; kugla; klupko 3. (fig.) epitet za lepo i punačko dete, ili za jedru devojku ♦ sin. kokoluoš [Por.] ♦ rum. boboloș

    bobonat (bobonată) (mn. bobonac, bobonaće) [akc. bobonat] (prid.) — ispupčen, sferičan ◊ śovanja bruošći je bobonată — kornjačin oklop je ispupčen ♦ sin. bobat [Por.] ♦ rum. bobonat

    Bobonješći [akc. Bobonješći] (i. m.) — (antr.) Bobonešti, vlaško prezime familije u Lubnici, čiji je predak veorvatno imao nadimak Boban ◊ Bobonješći au kasă lîngă Drumu muskaljesk — Bobonešti imaju kuću pored Moskovskog puta ♦ ? / (augm.) bobuonj < buob + suf. -onj„veliko zrno” [Crn.]

    boboruonc (mn. boboruancă) [akc. boboruonc] (i. m.) — 1. grudvica, kuglica ◊ fanjina în saś s-a fakut boboruancă — brašno u džakovima se pretvorilo u grudvice ◊ boboruancîlj-ašća sî kjamă dramij — ove kuglice se zovu dramlije 2. čvor, izraslina, guka ◊ la kopil a ješît în kuot un boboruonc kît aluna — detetu je je na laktu iskočila guka kao lešnik [Crn.]

    boboša (juo ma bobošîădz, jel sa bobošadză) [akc. boboša] (gl. p. ref.) — 1. (za biljke) pupiti, propupiti, bokoriti; razviti list ili cvet ◊ a bobošat salka, ažuns primovara — propupila je vrba, stglo je proleće ♦ sin. muguri 2. (za životinje) gojiti se, debljati, zaobljavati se ◊ a fuost uskat ka bîtu, da đi kînd je pi mînkarja-mja, sa bobošadză frumuos — bio je suv kao prut, a od kada je na mojoj hrani, lepo se goji ♦ up. înboboša [Crn.] ♦ dij. var. bobološa [Por.] ♦ rum. boboșa

    bobošat (bobošată) (mn. bobošac, bobošaće) [akc. bobošat] (prid.) — zaobljen, loptast; ispupčen; bucmast ◊ kată, kopilu je koźa bobošat — vidi, dete je dosta bucmasto ◊ aj grižă, koluo je parjaćilji bobošat — pazi, tamo je zid ispupčen [Crn.] ♦ rum. boboșat

    bobośi (juo bobośesk, jel bobośiаšće) [akc. bobośi] (gl. p. ref.) — (vet.) bukariti se; dobiti nagon za bukarenjem, za parenjem (za svinje) ◊ skruafa sa bobośiašće kînd kată maskur — svinja se bukari kada traži vepra ♦ sin. a vjerî, a kata vjer ♦ up. boboći [Por.] ♦ rum. boboti

    Bobośuonji [akc. Bobośuonji] (i. m.) — (antr.) Bobošani, Bobošilovi, pripadnici vlaške familije iz Malоg Izvora, čije je prezime nastalo prema pretku sa nadimkom Boboš ♦ ? 1. / < bobuok (mn. bobuoś) — „pupoljak, cvet” 2. ? / < bobuoš < buobu < buob„zrno” [Crn.] ♦ rum. Boboș

    Bobotjază [akc. Bobotjază] (i. ž.) — (kal.) Bogojavljanje [Kmp.] ♦ dij. var. Boćadză [Por.] ♦ rum. Bobotează

    Bobuoj [akc. Bobuoj] (i. m.) — (antr.) Boboj, nadimak u Crnajki, nastao kao augm. od buob „zrno”+ suf. -oj, s obzirom na to da je ovo selo na području gde nije sačuvano intervokalno n, u kom slučaju bi augm. bio bobuonj ◊ Bobojuonj je poljikra-lu njepuocî alu vrun Bobuoj — Bobojević je prezime potomaka nekoga Boboja ◊ bobuoj îj dzîśem šî la o fluarje, kare sa kjamă šî bobośjel — „ boboj” kažemo i za cvet koji se zove bobočel (ter. zapis u Crnajki) ♦ / bobośjel (demin.) < bobuok — „pupoljak” ◊ astîdz jastă Bobuoj šî-n Arnaglaua, a venjit înainća đi rat unu Marćin Škjopu đin njamo-la, đin Crnajka la otar ku Gornjana, a skimbat imanja ku vrunu đi la Muskidău în Bljiznje — ima Bobojevića i u Rudnoj Glavi, došao je neki Martin Ćopavi iz te familije, sa međe Crnajke i Gornjana, trampio je imanje sa nekim sa Muskideua u Blizni (iz rodoslovne građe, terenski rad, Durlić) [Por.] ♦ rum. Boboia

    bobuok (mn. bobuoś) [akc. bobuok] (i. m.) — 1. (bot.) pupoljak, zametak na stabljici iz koga će se razviti list, cvet, izdanak ili mladica (Rečnik MS); cvet ◊ Najka-l mjeu săśiră grîu / Ku bobuoku mjeu la brîu — Dragi žanje tu na kosi / I moj cvet o pojas nosi (stih iz ljubavne pesme) 2. (fig.) izraz od milja za mladunčad a. za lepu i jedru devojčicu na pragu puberteta ◊ Ankuca je un bobuok đi fată — Ankuca je pupoljak od devojke b. za pilad, naročito malu guščad i plovčad ◊ trauša mj-a-nflurit đi bobuośij đi racă,šî đi gîšć — dvorište mi se rascvetalo od guščje i plovčije piladi 3. (fig.) klube, klupko, u izrazima „motaju me / udaraju me kao klube” ◊ Tuata vara ća-bobuok / Tuamna nu je njiś un gluod. — Celog leta u jurnjavi / A u jesen zrnca nema (ća — izraz kojim se tera stoka) [Por.] ♦ rum. boboc ♦ etim. < Ngr. bubúki

    bocuakă (mn. bocuоś) [akc. bocuakă] (i. s.) — 1. (iht.) peš, vrsta rečne ribe; popin pampur, glavoč, kapič (Cottus gobio) ◊ ma duk sî prind bocuoś ku furkica — idem da lovim peševe viljuškicom ◊ đi prins bocuoś trîabje bun skartaš — za lov na peševe treba dobra mreža [Crn.] 2. a. (pej.) glavonja b. (antr.) nadimak za tvrdoglavog i priglupog čoveka; kao porodični nadimak takvih ljudi: Bocuoś [Por.] ♦ rum. babete

    Slika: 76) Slika preuzeta sa sajta: http://ryby.rybieoko.pl/images/spacer.gif, a podaci o lokalnim nazivima ribe, sa sajta: http://www.pcelica.co.rs/ribe/vrste/pes.php

    Boćadză [akc. Boćadză] (i. ž.) — (kal.) Bogojavljanje, dan u običajnom kalendaru, nepokretni praznik (19. I) ◊ la Boćadză dupa śe ći skuolj, măj întînj duś apă đi la fîntînă — na Bogoljavljenje posle buđenja, prvo doneseš vodu sa izvora [Por.] ♦ dij. var. Boboćeadză [Crn.] ♦ rum. bobotează

    boćedz (mn. boćedzurj) [akc. boćedz] (i. m.) — (rel.) krštenje a. nadavanje imena ◊ la boćedz našu punje numilji la kopil — na krštenju kum daje detetu ime b. crkveni obred koji se vrši nad osobom pri stupanju u hrišćansku veru ◊ đemult boćedz în bisîarikă, ku puopa, a fakut numa aj gîzdoćinj — nekada, krštenje u crkvi, sa popom, obavljalui su samo bogataši [Por.] ♦ rum. botez

    boći (juo ma boćiesk, jel sa boćiašće) [akc. boći] (gl. p. ref.) — (za ovce) mrkteti, njuškati (se), grupisati se i okretati se njuškom prema njušci u vreme velikih vrućina ◊ uojlji sa boćesk numa kînd je zapuk, vara la amnjadzîc, kînd je suarilji tare, da jalje n-au umbră; sa adună buot la buot — ovce se mrkte samo kada je vrućina, leti u podne, kada je sunce jako, a one nemaju hlad; skupljaju se njuška na njušku (Paun Ilić, ovčar iz Tande) ♦ / < buot (la buot) [Por.] ♦ rum. boci (a se)

    Boćuon (mn. Boćuonj) [akc. Boćuon] (i. m.) — (antr.) Boćon, stari nadimak jedne bufanske familije u Majdanpeku ◊ j-ar dzîs Boćuonj kă ar fost fakuc pi bot — nazvani su Boćonji jer su imali zatupasto lice ◊ Boćuon ku Boćuanka, s-ar dus dupa kljisă la Dăbiljug — Boćon i Boćonka su otišli u Debeli Lug po slaninu ♦ / < buot„njuška ” + suf. -juon [Buf.]

    bođaprost [akc. bođaprost] (uzv.) ● v. bogdapruost [Tim.] ♦ rum. bogdaproste

    bođikai (juo bođikîj, jel bođikîje) [akc. bođikai] (gl.) — čeprkati, tražiti što guranjem ruke u gomilu predmeta, u unutrašnjost nekog prostora; čačkati; preturati; prevrtati ◊ nu bođikai pin gunuoj ku mîna guală, ja vrun bît — nemoj čeprkati po đubrištu golim rukama, uzmi neki štap ◊ bođikaij pin tuot kuotu sî gasîăsk amnarju, šî nu-l gasîj — preturio sam svako ćoše da nađem ognjilo, i nisam ga našao [Por.] ♦ rum. bodicăi ♦ etim. < mađ. bujdokni ?

    bogdapruost [akc. bogdapruost] (uzv.) — (rel.) bogdaprost: bog da oprosti, ključna reč u posmrtnim obredima namenjivanja pokojnicima ◊ fara bogdapruost al muort pi lumja-ja nu primjašće njimika đin aja śe-j dau aj vij đi pomană — bez „bogdaprosta” pokojnik na onome svetu ne prima ništa od onoga što mu živi namenjuju na daći ♦ var. bobdapruost [Por.] ♦ dij. var. bođaprost [Tim.] ♦ rum. bogdaproste ♦ etim. < bug. bog da prosti

    (opis) Kînd s-a dîă fije śe đi pomană la-l muort, s-a dzîśe: „Bogdapruost!”, kî vuorba-ja đeškiđe uša rajuluj, šî daru-la trjaśe pi lumja-ja šă muortu ăl primjašće điluok, da kînd daj đi pomană la-l viu, đi sî ajbă kînd sî va duśa pi lumja-ja, s-a dzîśe: „S-ažuće!”; vuorba-sta petrjaśe daru l-o-l viu pi lumja-ja, s-îl ašćaće în raj păn-va venji vrjamja-luj, da pi lumja-sta s-îj ažuće, sî trajaskă mult, ku sînataće šî naruok, pintru-śe krjađe-n Dumnjedzîu, š-în lumja-laltă, šî pintru śe faśe pomjenj, kî pomjenjilji cîn rînd într-aj vij, într-aj muorc š-întra Dumnjedzîu.

    Kad se pokojniku namenjuje bilo šta, kaže se: „Bog da prosti!”, jer ta reč otvara vrata raja, i dar pređe na onaj svet pa ga pokojnik odmah prima, a kad se nešto namenjuje živome, da bi ovaj to imao kad bude otišao na onaj svet, kaže se: „(Bog) Da pomogne!”; ova reč prevodi dar živoga na onaj svet, da ga čeka u raju dok ne dođe njegovo vreme, a na ovome svetu da mu pomogne, da dugo poživi, u zdravlju i u sreći, jer veruje u Boga, i u zagrobni svet, i zatošto daje pomane, jer pomane drže red između živih, mrtvih i Boga. (Kaz. Olgica Trailović, r. 1929, zapis: Durlić, Rudna Glava, 1993) [Por.]

    Bogovina [akc. Bogovina] (i. ž.) — (ojk.) Bogovina, selo i rudnik mrkog uglja u opštini Boljevac, naseljeno Vlasima Munćanima ◊ majdanu în Bogovina a înśaput sî lukrje în anu 1903. — rudnik u Bogovini počeo je sa radom 1903. godine [Crn.]

    Slika: 77) Bogovina, sat în komuna Buljouculuj. — Bogovina, selo u opštini Boljevac. Skinuto sa guglove mape, 31. III 2014.

    Bogovjan (Bogovjană) (mn. Bogovjanj, Bogovjanje) [akc. Bogovjan] (i. m.) — Bogovinac, stanovnik sela Bogovina u opštini Boljevac ◊ jerj a fuost un Bogovjan la nuoj, a kumparat vin đi praznjik — juče je bio jedan Bogovinac kod nas, kupio je vino za slavu [Crn.]

    bojarj (mn. bojari) [akc. bojarj] (i. m.) — bojar, spahija u Vlaškoj ◊ mulc rumînj a fuźit đin Rumînjije, đi rău bojerilor — mnogi su Vlasi pobegli iz Vlaške zbog bojarskog zla [Por.] ♦ rum. boier ♦ etim. < slov. boljarinŭ

    bojarjesk (bojarjaskă) (mn. bojarješć) [akc. bojarjesk] (prid.) — boljarski, pripada boljaru, zemljoposednički ◊ s-a puvestît kă aj nuoštri în Rumînjije a trait în borđije, da kîăšîlji bojarješć a fuost fakuće đin pjatră — pričalo se da su naši u Vlaškoj živeli u zeminicama, a da su boljarske kuće bile sagrađene od kamena [Crn.] ♦ rum. boieresc

    bojerjašće [akc. bojerjašće] (pril.) — bojarski, bogataški; koji živi na visokoj nozi ◊ bajacî s-a-nbrakat bojerjašće — momci su se obukli po bogataški [Crn.] ♦ dij. var. bujarjašće [Por.] up. bojerj, bojarj ♦ rum. boierește

    Bojuonji [akc. Bojuonji] (i. m.) — (antr.) Bojoni, vlaško prezime familije Bojić u Podgorcu, i Mirić u Osniću, kojima je predak bio Vlah sa nadimkom Boja ◊ Bojuonji đin Podguorc ku aj đin Osnjiśa, nu sînt rudă — Bojoni iz Podgorca sa onima iz Osnića, nisu u srodstvu [Crn.]

    boksaj (mn. boksaje) [akc. boksaj] (i. s.) — kominar, kominište, mesto na zemlji gde truli opalo voće ◊ n-am ažuns să adun prunjilji, šî jalje s-a spurđišît, šî s-a fakut numa boksaj pin prunj — nisam stigao da pokupim šljive, i one su istrulele, pa se napravio kominar po šljivaru ♦ / ? < buaskă [Por.]

    bokšă (mn. bokše) [akc. bokšă] (i. s.) — (zast.) ćumurana ◊ bokša đi bîtrînjacă a fuost astrukată ku pomînt — ćumurana je nekada bila pokrivena zemljom ♦ var. buokšă ♦ sin. (zast.) kărbunarje ♦ sin. (inov.) ćumurană [Por.] ◊ kînd a vrut să fakă karbunj măj mulc, aj nuoštri adunat ljiamnnje, lj-astrukat ku pomînt, šî lj-a dat fuok — kada su hteli da prave više ćumura, naši su sakupljali drva, pokrivali ih zemljom, i palili (Jasikovo) [GPek] ♦ rum. bocșă ♦ etim. < mađ. boksa

    bolboćină (mn. bolboćinj) [akc. bolboćină] (i. ž.) — (bot.) bolbotina a. vrsta trave, ne pamti se više tačno koja ◊ ka pin vis cîn minće kî vorbja aj batrînj đi vro jarbă bolboćină, ama n-am luvat la kap baš kare je — kao kroz san pamtim da su stari pominjali nekakvu travku „bolbotinu”, ali nisam upamtio tačno koja je b. zajednički naziv za trave; (pej.) travuljine ◊ a pus în ljegume numa njišći bolboćinj — stavila je u jelo samo neke travuljine [Por.] ♦ rum. bolbotină ♦ etim. < bug. bălvotina

    bolboja (juo bolbojedz, jel bolbojadză) [akc. bolboja] (gl. p.) — razrogačiti oči, raširiti; buljiti ◊ kînd o vadzu în pjalja guală, ij sa bolbojară uoki ka la buou — kad ju je video golu, razrogačile mu se oči kao u vola [Por.] ♦ rum. bolboia

    bolbojat (bolbojată) (mn. bolbojac, bolbojatjе) [akc. bolbojat] (prid.) — buljav, izbečenih očiju; razrogačen ◊ mujerje bolbojată — buljavica [Dun.] ♦ rum. bolboĭát

    bolborosî (juo bolborosîăsk, jel bolborosîašće) [akc. bolborosî] (gl. p. ref.) — (onom.) klokotati 1. (za tečnost) klokotati, ključati ◊ mare bobît, s-auđe đin đeparće kum bolborosîašće apa — jak vodopad, čuje se izdaleka kako klokoće voda ♦ sin. ćurîje, burîje 2. (za čoveka) brbljati, mrmljati, govoriti sebi u bradu; govoriti nerazgovetno, gunđati ◊ śe-j, drak, la baba-ja, numa bolborosîašće pi-n traušă? — koji je đavo onoj babi, samo trtlja po dvorištu? [Por.] ♦ dij. var. bolborosăštje [Kmp.] ♦ rum. bolborosi

    Bolboroš [akc. Bolboroš] ) (i. m.) — (top.) Bolboroš, izvor u ataru sela Dušanovac, opština Negotin ◊ Bolboroš je izvor tare, în kare bolborosăštje apa ka kînd fjerbe în uoală — Bolboroš je jak izvor u kome voda ključa kao kad se kuva u loncu [Kmp.]

    (opis) Sa izvorišta Bolboroš vodom se snabdeva grad Negotin, a u rimsko vreme snabdevao se grad Akvis, čiji se ostaci nalaze u blizini Prahova. Od olovnih delova rimskog vodovoda Hajduk Veljko je izlivao topovsku džulad. (Zapis: V. Trailović) [Kmp.]

    bolboruos [akc. bolboruos] (prid.) ● v. boldoruos [Por.]

    boldănji (juo boldanjesk, jel boldаnjеаšće) [akc. boldănji] (gl. p.) — buljiti, blenuti, razrogačiti oči, neprijatno gledati ◊ atîta boldănji uoki kînd ma vadzu, đi ma spumîntaj kî o sî-j jasă đin kap — toliko je razrogačio oči kada me je video, da mi se učinilo da će mu iskočiti iz glave ♦ var. buldanji ♦ sin. bljeznji [Por.] ♦ rum. boldânea

    boldorjel (boldorjală) (mn. boldorjej, boldorjalje) [akc. boldorjel] (prid.) — (demin.) < boldoruosblago ispupčen, ne mnogo neravan, malo šiljat ◊ cîcîšuare boldorjalje — jedre dojke (metafora za devojačke grudi) [Por.]

    (stih)
    Cîcîšuare, boldorjalje,
    Muškarja najka đin jalje,
    Ka đin duoj fagurj đi mnjarje.

    Devojačke grudi jedre,
    Moj mi dragi slatko jede,
    Kao dvoje saće medne

    (Iz pesme „Źaba mujki sînt frumuasă”, pevao Žarko Trailović iz Rudne Glave, zapis: Durlić) [Por.]

    boldoruos (boldoruasă) (mn. boldoruoš, boldoruasă) [akc. boldoruos] (prid.) — bodljast, sa bodljama, sa izbočinama, šiljast, zašiljen; neravan, grudvast ◊ arat boldoruos, a ramas gljij marj dupa plug — neravno oranje, ostale su krupne grudve iza pluga ♦ var. bolboruos (bolboruasă) [Por.]

    bolđi (juo bolđesk,jel bolđašće, ) [akc. bolđi] (gl. p. ref.) — 1. podbadati, podsticati; ćuškati ◊ skamnu nu je njaćid, ma bolđašće un nuod ăn kur — tronožac nije ravan, neki čvor me bode u zadnjicu ◊ bolđal, sî sa muće măj înkolo — ćušni ga, da se pomeri malo na tamo ♦ var. bulđi ♦ sin . înpunźa 2. (psih) gledati oštro, ispod oka; probosti nekoga pogledom ◊ kînd ma bolđiašće ku uoki-ja kjortavj, frika ma taje — kad me pogleda onim zrikavim očima, strah me preseče [Por.] ♦ rum. boldi

    (izr.) Draku njiś nu ară, njiś nu grapă, numa bolđašće uomu la kur. — Đavo ne ore i ne kopa, već podbada čoveka u zadnjicu. (Ne da čoveku mira, podstiče ga na zlo). (Gornji Poreč, Zapis: Durlić.) [Por.]

    bolđiš (bolđišă) (mn. bolđišă) [akc. bolđiš] (prid.) — 1. (za predmete) šiljast, štrkljast, kome štrči vrh, šiljak ◊ a tîrsît pi lînga luok, š-a lasat njišći spinjamă în mižluoku drumuluj, sî šća ku spinji bolđiš în sus, da pi aśija trjek kopiji đeskulc kînd sa duk la rîu sî sa skalđe — kresao je lisnik i ostavio je nekavo trnje na sred puta, da stoji sa bodljama štrkjljasto u vis, a tuda prolaze bosonoga deca kada idu na reku da se kupaju 2. (psih.) oštar pogled, pogled ispod oka; buljav, ispitivački ili podmukao pogled ◊ dukî-sa drakuluj, are o ujtatură bolđišă, frika ma taje kînd guod îm skapă uoki sî ma ujt la jel — đavo ga odneo, ima neki podmukao pogled, strah me preseče kad god mi se omakne da ga pogledam ♦ var. bolđiuluj ♦ sin. kjorđiš [Por.] ♦ rum. boldiș

    bolđiu (mn. bolđij) [akc. bolđiu] (i. m.) — (zool.) 1. kučence, mali pas ◊ bolđiu je kînje mik, ăl cînj đi drag, să ći žuoś ku jel, šă să-c latre pi lînga kasă — bolđej je mali pas, koga držiš iz ljubavi, da se igraš s njim, i da ti laje oko kuće ◊ sa kjamă bolđiu kă bolđašće đarîndu ku buotu — zove se boldžiu zato što svuda zabada njušku ♦ var. bolđej (mn. bolđeje) ♦ up. kopuoj, kjer [Por.] 2. lovački pas kratkih nogu, jamar, rupar; jazavičar ◊ bolđiu je kînje fara kuadă, dakă arje kuadă, kuada ij sa taje — jamar je kuče bez repa, ako ima rep, rep mu se seče ◊ ku bolđiu s-a dus vînacî dupa vulpj, or dupa vjedzurj — sa jamarom su lovci išli u lov na lisice, ili jazavce [GPek] ♦ rum. boldei

    Slika: 78) Bolđiu, kučence.

    bolnau (bolnauă) (mn. bolnauvj, bolnavje) [akc. bolnau] (prid.) — (med.) bolestan ◊ bolnau rîău — mnogo je bolestan ◊ bolnau, da lukră — bolestan, a radi ◊ bolnauă đi an — bolesna od prošle godine ◊ bolnau đi uskatură — bolestan od sušice [Crn.] ◊ minće kî je bolnau, numa să nu lukrje — laže da je bolestan, samo da ne radi [Por.] ♦ dij. var. bolnav [akc. bolnav] [Kmp.] ♦ dij. var. bolnăv [akc. bolnav] ◊ nu poś să vin, kă mis bolnăv — ne mogu da dođem, jer sam bolestan (Mustapić) [Zvizd] ♦ rum. bolnav ♦ etim. < bug. bolnav

    bolnaviśuos (bolnaviśuasă) (mn. bolnaviśuoš, bolnaviśuasă) [akc. bolnaviśuos] (prid.) — bolešljiv, koji lako ili često oboljeva ◊ bolnaviśuos đin kopilarije — bolešljiv od rođenja ◊ bolnaviśuos, da nu sî ljekuje — bolešljiv, a ne leči se [Crn.] ♦ dij. var. bulnaviśuos ◊ nu ći-nsura ku ja, kî je o mrcuagă bulnaviśuasă — nemoj se ženiti njome, jer je jedna bolešljiva mrcina [Por.] ♦ dij. var. bolnăvičos [Kmp.] ♦ rum. bolnăvicios

    bolobuok (bolobuokă) (mn. bolobuoś, bolobuaśe) [akc. bolobuok] (prid.) — bljutav, ustajao, bez ukusa ◊ apă bolobuokă — bljutava voda [Hom.] ♦ dij. var. śolobuok, śilobuok [Por.]

    bolovan (mn. bolovanj) [akc. bolovan] (i. m.) — kamenčuga, krupan kamen, krupan komad kamena, kamenčina ◊ n-a putut să trjakă ku karu ku făn, dă bolovanj pră drum — kola sa senom nisu mogla da prođu, od kamenčuga na putu [Hom.] ♦ dij. sin. borcuonj, bikuonj, petruonj [Por.] ♦ rum. bolovan ♦ etim. < bug. balvan

    bolješnjică (mn. bolješnjic) [akc. bolješnjică] (i. ž.) — boleština, epidemija ◊ s-a pus o bolješnjică pi tuată lumja în sat — zahvatila je neka boleština sve ljude u selu ◊ s-a pus o bolješnjică pi nuoj, tuoc tušîm — uhvatila nas je neka boleština, svi kašljemo [Crn.] ♦ rum. boleșniţă ♦ etim. < bug. boleštnica

    Boljeviśan, Boljeviśană (mn. Boljeviśanj, Boljeviśanje) [akc. Boljeviśan] (i. m.) — Boljevčanin, stanovnik Boljevca ◊ Buljuocu je oraš mik, k-în jel trajesk pucînj Boljeviśanj — Boljevac je mala varoš, jer u njemu živi malo Boljevčana [Crn.]

    bolji (juo boljesk, jel boljašće) [akc. bolji] (gl. n.) — bolovati, biti bolestan ◊ boljašće đi buală grja — boluje od teške bolesti ◊ boljašće đi buala rîa — boluje od padavice, epilepsije ◊ boljašće đi frigurj — boluje od groznice ◊ boljašće în pat — boluje u krevetu ◊ boljašće đi ljanje — boluje od lenjosti [Crn.] ◊ jel a-nśeput a bolji, đi kînd la podmorît să lukrje în apă — on je počeo bolovati od kada su ga primorali da radi u vodi [Por.] ♦ rum. boli ♦ etim. < slov. boleti

    bombonjală (mn. bombonjalăurj) [akc. bombonjală] (i. ž.) — gunđanje, zvocanje; mrmljanje ◊ mare bombonjală-n lume, đi nakaz šî greotaće — veliko gunđanje u narodu, zbog muke i teškoća [Crn.] ♦ rum. bombăneală

    bombonji (bombonjašće, bombonjesk) [akc. bombonji] (gl. p. ref.) — (onom.) gunđati, zvocati; mrmljati ◊ bombonjašće, kî je mînjijuos pi tuoc — gunđa, jer je ljut na svakoga [Crn.] ◊ nu lukră njimika, numa boambînje tuota dzîua — ne radi ništa, samo gunđa po ceo dan (Rduna Glava) [Por.] ♦ rum. bombani

    bombonjind [akc. bombonjind] (pril.) — gunđajući, mrmljajući ◊ treku pi lîngă nuoj bombonjind — prođe pored nas gunđajući [Crn.] ♦ rum. bombonind

    (stih)
    Pi-nga gardu lu Marin
    Trǐaśe pizda bombonjind,
    Da ľinđiku spunje mulće
    Kă pi ǐel njima no-l fuće!

    Uz ogradu Marinovu
    Ide pička gunđajući,
    A sikilj prigovara
    Da ga niko ne jebava!


    Čobanka erotska poezija, zapis Durlić, Rudna Glava, [Por.]

    Bonduok (mn. bonduaśe) [akc. Bonduok] (i. m.) — (top.) Bondok, zvano mesto u ataru sela Crnajke, zatupasto brdo na ograncima Deli Jovana ◊ am mošîje la Bonduok, luok je bun šî poljažnjik — imam imanje na Bondoku, mesto je dobro i ravno ♦ up. bunduk [Por.] ♦ rum. bondoc ♦ etim. < tur. bunduk

    bonkonuos (bonkonuasă) (mn. bonkonuoš, bonkonuosă) [akc. bonkonuos] (prid.) — 1. (za predmete) glomazan, grub, težak ◊ śižme bonkonuasă — glomazne, teške čizme 2. (za psihičko stanje) neraspoložen, natmuren, naduren, osoran 3. (za ponašanje) neljubazan, negostoljubiv [Hom.] ♦ rum. boancă

    borcuonj (mn. borcuanje) [akc. borcuonj] (i. s.) — kamen, oveći komad ◊ pănă ij a mjers pi drum, njiskaj kopij đin tufă s-a pus ku borcuanje pi ij — dok su oni išli putem, neka deca su ih iz šume napala kamenjem ♦ / (augm.) < borc1 ♦ sin. petruonj, bolovan, bikuonj [Por.] ♦ rum. borţoi

    (kom.) vorba borc /buorc nu je kunoskută în Porjeśa — reč borc nije poznata u Poreču. [Por.]

    borđej (mn. borđaje) [akc. borđej] (i. s.) — zemunica, vrsta primitivnog objekta za stanovanje koji je jednim delom ukopan u zemlju, burdelj ◊ borđeju n-avut njiś o ferjastă — zemunica nije imala nijedan prozor [Crn.] ♦ dij. var. borđij, borđejkă [Por.] ♦ rum. bordei

    (izr.) Borđeju, kasă saraśaskă. — Zemunica, sirotinjska kuća.
    (opis) Borđeju đi šadzut a fuost sapat în pomînt. Đin afară îj s-a vadzut numa kovinćiru. Pi đin luntru a fuost zapatuit ku zîd đi pjatră ore ku dorînź, da astrukat ku krjenź, paje đi sakară šî ku carînă. In borđej lumja a šadzut š-a durmit numa jarna, ore kînd a plojat š-a fuost frig. Đi aja aj batrînj a dzîs: „Jarna în borđej, vara afară”.

    Zemunica za stanovanje je građena ukopavanjem, tako da je samo krov bio vidljiv. Unutrašnjost je bila obložena suvim kamenim zidom ili drvenom oblogom. Pokrivena je granjem, raženom slamom i sitnom zemljom. U zemunici su ljudi stanovali, ali su u njoj spavali samo zimi ili u kišnim i hladnim danima. Otuda izreka: „Zimi u zemunici, leti na ledini”.

    (Kaz. Trailo Dumitrašković, r. 1881, zapis F. Paunjelović, Osnić 1974.) [Crn.]
    Slika: 79) Borđej - zemunica, slika preuzeta sa sajta Certitudinea (10. IV 2012.)

    Borđuonji [akc. Borđuonji] (i. m.) — (antr.) Borđani, vlaškо prezime porodice Jovanović iz Malog Izvora, po nadimku pretka koji se zvao Borđa ♦ / ? < Borđa — „onaj koji živi u borđeju, zemunici” ◊ Pau Borđan — Pavle Borđan [Crn.] ♦ rum. Bordeni

    borfanjală (mn. borfanjelurj) [akc. borfanjală] (i. ž.) — 1. premetačina, preturanje po stvarima; pretraživanje nečega da se nađe što skriveno ili nedopušteno ◊ źindari a fakut borfanjală pin kasă — žandari su izvršili premetačinu po kući 2. nered, kao posledica premetačine ◊ borfanjală pin kasă — nered u kući ◊ borfanjală în tuaće pîărcîlji — nered na sve strane (opšti nered) [Crn.] ♦ dij. var. borfajală [Por.] ♦ rum. borfăială

    borfanji (juo borfanjesk, jel bоrfanjašće) [akc. borfanji] (gl. p.) — premetati, preturati po stvarima, ostavljajući nered za sobom ◊ bоrfanjašće, katînd śaua — pretura stvari, tražeći nešto ◊ prja mult bоrfanjašće pîntru un lukru mik — previše pretura po stvarima, tražeći sitnicu [Crn.] ♦ dij. var. borfai ♦ dij. sin. borîndai [Por.] ♦ rum. borfăi

    (izr.) Bоrfanjašće ka skruafa în buaskă. — Pretura po stvarima, kao krmača po džibri. (Kaz. B. Paunjelović, r. 1913, zapis F. Paunjelović, Osnić, 1977.) [Crn.]

    borî (juo borîăsk, jel borîašće) [akc. borî] (gl.) — (zast.) 1. ejakulirati, izbaciti seme, svršiti ◊ n-a pazît š-a borît î-nja, šî ja, saraka, a pljekat greuanje — nije pazio i svršio je u nju, i ona je, sirota, ostala trudna 2. (vulg.) psovati, pretiti da će se nad sagovornikom obaviti koitalni čin sa ejakulacijom ◊ borîlaš să-l borăsk — bem li ga, da ga jebem ◊ fi bun, borîćaš — budi dobar, jebote ◊ borîmjar în ćinje — jebo te! jebem te! ◊ nu ma borî, ma ruog đi ćinje, kă nu mis đivină — nemoj me psovati, molim te, jer nisam kriv [Por.] ♦ rum. borî ♦ etim. < lat. *abhŏrrῑre

    borîndai (juo borîndjj, jel borîndîje) [akc. borîndai] (gl. p. ref.) — preturati, premetati, praviti nered prilikom premetačine ◊ lasî-će, mă, nu măj borîndai pin lada-ja, nu je-n ja njimika đi ćinje — mani se, bre, nemoj više preturati po toj škrinji, nema u njoj ničega za tebe [Por.] up. borfanji

    borîndajală (mn. borîndajalje) [akc. borîndajală] (i. ž.) — premetačina, preturanje po stvarima ◊ venjiră uocî, fakură o borîndajală pin kasă, šî kînd nu gasîră njimika, sa dusîră drakuluj — dođoše hajduci, napraviše premetačinu po kući, i kada ne nađoše ništa, odoše k vragu [Por.]

    borîndău (mn. borîndăje) [akc. borîndîău] (i. s.) — (nutr.) borindeu, specifično vlaško jelo od raskuvanog svinjskog mesa, svinjske krvi i kukuruznog brašna ◊ prîndzu kraśunuluj nu sî faśe fîră borîndău — nema božićnog ručka bez borindeua [Crn.] ♦ var. burîndău, burundău ◊ burîndău faśe kuru rău — borindeu je zlo za dupe (ako se pretera) [Por.] ♦ rum. borândău ♦ etim. < ? mađ. börömlő

    borîškai (juo borîškîj, jel borîškîje) [akc. borîškai] (gl.) — 1. preturati, premetati, tražiti nešto ostavljajući nered za sobom ◊ are urît învăc s-îm borîškîje pin puzanarje — ima ružnu naviku da mi pretura po džepovima 2. češati rogove, grebati rogovima (za goveda) ◊ buou sa borîškîje, šî buankîje, ka kînd draku s-a bagat în jel — vo češe rogove i muče, kao da je đavo ušao u njega [Por.] ♦ rum. borâscăi

    borîtură [akc. borîtură](i. ž.) ● v. buratură [Crn.] ♦ rum. borâtură

    borkan (mn. borkanj) [akc. borkan] — ćup ◊ borkan je vas jn kare s-a pastrat grju or fajna — borkan je posuda u kojoj se čuvala pšenica ili brašno [Kmp.] ♦ rum. borcan ♦ etim. < bug. burkan

    borkanat (borkanată) (mn. borkanac, borkanaće) [akc. borkanat] (prid.) — (anat.) nosat, koji ima veliki nos ◊ s-a puvestît kă muošî aj nuštri aj batrînj, a fuost gata tuoc borkanac, avut njišći nasurj dumnjedzîu sî ći pazîaskă kiće đi marj — pričalo se da su naši stari gotovo svi bili nosati, imali su neke noseve bog da te sačuva koliko velike ◊ Buarkă je poljikra lu ăla kare are nas marje — „Boarko” je nadimak onoga koji ima veiki nos ♦ sin. borkanuos [Por.] ♦ rum. borcănat

    borkonat (borkonată) (mn. borkonac, borkonaće) [akc. borkonat] (prid.) — 1. (za predmete) bokast, izbočen, ispupčen, bokat, trbušast, zadebljan ◊ macu đi udat je borkonat la un luok — crevo za zalivanje je zadebljano na jednom mestu ◊ ljiemnu borkonat nu je bun đi blîănj — zadebljano drvo nije za daske 2. (za čoveka) ugojen, udebljao ◊ furtatu mjeu koźa s-a borkonat — moj prijatelj se prilično udebljao ♦ var. unflat [Crn.] ♦ rum. borcănat

    borugă (mn. boruź) [akc. borugă] (i. ž.) — 1. (oron.) a. vododerina, manji ili veći usek u zemlištu koji je napravila tekuća voda; dolja; jarak b. korito potoka ◊ borugă mikă — mala dolja ◊ borugă adănkă — dubodolina ♦ sin. dîră 2. potok ◊ dupa śe lji pašće, pîkurarju mînă uoilji la borugă să lji adîape — posle paše, čobanin tera ovce na potok, da ih napoji [Por.] ♦ rum. borugă

    boruos (mn. boruasă) [akc. boruos] (i. s.) — 1. malj, veliki i težak gvozdeni čekić ◊ ku boruosu sa sparg tutuśi aj tarj — maljem se cepaju tvrdi panjevi 2. (fig.) tupav i priglup čovek ◊ (antr.) Boruos„Tupavko", pogrdan nadimak za tvrdoglave i priglupe ljude [Por.] ♦ rum. baros ♦ etim. < Cig. baro

    Slika: 80) Boruos - veliki gvozdeni čekić sa dugačkom drškom.

    Bosanji [akc. Bosanji] (i. m.) — (antr.) Bosani, Bosini, koji pripadaju Bosi, vlaško prezime familije u Lubnici, verovatno po ženi koja se zvala Bosa ◊ Dragu Bosan a fuost lautarj — Dragi Bosan je bio violinista [Crn.] ♦ rum. Bosă ♦ etim. < bug. Bosa

    Bosîlka [akc. Bosîlka] (i. ž.) — (antr.) (zast.) povlašeni izgovor srpskog imena Bosiljka ◊ în luok đi Busujaka, rumînji sîrbizac j-a pus la fjaće nume „Bosiljka”, da a strîgato „Bosîlka” — umesto „Busujuake”, posrbljeni Vlasi su devojčicama davali imena „Bosiljka”, ali su je zvali „Boslka” [Por.]

    bosîndak (mn. bosîndakurj) [akc. bosîndak] (i. s.) — (tehn.) jatagan, sablja ◊ o’ sî taś dîn gură, or sî gušć dîn bosîndak — ili ćeš da ućutiš, ili ćeš da „gucneš” jatagan [Mlava] ♦ rum. bosândac

    (stih)
    În vîru lu śetaće,
    Stîă Tudur ku aluj fraće,
    Ku dolamilji skurće,
    Šî bosînđeśilji krunće.

    Na vrhu gradske kule,
    Stoji Todor s’ pobratimom,
    U kratkim dolamama,
    Sa krvavim sabljama
    .

    (Iz pesme „Muarća lu Tudor Dorop” — „Smrt Todora Doropa”, pevao: Jova Turku, laptar iz Manastirice, opština Petrovac. Zapis: S. Dragojević) [Mlava]

    boskomjeljnjică [akc. boskomjeljnjică] (i. ž.) ● v. buskomjeljnjică [Por.] ♦ rum. boscomelniţǎ

    boskorođi (juo boskorodîăsk, jel boskorodîašće) [akc. boskorođi] (gl.) — bogoraditi, pričati nerazgovetno sam sa sobom; mrmljati ◊ puopa-l sîrbăsk boskorođiašće dă trjaba luj, lumnja nuastră no-l încaljiaźe njimika, šî abja ašćiată sî gaćiaskă služba šî sî sa dukă a kasă — srpski pop bogoradi za svoj račun, naši ljudi ga ne razumeju ništa, i jedva čekaju da se svrši služba, da odu kući [Mlava] ♦ dij. var. buskorođi [Por.] ♦ rum. boscorodi

    bošćinar (mn. bošćinarj) [akc. bošćinar] (i. m.) — voštinar, otkupljivač boštine ◊ a venjit bošćinari s-adunje bošćina — došli su voštinari da sakupe voštinu [Crn.] ♦ rum. boștinar

    (opis) Đimult a mjers bošćinari pin saće, šă adunat bošćina đi la lume. A plaćit la kilă. — Nekada su po selima išli voštinari, i otkupljivali voštinu. Plaćali su po kilogramu. (Kazivanje Stojne Blagojević iz Lubnice, zapis F. Paunjelović) [Crn.]

    bošćină (mn. bošćinj) [akc. bošćină] (i. ž.) — voština, ostatak prilikom topljenja i ceđenja voska ◊ śară pucînă, da bošćină multă — voska malo, a voštine mnogo [Crn.] ♦ rum. boștină ♦ etim. < Sl. voština

    (opis) Faguri sî topjesk la fuok, în kaldarje, ku kîta apă, ama nu să lasă sî fjarbă. Piurma să tuarnă în kuonś, sî punje pi blană đi stuors, da ku un bît ka kolješîarju s-ašadza pistă jel. Śara sî sprižuanje în strakină, da śe ramînje în kuonś je bošćină. — Saće se topi u bakraču, sa malo vode, na tihoj vatri bez ključanja. Zatim se sipa u trouglast džak, stavlja na dasku za ceđenje i oklagijom stiska radi ceđenja. Vosak se prihvata u panice, a ostatak je voština. (Opis kaz. Stojna Blagojević iz Lubnice, zapis F. Paunjelović ) [Crn.]

    botgruos (mn. botgruoš) [akc. botgruos] (i. m.) — (ornit.) batokljun, ptica stanarica (Coccothraustes coccothraustes) ◊ botgruos je o pasîrje mikă, ku ćiku skurt šă gruos — batokljun je mala ptica, sa kratkim i debelim kljunom (Tanda) ♦ / < buot + gruos ♦ var. podgruos (Rudna Glava) [Por.] ♦ rum. botgros

    Slika: 81) Botgruos, podgruos (Coccothraustes coccothraustes) — batokljun; slika preuzeta sa sajta Fotonatura, autor: Cristian64 (4. VI 2013)

    botoruog (botoruagă) (mn. botoruoź, botoruaźe) [akc. botoruog] (prid.) — tupav, bez vrha ◊ botoruog je fije śe lungujat, fara vîr frumuos, tîmpit la vîr — botorog je bilo šta duguljasto što nema lep vrh, što je tupo na vrhu [Por.] ♦ rum. botorog

    botoša (juo botošîădz, jel botošadză) [akc. botoša] (gl. p.) — tupiti, zatupiti, zaobliti šiljati vrh duguljastog predmeta ◊ dakă vrjej sî bac puarka, muara sî botošîădz bîtu la kapatînj, sî nu fije askucît — ako hoćeš da igraš svinjicu, treba da zatupiš jedan kraj štapa, da ne bude oštar [Crn.]

    botošat (botošată) (mn. botošac, botošaće) [akc. botošat] (prid.) — tup; zatupast; zadebljan na vrhu; bez vrha ◊ arje źaźiće gruasă šî botošaće — ima debele i zatupaste prste ◊ đi batut puarka sa aljaźe bît botošat la kapatînj — za igranje svinjice bira se štap sa tupim krajem [Crn.] ♦ rum. bont

    botrak (mn. botraś) [akc. botrak] (i. m.) — žaba; mala žaba (Rana esculenta) ◊ nuată ka un botrak — pliva kao mala žaba (Sige, Magudica) ♦ var. brotak (Laznica, Medveđica) [Hom.] ♦ dij. var. brotak [akc. brotak] — 1. vodena žaba ◊ brotak je bruaskă đi apă — brotak je vodena žaba 2. žabac, mužjak (prepoznaje se po tome što „skače” na žabu) ◊ brotaku je bruaskă vojnjiśaskă — brotak je žaba mužjak [Por.] 3. žaba koja skače ◊ brotaku je bruaskă sărituare — brotak je skakutava žaba [GPek] ♦ rum. brotac ♦ etim. < lat. *brotāchus < grč. βροτάχος

    Slika: 82) Botrak, brotak (brotac), slika preuzeta sa sajta Fata de ghindă

    botuos (botuasă) (mn. botuoš, botuasă) [akc. botuos] (prid.) — 1. njuškast, koji je nalik na njušku; koji ima veliku njušku 2. čvornovat, naročito na krajevima (za debla) 3. (pej. za čoveka) a. koji ima veliki nos b. koji diže nos, koji je arogantan [Por.] ♦ rum. botos

    botur (mn. botururj) [akc. botur] (i. m.) — deblji kraj stabla, štapa ili motke ◊ skurtă ljiemnu la botur đi vro duauă palmje — skrati drvo na debljem kraju za jedno dve šake ◊ bîćilji nuaštre la botur sînt gata tot una — naši štapovi su na debljem kraju gotovo jednaki [Crn.] ◊ ljiemnu, bîtu, krjangă šî aša śeva śi je lungujat, are duauă kîpatînje: unu je măj supcîrje, or măj askucît, šî jel sa kjamă vîr, da alalalt je măj gruos, or măj tîmpit, šî la aăla sa dzîśe botur — drvo, štap, grana ili tako nešto duguljasto, ima dva kraja: jedan je tanji ili oštriji, i taj se zove „vrh”, a drugi je deblji ili tuplji, i taj se deo zove „botur” ♦ supr. vîr [Por.] ♦ rum. butur

    (izr.) Tuot bîtu arje botur. — Svaka batina ima deblji kraj. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

    botjez (mn. botjezurj) [akc. botjez] (i. s.) — (rel.) krštenje ◊ vin dji la botjez — dolazim sa krštenja [Kmp.] ♦ dij. var. boćedz (mn. boćedzurj) [Por.] ♦ dij. var. boćez (Valakonje, Savinac, Gamzigrad, Lubnica) [Crn.] ♦ rum. botez

    botjeza (jo botjez, jel botjază) [akc. botjeza] (gl. p. ref.) — (rel.) krstiti (se), nadenuti nekom ime ◊ am botjezat kopilu kînd avut un an — krstili smo dete kada je imalo godinu dana [Kmp.] ♦ dij. var. bućedza [Por.] ♦ rum. boteza ♦ etim. < lat. batizare (= baptizare).

    (izr.) Popa kînd n-are dje lukru îš botjază koajlji. — Pop, kada nema posla, krsti svoja muda. (Zapis: D. Balčanović, Samarinovac) [Kmp.]

    boznakît (boznakîtă) (mn. boznakîc, boznakîće) [akc. boznakît] (prid.) — (dosl.) „bog zna koliko”, izraz za nešto što ima neodređeno veliku meru ◊ a venjit un uom, boznakît đi mare — došao je jedan ogroman čovek ◊ a luvat o palugă boznakîtă, š-a-nśeput sî bată — dohvatio je jednu veliku motku, i počeo da bije ◊ boznakît đi kînd ăl ašćet — dugo ga čekam (sam bog zna koliko) ♦ / bozna < srb. „bog zna ” + kît — vl. „koliko” ♦ var. buoznakît, buznakît [Por.] ♦ etim. < srb. bog zna

    brac (mn. bracă) [akc. bracă] (i. ž.) — 1. naručje ◊ luvîă kopilu-n bracă — uze dete u naručje ◊ a luvat numa kît duśe în bracă — poneo je samo koliko nosi u naručju [Crn.] 2. naramak, breme, količina nečega koja se može poneti u naručju ◊ un brac đi ljamnje — naramak drva 3. snop ◊ brac đi tuljenj dupa kuljies s-adună šî sa faśe stup đui kukurudz — snop tuluske sakuplja se posle berbe i pravi se kopa kukuruza (Rudna Glava) 4. (fig.) zagrljaj ◊ s-a luvat în bracă, šî s-a cukat — zagrlili su se, i poljubili [Por.] ♦ rum. braţ ♦ etim. < lat. brachium

    bracarje (mn. bracîărj) [akc. bracarje] (i. ž.) — 1. grivna, obujmica ◊ bracarja cînje kuasa-n držală — metalna grivna drži kosu na držalji ◊ a pikat bracarja la kapatînju lu skamnu karuluj — ispala je obujmica na stolici drvenih kola 2. prsni ukras na odevnim predmetima od sukna ◊ arje bracărj mîndrje la zabun — ima lepe ukrase na zubunu [Crn.] ♦ up. kuasă ♦ rum. brăţare ♦ etim. < lat. brachiale

    Slika: 83) Bracarja la kuasă, ljiagă taišu lu kuasă đi dîržală. — Grivna na kosi, vezuje sečivo za držalje.

    brad (mn. bradz) (i. m.) — (bot.) jela, vrsta zimzelenog drveta (Albies alba) ◊ blănj dă brad — jelove daske ◊ bradu je viarđe šî jarna šî vara — jela je zelena i leti i zimi [Hom.] ◊ blana đi brad frumuos mirusă — jelova daska lepo miriše [Por.] ♦ rum. brad ♦ etim. < alb. *bradh, bredh

    (stih)
    BRAD FRUMUOS

    Cukuće dă brad frumuos,
    Apljiakă-c vîru în źuos,
    Să ma prind dă vîru tău,
    Dă sî-m vîăd pră puicu mjeu,
    Mult je jal răau dîparće,
    În a mare strinataće!
    Kînd kataj odată însus:
    Tuoc vojnjiśi s-a supus!
    Kînd kataj odată înźuos:
    Tuot pomîntu sînźeruos!

    (Kaz. Milja alu Melucă — Milja Obradović, Sige; zapis D. Ilic 2011 [Hom.]
    (Vidi obradu pesme: BRAD FRUMOS — VITA JELA)
    Slika: 84) Brad — jela (Abies alba), slika preuzeta sa sajta Sve o svemu (12. XI 2013)

    bradoaje (mn. bradoaje) [akc. bradoaje] (i. ž.) — kačica ◊ bradoaja je un felj đe putină mikă, đe ljemn ku kapak, în kare sa păzešte pastrama — kačica je vrsta male kace od drveta, sa poklopcem, u kojoj se čuva pastrma [Tim.] ♦ rum. brădoaie

    bradz (mn. bradzurj) [akc. bradz] (i. m.) — vez, ukras na haljetku ◊ bradz îs puj or floriśjalje kusuće pră kimjašă dă fujuor — vez je ukrasna šara ili cvet na lanenoj košulji (Sige) [Hom.] ◊ bradz je aja kînd mujarja kuasă muskică pi pîndză — vez je ono kad žena ušiva pokrstice po platnu ◊ bradz je šîru kare sa kuasă la mînjiś, or la guljir, or la pjept — „bradz”je trakast ukras koji se veze na rukavima, na okovratniku, ili na grudima (Blizna) ♦ sin. rîu [Por.] ♦ rum. brăduţi

    brađet (mn. brađeturj) [akc. brađet] (i. m.) — borik, borova šuma ◊ am fuost în brađet dupa mrtaś đi kasă — išli smo u borovu šumu po merteke za kuću ♦ var. brađiš (mn. brađišurj) [Crn.] ♦ rum. brădet

    Branku [akc. Branku] (i. m.) — (antr.) Branko, l.i. slovenskog porekla ◊ nume Branku dă poljikră Brankuonji — ime Branko daje prezime Branković ◊ pi paradjeda la kjemat Juoža lu Branku — pradeda mi se zvao Joža Brankov [Por.] ♦ rum. Brancu

    Brankuonji [akc. Brankuonji] (i. m.) — (antr.) Brankovi, Brankojevi (ići), vlaško prezime porodica Trailović i Radivojević u Osniću, po ličnom imenu pretka koji se zvao Branku ◊ Gică lu Branku a fuost flujeraš bun, šî frumuos a dzîs ruopîta — Đorđe Brankov je bio dobar frulaš, i lepu je svirao „ropotu” [Crn.] ♦ rum. Brancovici

    branjišće (mn. brănjišć) [akc. branjišće] (i. ž.) — zabran, šuma koja se ne seče ◊ l-am dat la sud, kî mj-a fakut mare šćetă-n branjišće — tužio sam ga, jer mi je napravio veliku štetu u zabranu [Por.] ♦ rum. braniște ♦ etim. < bug. branište

    brašuаvă (mn. brašuаvе) [akc. brašuаvă] (i. ž.) — 1. smicalica, podvala, lukavstvo ◊ aîăsta uom mj-a ogođit o brašuavă, đi am s-o cîn minće kît sînt viu — ovaj čovek mi je namestio jednu smicalicu, da ću je pamtiti dok sam živ [Crn.] 2. grimasa, kreveljenje ♦ dij. var. bršuavă, brošoavă (mn. bršuave, brošuave) ◊ sa strîmbă kîtra kopil, faśe brošuave da kopilu muare đe rîs — krevelji se na dete, pravi smeške a dete umire od smeha (Tanda) ♦ var. bîršuavă (Rudna Glava) [Por.] ♦ rum. brașoavă

    braśiră (mn. braśirj) [akc. braśiră] (i. s.) — 1. čipka ◊ zavjelkă ku braśirj — kecelja sa čipkama [Hom.] 2. tkanica, pojas ◊ đi mult sa-nśins ku braśirj, n-a fuost kurauă — nekada su se opasivali tkanicama, nije bilo kaiša 3. traka, bordura [Por.] ♦ rum. brăcire ♦ etim. < lat. bracῑle

    Slika: 85) Braśiră đi-n ćins. — Tkanica za opasivanje. Slika preuzeta sa sajta Etno mreža (7. II 2013)

    brăbetje [akc. brăbetje] (i. m.) ● v. bribjaće [Kmp.]

    brăcîšuară (mn. brăcîšuarjе) [akc. brăcîšuară] (i. ž.) — (demin.) (folk.) „zagrljajče”, nežan izraz za naručje ◊ vinu la najka-n brăcîšuară — (dosl.) dođi dragom u „naručence”, (fig.) dođi da te nežno zagrlim [Por.] ♦ rum. brăţișoare

    (stih)
    A mă najkă, najka-l mjeu,
    Kă mije mi s-a urît
    Kîpatîje tuot ku rînd,
    Š-ašćernutu premećind,
    Đi la umbră păn-la suare
    P-ja-lji dajki brăcîšuarje.

    Ah moj dragi, dragi moj,
    Meni je već dojadilo
    Jastučiće sve po redu,
    I prostirku da premeštam

    Iz hlada na svetlo sunca

    U nežnome svom naručju.


    (Stihovi iz pesme „Sus în sus la gîrnjiśuară”, pevala grupa žena iz Topolnice, opština Majdanpek, zapis: etnomuzikolog Miljković, 1980, obrada teksta i prevod: Durlić) [Por.]

    brăcui (juo brîăcui, akc. brîăcui jel brîăcuje, akc. brîăcuje) [akc. brăcui] (gl.) — pakovati nasečene lisnate grane na gomilu, pogodnu za nošenje do mesta gde se dene lisnik; u timočkom dijalektu: izdipliti ◊ tata darîmă la frundză, da juo brîăcuj, šî trag bracurlji pi žuardă dupa minje, pănă la luok unđe muma grîmađiašće frundzarju — otac kreše grane sa lišćem, ja ih pakujem u naramke, i te naramke prevlačim na štapu do mesta gde majka dene lisnik [Por.]

    brăśinar (mn. brăśinarj) [akc. brăśinar] (i. m.) — 1. učkur, uzica, svitnjak, gaćnik, pojas ◊ brăśinarju je un icuonj ku kare s-a ljegat śuariśi — „bračinar” je kanap kojim su se vezivale pantalone ♦ sin. înśingatuare [Por.] 2. ♦ dij. var. braśinarj (mn. brăśinarje) — a. prečaga, prečka ◊ ušă ku trij braśinarje — vrata sa tri prečke ◊ blană đi masă fakută je ku braśinarje — daska sofre spojena je prečagama b. spojnica ◊ braśinarj la kuarnjilji pluguluj je laćică, ore verźauă, karje lji-ncîpenjašće šî lji cînje la masură — spojnica na drvenim ručicama pluga je poprečna daščica, ili šipka, koja vezuje i učvršćuje ručice [Crn.] ♦ rum. brăcinar

    (opis) Braśinarj sa pus đ-arjndu unđe a trabuit înpraunaće mîj mulće blîănj. Ku braśinarj sa fakut ušîlji, vrîăknjicîlji, blana đi masă šî loitrîlji đi kar. Braśinarj sa pus la kuarnjilji pluguluj, la pisku đi kar šî la śorbarică sî šća rasfiraće la masură.

    Prečage se koriste za spajanje više dasaka. Sa prečagama su izrađivana vrata, kapije, daske za sto i kanate. Na ručicama pluga, prednjem i zadnjem nosaču zaprežnih kola, spaja, vezuje i učvršćuje noseće delove. [Crn.] (Kaz. stola B. Petrović, zapis F. Paunjelović, Osnić, 1987) [Crn.]
    Slika: 86) Ušă ku trij braśinarje — vrata sa tri prečke, snimak: F. Paunjelović, Osnić, 2011

    brăzdui (juo brăzdujesk, jel brăzdujašće) [akc. brăzdui] (gl. p.) — brazdati, povlačiti brazdu, orati ◊ pomîntu je tare ka pjatra, no sî sa puată brăzdui ljesnje — zemlja je tvrda kao kamen, neće moći lako da se izbrazda [Por.] ♦ rum. brăzdui

    brcarj (mn. brcarje) [akc. brcarj] (i. ž.) — spоna, spojka, letvica ili šina koja spaja i učvršćuje delove pluga za ogrtanje ◊ kînd să mută brcarju la plugu đi mušuruonj, sa ogođašće larźimja kormanjilor — pomeranjem spone na plugu za ogrtanje, reguliše se širina zahvata, i količina zemlje koja se nanosi na strukova kukuruza [Crn.] ♦ dij. var. bracarj [Por.] ♦ rum. bârsă

    brebjaće [akc. brebjaće] (i. m.) ● v. bribjaće [Crn.]

    bren (mn. brenurj) [akc. bren] (i. s.) — brener a. na karabitnoj lampi ◊ kînd sa astupă brenu la lampă, sa kurîcâ ku o žîcîšuară đi ocăl, supcîrje ka păru đin kap — kad se zapuši brener na lempi, čisti se jednom žičicom od čelika, tankom kao dlaka s glave b. na autogenom aparatu za zavarivanje ◊ brenu la aparat đi šfăjsuit sa aprins ku mašîna — brener na aparatu za zavarivanje palio se šibicom (Crnajka) ♦ var. brener, brjenîr (Rudna Glava) [Por.] ◊ n-am udzît njiś đi bren njiś đi brjenîr, kî nuoj în Plamna n-am avut lîămpj đe kîrabit — nisam čuo ni za bren ni za brener, jer mi u Plavni nismo imali karabitne lampe (Plavna) [Pad.] ♦ rum. brener ♦ etim. < nem. Brenner

    Brestouc [akc. Brestouc] (i. m.) — (ojk.) Brestovac, vlaško selo u neposrednoj blizini Bora [Crn.] ◊ am suoră mîritată în Brestouc, dupa un bristovjan — imam sestru udatu u Brestovcu, za jednog Brestovljanina [Por.] ♦ rum. Brestovăţ

    Brestovjan, Brestovjană (mn. Brestovjanj, Bresovjanje) [akc. Brestovjan] (i. m.) — Brestovljanin, stanovnik sela Brestovca ◊ Brestuoucu je lîngă Buor, šî tuoc Brestovjanji lukră în majdanu Buoruluj — Brestovac je pored Bora, pa svi Brestovljani rade u Borskom rudniku [Crn.]

    bribjaće (mn. bribjec) [akc. bribjaće] (i. m.) — (ornit.) vrabac (Passer domesticus) ◊ puj dă bribjaće — vrapčevo pile [Hom.] ♦ dij. var. bîrbjaće, brîbjaće (mn. bîrbjec) ◊ baće bîrbjecî ku šlajdîru — gađa vrapce iz praćke [Por.] ♦ var. brebjaće [Crn.] ♦ dij. var. brăbetje (mn. brăbec) ◊ kînd vedjec brăbecî kă să tăvălje pin cărină, să štjic kă să punje ploaja — kada vidite vrapce da se valjaju po prašini, znajte da će pasti kiša ♦ sin. păsărel [Kmp.] ♦ rum. vrabie

    Slika: 87) Vrabac, vrsta Passer montanus (poljski), slika preuzeta sa sajta Priroda ozaljskog kraja. (28. XII 2010.) Snimio: Tomislav Klanfar.

    brij (mn. brijе) [akc. brij] (i. m.) — (bot.) prosinac (Mercurialis perennis) ◊ briju ku buobe ruošîje je ljak, da aăla ku bobolji njagre je otrauă, puoc numa să ći mînžăšć ku jel — prosinac sa crvenim bobicama je lekovit, a sa crnim je otrovan, možeš samo da se mažeš njime ◊ (kal.) briju sa kuljaźe-n dzîua lu Duminjika mare — prosinac se bere samo u Veliku nedelju (nedelja na Duhove) [Por.] ♦ rum. brei ♦ etim. < bug. brei

    Slika: 88) Brijprosinac (Mercurialis perennis), slika preuzeta sa Wikipedije (12. II 2012.)

    briptă (mn. bripće) [akc. briptă] (i. ž.) — britva, vrsta noža na sklapanje ◊ dăm bripta să taj kîta pînje — dodaj mi britvu da isečem malo hleba [Hom.] ♦ dij. var. bîrśag, brîśag [Por.] ♦ rum. briptă ♦ etim. < srb. britva, ukr. brytva

    Slika: 89) Bîrśag, britva iz etnografske zbirke Muzeja u Majdanpeku, neinventarisano.

    briś (mn. briśurj) [akc. briś] (i. m.) — (tehn.) brijač, nož za brijanje ◊ m-am tajat ku briśu — posekao sam se brijačem [Crn.] ◊ tata înga sa rađe ku briśu, kă are barbă tare, šî nu puaće ku trăśilj-ešća kare a ješît akuma — otac se još brije briječem, jer ima oštru bradu, i ne može ovim trakama, koje su se pojavile danas [Por.] ♦ dij. var. brič [Kmp.] ♦ rum. brici

    brîbenjel (mn. brîbenjij) [akc. brîbenjel] (i. m.) — (bot.) mlađak (Corydalis) ◊ brîbenjel je un fjelj đi fluarje padurjaljnjikă, kare-n fluare măj întînj primovara — mlađak je šumski cvet koji prvi procveta u proleće ◊ fluorilji alu brîbenjel sînt măj mult albe šî vînît đeškis — cvetovi mlađaka su najčešće beli i svetloplavi ◊ brîbenjelu je bujađe tare venjinuasă — mlađak je jako otrovna biljka ♦ var. brîbenjiel, bîrbenjiel, brebenjiel, bribenjiel [Por.] ♦ dij. var. brebenjijal (Ranovac) [Mlava] ♦ rum. brebenel

    Slika: 90) Brîbenjiel — mlađak (Corydalis), slika preuzeta sa sajta: Altervista (10. VI 2013)

    brîglarj (mn. brîglarje) [akc. brîglarj] (i. m.) — obramičica, nosač brdila na razboju za tkanje ◊ brîglarj je bîtu đi kare sînt ljegaće brîgljilji la razbuoju đi casut — nosač brdila je motka o koju su na razboju za tkanju okačena brdila [Por.] ◊ brîglarju sî mută kînd brîgljilji n-au luok sî bată — nosač se pomera kada brdilo nema mesta za zamah ♦ up. brîglă [Crn.] ♦ rum. brîglar

    (kom.) prevod „obramičica” u značenju „motka koja ide preko tkačkog razboja o koju se vešaju niti”, preuzet iz: Jakša Dinić, Timočki dijalekatski rečnik, Beograd, 2008
    Slika: 91) Brîglarj la razbuoj (1), cînje brîgljilji (2). — Nabrdilo na razboju (1) drži brdilo (2). Foto: Durlić, Majdanpek, 5. IX 2013

    brîglă (mn. brîglje) [akc. brîglă] (i. ž.) — brdilo, pokretni deo razboja na kome je učvršćeno brdo ◊ în brîglje alu razbuoj je pusă spata, pin kare trjaśe urdzala — u brdilo razboja umetnuto je brdo, kroz koje prolazi osnova [Por.] ♦ rum. brâglă

    Slika: 92) Brîgljilji la razbuoj. — Brdila na razboju. Muzej u Majdanpeku, etnografska zbirka. Neinventarisano. Snimio: Durlić, avgust 2013.

    brîndušauă (mn. brîndušîalje) [akc. brîndušauă] (i. ž.) — (bot.) vrsta poljskog cveća, šafran, mrazovac, brnduša, brnduška ◊ brîndušauă đi primovara — prolećni šafran (Crocus heuffelianus) ◊ brîndušauă đi tuamnă — jesenji šafran (Crocus moesiacus) [Crn.] ♦ dij. var. brîndušă [Por.] ♦ rum. brândușă

    (stih)
    Brăndušauă galbinjuară,
    Un-să dusă najka-sară?
    Brăndušauă vînaśuară,
    Kînd înfluorj la primovară
    Spunje-j sî măj vină jară.

    Šafrančiću žute boje,
    Gde sinoć beše milo moje?

    Šafrančiću plavičasti,

    Kad s proleća pustiš cvet,
    Kaži mu da dođe opet.


    (Iz ljubavne pesme „Brăndušauă galbinjuară”, kaz. Rosa Novaković, zapis F. Paunjelović, Gamzigrad 1989) [Crn.]
    Slika: 93) Brîndušauă đi tuamnă — jesenji šafran (Crocus moesiacus), slika preuzeta sa sajta Panoramio by Adema29 (31. X 2012.)

    brîndušă (mn. brîndušă) [akc. brîndušă] (i. ž.) — (bot.) šafran, mrazovac, brnuduša ◊ jastă brîndušă đi primovară šî đi taumnă — postoji prolećni i jesenji šafran (Crocus heuffelianus, Crocus moesiacus) ◊ dupa florilj-ešća frumuasă, s-a dat nume la fjaće: Brnduša — prema ovom lepom poljskom cveću davalo se i ime devojčicama: Brdnuša [Por.] ♦ dij. var. ♦ brîndušauă [Crn.] ♦ rum. brândușă ♦ etim. < srb. brnduša

    Slika: 94) Brînduša đi tuamnă — jesenji šafran (Crocus moesiacus), slika preuzeta sa sajta:Foto blog de Mihai Constantinescu (9. I 2013)

    Brîndušuonji [akc. Brîndušuonji] (i. m.) — (antr.) Brndušani, vlaško prezime familija u Valakonju, Savincu i Lubnici, po ženskom pretku Brnduši ◊ Firu Brîndušan đin Valjakuanja, a avut mulc stupj kînd a fuost ćinîr — Filip Brndušan iz Valakonja, imao je mnogo pčela kad je bio mlad [Crn.] ♦ rum. Brîndușanu

    (kom.) Od ženskog l. i. Brînduša (bot. brnduša, mrazovac, šafran), u slučajevima kada deca odrastaju sa majkom - udovicom toga imena (alu Brînduša - Brndušin), nastaje porodični nadimak („poljikra”) Brîndušuonji, Brîndušanji, posrbljeno Brndušanović, Brndušić. (Exp: Durlić)

    brîndză [akc. brîndză] (i. ž.) — sir, životna namirnica koja se dobija sirenjem i preradom mleka ◊ brîndză đin lapće đi uaje — sir od ovčjeg mleka ◊ brîndză đin lapće đi vakă — sir od kravljeg mleka ◊ la nuoj nu să faśe brîndză mualje — kod nas se ne pravi neceđen sir ◊ brîndză stuarsă — ceđen i presovan sir ◊ brîndza sa întarit — sir je prevreo ◊ faljij đi brîndză — kriške sira, velije ♦ var. brînză (Valakonje, Savinac, Lubnica, Gamzigrad, Zlot) [Crn.] ◊ brîndză đi uaje — ovčji sir ◊ brîndză đi vakă — kravlji sir ◊ brîndză đi kapră — kozji sir ◊ brîndză tare — tvrdi sir ◊ brîndză mualje — meki sir ◊ brîndză ku koljašă — sir i kačamak [Por.] ♦ rum. brânză

    (izr.) Nu faśe jel brîndză ku ja. — Neće on sa njom sira praviti. (Nije ona za njega.)(Zapis: F. Paunjelović, Osnić)[Crn.] var. Nu fak ij brîndză amînduoj. — Neće njih dvoje sir da prave. (Za one koji se uzimaju, ali nisu jedno za drugo pa se ocenjuje da im brak neće uspeti). (Zapis: Durlić, Rudna Glava)[Por.]
    (stih)

    Bună brîndza da šî kašu,
    Măj śobanje, măj!
    Da măj bun je śobanašu,
    Măj śobanje, măj!

    Dobar sir je, a i kaša,
    Hej, čobanče, hej!

    Al još bolje čobanašče,

    Hej, čobanče, hej!


    (Iz vlaške pesme „Măj śobanje đi la uoj”, kaz. Borislav Paunović, r.s. Tanda, zapis: Durlić, Rudna Glava 2011).

    Brîndzîjuonji [akc. Brîndzîjuonji] (i. m.) — (antr.) Brnzani, vlaško prezime familije u Metovnici, potomstvo Vlaha sa nadimkom Brnza, „Sirko” < brîndză sir ◊ kîăšîlji Brîndzîjuonjilor sînt în konvjeju Ćimuokuluj, la otar ku Gînzîgradu — kuće Brnzijona nalazi se u krivini Timoka, na međi sa Gamzigradom [Crn.] ♦ rum. Brînzan

    brîndzujkă (mn. brîndzujś) [akc. brîndzujkă] (i. ž.) (hip.) (pej.) — sirko, čovek koji preteruje u jedenju sira ◊ mije mj-a dzîs brîndzujkă kînd am fuost mik, kă n-am mînkat alta njimika, numa brîndză ku koljašă — mene su zvali „sirko” kad sam bio mali, jer nisam jeo ništa durgo, sem sira sa kačamkom [Por.] ♦ rum. brînzică

    brînkă1 (mn. brînś) [akc. brînkă] (i. ž.) — (med.) crveni vetar, bolni otoci na koži crvene boje (Erysipelas) ◊ s-a bulnavit đi brînkă, šî s-a dus la vrîžîtuare să-j đeskînće — oboleo je od crvenog vetra, i otišao je kod vračare da mu prebaje [Por.] ♦ rum. brâncă

    brînkă2 (mn. brînś) [akc. brînkă] — 1. (i. ž.) (zast.) (anat.) ruka ◊ s-a prins đi brînś kînd a žukat — hvatali su se za ruke kada su igrali (Blizna) ◊ vuorba brînkă s-a pjerdut, akuma šćim numa ši je mîna — reč „brnka” se izgubila, sada znamo samo šta je „m’na” (ruka) 2. (pril.) klečeći, ležeći oslonjen na kolenima i laktovima ◊ a kadzut în brînś, a kadzut în patru — pao na sve četiri, tj. na ruke i noge (Rudna Glava, Tanda) [Por.] ◊ stîă-n brînś — stoji na sve četiri, tj. leži oslonjen na laktove i kolena (Jasikovo) [GPek] 3. (fig) (u izr.) uz veliki napor, s velikim mukom; golim rukama, bez ičije pomoći ◊ am ramas văduvă, š-am skuos kopiji pi brînś — ostala sam udovica, i decu sam izvela (na put) golim rukama (Tanda) [Por.] ♦ up. mînă, abušlja ♦ rum. brâncă ♦ etim. < lat. branca

    Brînkovjanu (mn. Brînkovjenj) [akc. Brînkovjanu] — (antr.) Brankovan, prezime rudarske porodice u Majdanpeku čiji je predak Nikola ovde došao u drugoj polovini XIX veka iz mesta Potok, južno od Oravice u rumunskom delu Banata. [Buf.] ♦ rum. Brîncoveanu

    brîśag [akc. brîśag] (i. s.) ● v. bîrśag [Por.] ♦ rum. briceag

    brîu (mn. brîurj) [akc. brîu] (i. m.) — 1. (anat.) pojas, pas, mesto iznad kukova na kom se vezuju pantalone ili suknja ◊ l-a prins tare đi brîu, šî l-a trînćit la pomînt — uhvatio ga je čvrsto oko pojasa, i oborio na zemlju 2. pojas, predmet za opasivanje ◊ brîu đi śištuarje — pojas od tkanice ◊ brîu ku kurauă — pojas sa kaišem ◊ žuok đi brîu — vrsta igre u kolu, u kome igrači jedni druge drže rukama za pojas 3. (fig.) koleno, generacija srodnika; pokoljenje ◊ brîurj šî brîurj đi rumînj a trait aiśa — pokoljenja i pokoljenja Vlaha su živela ovde ◊ juo sînt a trijlja brîu lu tatamuoš — ja sam treće koleno mom pradedi ◊ njipuotu mi a duojlja brîu — unuk mi je drugo koleno [Crn.] ◊ pănă la śinś brînje în njam nu s-a luvat unji ku alcî — do petog kolena u rodu nisu se uzimali međusobno [Por.] ♦ rum. brâu

    brjană (mn. brjenj) [akc. brjană] (i. ž.) — (iht.) mrena, vrsta rečne ribe (Barbus fluviatilis) ◊ juo nu šću dar fi-va la nuoj în rîu brjenj, kă nu mis pješkarj — ja ne znam da li u našoj reci ima mrena, jer nisam pecaroš [Por.] ♦ rum. breană ♦ etim. < grč. μύραινα

    Slika: 95) Bbrjană - mrena (Barbus fluviatilis), preuzeto sa sajta Wikipedija (04.02.2012).

    brjaz (brjază) (mn. brjež, brjază) [akc. brjaz] (prid.) — šaren po licu, „šarko” ◊ măj đes brjază pi buot je vaka, šî la-ša vită îj dzîśem „brjeza”, pi sîrbjašće ar venji „šara”, kum jastă kare baš aša-š boćadză vaka, pi sîrbjašće — najčešće je šarena po njušci krava, i takvo goveče mi zovemo „breza”, na srpskom bi bilo „šara”, ima ljudi koji baš toku zovu svoju kravu, po srpskom ◊ Brjaz je poljikra lu uom kare je pistric pi facă, kare are pjaće albe pi fire, da aj luj njepuoc kapîtă poljikră BrezuonjiBrjaz je nadimak čoveka koji je šaren u licu, koji ima bele pege na obrazu, a njegovi potomci dobiju nadimak Brezoni („Brjazovići”) [Por.] ♦ rum. breaz ♦ etim. < bug. breaz

    brjazdă (mn. brîăžđ) [akc. brjazdă] (i. ž.) — 1. brazda, udubljenje koje plug ostavlja na površini zemlje pri oranju ◊ kînd arj ku vićilji, šî kînd plugu-c sîare đin brjazdă, kî je pomîntu tare, loko-la njiarat în fundu brîažđi, sa kjamă pîrś — kad oreš stokom, i kad ti plug iskoči iz brazde zbog tvrde zemlje, onaj nepoorani deo na dnu brazde zove se jarac 2. dugačak i uzan trag iza nekog predmeta koji se kretao ili koji je vučen ◊ a trjekut kare a fi trjekt ku sajna pin namjec, š-a ramas brîăžđ adînś dupa jel — neko je prošao sankama kroz smetove, i ostavio duboke brazde za sobom ♦ (demin.) brjazducă, brjezduljec ♦ (augm.) brjazduonj ♦ sin. šîrag [Por.] ♦ rum. brazdă ♦ etim. < slov. brazda

    Brjeză [akc. Brjeză] (i. ž.) — (top.) Breza, zvano mesto u ataru sela Debeli Lug, u Gornjem Peku, na međi sa Laznicom ◊ ij dzîśem la loko-la Brjeză, kî je o golaje, unđe dau numa ljamnje kare sîrbi kjamă breză, da nuoj rumînji ij dzîśem mastak — zovemo to mesto Breza, jer je golet po kome raste samo drveće koje Srbi zovu breza, a mi Vlasi mastak (terenski zapis, Durlić) [GPek] ♦ / brjeză < srb. (bot.) breza (Betula pendula) ♦ rum. Breza

    Slika: 96) Lokalitet Breza u ataru sela Debeli Lug, na topografskoj karti 1:25000.

    brjeză (mn. brjez) [akc. brjeză] (i. ž.) — (bot.) breza (Betula pendula) ◊ brjeză je ljiemn supcîrje, are skuarcă albă ku pjaće njagre — breza je tanko drvo, ima belu koru sa crnim pegama ◊ rumînji aj batrînj aăla ljiemn a kjemat mastak — stari Vlasi su ovo drvo zvali „mastak” ♦ sin. mastak [Por.] ♦ rum. breza

    Slika: 97) Breza (mastak, mesteacan), slika preuzeta sa Wikipedije (7. II 2012).

    brjezdat (brjezdată) (mn. brjezdac, brjezdaće) [akc. brjezdat] (prid.) — brazdast, koji ima brazde, koji ima oblik brazde; izbrazdan; udubljen ♦ sin. înkrjecat, zbîrśit ◊ drumu đi kar pi kulme je tuot înbrjezdat đi apă, kare a kurs dupa pluaje, parke je arat ku plugu — kolski put na kulmi je sav brazdast od vode koja je tekla posle kiše, kao da je izoran plugom ♦ var. brăzduit [Por.] ♦ rum. brăzdat

    Brjeznjica [akc. Brjeznjica] (i. ž.) — (ojk.) Breznica, vlaško selo u opštini Žagubica ◊ Brjeznjica je sat rumînjesk, apruape dă Žgobica — Breznica je vlaško selo, u blizini Žagubice [Hom.] ♦ rum. Brezniţa ♦ etim. < srb. breznica, mala breza

    Slika: 98) În anu 2011. în Brjeznjica a fuost skriš 177 dă inš, dăn kare 149 a trait în sat, da 28 a fuost duš în cărîlji strinje. — Godine 2011. u selu je popisano 177 stanovnika, od čega je 149 živelo u selu, a 28 ih je bilo u inostranstvu.

    Brjeznjiśjan (Brjezniśjană) (mn. Brjeznjiśjanj, Brjeznjiśjanje) [akc. Brjeznjiśjan] (i. m.) — Brezničanin, stanovnik sela Breznice ◊ Brjeznjiśjan je uom kare trajašće-n Brjeznjica, sat rumînjesk în Omuolj — Brezničanin je čovek koji živi u Breznici, vlaškom selu u Homolju [Hom.]

    brođală (mn. brođaljе) [akc. bruđală] (i. ž.) — pogađanje, otkrivanje nečega posle više pokušaja ◊ ma mir, atîta brođala-luor sî gasiaskă banja-j pitulac, šî la urmă njimika, đin trij pj-a măj lungă — čudim se, toliko njihovo pokušavanje da nađu sakriveno blago, i na kraju šipak ♦ var. bruđală [Por.] ♦ rum. brodeală

    brođi (juo brođiesk, jel brođiašće) [akc. brođi] (gl.) — pogoditi, potrefiti, pronaći ◊ śerkă, sa kinui, la urmă brođi gaura-n gard, šî sa pjerdu — probao je, mučio se, na kraju pronađe rupu u ogradi, i izgubi se ◊ dakă nu kunuošć luoku, amunka brođešć drumu — ako ne poznaješ mesto, teško ćeš pronaći put ♦ sin. putrîvi [Por.] ♦ rum. brodi ♦ etim. < slov. broditi

    brođit (brođită) (mn. brođic, brođiće) [akc. brođit] (prid.) — nađen, otkriven traganjem, pogođen ◊ la urmă vadzură kă poćaka nu je brođită, šî sa întuarsîră — na kraju videše da staza nije pogođena, i vratiše se ♦ var. bruđit ♦ sin. gasît, putrîvit [Por.] ♦ rum. brodit

    bronkai (juo bruankîj, jel bruankîje) [akc. bronkai] (gl.) — 1. basirati, svirati kontrabas 2. (iron.) imitirati sviranje kontrabasa 3. (pej.) (onom.) brundati, proizvoditi dubok zvuk, sličan zvuku kontrabasa 4. (fig.) terati inat, gunđati ◊ la mošo-sta śeva nu-j pi vuoje, numa bruankîje pin kasă — ovom čiči nešto nije po volji, samo gunđa po kući [Por.]

    bronkaš (mn. bronkaš) [akc. bronkaš] (i. m.) — kontrabasista, muzičar koji svira kontrabas, drveni žičani instrument ◊ în banda nuastră am avut šî bronkaš, šî tubašîărj — u našem okestru imali smo i kontrabasistu, i bubnjara [Por.] ♦ rum. broncaș

    brontavit (brontavită) (mn. brontavic, brontaviće) [akc. brontavit] (prid.) — gangrenozan, zahvaćen gangrenom, oboleo od gangrene ◊ mi s-a brontavit piśuoru, šî duolturi mi la tajat đi la źanunkje-n valje — noga mi je bila gangrenozna, i doktori su mi je isekli od kolena na dole ♦ var. bruntavit [Por.] ♦ dij. var. blontirit (Krivelj) [Crn.]

    broskan (mn. broskanj) [akc. broskan] (i. m.) — (zool.) žabac, mužjak žabe ◊ kînd jastă bruaskă, muara să fije šî broskan, da pi śe sa va kunošća, draku đin baltă va šći — kada ima žabe mora da bude i žabac, a po čemu se prepoznaju, đavo iz bare će znati ♦ (demin.) broskanuc, broskanjel ♦ (augm.) broskoćeu ♦ var. broskuoj [Por.] ♦ rum. broscan

    brošoavă [akc. brošoavă] (i. ž.) ● v. brašuavă [Por.] ♦ rum. brașoavă

    brśag (mn. brśaźe) [akc. brśag] (i. m.) — britva, vrsta džepnog noža čije se sečivo sklapa u korice izrađene od roga ◊ brśag ku plasîalje đi kuorn — britva sa rožnatim koricama ◊ brśag marje — velika britva ◊ brśag mik, kopilarjesk — mala, dečja britva [Crn.] ♦ dij. var. bričag [Kmp.] ♦ rum. briceag ♦ etim. < tur. biçak

    brśegarj (mn. brśegari) [akc. brśegarj] (i. m.) — britvar, majstor koji izrađuje i prodaje britve ◊ la panađur am vadzut brśegarj đin Lasuva, đin Grbuouc šî unu đin Ljenuouc — na vašaru sam video britvare iz Lasova, Vrbovca i jednog iz Lenovca [Crn.] ♦ rum. cuţitar

    bruankă (mn. bruonś) [akc. bruankă] (i. ž.) — 1. (muz.) kontrabas, veliki drveni instrument sa četiri žice, sličan violini ◊ în bruankă aj nuoštri n-a kîntat đi bîtrînjacă, mi-ntînj s-a vadzut în tajfilji cîganješć dupa ratu ku mnjamc — na kontrabasu naši nisu svirali od starine, on je prvi put viđen u ciganskim orkestrima posle rata sa Nemcima 2. (antr.) Bruankăobavezan nadimak kontrabasista ◊ Janku Bruankă n-a kîntat în bruankă, numa a fuost fakut ka bruanka, pă lumja la poljikrit aša đin glumă — Janko Bronka nije svirao kontrabas, ali je bio nalik na njega, pa su ga ljudi tako nazvali u šali ◊ Vană, kopilu-lu Janku Bronkašu — Jovan, sin Janka Bronke, „Kontrabasiste” [Por.] ♦ rum. broancă

    Slika: 99) Bruankă - kontrabas, slika preuzeta sa Wikipedije (31. III 2012)

    bruaskă (mn. bruošći) [akc. bruaskă] (i. ž.) — 1. (zool.) žaba (Rana) ◊ ja ješît uoki ka la bruaskă — iskočile mu oči kao žabi ◊ bruaskă ku śuvanj — kornjača (Testudine) [Hom.] ♦ dij. var. bruaskă ku śovan — kornjača [Crn.] ♦ var. bruaskă ku śovanje — kornjača ◊ broskan — žabac ◊ bruaska đi pi padure — šumska žaba, žaba koja ne živi u vodi ◊ bruaska rîpată — krastava žaba ◊ rîkanjel — kreketuša [Por.] ♦ dij. var. bruaskă ku śovanj — kornjača [GPek] 2. (za odeću) (zast.) klin između nogavica na muškim pantalonama ◊ śuariśi sî n-a fi avut bruaskă întra kraś, n-a fi putut uomu sî pašiaskă ku ij — da pantalone nisu imale klin između nogavica, čovek ne bi mogao da hoda u njima (Tanda) [Por.] ♦ rum. broască

    (stih)
    O broskică ku śovan,
    A pljakat la nuntă-n sat,
    Pistă duđe-n drum a dat,
    Šî đi nuntă š-a zojtat.

    Kornjačica jedna mala,
    Na svadbu je putovala,

    Al naišla na dudinke,

    Pa od svadbe odustala.


    (Kazivač Stojna Blagojević, Lubnica, zapis F. Paunjelović ) [Crn.]
    Slika: 100) Bruaska đi pi padure - šumska žaba, slika preuzeta sa sajta Sanjalica Od svih vrsta roda Rana ova žaba je se najviše odvojila od vodene sredine i živi skoro isključivo - izuzev samo u doba parenja, koje uostalom traje vrlo kratko vreme - daleko van vode, pretežno po listopadnim šumama, prema čemu je i dobila ime šumska žaba.

    brukă (mn. bruś) [akc. brukă] (i. ž.) — (tehn.) 1. šiljak, zašiljen drveni ili metalni predmet, koji se koristi za bušenje rupa; probojac ◊ în trîabe o brukă sî strapung gaura la kurauă — treba mi šilo da izbušim rupu na kaišu ◊ ku brukă đi ljiemn să fak gîăurlji la opinś — drvenim šilom buše se rupe na opancima 2. sadiljka, zašiljen štap koji se koristi za sađenje povrća ◊ mujarja đemult a pus piparka šî vardza ku bruka, da an ku sapaljiga — žena je ranije sadila papriku i kupus sadiljkom, a prošle godine motičicom ◊ đi vrodată šî kukurudzu s-a pus ku bruka — nekada je i kukuruz sejan sadiljkom 3. šilo, majstorska alatka koja se koristi u opančarskom i saračkom zanatu ◊ majsturi au mulće suarće đi bruś — majstori imaju razne vrste šila 4. drveni šiljak ili veterinarski pribor, trokar, za probadanje trbuha kod preživara ◊ kînd să unfla vaka đi deteljină, trîăbe ku bruka sî-j să înpungă burta đi parća stîngă — kad se krava prejede deteline, treba da joj se šiljkom probode trbuh sa leve strane [Crn.] 5. (antr.) Brukă, poljikra-n Arnaglaua — Bruka, nadimak u Rudnoj Glavi ◊ la Janku Brukă j-a dat aša poljikră, k-avut narau să „bruśaskă”, să-nvîre nasu šî unđe trîabe, šî unđe nu trîabe — Janko „Bruka” je dobio ovaj nadimak jer je voleo da „buška”, da zabada nos i gde treba i gde ne treba ♦ (demin.) brukică ♦ (augm.) brukuonj [Por.] ♦ rum. brucă

    bruma (juo brumjedz, jel brumjadză) [akc. bruma] (gl.) — opaliti slanom, izgoreti od slane (za biljke) ◊ a venjit tuamna, a strîns źeru, o să nji sa brumjadză fluorilji în građină — došla je jesen, stegao je mraz, slana će nam opaliti cveće u bašti [Por.] ♦ rum. bruma

    brumarj [akc. brumarj] (i. m.) — (kal.) (zast.) oktobar ◊ pi brumarj lumja a arat š-a pus grju — u oktobru su ljudi orali i sejali žito ◊ pi brumarj s-a slobadzît kîmpu — u oktobru se dozvoljavala slobodna ispaša ♦ / < brumăslana [Crn.] ♦ rum. brumarel

    (stih) Anu, ani tridză-š patru,
    Šapće dzîlje đi brumare,
    A pljekat anuostru kralje,
    În drumă să drumajaskă,
    Šî miru sî ljigutujaskă.

    U godini trijes’ četvrte
    Sedmog dana u oktobru,
    Pošao je naš nam kralju,
    Na drum dalek da putuje
    I u svetu mir da sklopi.


    (Odlomak iz pesme o pogibiji kralja Aleksandra. Kaz. Gergina Durlić, 1924. zapis: Durlić, Rudna Glava, 31. VIII 1982.) [Por.]

    brumarju al marje [akc. brumarju al marje] (i. m.) — (kal.) (zast.) novembar ◊ mîj marj sarbatuorj pi brumarju al marje sînt Sîmjedru šî Aranźilu đi jarnă — najznačajniji praznici u novembru su Mitrovdan i Aranđelovdan ♦ / < brumăslana [Crn.] ♦ dij. var. marćinj, rîpśunj ♦ up. brumarj [Por.] ♦ rum. brumar

    brumat (brumată) (mn. brumac, brumaće) [akc. brumat] (prid.) — opaljen slanom, izgoren slanom ♦ var. brumait [akc. brumait] ◊ tuaće fluorilji în građină a ars đi brumă — sve cveće u bašti je izgorelo od slane [Por.] ♦ rum. brumat

    (stih)
    Floriśikă întunjakată
    Śe ješ njagră šî uskată,
    Or bruma ć-a brumait,
    Or mana ć-a manuit?

    Moj cvetiću potamneli,
    Što mi crniš i što veneš,
    Da l’ te slana noću pali,
    Il’ te mana danju gori?

    (Iz ljubavne pesme P. Perića iz Osnića, peva Miroslav Čulinović iz Šarbanovca, zapis F. Paunjelović, Šarbanovac 2007) [Crn.]

    brumă (mn. brumе) [akc. brumă] (i. ž.) — slana [Kmp.] ◊ a kadzut bruma — pala je slana ◊ zapada njinźe, da bruma baće — sneg „sneži”, a slana „bije” [Por.] ◊ la nuapće arje sî bată bruma — noćas će biti slane [Crn.] ♦ rum. brumă ♦ etim. < lat. bruma

    (stih)
    Baće bruma sus la munće,
    strîg la najka, jel n-auđe.

    Na goru je pala slana,Zalud zovem svog dragana. (Iz ljubavne pesme „Baće bruma sus la munće”, kaz.M. Čulinović (1938.), zapis F. Paunjelović, Šarbanovac 2007.) [Crn.]

    bruobdă (mn. bruobđe) [akc. bruobdă] (i. ž.) — (bot.) krompir (Solanum tuberosum) ◊ anu n-a fuost bun đi bruobđe, n-a rođit njiśkît — godina nije bila dobra za krompir, nije rodio nimalo [Por.]

    Slika: 101) Bruobdă, krumpjel, krîmpjel - krompir (Solanum tuberosum). Bоtаničаr Dејvid Spunеr sа Univеrzitеtu u Viskоnsinu, ustаnоviо je prеkо аnаlizа gеnеtskih оznаkа nеkih 360 vrsti krоmpirа dа svе vrstе kоје sе dаnаs gаје pоtiču оd dоmеstifikаciје S. bukasovii sа јugа Pеruа i zаpаdа Bоliviје, kоја sе dеsilа nеkih 8000 gоdinа p. n. е. (Vidi više: Wikipedija Krompir

    Bruođica [akc. Bruođica] (i. ž.) — (ojk.) Brodica, romsko selu u opštini Kučevo ◊ az am fost în Bruođica, sat pă Pjek — danas sam bio u Brodici, selo na Peku [Rom.] ♦ / (dem.) < srb. brod — „prelaz preko reke” (exp. Durlić) ♦ rum. Brodina ♦ etim. < srb. brod + sif. -ica „prelaz preko reke”

    bruont (mn. bruonturj) [akc. bruont] (i. s.) — (med.) gangrena; bront ◊ s-a-nbrukat în piruonj ruźinjit, šî piśuoru j-a luvat bruont — ubo se na zarđali ekser, i nogu mu je zahvatila gangrena ♦ var. bluont (Tanda) [Por.] ◊ bruont je karnje vije — bront je živa rana (Rašanac) [Mlava] ♦ etim. < nem. bront (РечникМС1)

    bruoskarije (mn. bruoskarij) [akc. bruoskarije] (i. ž.) — žabljak, mesto sa mnogo žaba; baruština ◊ s-a fakut în luok un baltuonj ku tuot, o să-m fije luoku numa o bruoskarije ku bruošć đ-alji vjerdz, în luok đi kukurudz — napravila se u njivi ogromna baruština, biće mi njiva samo jedan žabljak sa zelenim žabama umesto kukuruza [Por.] ♦ rum. broscărie

    brus (mn. bruš) [akc. brus] (i. m.) — 1. brus, kamen za oštrenje sečiva ◊ brus đi kuasă — brus za kosu ◊ ku brusu sa askuće tuot śe are taiš — brusom se oštri sve što ima sečivo ♦ sin. kuće, glađe 2. (vulg.) izmet, govno ◊ kare s-a fi kakat aiśa în mižluoku poćeśi, š-a lasat bruso-la aša đi sî đa uomu în jel, dabugoda đi pomană sî-j fije — ko se posrao ovde nasred staze, i ostavio ovo govno tako da čovek ugazi u njega, daboga mu za podušje bilo 3. (psih.) durenje, nadurenost ◊ kopilašu s-a mînjijat šî stă brus lînga masă, nu vrja sî manînśe ku nuoj — dečko se naljutio i naduren stoji kraj sofre, neće da jede s nama ♦ / (skr.) < brusnat [Por.] ♦ rum. brus ♦ etim. < srb. brus

    brusnat (brusnată) (mn. brusnac, brusnaće) [akc. brusnat] (prid.) — naduren, napućenih usana, ljutit ◊ am duauă fjaće đizmerdaće, dakă nu lji laš la źuok, în stare sînt sî fije tuota dzîua înbrusnaće — ima dve razmažene ćerke, ako ih ne pustiš na igranku, u stanju su da ceo dan budu nadurene ♦ skr. brus ♦ var. înbrusnat ♦ sin. bufnat, înbifnat, buzumfat [Por.] ♦ rum. brusnat

    bruśi (juo brušesk, jel bruśašće) [akc. bruśi] (gl. p.) — 1. (izob.) probadati, probušiti, probiti ◊ ku bruka brukaj, ku kucîtu tajaj — šilom probuših, nožem posekoh 2. podbadati, podstrekavati, nagovarati na loš postupak ◊ bruśašće la glśauă — podstrekava na svađu ◊ bruśašće vrîsnjiśi sî nu askulće đi parinc — nagovara vršnjake da ne slušaju roditelje [Crn.] 3. čeprkati, brknuti, tražiti nešto sa šiljkom ◊ bruśi ku un bît pin orman, bruśi pi supt pat, šî nu gasî njimika — brknuo jednim štapom pod krevet, brknuo pod sto, i nije našao ništa [Por.] ♦ rum. bruci

    buala-rîa (mn. bualje-rîalje) [akc. buala-rîa] (i. ž.) — (med.) padavica, epilepsija ◊ boala rîa je batrînă šî grja buala kare uomu o pacîašće pintru pakaće alu stramošî luj — padavica je stara i teška boljka, koju čovek pati zbog grehova njegovih predaka ◊ kînd ăl prinđe buala rîa, uomu kađe, sa pjarđe, sa zbaće tuot šî faśe spumă la gură — kad čoveka spopadne padavica, on pada, izgubi se, trese se sav i na ustima mu izbija pena ◊ dzjljilji în kare nu sa kućadză lukra pintru buala rîa, sînt marca šî žuoja đintînj dupa Kraśun, Zîpostîtol mik, Pašć šî Rusalje — dani kada se ne sme raditi zbog padavice, jesu prvi utorak i četvrtak posle Božića, Malih poklada, Uskrsa i Rusalja [Por.]

    buală (mn. bualje) [akc. buală] (i. m.) — (med.) bolest ◊ buala rîa — padavica, epilepsija ◊ buala în înkejaturj — oboljenje zglobova, reuma ◊ buală în piśurje — bolest u nogama ◊ bulă la cîcă — bolest na dojci [Crn.] ◊ buală đin uală — „bolest iz lonca”, bolest koja potiče od loših navika u ishrani ◊ buală grja — teška, neizlečiva bolest ♦ sin. durjare [Por.] ♦ rum. boală ♦ etim. < slov. bolĩ

    (stih)
    Aau, dajkă Juană,
    Ma bagaš pi minje-n buală.

    Aah, sele Jano,
    Razboleh se ja zbog tebe
    .
    (Iz istoimene pesme, zapis F. Paunjelović) [Crn.]

    (izr.) Đi buală boljašće, da saku goljašće. — Od bolesti boluje, a iz džaka tamanjuje. (Lažni bolesnik, zapis: Durlić) [Por.]

    bualkă [akc. bualkă] (prid.) — mlako, mlaka ◊ apă bualkă — mlaka voda [Kmp.]

    Buambă [akc. Buambă] (antr.) — Bobovi, vlaški nadimak jedne izumrle familije u crnorečkom selu Mali Izvor, po čoveku čiji je nadimak bio „boamba” ◊ Jovana lu Buambă a murit đemult — Jovana Bobova umrla je odavno ◊ đin aj-lu Buambă nu ma-jastă njima-n Izvuoro-l Mik — od Bobovih više nema nikog u Malom Izvoru ♦ / boambă — (zast.) bob, zrno [Crn.] ♦ rum. boambă

    buarfă (mn. buarfе) [akc. buarfă] (i. ž.) — 1. dronjak, iznošen komad odeće ◊ nu înbrak buarfa-sta đi klcan — neću da obučem ovaj dronjak od košulje [Crn.] ♦ dij. sin. zdrjancă, trjancă, druancă, truancă [Por.] 2. nejestivi deo voća ili povrća, otpadak, lika ◊ pasuju al vjarđe je pljin đi buarfe — boranija je puna otpadaka (like) ♦ sin. loluacă [Crn.] 3. iznutrica tikve ◊ buarfe la nuoj sa kjamă samîncîja-ja š-alalalt, śe jastă în dovljeće — borfa je kod nas naziv za seme i ostalo, što se nalazi u tikvama, bundevama, dulecima (Tanda) [Por.] ♦ rum. boarfă

    buaskă [akc. buaskă] (i. ž.) — komina, ono što ostane kada se iscedi sok iz voća (šljive, grožđa i dr.) tokom obrade; kom, drop, džibra ◊ buaska sa dîă la puorś — komina se daje svinjama [Por.] ♦ rum. boască

    buată (mn. buoc) [akc. buată] (i. ž.) — (tehn.) 1. močuga, drvena batina sa zadebljanim vrhom, primitivna alatka za mlaćenje, mlat, bat, tučak ◊ buata je un bît skurt šî capîn, ku buot gruos šî tare — „buata” je jedan kratak i čvrst štap, sa zadebljanim i jakim vrhom ◊ buată đi batut parj — mlat za nabijanje kočeva ◊ buată đi batut în pivă — malj za tucanje u avanu [Por.] 2. malj, veliki drveni čekić ◊ tutuk ku kuadă, đi batut pari — trupac sa drškom, za nabijanje kočeva ◊ ku buata am batut pjanje, kînd am spart la ljamnje — maljem sam zabijao klinove, kad sam cepao drva [Crn.] ♦ rum. botă ♦ etim. < slov. bŭtŭ

    (izr.) Đistul o buată la un kar đi ualje. — Dovoljna je tojaga za kola krčaga. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.] (izr.) Kunj pi kunj skuaće, da buata pi tuaće. — Klin se klinom vadi, a močuga vadi sve. (Zapis: Durlić, Rudna Glava) [Por.]
    Slika: 102) Buată đi batut în pivă — malj za drveni avan. Muzej u Majdanpeku, etnografska zbirka, E/193, selo Crnajka, Gornji Poreč, period između dva rata.

    bubat [akc. bubat] (prid.) ● v. bubuos [Por.]

    bubă (mn. bube) [akc. bubă] (i. ž.) — 1. (med.) bubuljica, plik, krasta, boginja; rana; ožiljak ◊ fećica je pljină dă bube — devojčica je puna bubuljica ◊ bubă kuaptă — zrela bubuljica, puna gnoja i veoma osetljiva, (fig.) (za dete) razmaženko, plačljivko, koji plače za svaku sitnicu, naročito ako ga neko, makar i ovlaš, dodirne ◊ kopilu are bube — dete ima boginje ◊ bubă dulśe je o bubă kare kriašće la kopij pră kap, šî kînd sa kuaśe, ja kure — plih je bubuljica koja izbija deci na glavi, i kada sazri, ona procuri [Hom.] ◊ (med.) bubă njagră — crni prišt ◊ (mag.) bubă albă — (dosl.) „bela boginja”, vrsta boginja koje se pominju u bajalicama 2. (biol.) insekt (opšti naziv) ◊ kîće fjelurj đi bube a dat Dumnjedzîu pi pomînt, njima nu šćije, da puaće-fi njiś jel — koliko je buba Bog stvorio na zemlji, to niko ne zna, a može biti ni on ♦ sin. guangă [Por.] ♦ rum. bubă ♦ etim. < ukr. buba, srb. buba

    bubuonj (mn. bubuanje) [akc. bubuonj] (i. ž.) — (med.) čir, gnojno ispupčenje na koži izazvano upalom, prišt (Ulcus) ◊ are bubuonj la talpă — ima čir na tabanu ◊ ja poknjit bubuonju — pukao mu je čir [Hom.] ◊ la djeda-l mjeu s-a fakut un bubuonj la mînă, šî jel a cînut lukru-šală kă nu je njimika, s-a dus numa pi la njišći vrîžîtuorj, la urmă đin kît duolturi să-j taje mîna, kî đin bubuonj s-a fakut karnje vije — mom dedi je izbio čir na ruci, on je terao šalu sa tim, pa je bio samo kod nekih vračara, na kraju zamalo da mu lekari odseku ruku jer se čir pretvrio u živu ranu ♦ / (augm.) < bubă ♦ sin. dalak [Por.] ♦ rum. buboi

    Slika: 103) Bubuonj (ulcus) la źejśtol mare la piśuorol đirjept. — Čir na palcu desne noge, izazvan dijabetesom, snimak preuzet sa sajta New Healthguide

    bubuos (bubuasă) (mn. bubuoš, bubuasă) [akc. bubuos] (prid.) — 1. (med.) bubuljičav, pun bubuljica, koji ima bubuljice ◊ fată frumuasă, ma je tuată bubuasă la firje — lepa devojka, ali je sva bubuljičava po licu 2. (za predmete) neravni, puni čvorova i kvrga ◊ capanjica-sta je tuată bubuasă, nu je đi njimika, bună je numa đi fuok — ova cepanica je sva kvrgava, nije ni za šta, dobra je samo za vatru ♦ var. bubat [Por.] ♦ rum. bubos

    Buculješći [akc. Buculješći] (i. m.) — (antr.) Buculešti, vlaško prezime familije u Podgorcu, po pretku čiji je nadimak bio Bucu ♦ ? / < (hip.) Bucu < (demin.) Barbucu < (antr.) Barbu ◊ Buculješći fak zavjećină la Njiđija Ispasuluj — Buculešti slave zavetinu „Spasovdanska nedelja” [Crn.] ♦ rum. Buţulică

    bućedza (juo boćedz, jel boćadză) [akc. bućedza] (gl. p. ref.) — krstiti (se), kumovati, nadenuti ime ◊ n-am banj, nu šću kom vuoj bućedza kopilo-sta, kă puopa je prja skump — ne znam kako ću krstiti ovo dete, jer je pop preskup [Por.] ♦ dij. var. botjeza [Kmp.] ♦ rum. boteza ♦ etim. < lat. baptizare

    bućedzat (bućedzată) (mn. bućedzac, bućedzaće) [akc. bućedzat] (prid.) — kršten, nad kojim je izvršen crkveni obred krštenja ♦ supr. njibućedzat ◊ śe drak lukri aśija, iš tu bućedzat? — šta kog vraga tu radiš, je si li ti kršten ? ♦ supr. njibućedzat [Por.] ♦ rum. botezat

    budală (mn. budaljе) [akc. budală] (i. ž.) — budala, prostak, čovek čije je ponašanje nesmotreno i neumesno; glupavko ◊ aša budală kum je jel, n-a măj vadzut juo ku uokji mij — takvu budalu kao što je on, još nisam video svojim očima ♦ sin. pljesnjitčaknut, udaren [Por.] ♦ rum. budală ♦ etim. < tur. budala „umno ograničen, nepametan, glup” (Škaljić1979)

    budaluos (budaluasă) (mn. budaluoš, budaluasă) [akc. budaluos] (prid.) — budalast, naivan, priprost ◊ atîta je đi budaluos kînd sa-nbată, đi n-aj altśe, numa să fuź đi jel — toliko je budalast kad se napije, da nemaš šta drugo, nego da bežiš od njega [Por.]

    buduruoj (mn. buduruaje) [akc. buduruoj] (i. s.) — (tehn.) badanj, veliki šuplji trupac kroz koji voda pada na vodenički točak (РечникМС1) ◊ buduruoju la muară a fuost fakut đin butuarkă đi gorun, kare morarju adîns a katato š-a gasîto pi padurje — vodenični badanj bio je napravljen od gorunove šupljike, koju je vodeničar posebno tražio i nalazio u šumi (Tanda) [Por.] ◊ buduruoju a fuost tare grjeu đi gasît în padurje — badanj je bilo jako teško naći u šumi (Topla) [Crn.] ♦ sin. butuonj (Rudna Glava), butuoj (Crnajka) [Por.] ♦ rum. buduroĭ

    buduruonj (mn. buduruanje) [akc. buduruonj] (i. m.) — (augm.) posuda od žute tikve, koja je prokuvana i očišćena od iznutrice ◊ buduruonj đi sarje — posuda za so, slanik ◊ buduronj đi ljingurj — posuda za držanje kašika ◊ buduruonj đi fusă — posuda za čuvanje vretena [Crn.] ♦ rum. buduroi

    Buduruonji [akc. Buduruonji] (antr.) — Buduroni, Budurojevi, „Budurojevići”, vlaški nadimak familije Srmanović iz Malog izvora kod Boljevca, koji je nastao od reči buduruonj, „tikva” ◊ tată Dušanki Buduruanje a fost đen Valjakuanja — otac Dušanke Budurojke bio je iz Valakonja ◊ Dušanka Buduruonje a fost maritată dupa Ljikă lu Buja — Dušanka Budurojeva bila je udata za Iliju Bujića [Crn.] ♦ rum. Buduroi

    budzat (budzată) (mn. budzac, budzaće) [akc. budzat] (prid.) — 1. usnat, koji ima velike, mesnate ili napućene usne 2. (antr.) nadimak ljudi koji imaju takav izgled, i koji vremenom može da postane porodično prezime ◊ Budzatu, alu Budzatu, Budzatuonji, Budzonji, Buzeja, Buzeuonji ... — Buzat, Buzatov, Buzatovići, Buzovići, Buzeja, Buzejići .. [Por.] ♦ Prezime Buzatović registrovano u Crnoj reci, a Buzejić u Homolju, Mlavi, Zviždu [Crn.] [Hom.] [Mlava] [Zvizd] ♦ rum. buzat

    budză (mn. budz) [akc. budză] (i. ž.) — usna, deo lica ◊ mîndra are duauă budz, supcîriśe, nurodzăsk dupa jalje — draga ima dve tanušne usne, ludim za njima ◊ budzîlji a ij sînt dulśe ka mnjarja — njene usne su slatke ko med [Por.] ♦ dij. var. buză [Kmp.] ♦ rum. buză ♦ etim. < Cf. alb. buzë

    (izr.) A umflat budzîlji. — Nadurio se, naljutio se. ◊ Ku budzîlji umflaće. — (dosl.) „sa naduvenim usnama”, (fig.) ljut, uvređen (koji zbog toga neće da govori) ◊ S-a ljinźe pi budză. — Oblizuje se, očekuje neku poslasticu, dobit i sl. (Zapis: Durlić) [Por.]
    Slika: 104) Budzîlji mujerješć, fărbuiće ku rumenjialje. — Ženske usne, obojene karminom.

    Buđelan (mn. Buđelanj) (i. m.) — (antr.) Buđelan, prezime rudarske familije u Majdanpeku, čiji je predak Todor starinom „sa Karpata”, a u Majdanpek se doselio u drugoj polovini XIX veka iz „Austrije”, tj. iz nekog rudarskog mesta u rumunskom Banatu. [Buf.] ♦ rum. Budileanu

    buf! (uzv.) — (onom.) buf! uzvik koji oponaša naglo ispuštanje vazduh a ◊ kînd je śeva tare înflat, šî kînd rasuflă đintr-odată, s-auđe „buf” — kad je nešto jako naduvano, i kad naglo ispusti vazduh, čuje se „buf” [Por.] ♦ rum. buf

    Bufan (mn. Bufanj, ž. r. Bufanjică) [akc. Bufan] (i. m.) — rudarsko stanovništvo Majdanpeka, doseljeno u XIX veku iz rudnika u rumunskom delu Banata, a u Banat je doseljeno u više talasa tokom XVII i XVIII veka iz rudnika u severozapadnoj Olteniji. ◊ Bufanji au vinjit đen Banato-l rumînjesk, măj mulc đin Bušnjag, în prježba Golumbăcîluj — Bufani su došli iz rumunskog Banata, najveći broj iz Bošnjaka, preko puta Golupca ◊ Bufanji la saćanj đin saće đi pi lînga Măjdan, ij dzîk Guźi or Gogolanj — Bufani meštane iz okolnih sela zovu Guge ili Gogolani [Buf.] ♦ rum. Bufen ♦ etim. < Rum. ? bufńiţă (vl. bumńiţă)

    Slika: 105) Porodica Ilije Avramovića, Bufana iz Majdanpeka, u bufanskoj nošnji; period između dva rata; Muzej u Majdanpeku, fotografska zbirka; dar Vojislava Avramovića.

    bufana [akc. bufana] (gl.) ● v. înbufna [Por.] ♦ rum. îmbufna

    bufanat [akc. bufanat] (prid.) ● v. înbufnat [Por.]

    bufnjală (mn. bufnjelurj) [akc. bufnjală] (i. ž.) — (onom.) huktanje, šum naglog i snažnog izdisanja vazduha; duvanje ◊ (vet.) bufnjala vaśilor pi nas arată kă vićilji sînt spomîntaće, šî trăbe să puorc grižă kum lukri ku jalje — duvanje goveda kroz nos pokazuje da su životinje uplašene, i treba da vodiš računa kako radiš sa njima [Crn.] ◊ pazîaće binje đi bufnjala buoilor — čuvaj se dobro od duvanja volova ♦ dij. var. bufnjitură [Por.] ♦ rum. bufneală

    bufnji (juo bufnjesk, jel bufnjаšće) [akc. bufnji] (gl.) — (onom.) 1. huktati ◊ buou bufnjašće la ćinje, dăće-n lîăturj — vo hukće na tebe, skloni se u stranu [Crn.] ◊ atîta mi đi grjeu, đi-m vinje sî bufnjesk ka vita turbată — toliko mi je teško, da mi dođe da huknem ko besna životinja [Por.] 2. prasnuti u smeh ◊ nu putu sî cînă, šî bufnji în rîs — nije mogao da se suzdrži, i prasnu u smeh [Crn.] ♦ rum. bufni

    bufnjit (mn. bufnjiće) [akc. bufnjit] (i. s.) — hukanje, huk, težak i dubok izdisaj vazduha ◊ s-auđe un bufnjit grjeu đin košîărje, ka kînd jară sa-npung buoi-ja — čuje se neko teško hukanje u štali, kao da se opet bodu oni volovi [Por.] ♦ rum. bufnet

    bufnjitură (mn. bufnjiturj) [akc. bufnjitură] (i. ž.) — huka, snažan a dubok zvuk koji nastaje naglim izdisajem vazduha ◊ parke sa taje šî sa mînă njiskar žuavinj marj în padure, kî jastă koźa vrjame đi kînd s-aud bufnjiturj grjalje đ-akolo — kao da se teraju i kolju neke krupne zveri u šumi, jer ima dosta vremena otkad se čuje teška huka odande ♦ up. bufnjală [Por.] ♦ rum. bufnitură

    bugaraš [akc. bugaraš] (i. m.) — naziv u Crnorečju za vlaško ili srpsko stanovništvo koje živi u pograničnom delu Srbije prema Bugarskoj ◊ Alovjanji, Špikovjanji, Grackovjanji šî Izvorîanji sînt bugaraš — Halovljani, Šipikovljani, Gradskovljani i Velikoizvorci su Bugaraši [Crn.] ◊ bugaraš je uom đin Bugarije — Bugaraš je čovek iz Bugarske [Por.]

    Bugarija [akc. Bugarija] (i. ž.) — Bugarska ◊ Bugarija je la rasarit đispră nuoj — Bugarska je istočno od nas ◊ în Bugarije trajesk mulc cîncarj šî rumînj — u Bugarskoj živi mnogo Cincara i Rumuna [Crn.] ♦ rum. Bulgaria

    bugarj (bugarkă) (mn. bugari, bugîărś) [akc. bugarj] (etn.) — Bugarin, državljanin Bugarske ili etnički pripadnik bugarskog naroda ◊ bugari trajesk în Bugarije, ama bugarj jastă šî-n Srbije — Bugari žive u Bugarskoj, ali Bugara ima i u Srbiji [Crn.] ◊ sîrbi a rătuit ku bugari đi măj mulće uorj — Srbi su ratovali sa Bugarima više puta [Por.] ♦ rum. bulgar

    bugarjašće [akc. bugarjašće] (pril.) — bugarski ◊ pucîn încaljeg kînd vorbjesk bugarjašće — slabo razumem kad govore bugarski ◊ bugarjašće šćiu kîta, da njamcîašće niśkît — bugarski znam malo, a nemački nimalo [Crn.] ◊ vorbjašće bugarjašće ka pi acă  — tečno govori bugarski   [Por.]

    bugarjesk (bugarjaskă) (mn. bugarješć) [akc. bugarjesk] (prid.) — bugarski, koji pripada Bugarskoj ili Bugarima ◊ koluo sî vîăd muncî bugarješć, da koluo un sat bugrajesk — tamo se vide bugarske planine, a onamo jedno bugarsko selo [Crn.] ◊ bugarjaska, un fjelj đi uară, tare frumuasă, la rumînj în Porjeśa — bugarsko (kolo), jedna vrsta jako lepog kola kod Vlaha u Poreču [Por.] ♦ rum. bulgăresc

    Bugoglauă (mn. bugoglăvj) [akc. Bugoglauă] (i. ž.) — (top.) Bukova glava, zvano mesto u ataru Rudne Glave, planinski vrh ◊ la Bugoglaua trajesk bugoglavjenji — na Bukovoj glavi žive Bukovoglavci ♦ / < srb. bukova glava < srb. buk vodopad, slap, glava — (reljef) zašiljeni vrh brda : „brdo iznad vodopada” (exp. Durlić ) [Por.] ♦ etim. < srb. Bukova glava „brdo iznad vodopada” (expl. Durlić)

    Buja [akc. Buja] (i. m.) — (antr.) Buja, l.i. nejasnog porekla i značenja ◊ đin Buja sînt Buješći or Bujuonji, da pi srbjašće Bujić — od Buje su Buješti ili Bujoni, na srpskom Bujić [Crn.] ♦ rum. Buia

    bujađe (bujedz) [akc. bujađe] (i. ž.) — 1. (bot.) biljka, pojedini organizam rastinja; travka ◊ la nuoj lumja adună la bujedz, lji uskă šă lji vind la zadrugă — kod nas ljudi sakupljaju bilje, suše ga i prodaju zadruzi ◊ o bujađe ku fluorj ruošje mj-a dat supt ferjastă — jedna biljka sa crvenim cvetom, iznikla mi je pod prozorom ◊ somina je bujađe kare krjašće numa pi kîrše, šî nu sa kuljaźe ku mîna, numa sa baće đin puška — somina je biljka koja raste samo na kršu, i ne bere se rukom, već se skida pucnjem iz puške ◊ Vinjirja bujedzîlor — (kal.) Biljani petak, dan kada se sakuplja lekovito bilje ♦ (augm.) bujedzarjmesto koje su zakrčile buljke; korovište; bujad [Por.] 2. naziv za sve zeljaste biljke čiji pojedinačni naziv nije poznat ◊ am gasît o bujađe, ama nu šćiu kum o kjamă — našao sam jednu biljku, ali ne znam kako se zove ◊ bujedzîlja-šća sînt bunje đi pus în mînkarje — ove biljke su dobre da se stave u jelo (kao začin) ◊ bujađa-sta je bună đi vinđakat — ova biljka je dobra za lečenje ♦ var. bujeđe (Valakonja, Savinac) ♦ (augm.) bujeźakzemljišni prostor zarastao u korov, zakorovljeno zemljiše [Crn.] ♦ rum. buiege

    bujba [akc. bujba] (gl.) ● v. înbujba [GPek]

    Buješći [akc. Buješći] (i. m.) — (antr.) Buješti, vlaško prezime familije Bujić iz Malog Izvora, potomstvo Vlaha po nadimku Buja ♦ var. Bujuonji ◊ tuoc Buješći đi la koljibj s-a mutat în sat — svi Bujići su se sa pojata preselili u selo [Crn.] ♦ rum. Buia

    Bukalaje [akc. bukalaje] (i. ž.) — Bukalaja, ime bele ovca sa crnom njuškom; Crnka ◊ Bukalaja je numilji kare sa dă la uaje albă ku buotu njegru — Bukalaja je bela ovca sa crnom njuškom [Hom.] ♦ / < (zast.) bukănjuška, usta + (zast.) lajcrno ♦ up. înbukăuzima zalogaj, stavlja u usta; guta ◊ cîgan lajaće — crni Ciganin [Por.] ♦ rum. bucalaie

    Slika: 106) Bukalaje — bela ovca sa crnom njuškom, slika preuzeta sa sajta Decebaluirea (10. IV 2012.)

    bukată (mn. bukaće) [akc. bukată] (i. ž.) — 1. plod, usev; hrana ◊ umplură masa ku bukaće — napuniše trpezu plodovima ◊ a rođit bukaće đi tuotă suarta: krastavjec, piparkă, śapă, potloźanj, vardză, da šî karnje o sî fije đi jarnă — rodilo je plodova svih vrsta: krastavac, paprika, luk, paradajs, kupus, a i mesa će biti za zimu [Crn.] 2. zalogaj, komad ◊ anu a fuost rău, n-a fuost o bukată sî jaj în gură — godina je bila loša, nije bilo ploda jednog da staviš u usta ♦ up. bukatură [Por.] ♦ rum. bucată ♦ etim. < lat. bŭccata

    (izr.) Kumnată, măj bună bukată! — Svastika, najslađa voćka. (Zapis: Durlić) [Por.]

    bukatură (mn. bukaturj) [akc. bukatură] (i. ž.) — parče, komad, zalogaj ◊ a venjit cîganji pră pragu kăšî šî kată o bukatură dă karnje, a nuoj măj saraś dă kît jej — došli Cigani na kućni prag i traže parče mesa, a mi siromašniji od njih [Hom.] ◊ bukatură je un parśel đi śeva śe sa înbukă kînd sa manînkă, măj đes sa dzîśe aša la un parśel đi karnje — „bukatura” je zalogaj nečega što se proguta kad se jede, najčešće se tako kaže za jedno parče mesa [Por.] ♦ rum. bucătură

    bukă (mn. buś) [akc. bukă] (i. ž.) — 1. (anat.) guz, jedna polovina stražnjice ◊ a kadzut š-a vîtamat buka kuruluj — pala je i povredila guzu ◊ manînkăm buka kuruluj — izje’š mi guzicu ◊ kît je fata đi frumuasă, ăc vinje s-o cuś în buka kuruluj — koliko je devojka lepa, dođe ti da je poljubiš u guzu ◊ (u izr.) buśu kuruluj — guza stražnjice 2. (zast.) griz, zalogaj ◊ vuorba bukă, ljegată đi mînkare, s-a pjerdut, a ramas numa rîdaśina ij în vuorbă bukatură — reč „buka”, u vezi sa hranom, se izgubila, ostao je jedino njen koren u reči „bukatură” [Por.] ♦ rum. bucă ♦ etim. < lat. bŭcca „gură”

    Slika: 107) Urma đi palmă pi buka kuruluj mujerjaskă. — Trag dlana na ženskom guzu. Slika preuzeta sa sajta Pichag (7. II 2013)

    bukjartă (mn. bukjarcă) [akc. bukjartă] (i. ž.) — (zast.) uniformisano ili službeno lice ◊ a venjit duauă bukjarcă, šă lj-a spus să sa muće đ-aśija ku vićilji în alt luok — došla su dva uniformisana (službena) lica, i kazali im da se presele sa stokom odande na drugo mesto ♦ var. bukjarcă [Por.]

    bukljuk (mn. bukljukurj) [akc. bukljuk] (i. s.) — bokluk, gomila prljavštine, nečistoće, smeća ◊ đistupară caua, šî đin ja bîšnji un bukljuk đi imală — otčepili cu cev, i iz nje je kuljnula gomila prljavštine [Por.] ♦ rum. bucluc ♦ etim. < tur. bokluk

    bukura (juo ma bukur, jel sa bukură) [akc. bukura] (gl. p. ref.) — radovati se, obradovati se ◊ sî bukură đi însuramînt — raduje se ženidbi ◊ sî bukură la vrjamja bună — raduje se lepom vremenu ◊ kînd sî bukură, kacîălu baće ku kuada — kad se raduje, kuče maše repom [Crn.] ◊ nu ći bukura, nu vin îndată — nemoj se radovati, ne dolazim skoro [Por.] ♦ rum. bucura

    bukurije (mn. bukurij) [akc. bukurije] (i. ž.) — radost, sreća, zadovoljstvo ◊ mare bukurije mj-a adus vjasta kî tata đin rat sa întuors viu šî sînatuos — veliku radost mi je donela vest da se otac iz rata vratio živ i zdrav [Por.] ♦ rum. bucurie

    bukuruos (bukuruasă) (mn. bukuruoš, bukuruasă) [akc. bukuruos] (prid.) — radostan, srećan, zadovoljan ◊ am fuost bukuruos kînd venja mama pi la nuoj — bio sam radostan kad nas baba posećivala [Crn.] ◊ fusăj tare bukuruos, numa kînd vadzuj ku uoki mij śe sa lukră, ma întristaj — bejah vrlo radostan, ali kad videh svojim očima šta se radi, ja se rastužih [Por.] ♦ rum. bucuros

    Bukuva [akc. Bukuva] (i. ž.) — (top.) Bukovo, greben između sela Osnić i Valakonje prekriven bukovom šumom, na čijim se stranama prostiru zaseoci Osnićko i Valakonjsko Bukovo ◊ Bukuva Osnjiśi altfjalj sî kjamă šî Satu al nuou — Osnićko Bukovo se drugačije zove i Novo selo ◊ în škuolă đin Bukuva Valjakuanji jastă duojsprjaśe kopij — u Valakonjskom Bukovu ima škola sa dvanaest učenika [Crn.]

    Bulakuonji [akc. Bulakuonji] (antr.) — vlaško prezime familije u Šarbanovcu ◊ Bulakuonji au kîăš šî imanje pi lîngă Ćimuok — Bulakoni imaju kuće i imovinu pored Tmoka [Crn.] ♦ rum. Bulacu

    buldanji [akc. buldanji] (gl.) ● v. boldănji [Por.] ♦ rum. boldânea

    Bulfuonji [akc. Bulfuonji] (i. m.) (antr.) — vlaško prezime familije Janković iz Malog Izvora, po pretku sa nadimkom Bulfa, čije je pravo značenje danas nepoznato [Crn.] ♦ rum. Bolfă ?

    bulobrjaće (mn. bulobrjec) [akc. bulobrjaće] (i. m.) — (zool.) rakušac, vrsta malih rakova, bez oklopa (Amphipoda) ◊ bulobrjecî la nuoj sa gasăsk pi la izvuarîlji alu ogašă, trajesk pi supt frundză kare a kadzut în apă — rakušci se nalaze u izvorištima potoka, žive ispod lišća koje je palo u vodu [Por.]

    (opis) Đimult, babilji ku bulobrjecî a ljikuit kopiji aj miś kînd avut fuok mare: a pus bulobrjec pi ćiamje la kopil, šî ja cînut pănă nu a rošît; kînd rošăsk, ij labîdă šî pun alcî, šî aša-j skimbă pănă nu ramîn njegri, kum sînt ij, luvac đin apă. — Nekada, babe su sa rakušcima lečile malu decu od visoke temperature: stavljali su rakušce detetu na teme, i držali ih dok ne pocrvene; kad pocrvene, bacaju ih i stavljaju druge, i tako ih menjaju dok ne ostanu crni, kakvi su oni kada se izvade iz vode. (Kazivač: Gergina Durlić, Rudna Glava, zapis: Durlić, 1982) [Por.]
    Slika: 108) Bulobrjaće — rakušac (Amphipoda). Foto: Damir Repić

    bulumak (mn. bulumakurj) [akc. bulumak] (i. m.) — bulumač, vrsta jela od usitnjenog belog kokošjeg mesa i kukuruznog brašna; čulama ◊ bulumaku je bun kînd je ferbinće — bulumak je dobar dok je vruć ♦ var. bulumaś [Crn.] ♦ up. bulumanźe (Ranovac) [Mlava] ♦ rum. bulamac ♦ etim. < tur. bulama

    (stih)
    Bulumaśe, bulumaśe,
    Kînd ć-aj kuaśe,
    Mult îm plaśe
    Sî ći-ngit,
    Šî ferbinće,
    Da šî rîaśe.

    Bulumače, bulumače,
    Još se kuvaš,
    A ja volim
    Da te kusam,

    Kad si vruć,
    I kad nisi.

    (Peva se deci dok se sprema jelo, kaz. B. Paunjelović, zapis F. Paunjelović, Osnić 1980) [Crn.]

    bulumanźe (mn. bulumănź) [akc. bulumanźe] (i. ž.) — (nutr.) bulumandža, vrsta salate ◊ bulumanźe je salată dă patlaźeanje, krastavjec, piparkă, usturuoj, śapă, praz šî brîndză zdrumikată — bulumandža je salata od paradajza, krastavaca, paprike, velog i crnog luka, praziluka i zdrobljenog sira [Mlava] ♦ up. bulumak [Crn.] ♦ rum. bulumac ♦ etim. < tur. bulamaç

    Bulutuonji [akc. Bulutuonji] (antr.) — Bulutani, vlaško prezime familija u Valakonju i Osniću, čiji se predak zvao Buluta [Crn.] ◊ Bulutuonji, fîmeljije mare în Eresnica, venjită dîn Almăš în Banatu rumînjesk — Bulutani, Bulutić, velika familija u Neresnici, doseljena iz Almaša u rumunskom Banatu ♦ / < bulut < tur. bulat — vrsta pinterskog noža [Zvizd] ♦ etim. < tur. bulat

    buljandră (mn. buljendre) [akc. buljandră] (i. ž.) — krpa, stara stvar koja više nema nikakvu vrednost ◊ buljendre dje oaminj — (fig.) ljudi koji ništa ne vrede ◊ buljendre dje coalje — stara, pocepana ili iznošena odeća ♦ sin. burfă, zdreancă [Kmp.] ♦ rum. buleandră

    Buljećin [akc. Buljećin] (i. m.) — (ojk.) Boljetin, ime sela na Dunavu kod Donjeg Milanovca, u opštini Majdanpek ◊ in Buljećin trajesk duauă fuarme dă rumînj, unji vorbjesk la „pră”, da unji la „pi” — u Boljetinu žive dve vrste Vlaha, jedni govore na „pră”, a drugi na „pi” ◊ jastă šî o fîmeljije sîrbjaskă, a venjit dă la Kosova; saćanji a batut žuok ku ij kî sînt „turś dă la Kosova” — ima i jedna srpska familija, doseljena sa Kosova; seljani su zbijali šale sa njima da su „Turci sa Kosova” ◊ vojnjiś saćanji sa kjamă Buljećinc, da mujerlji Buljećincă — muškarci meštani zovu se Boljetinci, a žene Boljetinke ◊ satu je mik, învîrat într-o valje adînkă, îngustă šî lungă — selo je malo, sabijeno je u jednu duboku, usku i dugu dolinu ◊ lumja s-a tras aiśa dîn mulće pîărc, kî je bun dă viće — ljudi su se povukli ovde sa raznih strana, jer je pogodno za stoku ◊ la Buljećin šî akuma la Sînźuordz sa fak kîći šapće-uopt baśij, ka đi bătrînjacă — u Bljetinu se i sada na Đurđevdan pravi po sedam-osam bačija, kao u stara vremena (izvor: Durlić, terenski zapisi) [Por.] ♦ etim. < srb. Boljetin

    Slika: 109) Buljećin - Boljetin, vlaško selo na Dunavu kod Donjeg Milanovca, foto Durlić, slika preuzeta iz foto-galerije Bačija u Boljetinu

    buljubašă (mn. buljubašurj ?) [akc. buljubašă] (i. m.) — 1. starešina ili vođa grupe vojnika, odmetnika, hajduka ili razbojnika 2. (zast.) nadimak, koji je u pojedinim slučajevima postao prezime potomaka, i sačuvan ili u izvornom obliku (Majdanpek, V. Gradište), ili u nekoj posrbljenoj formi: Buljubašić (Halovo), Buljubašević (Zaječar), i to ne samo u vlaškim, nego i u srpskim porodicama [Por.] ♦ rum. bulibașă ♦ etim. < tur. bölük-bași

    Buljubašuоnji [akc. Buljubašuоnji] (i. m.) — (antr.) Buljubašani, Buljubašini, vlaško prezime familije u Podgorcu, po pretku koji je imao nadimak Buljubaša [Crn.] ♦ rum. Bulubașu

    Buljuoc [akc. Buljuoc] (i. m.) — (ojk.) Boljevac, grad u Crnorečju, sedište istoimene opštine, nastanjen srpskim i vlaškim stanovništvom ◊ Buljuocu arje vro patru mij đi inš — Boljevac ima oko četiri hiljade stanovnika [Crn.] ♦ etim. < srb. Boljevac

    bumb (mn. bumbi) [akc. bumb] (i. m.) — dugme ◊ dîškjaptură bumbu la kamašă, kă-j zapuk — otkopčava dugme na košulji, jer mu je vrućina [Hom.] ◊ aj nuoštri ja batrînj n-a šćut đi bumb, s-a-nkiptorat ku kiptuorj — naši stari nisu znali za dugme, zakopčavali su se kopčama ◊ bumb galbin — žuto dugme [Por.] ♦ rum. bumb ♦ etim. < mađ. gömb, gomb

    (izr.) Sar fuće pi un bumb. — Jebala bi se za dugme. (O lakoj ženi). Kaz. Paun Ilić, zapis: Durlić, Tanda 2011. (izr.) Rumînu ar omorî pi un bumb galbin, kă đi pruost śi je, ginđiašće kî je ban đi aur. — Vla bi ubio za žuto dugme, jer koliko je prost, misli da je zlatnik. (Zapis: Durlić, sela Gornjeg Poreča, druga pol. XX veka) [Por.]

    bumbak (mn. bumbakurj) [akc. bumbak] (i. m.) — pamuk ◊ s-a puvestît kî bumbaku a fuost pus pi la Krajna, a fuost, śikă, vro bujađe kare a dat bumbak, ama la nuoj aja bujađe nu sa prins — pričalo se da je pamuk bio sađen u Krajini, bila je, vele, neka biljka koja je davala pamuk, ali se ona kod nas nije primila ◊ đin bumbak s-a fakut kamašă đe uaminj, măj mult đe bajecî a kuj parincî a fuost gîzdoćinj — od pamuka su se izrađivale muške košulje, uglavnom za momke čiji su roditelji bogati ◊ pîndză đi bumbak — pamučna tkanina ◊ acă đi bumbak — pamučni konac [Por.] ♦ rum. bumbac ♦ etim. < lat. bombax, bombacium

    bumbarj (mn. bumbarj) [akc. bumbarj] (i. m.) — (ent.) bumbar (Bombus terrestois) ◊ bumbarj je o guangă flokuasă, njagră, pistrică ku galbin — bumbar je dlakav insekt, crn, išaran žutim [GPek] ♦ etim. < srb. bumbar

    Slika: 110) Bumbarj. — Bumbar (Bombus terrestois), slika preuzeta sa sajta 500px.com (21.11.2015)

    bumburjacă (mn. bumburjec) [akc. bumburjacă] (i. ž.) — (zast.) (anat.) (vet.) vulva kod krmače ◊ într-o povastă, porkarju aša a mînat skruafa în porkarjacă: „Cukuće-n bumburjacă, bagî-će în kośinjacă!” — u jednoj priči, svinjar je ovako terao krmaču u svinjac: „Poljubim te u vaginu, uđi mi u kočinu!” [Por.] ♦ rum. bumbăreaţă

    bumnjică (mn. bumnjic) [akc. bumnjică] (i. ž.) — (ornit.) buljina, najveća noćna ptica grabljivica iz familije sova (Bubo bubo) ◊ nuapća vjađe ka bumnjica — noću vidi kao buljina ◊ arje uokj totrlac ka bumnjica — ima okrugle oči kao buljina [Crn.] ◊ bumnjica faśe kujb în butuarkă — buljina se gnezdi u duplji drveta ♦ up. ćuš, śurjedz [Por.] ♦ dij. var. bufnjică (mn. bufnjic) [Kmp.] ♦ rum. bufniţă ♦ etim. < Rum. bufniţă < bufnă + suf. -iţă

    (izr.) Nu ći înpinźe ka bumnjica kînd tuna în butuarkă. — Nemoj da se guraš kao buljina kad ulazi u duplju. (Kazivač D. Bogdanović, Gamzigrad, zapis F. Paunjelović, 1989.) [Crn.]
    Slika: 111) Bumnjica (Buljina, Bubo bubo), slika preuzeta sa sajta Natură

    bun (bună) (mn. bunj, bunje) 1. (prid.) — dobar ◊ buna dzîua — dobar dan ◊ buna sara — dobro veče ◊ bun pomînt — plodna zemlja ◊ uom bun — dobar čovek, dobričina ◊ bun lukru, să fj sînatos — srećan rad, da si živ i zdrav [Hom.] ◊ (izr.) bun ku al naruod sînt frac — dobar i lud su braća ◊ puoptă bună — prijatno (izr. za stolom, pre početka obeda) ◊ fraće bun — rođeni brat ◊ suoră bună — rođena sestra ◊ ăl gasîj în vuoja bună — našao sam ga dobro raspoloženog [Por.] 2. (pril.) dobro, razume se, da, tako je, u redu je ◊ bun, atunśa nj-am vorbit — dobro, onda smo se dogovorili ◊ pă, bun, kînd dzîś tu, aj să fije aša — pa, dobro, kad ti kažeš, neka bude tako ◊ bun, bun, nu trăbe să-m spunj đi dîdauorj — dobro, dobro, ne treba dvaput da mi kažeš [Por.] ♦ rum. bun ♦ etim. < lat. bonus.

    bunar (mn. bunarje) [akc. bunarj] (i. m.) — 1. bunar, iskopana rupa u zemlji iz koje se vadi voda ◊ majsturi a sapat š-a zîđit bunarj adînk uopt mjetîrje — majstori su iskopali i ozidali bunar dubine osam metara [Crn.] 2. prirodne rupe u zemljištu oblika bunara ◊ la Vrtîăś în Bljiznje jastă aša bunarj în pjatră, parke ja sapat uomu — na Vrteču u Blizni ima takvih bunara u kršu, kao da ih je iskopao čovek [Por.] ♦ rum. bunar ♦ etim. < tur. bunar

    (stih)
    Đin bunarj apă rîăśe,
    Duor đi mîndra nu mîj trjaśe.

    Iz bunara voda hladna,
    Bol zbog drage ne ohladi. (Stih iz ljubavne pesme, Osnić, zapis F. Paunjelović) [Crn.]
    Slika: 112) Bunarj batrîn šî lasat pustînj — Napušteni stari bunar, slika pruzeta sa sajta Mycity-military (9. II 2013)

    bunataće (mn. bunatăcurj) [akc. bunataće] (i. ž.) — I. 1. dobro, dobrota, dobrodušnost ◊ bunataće đi uom — dobričina 2. imovina ◊ a vrut să-j vind juo bunataća a mja pi duauă parîalje — hteo je da mu prodam moju imovinu za dve pare II. var. bunu ◊ Nu întuork bunu la stuaka mja — Ne vraćam (=odbacujem) dobro moje stoke (iz bajalice) ♦ (demin.) bunjec ◊ uom bunjec — dobrica ♦ (mn. bunjecurj) ◊ Nu întuork bunjecurlji la kasa mja — Ne vraćam (=odbacujem) dobra moje kuće (iz iste bajalice) III. (rel.) dobročinstvo, dobro delo ◊ a trait ka sfîntu, a kredzut în dumnjedzîu, šă traju luj a fuost pljin đi bunatăcurj — živeo je kao svetac, verovao je u boga, i njegov je život bio pun dobročinstava [Por.] ♦ rum. bunătate

    bunăsamа [akc. bunăsama] (pril.) — (zast.) obazrivo, pažljivo ◊ lukră ku bunăsama, să nu ći farîmj — radi obazrivo, da se ne povrediš ♦ / bunădobra + samapažnja [Por.] ♦ rum. bunăseamă

    (izr.) Aj’ ku sînataće, pljiakă ku bunăsama! — (dosl.) Hajd’ u zdravlje, pođi s pažnjom! (=putuj sigurno; pozdrav na rastanku. Kaz. Bora Paunović, zapis: Durlić, Rudna Glava, 17. VII 2013) [Por.]

    bundă (mn. bundz) [akc. bundă] (i. ž.) — bunda, zimski kaput postavljen krznom ◊ aj batrînj n-a šćut đi bundă, ja a ješît înkuaśa, a kîpatato lukratuori pi la rudnjik, ka înbrîkamînt đi jarnă — stari nisu znali za bundu, ona se pojavila skoro, prvi su je dobili radnici u rudniku, kao deo zimske odeće [Por.] ♦ rum. bundă ♦ etim. < mađ. bunda

    bunduk (mn. bunduśe) [akc. bunduk] (i. m.) — stub u ogradi od taraba ◊ la nuoj în Tanda sa dzîśe bunduk, la Arnaglaua šćump, jar pin alće saće sa dzîśe šćenap, da am audzît đi la un prjaćin đin Valuja kă-j dzîśe palasat, or aša kumva, da ja kam vinje ka palisadă — kod nas u Tandi kaže se „bunduk”, u Rudnoj Glavi „šćump”, opet u drugim selima „šćenap”, a čuo sam od jednog prijatelja iz Voluje da ga zove „palasat”, ili tako nekako, a to mu dođe kao palisada ◊ kînd sa faśe gardu, bunduśi sa îngruapă în pomînt, kîći trij pašurj sa lasă întra ij, da đi ij sa prind doă kuordz, pi kare sa bat tarăbilji — kad se pravi ograda, stubovi se ukopavaju u zemlju, po tri koraka se ostavi između njih, a na njih se okače baskije, o koje se prikivaju tarabe ♦ sin. šćjump [Por.] ♦ rum. bunduc ♦ etim. < tur. bunduk

    bundušală (mn. bundušîălurj) [akc. bundušală] (i. ž.) — podbunjivanje, podstrekivanje, huškanje ◊ kînd la înkis, s-a lasat đi bundušală — kad su ga zatvorili, prestao je sa podbunjivanjem ◊ đin bundušală s-a fakut raskuol — iz huškanja se izrodila buna [Crn.]

    bundušî (juo bundušîăsk, jel bundušîašće) [akc. bundušî] (gl. p.) — podbuniti, huškati, izazivati nezadovoljstvo ◊ bundušîašće lumja pin sat sî-nskimbje kinjezu — podbunjuje ljude po selu da smene kneza ◊ ibuomnjika la bundušît sî lasă mujarja — ljubavnica ga je nahuškala da napusti ženu [Crn.] ♦ etim. < nem. Bund

    bungur (mn. bungurj) [akc. bungur] (i. m.) — 1. mehur, plik ◊ kînd pluaje, đin pikurj în baltă sî fak bungurj — kad pada kiša, od kapi se u bari stvaraju mehuri ♦ (dem.) bungurjelmehurić, plikčić 2. (med.) osip ◊ la kopil jasă bungurjej pi pjalje — detetu se na koži javljaju plikčići [Crn.] ◊ šî pi pjelje đi uom jasă bungurj — i na koži čoveka izbijaju plikovi (Tanda) ◊ tuot s-a umplut đi bunguri ruošje — sav se osuo crvenim osipom (Rudna Glava) [Por.] ♦ etim. < ? tur. bungur „prekrupa”

    bunjacă (mn. bunjecurj) [akc. bunjacă] (i. ž.) — (zast.) dobrota; dobročinstvo; dobrobit ◊ s-a strîkat lumja, uaminji a pjerdut bunjaca — svet se iskvario, ljudi su izgubili dobrotu ◊ uomu trăbe să lukre đi bunjecu kăšî luj — čovek treba da radi za dobrobit svoje kuće ◊ đi tuata bunjacă dumnjedzîu îc mulcamjašće — za svako dobročinstvo bog ti se zahvaljuje ♦ var. (mn.) bunjiecurj [Por.] ♦ rum. buneaţă

    buob (mn. buabe) [akc. buob] (i. m.) — zrno, zrnce ◊ buob dă grîu — zrno žita [Hom.] ◊ baba mja šćije să đa ku buabilji — moja baba zna da gleda u zrna ♦ sin. samîncă [Por.] ♦ rum. bob ♦ etim. < slov. bobŭ

    (izr.) Kîć-un buob, kîć-un buob, šî sa faśe gramada. — Zrno po zrno, i načini se gomila (ušteda). (Zapis: Durlić)[Por.]

    buobabi [akc. buobabi] (i. m.) — (ent.) jelenak (Lucanus servus) ♦ var. boubabi, buoubabi„babin vo” ◊ buobabi je o guangă ku kuarnje — jelenak je buba sa rogovima ♦ sin. śerb„jelen” ♦ sin. gognău (Tanda)♦ up. buou, bou [Por.] ♦ rum. boul-babei

    Slika: 113) Jelenak (buobabi, boubabi, buou babi - „babin vo”, śierb) Lucanus cervus, slika preuzeta sa wikipedije/Јеленак (07.11.2012)

    buobît (mn. buobîće) [akc. buobît] (i. s.) — vodopad, slap, buk ◊ la nuoj jastă pi Šaškă duauă luokurj ku aša nume: Buobîto-l mik, šî Buobîto-l mare — kod nas na Šašci ima dva mesta sa takvim nazivom: Veliki buk, i Mali buk ♦ var. bobît ♦ / < srb. bobot „šum, buk(a)” (exp. Durlić ) [Por.] ♦ rum. bobot ♦ etim. < srb. bobot „šum, buk(a)” (exp. Durlić)

    buobu-turbuluj (mn. buabje-turbuluj) [akc. buobu-turbuluj] (i. m.) — (bot.) ricinus (Ricinus communis) ◊ buobu-turbuluj je burujană karje sî samîna în građină, ore în luok — ricinus je lekovita biljka koja se gaji u bašti ili na njivi ♦ / buobu turbuluj — (dosl.) „besnilovo zrno” [Crn.]

    Slika: 114) Buobu turbulujricinus (Ricinus communis). Slika preuzeta sa http://www.limundoslike.com (28. I 2012)

    buoišće (mn. buoišć) [akc. buoišće] (i. ž.) — 1. bojište а. mesto gde matica reke udara u granu drveta koja se nadnela nad vodu ◊ kînd lukri ku aj rîăj, šî trîabe să skuoc draśi đin apă đi să-j trîmjec vrunđeva, tu će duś la rîu šî kac krjanga kare baće buoišća, šă la ja đeskînc ku kucît njegru — kada se baviš crnom magijom, i treba da izvučeš đavole iz vode da bi ih negde poslao, ti odeš na reku i tražiš granu koja bije po vodi, i kod nje baješ sa crnim nožem (Crnajka) b. mesto u brzacima reke gde, naročito u večernjim satima, ribe iskaču iz vode u lovu na mušice 2. igralište ◊ fiekare luok unđe kopiji a batut puarka, or k-a žukat kljisu, s-a kemat buoišće — bilo koje mesto gde su deca igrala „svinjicu” ili klis, zvalo se bojište (Rudna Glava) [Por.] ♦ rum. boiște ♦ etim. < bug. boište, srb. bojište

    Buoja [akc. Buoja] (i. m.) — (antr.) Boja, skraćeni oblik l.i. bugarskog, odnosno slovenskog porekla ◊ njepuocî lu Buoja sa kjamă Bojuonji or Boješći, da pi srbjašće Bojić — Bojini potomci zovu se Bojoni ili Boješti, a na srpskom Bojići [Crn.] ♦ rum. Boia ♦ etim. < bug. slov. Boja

    buolbură (mn. buolburj) [akc. buolbură] (i. ž.) — (bot.) slak, poponac (Convolvulus arvensis) ◊ buolbura je bună numa đi dat la puorś, đi ij aja je mare dulśacă — slak je dobar samo da se daje svinjama, za njih je to velika poslastica ♦ var. bolbură [Por.] ♦ rum. bolbură / volbură ♦ etim. < lat. volvula (< volvere)

    Slika: 115) Bolbura (volvura) — slak ili proponac, slika preuzeta sa wikipedije Convolvulus arvensis

    buold (mn. buolduri, buolđe) [akc. buold] (i. m.) — bodlja, šiljak, zašiljeni vrh ◊ buoldu fusuluj — vrh vretena [Por.] ♦ rum. bold ♦ etim. < slov. bodli, srb. bodlja

    Buolđa [akc. Buolđa] (i. m.) — Boldža, često ime za psa, naročito za male pse, kućne ljubimce, čija se vrsta zove bolđiu [Por.] ♦ rum. Bolda

    buonc (mn. buoncurj) [akc. buonc] (i. s.) — 1. (nutr.) šaronje,1) šaruljća,2) parče toplog kačamka, sa uvaljanim sirom ◊ buoncu je măj dulśe kînd un parśiel đi brîndză tare šî sarată baź într-un vîžmîk đi koljašă kaldă, fakută đin kukurudz alb, šî laš kîta sî šćia pănă brîndza-ja nu sa muaje — „bonc” je najslađi kada krišku slanog i tvrdog sira uvaljaš u parče toplog kačamka, naopravljenog od belog kukuruza, i pustiš malo da stoji dok se sir ne smekša ♦ sin. popucoj (Tanda), pupucuoj (Topolnica) [Por.] ♦ dij. sin. kukoluoš (Leskovo) ♦ dij. sin. pucuoj (Jasikovo) [GPek] ♦ dij. sin. guguluoj (Slatina, Bor) ♦ sin. pupuoj (Topla) [Crn.] ♦ dij. sin. gîskă (Šipikovo) [Tim.] 2. (psih.) ljutito dete, koje se duri ◊ la kopilo-sta śeva nu je pi vuoje, prja mult stă buonc în kuot, šî nu vorbjašće ku njima — ovom detetu nešto nije po volji, dugo stoji u ćošku nadureno i ne govori ni sa kim [Por.] ♦ rum. bulz

    (kom.) 1)šaronje, izraz preuzet od Srba iz golubačkog sela Dobra, kojima je ova poslastica poznata, 2)šaruljća - izraz preuzet iz timočkog dijalekta srpskog jezika (шаруљћа ж комад средине хлеба и сира сједињен гњечењем у шаци (Јакша Динић, Тимочки дијалекатски речник, Београд, 2008, s.v.) Sursa: JakšaDinić

    buordă [akc. buordă] (prid.) — (color) bordo, tamnocrveno ◊ am farbuit tuortu în buordă — obojila sam pređu u tamnocrveno ◊ mi drag sî puort kamašă în buordă — volim da nosim bordo košulju [Crn.] ◊ buordă, ruošu ka bužuoru, aša dzîśa mama đi farba-ja — bordo, crveno kao božur, tako je govorila baba za tu boju [Por.] ♦ rum. bordo ♦ etim. < Fran. bordeaux

    buorś (mn. buorśurj) [akc. buorś] (i. s.) — (nutr.) (izob.) boršč, čorba od komine ◊ buorśu a fuost dzamă đi prunje đi tuamnă: kînd fjerb prunjilji în śubăr, sa ja komina-ja sa mjastîkă ku uasă ku tuot, sa sarjadză, šî sa manînkă ku koljaša — boršč je bila čorba od šljiva: kad šljive provru u kaci, uzme se ona komina i promeša se zajedno sa koščicama i sa svim, posoli se i jede sa kačamakom [Por.] ♦ rum. borș ♦ etim. < Rus. borșci

    buot (mn. buoturj) [akc. buot] (i. m.) — 1. (anat.) njuška, rilo, nos (kod životinja) ◊ s-a lovit la buot — povredio je njušku [Hom.] ◊ sa ljinźe pi buot — (fig.) oblizuje se (=omastio brk, pa se oblizuje) ♦ sin. fljit [Por.] 2. vrsta reljefa a. zaobljeni svršetak kose b. izdignuti deo terena, vrh ◊ Buotu Krakuluj — (top.) (dosl.) „kraj kose”, brdašce u Sigama; čest toponim u planinskim selima [Hom.] ◊ śuaka are vîr, da kraku are buot — čuka ima vrh, a kosa kraj 3. (ret.) zatupast vrh motke, močuge ◊ buata-sta đi pasuj n-are buot kum trîabe — ova motka za mlaćenje pasulja nema vrh kako treba ♦ sin. botur [Por.] ♦ dij. var. bot [Kmp.] ♦ rum. bot

    Slika: 116) Puorku sîrbaćik a rjđikat buotu đi drag k-a gasît morśilă bună đi tîvaljit. — Divlja svinja podigla njušku od zadovoljstva što je našla dobro blato za valjanje. Detalj a slike preuzete sa sajta Planinarimo (6. II 2013)

    buou (mn. buoj) [akc. buou] (i. m.) — (zool.) vo (Bos taurus) ◊ buou je biku lu kare sînt batuće kuajlji, să nu sară pi vaś, numa să fije bun đi lukru — vo je bik kome su stucana jaja, da ne bi mogao da skače na krave, već da bude dobar za rad ◊ tare ka buou — jak kao vo ♦ var. bou ♦ up. bik [Por.] ♦ dij. var. bu (mn. buоj) [Kmp.] ♦ rum. bou ♦ etim. < lat. bovus (= bos, bovis).

    (stih)
    Karje arje patru buoj,
    Kapu-j pljin đi njivuoj,
    Da juo nam njiś o parjake,
    Puort kaśula pi urjake.

    Ko ima četri vola,
    Muti mu se od nevolja,

    A ja par nijedan nemam,

    Kapu krivim i ne marim.


    (Kaz. B. Paunjelović, zapis F. Paunjelović, Osnić, 1972) [Crn.]
    Slika: 117) Buou - vo, bik, slika preuzeta sa sajta Portal Slobodna Dalmacija (27. IV 2012.)

    buož (mn. buožî) [akc. buož] (i. m.) — (bot.) burjan (Sambucus ebulus), samonikla zeljasta biljka neprijatnog mirisa, sa belim cvetovima i sitnim crnim plodovima ◊ sa înkis poćaka đi buož — burjan je zakrčio stazu ◊ în Osnjiśa buož uskac sî kuljeg đi fokorjalje la Žuoj marj — u Osniću suvi burjan se sakuplja za vatre na Veliki četvrtak [Crn.] ◊ đin buož bufanji fak pekmjez — od burjana Bufani spremaju pekmez [Buf.] ♦ rum. boz ♦ etim. < ? ukr. boz, bug. băze, mađ. bodza

    Slika: 118) Buož — burjan (Sambucus ebulus), slika preuzeta sa sajta http://flponent.atspace.org/flora, (05.01.2011)

    bura (juo burîj, jel burîje) [akc. bura] (gl.) — kišiti, sitni sipiti ◊ afară burîje, ja umbrjelu — napolju pada sitna kiša, ponesi kišobran [Crn.] ◊ nu sa punje pluaja, numa o să bure ka đin śacă udă — neće udariti kiša, samo će sitno sipiti kao iz vlažne magle [Por.] ♦ rum. bura

    buratură (mn. buraturj) [akc. buratură] (i. ž.) — sperma, muško seme ◊ j-a dat đin mînă, š-a umplut pătura đi buratură — onanisao je, i napunio ćebe spermom [Por.] ♦ dij. var. borîtură [Crn.] ♦ rum. borâtură

    bură (mn. burje) [akc. bură] (i. ž.) — izmaglica, sitna kiša koja pada iz magle ◊ pluaje maruncîkă — sitna kišica ◊ pin bura-sta nu ješ njiś ud njiś uskat — po ovoj izmaglici nisi ni mokar ni suv [Crn.] ◊ bură je un fjelj đi śjacă ku ploică — bura je jedna vrsta magle sa kišicom [Por.] ♦ rum. bură

    (opis) Đi-n bura đi tuamnă krjesk burjecî pi ljamnje. — Od jesenje izmaglice po drveću izbijaju gljive. (Narodno iskustvo, zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

    burća (mn. burćenj) [akc. burća] (i. m.) (hip.) (pej.) — trbonja ◊ burća sa dzîśe đi uom ku burta mare — burća se kaže za čoveka koji ima veliki stomak [Por.] ♦ dij. var. burćilă [GPek] ♦ rum. burcea

    Burćenji [akc. Burćenji] (i. m.) (por.) (pej.) — „Trbonje”, stari porodični nadimak u Gornjani, opština Bor Ranije je u selu bio veoma mali broj gojaznih ljudi, pa su oni retki dobijali nadimak "Burćenji", koji se potom prenosio i na potomke. ◊ Janku Burtan / Janku Burćanu — Janko, iz familije Burćenja ♦ var. Burćuonji [Por.] Burćuonji [akc. Burćuonji] (antr.) — vlaško prezime familije u Šarbanovcu po pretku koji je imao nadimak Burća [Crn.] / < burća — (pej.) trbonja ♦ rum. Burtea

    (opis) Iz nadimka Burća > Burćenji nastaje posrbljeno prezime Burtanović. (Zapis: Durlić)

    burćikanuos (burćikanuasă) (mn. burćikanuoš, burćikanuasă) [akc. burćikanuos] (prid.) — trbušast, koji ima veliki trbuh ◊ dukenźiu nuostru je koźa burćikanuos — naš dućandžija je prilično trbušast ♦ sin. trbanuos [Crn.] ♦ dij. var. burtanuos [akc. burtanuos] ◊ uom burtanuos, are burtan boznakît — trbast čovek, ima ogroman stomak [Por.] ♦ rum. burduhănos

    burćilă (mn. burćilje) [akc. burćilă] (i. ž.) — (anat.) (pej.) trbonja ◊ burćilă je aăla kare je ku burta mare, kare je burtanuos — burčilo je onaj koji ima veliki stomak, koji je trbušast [GPek] ♦ rum. burtilă

    Burćuonji [akc. Burćuonji] (i. m.) ● v. Burćenji [Por.]

    burduf [akc. burduf] (i. s.) ● v. burduš [Buf.] ♦ rum. burduf

    burdukală (mn. burdukaljе) [akc. burdukală] (i. ž.) — prnja, dronjak, lična stvar ◊ adună-c burdukaljilji, šî ješ afară — pokupi svoje prnje, i izađi napolje [Crn.]

    burduš (mn. burdušurj) [akc. burduš] (i. m.) — meh, mešina od neštavljene jareće ili jagnjeće kože, koju kovači koriste za raspirivanje vatre ◊ cjganji ku burdušu a suflat în fuok, š-a fakut svrjađilje — Romi su mešinom raspirivali vatru i kovali svrdla [Crn.] ♦ dij. var. burduf [Buf.] ♦ var. fualje [Por.] ♦ rum. burduf

    burfarj (mn. burfarje) [akc. burfarj] (i. s.) — trbonja, čovek sa velikim trbuhom [Por.]

    burfă (mn. burfe) [akc. burfă] (i. ž.) — 1. (anat.) iznutrica kod životnja (creva, želudac i dr.) 2. (nutr.) hrana koja sadrži iznutrice [Por.] ♦ rum. burfă

    burgije (mn. burgij) [akc. burgije] (i. ž.) — (tehn.) burgija, alatka za bušenje ◊ dăm burgija să fak o gaură în parjaće — daj mi burgiju da izbušim jednu rupu u zidu [Hom.] ♦ dij. sin. sfrjađir [Por.] ♦ rum. burghiu ♦ etim. < tur. burgu, bug. srb. burgija

    burik (mn. burikurj) [akc. burik] (i. s.) — 1. (anat.) pupak, deo stomaka; pupčana vrpca ◊ kopilu kînd să fače i-să taje buriku, ši să ljagă — kad se dete rodi, pupak mu se odseče, i uveže ◊ la noj buriku să păstrează, aša je običaju — kod nas se pupčana vrpca čuva, takav je običaj [Kmp.] ◊ đemult, aj batrînj în Porjeśa, a tajat buriku pi rastău — nekada, stari Porečai su sekli pupak na palici jarma [Por.] 2. (anat.) vrh čovekovog prsta, jagodica ◊ buriku dještjuluj — jagodica prsta [Kmp.] ◊ atîta źier a fuist, đi mi s-a îngjecat buriku źejśtuluj — toliki mraz je bio da su mi se zaledila jagodica prsta [Por.] 3. (pedološki) kvalitetna zemlja ◊ akolo je buriku pomîntuluj — tamo je najplodnija zemlja [Kmp.] ♦ rum. buric ♦ etim. < lat. *umbulicus (= umbilicus)

    (pit.)
    Unđe drakol mik? - La burik!
    Unđe drakol mare? - Măj învalje!

    Gde je mali đavo? - Kod pupka!
    A veliki? - Malo niže!

    (Zapis: Durlić, Rudna Glava) [Por.]
    Slika: 119) Buriku la fata mare. — Devojački pupak. Detalj sa slike preuzete sa sajta Wikimedie (6. II 2013)

    buriu (mn. buriе) [akc. buriu] (i. s.) — burilo, omanji drveni sud od doga, za čuvanje rakije ◊ în buriu kure rakija la kazan — u burilo teče rakija sa kazana [GPek] ♦ dij. sin. źuban (Rudna Glava), źiban (Tanda) [Por.] ♦ rum. buriu ♦ etim. < bug. burija

    Slika: 120) Buriu (Burilo) iz Debelog Luga kod Majdanpeka. ◊ Muzej u Majdanpeku, etnografska zbirka, inv. br. E/16, dar Vere Jovanović iz Debelog Luga, drvo/metal, kombinovana tehnika, R1=27 cm, R2=23 cm, H=20 cm.

    burjaće (mn. burjec) [akc. burjaće] (i. m.) — (mik.) gljiva, pečurka ◊ la nuoj pră duos jastă mulc burjec — kod nas u šumi ima mnogo pečuraka ◊ burjecî aj juc îs bunj dăkă să frig în ćiganje ku uavă — bele mlečne pečurke su ukusne, ako se prže sa jajima u tuganju ◊ burjecî aj njegri krjesk pră fag — bukovača raste na bukvi [Hom.] ◊ burjaćilji dă pi ljemn, da śuparka pi kîmp — pečurka niče na drvetu, a gljiva na zemlji ♦ sin. śuparkă [Por.] ♦ rum. burete ♦ etim. < lat. *boletis (= boletus)

    burjaće galbin (mn. burjec galbinj) [akc. burjaće galbin] (i. m.) — (mik.) lisičarka (Cantharellus cibarius) ◊ burjec đ-aj galbinj sînt śupjerś galbinje ka śara — lisičarke su pečurke žute kao vosak ◊ burjec đ-aj galbinj sa măj kjamă šî burjec đi pin sfinjak — lisičarke se još zovu i pečurke iz crnog grabišta [Por.] ♦ rum. burete galbin

    Slika: 121) Burjec đ-aj galbinj. — Lisiričarke (Cantharellus cibarius), slika preuzeta sa sajta Wikimedia (22.05.2017)

    burjaće juće (mn. burjec juc) [akc. burjaće juće] (i. m.) — (mik.) mlečnjača, bela gljiva (Lactarius piperatus) ◊ burjaće juće je śuparkă albă, pljină đi lapće, kare dă pin padure — mlečnjača je bela pečurka, puna mleka, koja raste po šumi [Por.] ♦ rum. iuţar

    Slika: 122) Burjecî daj juc. — Bela gljiva, mlječnajča (Lactarius piperatus). Autor fotografije je Mirjana Davidović; pruzeto sa sajta Treasurekeepers (15.01.2012)

    burkă (mn. burś) [akc. burkă] (i. ž.) — 1. kaput, gornji deo muškog odela; sako ◊ kînd je frig, uaminji înbrakă burka — kad je hladno, muškarci oblače kaput ♦ (demin.) burkică ◊ a măj ramas kîta đin śuarik, šî s-a rugat đi krojtuorj să-j fakă šî o burkică đi fiu-su — ostalo je malo od sukna, pa je zamolio krojača da mu sašije i kaputić za sina ♦ (augm.) burkuonj [Por.] 2. džemper ◊ muma mj-a înpljećit burkă đe lînă — majka mi je isplela džemper od vune ◊ babă Jana fărbuje burka — baba Jana farba džemper ◊ burka đe lînă je kalduruăsă — džemper od vune je topao [Crn.] ♦ rum. burcă ♦ etim. < ukr. burka

    Slika: 123) Burka u Gornjem Poreču: gornji deo muške odeće, kaput; pojavio se u narodnoj nošnji bogatijeg sloja seoskog stanovništva u drugoj polovini XIX veka. Na slici: Vlah iz Rudne Glave, seoski knez posle prvog svetskog rata. Fotografska zbirka Muzeja u Majdanpeku, ib. F/27

    Burkešuonji [akc. Burkešuonji] (i. m.) — (antr.) Burkešoni, Burkešići, (dosl.) „Kapitić”, staro vlaško prezime u Tandi, koje je nastalo od reči burka- kaput”, zbog toga što je rodonačelnik ove familije jedini u selu imao kaput, deo nošnje koji su nosili samo bogatiji ljudi ◊ Burkešo-l batrîn a venjit în Tanda đin Kljuś, š-a fakut borđij la Kraku uoknji, supt Guol — najstariji Burkeš je došao u Tandu iz Ključa, i napravio zemunicu na Kraku okni, pod Deli-Jovanom ◊ Burkešuonji au mulće krjenź, kare s-a poljikrit dupa kopiji, or dupa njepuocî-luj: alu Stojan Burkeš, alu Njicu Burkeš, alu Dumitru Burkeš, alu Žîuku Burkeš ... — Burkešoni imaju mnogo grana, koje se prezivaju prema njegovim sinovima ili unucima: od Stojana Burkeša su Stojanovići, od Nice Burkeša - Niculovići, od Živka Burkeša - Živkovići .. ♦ var. burkaš, burkiš [Por.] ♦ rum. Burcaș

    burtan (mn. burtanj) [akc. burtan] (i. m.) — 1. (anat.) želudac, trbuh, stomak 2. (fig.) debeljko, osoba sa velikim stomakom 3. (antr.) Burtan„Trbonja”, nadimak za osobu sa velikim stomakom ◊ jel je fiu lu Janku Burtan — on je sin Janka Trbonje ♦ / (augm.) < burtă ♦ sin. tîrban [Por.] ♦ rum. burtan

    burtanuos (burtanuasă) (mn. burtanuoš, burtanuosă) [akc. burtanuos] (prid.) — 1. trbušast, sa velikim trbuhom ◊ burtanuos je uom ku burta mare — trbušast je čovek sa velikim stomakom ◊ uaminj burtanuoš đemult n-a fuost mulc, kî tuoc a fomit, š-a fuost uskac — trbušastih ljudi je nekada bilo malo, jer su svi gladovali, i bili mršavi 2. obao, zaobljen, izbočen ◊ baluonu đi apă je burtanuos, da kila nu — balon za vodu je trbušast, a flaša nije ♦ sin. tîrbanuos [Por.] ♦ rum. burtos

    burtă (mn. burc) [akc. burtă] (i. ž.) — trbuh, stomak ◊ are durjerj la burtă — ima bolove u stomaku ◊ ma duare burta — boli me stomak ◊ burta mualje — (anat.) donji deo stomaka, meki trbuh ◊ burta mikă, burta „pi žuos” — „mali stomak”, „donji stomak”: (euf.) deo tela sa genitalijama, u (izr.) „one stvari”, naročito „ženske stvari” [Por.] ♦ rum. burtă

    (izr.) Burta nainće, jel dupa ja. — Stomak napred, on za njim.
    Ja ažuns burta la barbă. — Stigao mu stomak do brade. (Pogrdne izreke koje se upućuju gojaznim ljudima, zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

    burtuonj (mn. burtuanje) [akc. burtuonj] (i. s.) — (augm.) (anat.) trbušina, stomačina ◊ arje burtuonj, ka kînd la aranjit ku laturj — ima stomačinu kao da su ga hranili pomijama [Crn.]

    burujană (mn. burujanje) [akc. burujană] (i. ž.) — opšti naziv za lekovitu biljku ◊ ku śe burujană aj vinđakat tajatura la mînă? — kojom si biljkom izlečio posekotinu na ruci ? ◊ akuma je vrjamja đi kuljes burujanje — sad je vreme za berbu lekovitog bilja ◊ romanjica šî kuada mîculuj sînt burujanje đi durjarje la burtă — kamilica i hajdučka trava su lekovite biljke protiv bolova u stomaku [Crn.] ♦ rum. buruiană ♦ etim. < bug. srb. burjan

    burundău [akc. burundău] (i. m.) ● v. borîndău [Por.] ♦ rum. borândău

    buskofi (juo buskofjesk, jel buskofjašće) [akc. buskofi] (gl. p. ref.) — mrljati, mazati, razmazati, proizvoljno i bez ukusa mešati razne tečne sastojke boje ili hrane ◊ nu šćije sî văruje, numa buskofjašće parjecî — ne zna da kreči, samo razmazuje zidove [Por.]

    buskofjală (mn. buskofjaljе) [akc. buskofjală] (i. ž.) — 1. mrlja, brljotina ◊ kopilo-sta a fakut numa o buskofjală în svjeskă đi škuală — ovo dete je napravilo samo neku mrlju u školskoj svesci 2. smeša različitih tečnih sastojaka, bućkuriš ◊ a fakut o buskofjală đi dzamă, pućem numa s-o lupadăm la puorś — napravila je bućkuriš od čorbe, možemo samo da je bacimo svinjama [Por.]

    buskomjeljnjică (mn. buskomjeljnjiśe) [akc. buskomjeljnjică] (i. ž.) — 1. boskomelnica, obredni kolač koji se jedini ljubi na pomanama, prilikom obreda namenjivanja pokojniku (Rudna Glava) 2. sveća kojom se kadi pomana (Gornjane) ◊ buskomjeljnjică ie lumanarje numarată ku ungija, kă la pomană trîabe să fije tuot la număr — boskomelnica je sveća, na kojoj je noktom urezan određen broj recki, jer na pomani treba sve da bude na broju ♦ var. boskomjeljnjică ♦ up. cuka [Por.] ♦ rum. boscomelniţǎ ♦ etim. < grč. bascanias

    (opis) Buskomjeljnjica je kolaku ăl măj mare la pomană; ja ij cînje rîndu. Sa punje la kapu pomenji, đi parća đirjaptă, sa cukă, kî pista ja mjerg tuaće rugamînćiľi, măj mare rugamînt je sî sa înpľinjaskă pomana: dakă n-afi fakut tuot kum trîabe, să o înpljinjaskă Dumnjedzîu ku Majka Prîastîśe šî ku Stražărju Rajuluj. Đe mult ku ja s-a dus la rîu kînd a slubadzît apa l-aj muorc, a puso la marźina api, đi o parće.

    Boskomelnica je glavni hleb pomane, ona je uređuje. Stavlja se na čelo pomane, sa desne strane, i ljubi se, jer preko nje idu sve molitve, od kojih je najveća ona da Bog, Majka Prečista i Rajski Stražar dopune pomanu, ukoliko joj nešto nedostaje. Nekada je ovaj kolač nošen i na reku, kada se izlivala voda za mrtve, i stavljali su ga na obali reke, sa strane. (Kazivač: Olgica Trailović, Rudna Glava, zapis: Durlić, 2007.) [Por.]

    Busujokuonji [akc. Busujokuonji] (i. m.) — (antr.) Bosijokani, vlaško prezime familija Bosijoković i Lazarević u Osniću, potomaka Vlaha po imenu Busujuok („Bosiljak”) ◊ Busujokuonji đin Bukuva sînt proboćedzac pi srbjašće „Lazarević" — Bosijokani iz Bukova su prekršteni na srpskom "Lazarević" [Crn.] ♦ rum. Busuioceanu

    Busujuaka [akc. Busujuaka] (i. ž.) — (antr.) (zast.) Bosiljka, žensko lično ime ◊ dupa bujađe busujuok, đemult la mulće fjaće našî a dat nume Busujaka — prema biljci bosiljka, nekada su mnogim devojčicama kumovi davali imena Bosiljka ♦ up. Bosîlka [Por.] ♦ rum. Busuioaca

    busujuok (mn. busujuaśe) [akc. busujuok] (i. s.) — (bot.) bosiljak (Ocimum basilicum) ◊ fir đi busujuok — struk bosiljka ◊ busujuok je bujađe sfîntă — bosiljak je sveta biljka ◊ niś un đeskînćik nu puaće fara busujuok — ni jedna bajalica ne može bez bosiljka ◊ busujuoku ćimpuluj — vrsta bosiljka [Por.] ♦ dij. sin. bîsîjuok (Sige) [Hom.] ◊ busujuoku kaluluj — divlji, „konjski” bosiljak (Jasikovo) [GPek] ♦ rum. busuioc

    Slika: 124) Bosiljak, slika preuzeta sa sajta Panoramio (21. I 2013).

    buš1 (mn. bušî) (i. m.) — kokice, pečena i raspukla zrna kukuruza ◊ bušî la nuoj să fak dîntr-o suartă dă kukurudz da-l galbin ku buobu mik — kokice se kod nas prave od jedne vrste žutog kukuruza sa sitnim zrnom [Hom.] [Bran.] ♦ dij. sin. kokuoš (Rudna Glava) ♦ var. kokuašă (Topolnica) [Por.] ♦ dij. sin. śubenśi (Malajnica) [Pad.] ♦ dij. sin. kokodanj (Velika Kamenica) [Dun.]

    Slika: 125) Buš, kokuoš, śubenśi, kokodanj — kokice, slika preuzeta sa sajta Agro biznis (18. XI 2012).

    buš2 (mn. bušă) [akc. buš] (i. s.) — 1. grudva valjanog snega ◊ bušu je kokoluoš mare đe zapadă mualje, kare sa faśe kînd sa ja kokoluoš mik šă sa tîvaljeašće đin vîru śuośi-n valje, šî jel krjašće boznakît, adunînd pi drum zapadă ljipiśuasă — buš je velika grudva mekog snega, koja nastaje kada se uzme mala grudva i valja se s vrha brda na dole, i naraste bogzna koliko, skupljajući usput lepljivi sneg ◊ fînkă dupa buš ramînje luoku đizgoljit, đemult aša s-a kuracat ljivjedzîlji đe zapadă, đi sî puată uojlji să ažungă la jarbă, înga pănă nu sa topjašće zapada — pošto iza „buša” ostaje ogoljen teren, nekada su se tako čistile livade od snega, da bi ovce mogle da dođu do trave još dok se sneg ne otopi 2. komad, odlomak neke materije ◊ a dus la muoš koźa mare buš đi jaskă — doneo je dedi poveći komad truda ♦ up. kokoluoš [Por.]

    bušćan (mn. bušćenj) [akc. bušćan] (i. m.) — 1. panj, deo drveta koji ostaje na korenu kad se stablo iseče, sruši ili prelomi, bilo da je u zemlji, ili da je izvađen iz nje ◊ am tîrsît pođina, šî mj-a măj ramas numa njišći bušćenj đi skuos — istrsio sam padinu, i ostali su mi samo još neki panjevi za vađenje ♦ (demin.) bušćanjel, bušćanuc ♦ (augm.) bušćanuonj ♦ sin. truš, śulpan 2. čokot vinove loze ◊ am dzîaśe bušćenj đi vije — imam deset čokota vinove loze [Por.] 3. korenje sasušenog korova i drugog nekorisnog bilja ◊ aja śi je în Poreśja bušćan, la nuoj sa kjamă buśim, da bušćenji la nuoj sînt rîdaśinjilji kare ramîn šî putradzăsk dupa bujedz, kînd bujađa sa uskă — ono što je u Poreču „buščan”, kod nas je „bučim”, a mi „buščan” zovemo korenje biljaka koje je ostalo da truli u zemlji, kad se biljka osuši (Jasikovo) [GPek] ♦ rum. buștean

    (opis) (običaj) Đemult s-a înkinat aj nuoštri, aj batrînj, pi la praznjiśe šî pintru bušćanu śe stîă-n drum, să nu rastuarnje karu, dakă karu lovjašće în jel. — Nekada su naši stari na slavama metanisali i za panj na putu, da ne preture kola, ako kola udare u njega. (Rudna Glava, zapis: Durlić) [Por.]
    Slika: 126) Bušćan - naziv za panj u vlaškim selima Gornjeg Poreča (Srbija).

    bušćoruagă (mn. bušćoruaźe) [akc. bušćoruagă] (i. ž.) — straćara, oronula kuća ◊ bušćoruagă je koljibă batrînă, urnjită — straćala je stara oronula kuća (Tanda) [Por.] ♦ up. bušćuruog [Crn.] ◊ bušćoruog, koljibă batrînă, spartă, în kare traźe în toaće părcîlji — stara oronula koliba, u kojoj duva na sve strane (Leskovo) [GPek] ♦ rum. boșorog

    bušćuruog (mn. bušćuruogurj) [akc. bušćuruog] (i. m.) — vir, duboko mesto u potoku ili reci ◊ la Ćimuok jastă mulće bušćuruogurj marj, bunje đi skaldat — na Timoku ima mnogo velikih virova, dobrih za kupanje [Crn.] ♦ up. bušćoruagă [Por.]

    bušînarije [akc. bušînarije] (i. ž.) — prašina ◊ nu rîđika atîta bušînarije — ne diži toliku prašinu ◊ mi s-a înplut nasu dă bušînarije — napunio mi se nos prašine [Hom.] ♦ dij. var. bušnarije (augm.) (zb. i. ž.) — prašinčina; veliki oblak prašine ◊ a trjekut un kîmiuon ka sfulđiru, šî s-a rîđikat o bušnarije ku tuot dupa jel — projurio je jedan kamion kao munja, i podigao se čitav oblak prašinčine za njim ♦ sin. fumarije [Por.] ♦ rum. bușneác

    bušnjak (mn. bušnjakurj) [akc. bušnjak] (i. ž.) — prašina ◊ s-a fakut bušnjak ka la mašîna đi trajrat — digla se prašina kao na vršidbi ◊ kum nu ći înjakă atîta bušnjak? — kako te ne guši tolika prašina? ♦ sin. pulbîr [Crn.] ♦ dij. var. bušînarije [Hom.] ♦ dij. var. bušnarije ◊ batu vîntu, šî rîđikă bušnarije boznakîtă — dunu vetar, i podiže ogromnu prašinu [Por.] ♦ rum. bușneac

    Buśa [akc. Buśa] (i. ž.) — (ojk.) Bučje, vlaško selu u opštini Bor ◊ Buśa je sat rumînjesk, supt pualjilji lu Kîršja mare — Bučje je vlaško selo, u podnožju Velikog krša [Crn.] ♦ etim. < srb. Bučje — bukvik, bukova šuma

    Slika: 127) Buśa — Bučje, satelitski snimak (nedatiran), preuzet 02. XII 2012.

    Buśan (mn. Buśenj) [akc. Buśan] (i. m.) — (antr.) Bučanin, stanovnik sela Bučje, u opštini Bor ◊ Buśenji sînt uaminj vrjanjiś — Bučani su vredni ljudi ◊ mujarja đin Buśa je Buśană — žena iz Bučja je Bučanka [Crn.] ◊ Buśenj je poljikră lu familjij kare sînt pin saćilji nuaštre venjic đin Buśa; la karće sînt skriš ku prezimilji Bučanović — Bučani je nadimak familija u našim selima, koje su doseljene iz Bučja; u knjige su upisani sa prezimenom Bučanović [Por.]

    buśauă (mn. buśjalje) [akc. buśauă] (i. ž.) — (tehn.) naglavak, mufna, čaura, obruč, cev a. metalni obruč na drvenoj glavčini kolskog točka ◊ buśaua je fakută đi kovaś, ka un injel đi fjer — „bučava” je nalik na gvozdeni prsten, koji su izrađivali kovači b. drveni pisak na rikalu ◊ buśaua la buśin sa faśe đin suok, kî jel je îngăurit gata — pisak za rikalo pravi se od zove, jer ona već ima gotovu rupu [Por.] ♦ rum. bucea ♦ etim. < lat. buccela „guriță”

    buśim (mn. buśimjе) [akc. buśim] (i. m.) — 1. (tehn.) glavčina kolskog točka ◊ buśim je kăpăcîna la rotă đe kar — glavčina je deo kolskog točka [Buf.] ♦ sin. kîpacîna karulujglavčina točka [Por.] 2. panj ◊ buśimu je bušćanu kare ramînje în pomînt kînd taj ljemnu đen piśuare — bučim je deo drveta koji ostaje uz koren kada se stablo poseče (Jasikovo) [GPek] ♦ sin. bušćan [Por.] ♦ rum. bucium

    Slika: 128) Buśim - glavčina kolskog točka, izrađena za potrebe rudnika u Majdanpeku, u kovačkoj radionici rudarskog kovača Miloša Aleksića, neposredno posle II svetskog rata. Muzej u Majdanpeku, etnološka zbirka, ib. E/47

    buśin (mn. buśinje) [akc. buśin] (i. m.) — rikalo, pastirska truba, dugačak duvački instrument od lipove kore ◊ buśinu sî faśe primovara, kînd je ćeju-n mîzgă — rikalo se pravi u proleće, kad lipa u sokovima [Crn.] ◊ buśinu a fakut pîkurari, pănă a pazît uojilji — rikalo su pravili pastiri, dok su čuvali ovce [Por.] ♦ rum. bucium ♦ etim. < lat. bucinum

    (opis) Buśinu sî faśe primovara đin bît đi ćej în mîzgă. Bîtu trîabje sî fije njaćid (fîră krengucă), la botur đi patru źajšće, da đi lung unsprjaśe palme omenješć. Jel sî spinćikă, sî geură kuaža gruasă, da ku brśagu sî skuaće kuaža supcîrje la kurîalje. Kuaža gruasă sî-nfîăšură ku a supcîrje în šî să strînźe binje. Đi-n bît sî faśe buśauă karje sî punje la kapatînju al supcîrje. În buśin dzîś kînćiśe pakurarješć, kî sî lji audă pakurari ajlalc.

    Rikalo se pravi u proleće, kad je lipa u sokovima. Štap treba da bude gladak (bez grančica), prečnika četiri prsta na debljem kraju, a dužine jedanaest muških šaka. On se raspori i deblja kora oljušti, a potkorica se britvom iseče na kaiševe. Deblja kora se uvija tanjom i dobro zategne. Od drveta sa napravi pisak koji se stavlja na manji otvor. Na rikalu se sviraju čobanske melodije u vidu signala, koje treba da čuju ostali pastiri.
    (Opis na osnovu ličnog iskustva, zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]
    Slika: 129) Buśin - rikalo, snimio Paun Es Durlić, na Vizaku iznad sela Gornjane (Gornji Poreč, istočna Srbija), 2011. godine. Svirač na rikalu: Paun Ilić iz Tande.

    buśinjiš (mn. buśinjišă) [akc. buśinjiš] (i. s.) — (bot.) kukuta, angelika (Anchangelica officinalis) ◊ buśinjišu are dudă marj, krjašće înalt — kukuta ima dugačke cevi, raste visoko [Por.] ♦ dij. sin. fifă (Jasikovo) [GPek] (Osnić) [Crn.] ♦ rum. buciniș

    Slika: 130) Kukuta, Archangelica officinalis, slika preuzeta sa sajta: antiquariaat Jan Meemelink (97.01.2011)

    butavi (juo butavjesk