Vlaski recnik - Vorbariu ruminesk - stampanje recnika
VORBARĬ RUMÎŃESK
VLAŠKO-SRPSKI REČNIK
 
Etno-leksikon tradicionalne kulture Vlaha istočne Srbije
Originalan on-line internet program za akviziciju reči iz umirućeg jezika srbijanskih Vlaha
Autor projekta
(koncept rečnika, ortografija, softver i dizajn):
Paun Es Durlić,
dipl. etnolog
Majdanpek, Srbija
http://www.paundurlic.com/vlaski.recnik

Stalni konsultantni za softver:
Ivan Reković
Predrag Durlić-Vujić

Stalni konsultant za rečnik:
Olgica Petković, prof.

 

 

 
Neredigovan i nelektorisan tekst, samo za ličnu upotrebu!
Sva prava zadržana. Svaka zloupotreba kažnjiva po zakonu.
Projekat Vorbar zvanično pokrenut 1. IX 2011. godine.
 
Ova verzija štampana:
20.09.2017, 09:27:17

Broj obrađenih reči:

4300
 

 

LISTA SARADNIKA - OBRAĐIVAČA REČI


Rb Ime Prezime Mesto Područje Signatura


1)  Paun  Durlić  Rudna Glava  Porečka Reka [Por]  Durlić  
2)  Filip  Paunjelović  Osnić  Crna Reka [Crn.]  F. Paunjelović  
3)  Velimir  Trailović  Prahovo  Carani Kmpenji [Kmp.]  V. Trailović  
4)  Dejan  Balčanović  Samarinovac  Carani Kmpenji [Kmp.]  D. Balčanović  
5)  Goran  Petrović  Topolnica  Porečka Reka [Por.]  G. Petrović  
6)  Saša  Pistoljević  Batinac  Moravci [Mor.]  S. Meyconi  
7)  Ivica  Glišić  Žitkovica  Braničevo [Bran.]  I. Glišić  
8)  Dragomir  Dragić  Krivelj  Crna Reka [Crn.]  D. Dragić  
9)  Mira  Jovanović  Dubočane  Krajna, Padureni [Pad.]  Mira Jovanović  
10)  Jelenko  Trifunović  Crnajka  Porečka Reka [Por.]  J. Trifunović  
11)  Zvonko  Trailović  Osnić  Crna Reka [Crn.]  Z. Trailović  
12)  Damir  Ilić  Sige  Homolje [Hom.]  D. Ilić  
13)  Goran  Bujić  Mali Izvor  Crna Reka [Crn.]  G. Bujić  
14)  Goran  Bicanović  Doljašnica  Braničevo [Bran.]  Goran Bicanović  
15)  Vladan  Nikolić  Žitkovica  Braničevo [Bran.]  V. Nikolić  
16)  Desimir  Marković  Leskovo  Gornji Pek [GPek]  D. Marković  
17)  Milosav  Jenić  Rečica  Stig [Stig]  M. Jenić  
18)  Mikica  Zlatić  Klokočevac  Porečka Reka [Por.]  M. Ranđelović  
19)  Dragan  Stojanjelović  Žagubica  Homolje [Hom.]  D. Stojanjelović  
20)  Staniša  Dragojević+  Manastirica  Mlava [Mlava]  S. Dragojević  
21)  Nikola  German  Ranovac (Slana)  Mlava [Mlava]  N. German  
22)  Oliver  Janković  Vlaška  Ćuprijsko Pomoravlje  Oliver Janković  
23)  Dejan  Ilić  Vrbnica  Pomoravlje [Pom.]  DejanIlić  
24)  dr Marko  Radulović  Duboka  Zvižd [Zvizd]  M. Radulović  
25)  Vencislav  Dujnović  Šipikovo  Timočani [Tim.]  V. Dujnović  
26)  Žika  Makuljević  Ranovac  Mlava [Mlava]  Ž. Makuljević  
27)  Paun  Ilić  Tanda  Poreč [Por.]  PaunIlić  
28)  Vojkica  Paunović  Šipikovo  Timočani [Tim.]  VojkicaPaunović  
29)  Vlastimir  Žurkić  Brestovac (Bor)  Crna Reka [Crn.]  V. Žurkić  
30)  Dušan  Stamenković  Kočetin  Mlava [Mlava]  D. Stamenković  
31)  Zaviša  Žurž  Topolovnik  [Bran.]  Žurž  
32)  Slobodan  Ilić  Topla  Crna Reka [Crn.]  SlobodanIlić  


LISTA KAZIVAČA


* Adamović Nedeljko, (Isakovo) * Adamović Ljubiša, (Bošnjak, Mlava) * Adamović Ankica, (Busur) * Aleksandrović Bojan, (Malajnica) * Aleksić Anđelka, (Rašanac) * Babić Dragan, (Ravna reka) * Balčanović Dejan, (Kobišnica) * Balčanović Dejan, (Samarinovac) * Binđesko Vlada, (Majdanpek) * Blagojević Janko, (Jasikovo) * Bogdanović Eva, (Ranovac) * Brndušić Ivan, (Osanica) * Brndušić ϯ Jana, (Osanica) * Bulutić Branislav, (Ševica) * Canić Slavoljub, (Grljan) * Damjanović Marija, (Proštinac) * Demić Dragan, (Rašanac) * Dragić Dragomir, (Krivelj) * Dragić Dušanka, (Dvorište) * Dragojević ϯ Staniša, (Manastirica, Mlava) * Dragošan Aleksandra, (Majdanpek) * Drikić Branka, (Brnjica) * Drndarević Miroslav, (Valakonje) * Dumitrašković Trailo, (Osnić) * Durlić Lazar, (Rudna Glava) * Durlić Paun Es, (Rudna Glava) * Durlić Božidar, (Debeli Lug) * Durlić Brankica, (Klokočevac) * Đorđević Stana, (Beljajka) * Đorđević Savica, (Samarinovac) * Filipović Mirjana V., (Vlaška, Ćuprija) * Garašević Slavica, (Bobovo) * Germanović Mihajlo, (Rudna Glava) * Gogicović Živadinka, (Aleksandrovac) * Golub Toma, (Luka) * Golubović Tihomir, (Bigrenica) * Golubović Pavle, (Debeli Lug) * Grujić Miodrag, (Porodin) * Ilić Paun, (Tanda) * Ilić Slavoljub, (Sige) * Ilić Jane, (Dobra Voda) * Ilić Zoran, (Crnajka) * Ilić Živadin, (Dobra Voda) * Ilić Dejan, (Vrbnica) * Ilić Aleksandra, (Proštinac) * Janković Aleksandra, (Aljudovo) * Jenić Milosav, (Rečica, Požarevac) * Jovanović Nevenka, (Sige) * Jovanović Dragi, (Dubočka) * Jovanović Dragan, (Mala Kamenica) * Kalinović Nikola, (Vajuga) * Knežica Marica, (Laznica) * Kokić Snežana, (Radenka) * Kostandinović Dragiša, (Mala Vrbica) * Kostić Bora, (Ram) * Kožicić Voja, (Jabukovac) * Kračunović Dragoš, (Subotica) * Krajničan Božidar, (Majdanpek) * Lautarević Radmila, (Čokonjar) * Lazarević Ivanka, (Osnić) * Lazarević Milica, (Subotica) * Maksimović Siniša, (Melnica) * Makuljević Žika, (Ranovac) * Makulović Jelisaveta, (Rudna Glava) * Marković dr Desimir, (Leskovo) * Marković Milan, (Leskovo) * Martinović Stana, (Leskovo) * Martinović Saša, (Dubočane) * Martinović Dragan, (Ždrelo) * Matasarević Tihan, (Korbovo) * Milovanović Dušan, (Vlaška, Ćuprija) * Mitrović Ljubiša, (Kobilje) * Mitrović Dragica, (Kobilje) * Njagojević Novica, (Dupljane) * Paunjelović Filip, (Osnić) * Paunović Borislav, (Rudna Glava) * Paunović Vojkica, (Šipikovo) * Paunović Viktorija, (Crnajka) * Paunović Javorka, (Starčevo) * Paunović Vojkica, (Halovo) * Paunović Vojkica, (Gradskovo) * Paunović Petar, (Snegotin) * Paunović Miljan, (Bačevica) * Paunović Biljana, (Bačevica) * Paunovićϯ dr Milan, (Batinac) * Pavlović Mla, (Laznica) * Pavlović Velika, (Boljetin) * Perić Goran, (Topolovnik) * Petković Slavica, (Voluja) * Petrović Ljubiša, (Topla) * Petrović Goran, (Topolnica) * Petrović Stojan, (Luka) * Priulović Slavoljub, (Neresnica) * Prvulović Goran, (Crnajka) * Radulović Slavoljub, (Gornjane) * Radulović dr Marko, (Duboka) * Rajković Slobodanka, (Ljubičevac) * Roškić Olga, (Prahovo) * Rucić ϯ Paun, (Majdanpek) * Šalarević Marija, (Rudna Glava - Blizna) * Singurilović Dimitrije, (Kovilovo) * Šišmanović Zoran, (Porodin) * Stojanović Persa, (Nikoličevo) * Surčelović Dragiša, (Mokranje) * Šutulović Ruca, (Selište) * Točaković Čedomir, (Plavna) * Trailović Aleksija, (Rudna Glava) * Trailović Ljana, (Svinjarevo) * Trailović Olgica, (Rudna Glava) * Trailović Milutin, (Mosna) * Trifunović Dragi, (Rudna Glava) * Trifunović Jelenko, (Crnajka) * Trujić Aleksa, (Bigrenica) * Vajkić Dragoslav, (Bučje) * Vasiljević Mihajlo, (Kladušnica) * Vasiljević Milutin, (Mali Jasenovac) * x Bole, (Topla) * Žurkić Vlastimir, (Brestovac) *


MESTA SA BROJEM ZAPISANIH REČI

Aleksandrovac (1), Aljudovo (6), Bačevica (2), Bigrenica (1), Bogovina (3), Boljetin (7), Brestovac (1), Brnjica (4), Brodica (7), Brza Palanka (1), Bučje (2), Busur (2), Češljeva Bara (1), Crnajka (22), Debeli Lug (18), Dobro Polje (3), Doljašnica (2), Dubočane (3), Dubočka (1), Duboka (2), Dupljane (4), Dvorište (1), Gamzigrad (6), Golubinje (1), Gornjane (8), Halovo (3), Jasikovo (73), Klokočevac (6), Kobilje (9), Kobišnica (1), Krivača (2), Krivelj (8), Laznica (3), Leskovo (35), Lješnica (1), Lubnica (10), Majdanpek (30), Malajnica (2), Mali Izvor (19), Mali Jasenovac (2), Manastirica (3), Manastirica, Kladovo (1), Manastirica, Mlava (36), Metovnica (2), Miroč (1), Mokranje (2), Mosna (5), Mustapić (1), Neresnica (5), Osnić (551), Plamna (1), Podgorac (13), Porodin (1), Prahovo (19), Radujevac (1), Ram (1), Ranovac (29), Rašanac (3), Rečica, Požarevac (8), Rudna Glava (2822), Samarinovac (77), Šarbanovac (6), Savinac (4), Selište (3), Ševica (1), Sige (58), Šipikovo (13), Slatina, Bor (2), Snegotin (2), Stamnica (1), Starčevo (1), Subotica (2), Tanda (256), Topla (9), Topolnica (11), Topolovnik (2), Valakonje (10), Velika Kamenica (2), Voluja (7), Vrbnica (5), Žagubica (2), Ždrelo (1), Žitkovica (4), Zlot (2), Đurakovo (1),
Svega: 86 sela

ORTOGRAFSKI PRISTUP
(Definicija jezika)

Vlaški jezik je popularni srpski naziv za rumunske dijalekte, kojima kao svojim maternjim jezikom govore Vlasi istočne Srbije. To je jezik samo u etno ili socio-lingvističkom smislu, ne i po naučnim lingvističkim kriterijumima, prema kojima su kategorisani savremeni književni jezici i njihova narečja. Prema tim kriterijumima, vlaški jezik pripada rumunskom književnom jeziku, i odnosi se prema njemu kao i svako narečje prema svom normiranom jezičkom idiomu. To nesvesno priznaje i svaki Vlah, ma koliko priprost bio, kada na svom maternjem dijalektu kaže za sebe ko je i šta je, i kako mu se zove jezik koji je upio sa majčinih usana! Ta rečenica na književnom rumunskom glasi: Eu sunt român care vorbeşte româneşte! A na vlaškim dijalektima glasi ovako: Ĭuo sînt rumîn kare vorbĭaşće rumîńaşće / Ĭo sînt rumîn kare vorbĭeşťe rumîńеşťe! Vlaški jezik je, zapravo, narodni rumunski jezik, čija je specifičnost u tome što već nekoliko vekova živi u osami, van rumunske matice, i bez ikakvog dodira sa njom, a u okrilju i pod snažnim uticajem nesrodnog srpskog jezika, pred kojim je na kraju i potpuno poklekao. Ovaj rečnik, nazvan Vorbar u duhu narodnoga govora Vlaha, jeste poduhvat jednog etnologa, Vlaha, sa grupom entuzijasta, koji golim rukama vade vlaške reči ispod jezičke ruševine, pomno ispituju koja sećanja u naroda budi njihov poslednji šapat, i pažljivo ih slažu u otvorenu riznicu vlaške duhovne kulture, koja je do sada bila tajanstvena i nepoznata, a od sada je na internetu otvorena svakom, i dostupna svima!

ORTOGRAFSKI SISTEM
(Princip pisanja)


Zapisivanje vlaških narečja vršeno je u potpunosti prema dijalektološkom fonetskom principu "jedan glas - jedno slovo", a izbor znakova zasnovan je na APHI tablicama, usvojenih od strane međunarodnih lingvističkih asocijacija, a uobličen je i s posebnim obzirom prema rumunskoj ortografskoj tradiciji, zbog gledišta autora da je vlaški jezik rumunski narodni jezik, i da vlaški govori stoje prema rumunskom književnom jeziku kao što stoje dijalekti bilo koga jezika prema svom književnom idiomu; APHI sdandard - nastao 1928. godine - modifikovan je u skladu sa mogućnostima UTF-8 kodnog sistema, koji je dominantni trend u korišćenju savremenih internet aplikacija.

 

Br. Lat.   Ћир. Ung. Car. Primeri
01 а а + + muma, tata
02 ă /ъ/ + + mumă, tată
03 b б + + bun
04 ţ ц + + ţîţă
05 č ч - + čas, činstă
06 ć ћ + - ćuş, punće
07 d д + + dada
08 /дз/ + - amă, buă
09 ğ џ - + ğam, ğer, ğińere  
10 đ ђ + - đestul, đimikat
11 ď /дј/ - + ďeparťe
12 e е + + umbrĭel
13 f ф + + fată, fufă
14 g г + + guangă
15 h х /+/ /?/ hoĭ, hală
16 i и + + mik, ļipit
17 î /ы/ + + înka, mîńe
18 ĭ ј + + ĭerĭ, naĭurļa
19 k к + + kuonk
20 l л + + lumină, pulpĭe
21 ļ љ + + bukļuk, ļină
22 m м + + umblarĭe
23 n н + + nană
24 ń њ + + ńikruśatu, ińel
25 o о + + koluo, busuĭuok
26 p п + + pumn, zdumpîńe
27 r р + + pripur
28 s с + + somsou, kuprins
29 ş ш + + muşmulă, şuşumigă
30 ś /шј/ + - śas, urḑîś
31 t т + + tuamna, atîta
32 ť /тј/ - + preťin, pĭeşťe, ťindă
33 u у + + mult, dus
34 v в + + vîlvă
35 z з + + zatrit, zorzoļană
36 ž ж + + žîguare, žîglă
37 ź /жј/ + + źugastru, murźa
        32 32  

Vlaški rečnik - tehničke skraćenice
 

TEHNIČKE SKRAĆENICE /ABREVIERI/


agr. = agronomija
akc. = acut; akcenat (naglašen glas je boldiran)
anat. = delovi ljudskog i životinjskog tela
aneg. = anegdota
antr. = imena ljudi, nadimci, porodični nadimci
augm. = augmentativ
bot. = biljni svet
br. = broj / numeral /
Bran. = Braničevo (sliv Donjeg Peka)
Buf. = Bufani, rudari u Majdanpeku (Oltenci iz Banata)
color = boje, bojenje
Crn. = Crnorečani, (sliv Crnog Timoka)
geog. = geografski pojam; oblici reljefa
geol. = geologija; petrologija; mineralogija
geom. = geometrija, geometrijske slike
gl. bezl. = glagol bezlični / verb impersonal  /
gl. n. = glagol, neprelazni / verb intranzitiv /
gl. p. = glagol, prelazni / verb tranzitiv /
gl. p. ref. = gl. prelazni,refleksivni / verb tranz. refl. /
nesvrš. = glagol nesvršen / verb imperfectiv /
GPek = Gornjopečani (sliv Gornjeg Peka)
demin. = deminutiv
demon. = demonologija
dij. sin. = dijalektološki sinonim, druga reč sa istim značenjem u drugom govornom području
dij. var. = dijalekatska varijanta unete reči, piše se ispred reči iz drugoga dijalekta kada se značenja u potpunosti podudaraju, (vidi: var. ).
Dun. = Dunavljani ("Valjanci", priobalje Dunava, Ključ i Krajina)
ent. = entomologija: insekti
erg. = ergonomija: rad, poslovanje, zanat
etim. = etimologija. poreklo reči
etn. = etnik, ime stanovnika naseljenog mesta, i etnonim, ime naroda
exp. = explikacia - tumačenje autora rečnika
euf. = eufemizam
fam. = familijarno
folk. = u folkloru: narodnoj poeziji i prozi
helm. = helmintologija: crvi, gliste, paraziti
hidr. = hidronim, imena vodotokova
hip. = hipokoristik; (ime od milja; nadimak)
Hom. = Homolje
iht. = ihtiologija (ribe)
i. ž. = imenica ženskog roda /substantiv feminim/
izob. = reč se izobičajila; nije više u upotrebi
i. m. = imenica muškog roda / substantiv masculin /
iron. = ironično
i. s. = imenica srednjeg roda / substantiv neutru /
izr. = izreka
inov. = inovacija, novina u obliku reči, značenju ili nekoj drugoj govornoj osobini
jed. = jednina / singular /
kal. = kalendarski; dan, običaj ili verovanje iz godišnjeg ciklusa
kletva = kletva, blasfemija
Kmp. = "Kmpenj", ravničari Negotinske Krajine
kom. = komentar, napomena redakcije
komp. = komparativ
kor. = etnokoreologija: narodne igre
ktet. = ktetik, prisvojni pridev od imena naselja
l.i. = lično ime
leg. = legenda
m. r. = muški rod
mag. = magijski obrazac, postupak; bajalica
Mađ. = mađarski, iz mađarskog jezika
med. = medicina (bolesti, lekovi ...)
mik. = mikologija (pečurke i gljive)
min. = mineral; ruda
mitol. = mitologija, mit. bića
Mlava = Srednji tok Mlave, opšt. Petrovac
mn. = množina / plural /
mon. = moneta, novac, novčana jedinica
Mor. = Moravci u opšt. Čuprija
muz. = muzika, pojmovi iz oblasti muzike
nem. = nemački, iz nemačkog jezika
num. = numizmatika
nesvrš. = glagol nesvršenog vida / imperfectiv /
nutr. = nutricionizam, oblast ishrane (mînkăre)
ojk. = ojkonim, ime naselja
onom. = onomatopeja
opis = opis (prošireno objašnjenje)
ornit. = ptice; živina
oron. = oronimija (reljef, oblici terena)
Pad. = Padurenji; Vlasi Munćani između Carana u Porečana
part. = partikula, rečca / particulă /
pej. = pejorativ (pogrdno)
pital. = pitalica
Pom. = Pomoravci, Vlasi u okolini Požarevca
Por. = Porečani, Vlasi u slivu Porečke reke
posl. = poslovica
pred. = predlog / prepoziţie /
pref. = prefiks / prefix /
prid. = pridev / adjectiv /
prid. nepr. = pridev nepromenljiv / adjectiv invariabil /
pril. = prilog / adverb /
psih. = psihički, psihološki: osećanja, raspoloženja, narav
psov. = psovka
rel. = religija, crkva; verovanja
Res. = Resavci, Vlasi u slivu Resave
ret. = reč se retko (ili sve ređe) koristi
rom. = româneşte - rumunski književni jezik
rum. = rumunski, oblik reči u književnom rumunskom jeziku
r.s. = rodno selo, kad je kazivač sačuvao govor rodnog sela, iako živi u drugom mestu
rus. = ruski, iz ruskog jezika
s. r. = srednji rod
sint. = sintagma, grupa reči, izraz
skr. = skraćeni oblik reči
srb. = srpski, iz srpkog jezika
srod. = srodstvo i srodnički odnosi
Stig = Stižani, Vlasi s područja Stiga
stih = stih, deo iz pesme
supr. = suprotno značenje
svrš. = glagol svršenog vida / perfectiv /
tehn. = tehnika i tehnologija (alati, oruđa, mašine, objekti; procesi) 
Tim. = Timočani, Vlasi Carani, na području donjeg Timoka
top. = toponim, ime mesta, naročito delova terena
tur. = turski, iz turskog jezika
u izr. = u izrazu; značenje koju reč ima smao u izrazu
up. = uporedi; vidi
uspav. = uspavanka
uzv. = uzvik / interjecţie /
var. = ispred reči koja se navodi kao varijanta u okviru istoga narečja, odnosno područja (vidi: dij. var.).
verov. = verovanje
vet. = veterina
vez. = veznik / conjucţie /
vl. = vlaški
vulg. = vulgarno
zag. = zagonetka
zam. = zamenica / pronume /
zast. = zastarelo (reč ili značenje)
zb. = zbirna imenica
zdrav. = zdravica (na slavi ili drugoj svetkovini)
zool. = zoologija: životinjski svet
Zvizd = Zviždani, Vlasi u srednjem Peku, opšt. Kučevo
ž. r. = ženski rod

= poveznica: upućuje na grupu po nekoj osnovi povezanih reči
= beli romb: prethodi frazama na vlaškom
= crni romb: uput na sinonime, varijante, suprotne reči i sl.

♦ / <

= etimologija, poreklo reči

♦ / ? <

= etimološka hipoteza; nesigurno, pretpostavka

VORBARĬ - REČNIK

a ă b ţ č ć d ğ đ ď e f g h i î ĭ k l ļ m n ń o p r s ş ś t ť u v z ž ź

a


а1 (predl.) — 1. kao proklitički član označava svršenu glagolsku radnju ◊ a mînkat — jeo je, završio je sa jelom ◊ a gaćit lukru — završio je posao ◊ grîu a rasarit — pšenica je nikla 2. ispred zamenica označava prisvojnost ◊ a mĭeu — moj, koji pripada meni ◊ a tĭeu — tvoj, koji pripada tebi [Por.] ♦ etim. < lat. ad

a2 (uzv.) — 1. označava iznenađenje, radost, čuđenje: a! molim! šta? ◊ a?! śe ḑîś?! — a?! šta kažeš? 2. zavisnosti od načina razgovora, naročito kada mlađa osoba razgovara sa starijom, „a” se kao odziv smatra neuljudnim ◊ raspunsu ku „a” nu ĭe omeńiesk — odazivanje sa „a” nije uljudno [Por.]

aăla (аĭа) (mn. aăĭa, аăļа) [akc. aăla] (zam.) — onaj, ono; taj ◊ aăla uom — onaj čovek ◊ aăla kopil — ono dete ◊ aĭa muĭarĭe — ona žena ◊ aăļa muĭerĭ — one žene [Por.] ♦ dij. var. ăla (aĭa) (mn. ăĭa, ăļa) [Kmp.] ♦ rum. ăla ♦ etim. < lat. illum, illa.

aăsta (asta) (mn. aăşća) [akc. aăsta] (zam.) — ovaj ◊ aăsta uom — ovaj čovek ◊ astanuapće (=asta + nuapće) — ove noći, noćas [Por.] ♦ dij. var. ăsta (mn. ăşťa) [Kmp.] ♦ rum. ăsta ♦ etim. < lat. istum, ista.

abaćarĭe (mn. abaćerĭ) [akc. abaćarĭe] (i. ž.) — skretanje, promena pravca kretanja ◊ dakă nu baź sama unđe ĭe abaćarĭa, aĭ sî rataśeşć — ako ne paziš gde je skretanje, ima da zalutaš ♦ var. abatutu [Crn.] ♦ rum. abаtere

abaće (ĭuo abat, ĭel abaće) [akc. abaće] (gl. p. ref.) — 1. skretati sa pravca, sklanjati se u stranu ◊ sa abaće đin drum în lăturĭ — sklanja se s puta u stranu ◊ unđe să va abaća lumĭa-ĭa, kînd sa va puńa pluaĭa? — gde li će se skloniti ti ljudi, kada bude udarila kiša? 2. (izob.) navraćati, svraćati ◊ sa abaće pi la nuoĭ — navraća kod nas [Por.] ♦ dij. var abaťe [Kmp.] ♦ rum. abate ♦ etim. < lat. abbattere

abatut (abatută) (mn. abatuţ, abatuće) [akc. abatut] (prid.) — 1. skrenut, koji je promenio pravac kretanja ◊ sîngur ĭe đivină śe ĭe abatut đi pi drum — sam je kriv što je skrenut sa puta 2. (fig.) poremećen u duševnom ili društvenom smislu ◊ lasăl, vĭeḑ kî ĭe zminćit şî abatut la kap — pusti ga, vidiš da je poremećen i skrenut [Crn.] ◊ abatut đin minće — umno poremećen, blesav, ćaknut [Por.] ♦ rum. abătut

abatutu [akc. abatutu] (i. ž.) ● v. abaćarĭe [Crn.]

abĭa [akc. abĭa] (pril.) — jedva, teško, na jedvite jade ◊ abĭa ĭeşîrîm đin morśilarĭ — jedva izađozmo iz blatišta [Por.] ♦ rum. abia ♦ etim. < lat. ad vix

Abraş [akc. Abraş] (i. m.) (antr.) — lično ime rodonačelnika familije Abrašešti u Prahovu ◊ Abraş a fost kińez la Praova doĭspreče ań — Abraš je bio knez u Prahovu dvanaest godina [Kmp.] ♦ rum. Abraş ♦ etim. < tur. abraş „pegavko”

Abraşeşti [akc. Abraşeşti] (i. m.) — (antr.) Abraševci, vlaški nadimak roda Abrašević iz Prahova, koji se doselio iz krajinskog sela Bukovče, a čiji je rodonačelnik bio Vlah sa nadimkom Abraš ◊ Vlasťikă,Ťikă lu Abraş — Vlastimir Abrašević [Kmp.] ♦ rum. Abraşeşti

abur (mn. aburĭ) [akc. abur] (i. m.) — 1. para, isparina ◊ apa fĭarbe ku aburĭ — voda ključa sa parom 2. sumaglica ◊ abur đi śĭaţă — pramen magle 3. povetarac, lahor ◊ frumuos ĭe vara pin zăpuşală, kînd vińe đi vrunđiva vrun abur đi vînt — lepo je leti po sparini kad naiđe odnekud zapah vetra [Por.] ♦ rum. abur ♦ etim. < alb. avull

aburi (ĭuo aburĭesk, ĭel aburĭaşće) [akc. aburi] (gl. p. ref.) — 1. isparavati se, puštati paru ◊ apa fĭarbe şî aburĭaşće — voda ključa i isparava 2. duvati (za vetar), zapahnuti (za miris) ◊ batu un vîntuţ, şî ńe aburi un miruos frumuos đi la fluorĭ đin građină — pirnuo je neki vetrić, i zapahnuo nas je pijatan miris cveća iz bašte ♦ up. nîpari [Por.] ♦ rum. aburi

aburiĭe (mn. aburiĭ) [akc. aburiĭe] (i. ž.) — a. isparina, para ◊ dupa pluaĭe kaldă vara, đin pomînt ĭasă multă aburiĭe — posle tople letnje kiše, iz zemlje izlazi mnogo pare b. magla na glatkim i providnim površinama, nastala hvatanjem pare na njima ◊ unđe sa fĭerb uaļiļi, dakă nu sa đeşkid ferĭeşćiļi, sa faśe mare aburirĭe, şî pi stîklă sa prinđe śĭaţă — gde se kuva jelo, nastaje velika isparina, i na staklo se hvata magla [Por.] ♦ rum. aburire

aburire [akc. aburire] (i. ž.) ● v. aburiĭe [Por.] ♦ rum. aburire

aburit (aburită) (mn. aburiţ, aburiće) [akc. aburit] (prid.) — a. zamagljen ◊ stîkla la ferĭastă ĭe aburită, nu sa vĭađe pin ĭa ńimika — staklo na prozoru je zamagljeno, ne vidi se kroz njega ništa b. oparen, koji je bio izložen pari; navlažen parom ◊ n-a uskat rufiļi, numa ļ-a lasat aburiće în kutariţă — nije osušila rublje, nego ga je ostavila vlažnog u korpi [Por.] ♦ rum. aburit

aburĭală (mn. aburĭеlurĭ) [akc. aburĭală] (i. ž.) — isparenje ◊ s-a bulnavit la lukru đin vro aburĭală grĭa — razboleo se na poslu od nekog teškog isparenja [Por.] ♦ rum. abureală

aburĭel (mn. aburĭeļ, aburĭaļe) [akc. aburĭel] (i. s.) — povetarac, tih vetrić, lahor ◊ a batut pin krĭanźe un aburĭel kald — dunuo je kroz granje topao lahor ♦ var. aburĭeluţ ♦ / dem. < abu + -ĭel [Por.] ♦ rum. aburel

aburĭeluţ [akc. aburĭeluţ] (i. m.) ● v. aburĭel [Por.]

aburuos (aburuosă) (mn. aburuoş, aburuasă) [akc. aburuos] (prid.) — naparen, pokriven parom; koji isparava; koji u sebi ima paru; isparljiv ◊ dupa pluaĭe, a veńit pista nuoĭ un danf aburuos, kald — posle kiše, zapahnula nas je topla para [Por.] ♦ rum. aburos

abuşļa [akc. abuşļa] (pril.) — potrbuške; na trbuhu (ležati ili puziti) ◊ ńiś abuşļa nu ĭeşîm đin aşa ĭarnă grĭa — nu puzeći nećemo izaći iz ovako teške zime [Por.] ♦ dij. var. abuşîļa ◊ kopilu krĭaşće, a porńit sî mĭargă abuşîļa — dete raste, počelo je da puzi [Crn.] ♦ rum. a buşilea ♦ etim. < bug. buša, srb. bušiti

aţă (mn. aţă) [akc. aţă] (i. ž.) — konac, nit, vlakno ◊ aţă đi kusut — šivaći konac ◊ ka pi aţă — kao pod konac (za nešto što je dobro poređano) ◊ ļagă aţa, faśe nuod — vezuje konac u čvor ♦ (augm.) aţuoń — končina [Por.] ♦ rum. aţă ♦ etim. < lat. acia

(med.) aţă đi mînka — ojedica, rana koja se javlja na podvoljku gojazne dece (ver.) nastaje zato što je majka u trudnoći jela načeto voće (Rudna Glava, zapis: Durlić) [Por.]

aţîţa (ĭo aţîţ, ĭel aţîţă) [akc. aţîţa] (gl.) — potpaliti, pripaliti, džarati; raspaljivati ◊ nu aţîţa foku — ne potpaljuj vatru [Kmp.] ♦ dij. var. aţîţîĭa (aţîîĭe, aţîţîĭ) [akc. aţîţîĭa] ◊ ļamńiļi sînt zîmosăś, nu sa puaće aţîţîĭa fuoku ku ĭaļe — drva su sirova, sa njima se ne može potpaliti vatra [Por.] ♦ rum. aţâţa ♦ etim. < lat. *attitiare

(izr.) Draku ńiś nu ară, ńiś nu sapă, numa aţîţîĭe uomu la kur. — Đavo niti ore niti kopa, samo podbada čoveka po guzici. (Rudna Glava, zapis: Durlić) [Por.]

aţîţîĭat (aţîţîĭată) (mn. aţîţîĭaţ, aţîţîĭaće) [akc. aţîţîĭat] (prid.) — 1. potpaljen ◊ fuoku ĭe aţîţîĭat — vatra je potpaljena 2. (fig.) isprovociran, izazvan ◊ a veńit aţîţîĭat đi śeva, şî sa luvă la gîlśavă — došao je izazvan nečim, i započeo svađu [Por.] ♦ dij. var. aţîţat [Kmp.] ♦ rum. aţâţat

aţîşuară (mn. aţîşuarе) [akc. aţîşuară] (i. ž.) — (demin.) končić, mali konac ◊ aţîşuară supţîrikă — tanušan končić (pleonazam) [Por.] ♦ rum. aţişoară

aţui (ĭuo aţuĭesk, ĭel aţuĭaşće) [akc. aţui] (gl.) — obeležiti obojenim i zategnutim koncem pravu liniju na gredi ◊ aţa sa mînžîaşće ku karbuńe, sa-nćinźe ţapîn pi grîndă, şî sa traźe la mižluok ka la ark, şî sa slubuađe să đa-n grindă — konac se namaže ugljenom, jako se zategne na gredi, povuče se na sredini kao kad se napinje luk, i naglo pusti da udari u gredu ◊ maĭsturu aţuĭaşće grinda đi śopļit — majstor „okončava” gredu za tesanje [Crn.]

aţuit (mn. aţuiturĭ) [akc. aţuit] (i. m., prid.) — 1. (i. m.) okončavanje, ravnanje po koncu, postupak u zidarstvu i tesarstvu ◊ kînd sa apukă đi śopļit, maĭsturu aţuĭaşće ļiemnu — kad započne tesanje, majstor okončava drvo 2. (prid.) — okončan, obeležen koncem ◊ ļiemnu ĭe aţuit, ńi apukîăm sî śopļim — drvo je okončano, počinjemo sa tesanjem [Crn.]

(opis) Đi şopļit đirĭept, sî aţuĭaşće ļiemnu. Aţa să udă în apă mestakată ku fuńiźină, s-înćinźe bińe pi ļiemn, să rađikă đi mižluok şî slobuađe tot ku odată. Sî śopļaşće pi sîămnu đi aţă. — Za tesanje greda potrebno je okončavanje. Konac se natapa u rastvor vode i čađi, zategne po dužini trupca, sredina konca se podigne i naglo pusti. Teše se po tragu koji je konac ostavio na drvetu.

aţuoń (mn. aţuańe) [akc. aţuoń] (i. m.) — (augm.) končina, veliki ili debeli konac; končetina ◊ a tuors o aţă gruoasă ka źeĭśtu, un aţuoń ku tuot — isprela je konac debljine prsta, jednu pravu končinu ♦ up. iţuońkanap, uže [Por.]

aţuos (aţuasă) (mn. aţuoş, aţuasă) [akc. aţuos] (prid.) — žiličast, končast, vlaknast ◊ karńe aţuasă — meso puno žila [Por.] ♦ rum. aţos

aćeĭa (ĭuo ma aćeĭ, ĭel sa aćeĭe) [akc. aćeĭa] (gl. p. ref.) — oblačiti (se) ◊ nu aćeĭa kopilu în ţoļiţă supţîre, kî ĭe afară tare frig — nemoj oblačiti dete u tanko odelce, jer je napolju jako hladno ♦ sin. înbraka [GPek] ♦ dij. var. aćiĭa [Por.] ♦ rum. aceea

aćeĭat [akc. aćeĭat] (prid.) ● v. aćiĭat [Por.] ♦ rum. ateiat

aćiĭat (aćiĭată) (mn. aćiĭaţ, aćiĭaće) [akc. aćiĭat] (prid.) — obučen, odeven; ogrnut nečim ◊ nu lasa fĭaćiļi afară, kă nus aćiĭaće bińe — ne puštaj devojčice napolje, jer nusu obučene dobro ♦ var. aćeĭat ♦ sin. înbrakat ♦ supr. đeşćiĭat, đişćiĭat [Por.] ♦ rum. ateiat

aćiĭatură (mn. aćiĭaturĭ) [akc. aćiĭatură] (i. ž.) — (zast.) odelo, haljetak ◊ đimult n-a fuost atîta ţolamă, akumă labdă aćiĭatura întrĭagă, numa kă nu sa măĭ puartă aşa fĭeļ đi aĭnă — nekad nije bilo toliko odeće, sada se baca ceo haljetak, samo zato što se ta vrsta haljine više ne nosi ♦ sin. ţuală, înbrakamînt [Por.] ♦ rum. ateiaturi

aćins (aćinsă) (mn. aćinş, aćinsă) [akc. aćins] (prid.) — dodirnut, taknut ◊ ariśu aćins sî faśe gĭem — dodirnuti jež skupi se u klupko ♦ (emot.) dirnut, ganut ◊ kînćiko-sta ińima mĭ-aćins — ova pesma u srce me dirnula [Crn.] ♦ rum. atins

aćinźa (ĭuo aćing, ĭel aćinźe) [akc. aćinźa] (gl. p.) — dodirivati; dotaći ◊ la prazńik ĭe ađet sî sa aćingă grinda ku lomanarĭa — na slavi je običaj da se svećom dodirne tavanska greda [Crn.] ♦ rum. atinge ♦ etim. < lat. attingere

Adam [akc. Adam] (i. m.) — (antr.) Adam, često muško ime kod starih Vlaha u istočnoj Srbiji ◊ mĭ-a dat nume Adam dupa numiļi lu paradĭeda — dali su ime ime Adam po imenu pradede ♦ (demin.) Adamuţă ♦ var. Adamiţă ♦ (augm.) Adamiţan ♦ / < heb. adamčovek, muškarac [Por.] ♦ rum. Adam

Adamiţă [akc. Adamiţă] (i. m.) ● v. Adamuţu [Por.]

Adamuţu (mn. Adamuţi) [akc. Adamuţu] (i. m.) — (antr.) (hip.) (rel.) Adamica, ime od milja za pobačenu decu muškog pola ◊ muĭarĭa kare sa starpĭaḑă, iĭ dă la kopil dă pomană pră nume Adamuţu, dupa numiļi alu muoşu Adam dîn raĭ — žena koja pobaci, namenjuje tom detetu na daći nazivajući ga Adamica, prema imenu starca Adama koji je prvi živeo u raju ◊ dakă sa kunuaşće lupadatu kî ĭe kopil muĭerĭesk, iĭ să ḑîśe „ĭevuţu”, dupa baba Ĭeva lu muoşu Adam — ako se pobačeno dete prepozna da je žensko, onda se naziva „jevičac”, prema Adamovoj baba Evi [Mlava]

Adamuońi [akc. Adamuońi] (i. m.) — (antr.) Adamovići, Adamovi potomci, prezime familija u Šarbanovcu, Bačevici i Bogovini čiji je rodonačelnik bio Vlah po imenu Adam ◊ tuoţ Adamuońi đin Şarbanuţ a lukrat la pomînt şî-n maĭdan — svi Adamovići iz Šarbanovca obrađivali su zemlju i radili u rudniku [Crn.] ◊ poļikră Adamuońi însamnată ĭe şî-n Porĭeśa — vlaško prezime Adamonji zabeleženo je i u Poreču [Por.] ♦ / Adam + suf. (augm. plur.) -uoń „mulţ Adamĭ, marimĭe Adamilor” — „mnogo Adama, mnoštvo Adama”; + suf. -uoĭ u krajevima gde je došlo do supstitucije ĭ/ń > Adamuoĭ (exp. Durlić ) ♦ rum. Adamoiu

adaorat [akc. adaorat] (pril.) ● v. adăurat [Por.] ♦ rum. adăurat

adapa (ĭuo adăp, ĭel adapă) [akc. adapa] (gl. p. ref.) — 1. (za stoku) pojiti, davati vodu ◊ trîabe adapa vićiļi la borugă — treba napojiti stoku na potoku 2. (za zemlju) upijati vodu, postati vlažan ◊ pluaĭe, adapă pomîntu — pada kiša, napaja zemlju [Por.] ♦ rum. adăpa ♦ etim. < lat. adaquare

adapat (mn. adapaturĭ) [akc. adapat] (i. s.) — 1. pojenje vodom, napajanje, naročito pojenje stoke ◊ vrĭamĭa ĭe đi adapat vićiļi — vreme je za pojenje stoke [Crn.] 2. natapanje zemlje ◊ fusă sîaśita mare, şî pluaĭa đi astîḑ điaţă un adapat bun la pomînto-sta uskat — bila je velika suša, i današnja kiša donela je jedno obilno napajanje ovoj suvoj zemlji [Por.] ♦ rum. adăpat

(izr.) Adapatu dupa paskut, lapće mîĭ mult. — Pojenje posle ispaše, mleka više. (Zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

adapatuare (mn. adapatuorĭ) [akc. adapatuare] (i. ž.) — 1. pojilo, mesto gde se napaja stoka ◊ adapatuarĭa a sakat, unđe am adapa vićiļi, nu şću — pojilo je presušilo, gde li ćemo pojiti stoku, ne znam [Crn.] ♦ dij. sin. baltă, lak ◊ vićiļi, kînd sînt satuasă, sîngure trag la vro baltă or vrun lak unđe puot sî gasaskă adapatuare — stoka, kada je žedna, sama ide na neku baru ili jezerce gde može da nađe pojilo 2. valov za napajanje stoke od izdubljenog stabla, kamena ili betona ◊ adapatuarĭa ĭe pļină đi frunḑă — valov je pun lišća ◊ a fakut adapatuare đin butuarkă — napravio je valov od debla ♦ var. adîpatuare ♦ sin. žgĭab, valîău, albĭe [Por.] ♦ rum. adăpătoare

Slika: 1) Baltă-n poĭană unđe pask vaśiļi, adapatuare bună pănă nu sakă. — Bara u livadi na kojoj pasu krave, dobro je pojilo dok ne presuši. Slika preuzeta sa sajta Stara planina (8. II 2013)

adauară [akc. adauară] (pril.) — ponovo, po drugi put ◊ grabĭesk, adauară dau la ćińe — žurim, drugi put ću da navratim kod tebe ◊ đ-adauară îţ spun kî aĭa nu ĭe bun śe lukri — po drugi put ti govorim da ne valja to što radiš ♦ var. adauorļa ♦ / a + duauă + uară [Por.] ♦ rum. adăoară

adauga (ĭuo adaug, ĭel adaugă) [akc. adauga] (gl.) — dodati, sastaviti, produžiti; nadovezati; sabrati ◊ a adauga fir la fir — nadovezati konac na konac [Hom.] ♦ rum. adăuga ♦ etim. < lat. *adaugere

adauorļa [akc. adauorļa] (pril.) ● v. adauară [Por.] ♦ rum. adăoară

adaverĭe [akc. adaverĭe] (i. ž.) ● v. adavĭeră [Por.] ♦ rum. adevăr

adavĭeră (mn. adavĭerurĭ) [akc. adavĭeră] (i. ž.) — (izob.) 1. istina ◊ uom đi adavĭeră — čovek od reči, istinoljubiv, kome se može verovati 2. ugađanje, podilaženje ◊ făĭ đi adavĭeră, să nu sa mîńiĭe — učini mu po volji, da se ne naljuti ♦ var. adaverĭe, daverĭe [Por.] ♦ rum. adevăr ♦ etim. < lat. ad + de + verum.

adăorat [akc. adăorat] (pril.) ● v. adăurat [Por.] ♦ rum. adăurat

adăsta (ĭuo adăst, ĭel adăsťe) [akc. adăsta] (gl.) — čekati ◊ adastă o ţără — sačekaj malo ◊ adăst pe čińeva — čekam nekoga ♦ sin. aşťaptă [Dun.] ♦ dij. sin. aşćeta [Por.] ♦ rum. adăsta ♦ etim. < lat. ad-astare.

adăurat [akc. adăurat] (pril.) — drugi po redu ◊ ku uomo-l adăurat am trait bun — sa drugim mužem živela sam dobro ♦ var. adaorat, adăorat [Por.] ♦ rum. adăurat

adăvarat (adăvarată) (mn. adăvaraţ) [akc. adăvarat] (prid.) — (izob.) 1. istinit, tačan ◊ ma žuor k-am vorbit adăvarat — kunem se da sam govorio istinito 2. (fig.) iskren, otvoren ◊ aĭde akuma sî povestîm adăvarat, sî nu ńi minţîm — hajde sada da popričamo otvoreno, da se ne lažemo [Crn.] ♦ var. adăvărat, adîvarat 3. okolišan, taktičan; diskretan ◊ vreu să-ţ spun śeva adăvărat — želim da ti kažem nešto u poverenju (Tanda) [Por.] ♦ rum. adevărat

(stih)
Spuńe daĭko adăvarat,
Ku kare ć-aĭ sarutat,
Pîn-am fuost ćinîr soldat?

Istinu mi reci, draga,
S kime si se ljubila,
Dok sam bio vojnik ja?

(Iz pesme "Spuńe daĭko " — "Kaži draga", kaz. Petar Perić, Osnić, zapis F. Paunjelović 1973. ) [Crn.]

adăvărat [akc. adăvărat] (prid.) ● v. adăvarat [Por.] ♦ rum. adevărat

adîngat (adîngată) (mn. adîngaţ, adîngaće) [akc. adîngat] (prid.) — 1. žigosan, kome je udarena danga 2. obeležen, koji ima kakav beleg ili ožiljak 3. (med.) koga su vračare lečile od oteklina lapisom, crtanjem magijskog kruga oko otečenog mesta [Por.]

(opis) Vîržîtuoriļi avut pĭatră đi adîngat, ku kare a đeskîntat sî skadă gîlśiļi, măĭ mult pi la kopiĭ. Ku pĭatra-ĭa s-a đeskîntat înapuoĭ, s-a fakut dănź totîrļiuluĭ pi mîna stîngă, kî sî sa întuarkă gîlśiļi înapuoĭ. Dangi-ļa trasă pi pĭaļe, n-a kućeḑat sî sa spĭaļe pănă n-a trĭekut buala. — Vračare su imale lapis, kojim su bajale da splasnu otekline, najčešće kod dece. Lapisom su se na obolelom mestu crtali krugovi „unazad”, s desna ulevo, da se bolest primora da se „vrati nazad”. Na koži su ostajali krugovi koji se nisu smeli prati dok bolest ne prođe. (Zapis: Durlić, kaz. Veselinka Bkić, vračara, Rudna Glava, 1985) [Por.]

adînk (adînkă) (mn. adînś, adînśе) [akc. adînk] (prid.) — dubok, udubljen ◊ apă adînkă — duboka voda ◊ padurĭe adînkă — gusta i velika šuma ◊ vaļe adînkă — duboka dolina ◊ suomn adînk — dubok san ♦ supr. skund [Por.] ♦ dij. supr. spint (Kobilje) [Stig] ♦ rum. adânc ♦ etim. < lat. aduncus

(posl.) Ku bîtu skurt nu sa masură apa adînkă. — Kratkim štapom ne meri se duboka voda. (Rudna Glava, zapis: Durlić) [Por.]

adînkat (adînkată) (mn. adînkaţ, adînkaće) [akc. adînkat] (prid.) — produbljen, udubljen, dubok ◊ ogaşu ĭe adînkat dupa pluaĭa-sta — potok je produbljen posle ove kiše [Por.] ♦ rum. adâncit

adînkatură [akc. adînkatură] (i. ž.) ● v. adînśitură [Por.] ♦ rum. adâncitură

adîns [akc. adîns] (pril.) — 1. poseban, osobit, specijalan ◊ alat adîns đi un lukru — specijalan alat 2. sa određenom namerom ili namenom, sa posebnim planom, idejom ili potrebom ◊ s-a dus adîns la ĭel — otišao je namerno kod njega [Por.] ♦ rum. adins ♦ etim. < lat. ad idipsum

(stih)
Frunḑă vĭarđe, rug înćins,
Ma kulkaĭ în drum adîns,
Kî pi mîndra s-o văd în vis.
Ma kulkaĭ, şî ma skulaĭ,
Şî pi mîndra n-o visaĭ.

Zelen listak, trn razgranat,
Na put legoh sa namerom
Da mi dragu u snu vidim.
Ležah tako i ustadoh,
Svoju dragu u snu ne vidoh.

(Iz vlaške ljubavne pesme. Kaz. Borislav Paunović, Rudna Glava, r. s. Tanda, zapis: Durlić 2011) [Por.]

adînśi (ĭuo adînk, ĭel adînkă) [akc. adînśi] (gl.) — dubiti, produbljivati ◊ trîabe adînśi ĭaruga-sta — treba produbiti ovaj kanal ◊ m-am pus să adînk ĭaruga, numa n-am sapă bună — počeo sam da produbljujem jarugu, ali nemam dobru motiku ♦ var. (ĭuo) adînkĭeḑ, (ĭel) adînkĭaḑă ◊ pluaĭa adînkĭaḑă boruga — kiša produbljuje vododerinu [Por.] ♦ rum. adînci

adînśime (mn. adînśimĭ) [akc. adînśime] (i. ž.) — dubina; udubljenje ◊ adînśimĭa rîuluĭ — dubina reke [Por.] ♦ rum. adâncime

adînśitură (mn. adînśiturĭ) [akc. adînśitură] (i. ž.) — udubljenje, ulegnuće, što je nastalo dubljenjem ili sleganjem ♦ var. adînkatură [Por.] ♦ rum. adâncitură

adînźi (ĭuo adîngĭеḑ, ĭel adîngĭaḑă) [akc. adînźi] (gl.) — 1. žigosati, udarati dangu, žig (u tursko vreme uisijanim gvožđem) ◊ nu adînźi, pănă nu aźung ĭo — nemoj udarati žig dok ja ne stignem 2. (mag.) lečiti zauške crtanjem magijskog kruga lapisom oko natečenog mesta [Por.]

adîpatuare [akc. adîpatuare] (i. ž.) ● v. adapatuare [Por.]

adîvarat [akc. adîvarat] (prid.) ● v. adăvarat [Por.] ♦ rum. adevărat

adîvereḑală (mn. adîvereḑîaļе, adîvereḑălurĭ) [akc. adîvereḑală] (i. ž.) — (izob.) servilnost, ugađanje, podilaženje; poniznost ◊ la-ĭ marĭ, numa ku adîvereḑală sa trĭaśe — kod vlasti, samo se uz poniznost prolazi ♦ var. adaverĭe, adăverĭe, adîverĭe, adavĭeră [Por.]

adrakuluĭ [akc. adrakuluĭ] (prid.) ● v. aldrak [Por.]

aduna (ĭuo adun, ĭel adună) [akc. aduna] (gl. p. ref.) — 1. skupljati, sakupljati, stavljati na gomilu nešto što je rasuto ◊ a aduna pĭatra đi pi luok — sakupljati kamen sa njive ◊ lumĭa adună bereketu — ljudi sakupljaju letinu ◊ kińezu adună lumĭa în sat — knez sakuplja ljude u selu (saziva zbor) [Crn.] 2. sabirati ◊ a aduna unu ku duoĭ — sabirati jedan i dva ♦ sin. astrînźa [Por.] ♦ rum. aduna ♦ etim. < lat. adunare

adunat (adunată) (mn. adunaţ, adunaće) [akc. adunat] (prid.) — skupljen, sakupljen, pokupljen, okupljen, sabran (na jedno mesto, u jednu gomilu) ◊ pruńiļi sînt adunaće, măĭ vro stamînă ş-o sî fiĭe rakiĭe — šljive su skupljene, još koja nedelja i biće rakije [Por.] ♦ rum. adunat

adunatuorĭ (mn. adunatuorĭ) [akc. adunatuorĭ] (i. m.) — sakupljač, sabirač ◊ adunatuorĭ la pruńe — skupljači šljiva (šljive se tresu, i sakupljaju sa tla) ◊ gramadă đ-adunatuorĭ, veńiţ đin tuaće părţîļi — gomila sakupljača, pridošlih sa svih strana [Por.] ♦ rum. adunător

adunatură, (mn. adunaturĭ) [akc. adunatură] (i. ž.) — skup, gomila; rezultat skupljanja, sakupljanja, okupljanja, zbiranja, sabiranja ◊ drumaind, đaţă într-o munće pista o adunatură đi inş ńikunoskuţ, şî trĭeku pi lînga ĭa takînd — putujući, naiđe u planini na skup nepoznatih ljudi, i prođe pored njega ćuteći ♦ var. adunarĭe [Por.] ♦ rum. adunătură

adurmi (ĭuo aduorm, ĭel aduarme) [akc. adurmi] (gl. p. ref.) — zaspati, uspavati se ◊ uomu aduarmĭe askultînd la ćińe — čovek se uspava slušajući tebe ◊ muma aduarme kopilu — majka uspavljuje dete [Crn.] ◊ nu-m adurmi înbrakat, kă ći pumeńesk ku bataĭe — nemoj mi zaspati odeven, jer ću te probuditi batinama [Por.] ♦ rum. adormi ♦ etim. < lat. addormire

(usp.)
Vinu mîţă đi dăĭ ţîţă,
Vinu pĭaşće đi mĭel krĭaşće,
Vinu suamńe đi-l aduarme!

Đođi maco, podoji ga,
Dođi ribo, podigni ga,
Dođi sanče, uspavaj ga!


(Vlaška uspavanka, zapis: Durlić, Rudna Glava) [Por.]

adurmit (adurmită) (mn. adurmiţ, adurmiće) [akc. adurmit] (prid.) — 1. uspavan ◊ adurmită, pi mîna luĭ, am visat kum zbuor pi śĭerĭ — uspavana, na njegovoj ruci, sanjala sam da letim po nebu [Crn.] 2. pospan ◊ duarme bińe, să nu viń adurmit la lukru — spavaj dobro, da ne dođeš pospan na posao 3. (i. m.) dremež, pospanost ◊ s-a pus un adurmit pi mińe — uhvatio me neki dremež [Por.] ♦ rum. adormit

(stih)
Naĭka ćinîr şî kurvarĭ,
Duśe mĭarĭe-n pozanarĭ,
Duśe mĭarĭe şî bombuańe.
Kum ma minće aşa m-aduarmĭe,
Ş-adurmită ma ĭubĭaşće,
Ińima-m rakorĭaşće.

Moj je dragi švaler mlad,
Šećer mi u džepu nosi,
Šećer nosi i bombone
Da me mami i uspava.
Uspavanu on me ljubi
Pa mi srce razgaljuje.


(Iz pesme „Ĭuoće-l naĭka” — „Evo dragog”, kaz. M. Drndarević, Valakonje, zapis F. Paunjelović) [Crn.]

adurmĭală (mn. adurmĭaļе, adurmĭelurĭ) [akc. adurmĭală] (i. s.) — (zast.) pospanost, dremljivost, sanjivost ◊ ma prins o adurmĭală, numa mi sa duarme — uhvatula me neka pospanost, samo mi se spava ♦ sin. somnoruos [Por.]

adus (adusă) (mn. aduş, adusă) [akc. adus] (prid.) — 1. donet, prinet, nanet ◊ apa adusă đi la fîntînă — voda doneta sa kladenca [Crn.] 2. (za poređenje) sličan, nalik ◊ adus ku śeva — slično sa nečim, koje liči na nekog, nešto [Por.] ♦ rum. adus

adusatură (mn. adusaturĭ) [akc. adusatură] (i. ž.) — nanos, ostatak mulja, šljunka i kamenja posle bujičnog izliva potoka ili reke ◊ drumu s-a umplut đi adusatură dupa pluaĭa-sta — put je pun nanosa posle ove kiše [Crn.]

aduśa (ĭuo aduk, ĭel aduśe) [akc. aduśa] (gl.) — 1. donositi, prinositi, nanositi ◊ aduk kĭaĭa đin luok — donosim ključ s mesta ◊ aduśe minća — (fig.) prisećati se; dolaziti k pameti [Crn.] ◊ kopiļe, sî-ţ aduś minća la luok, kî n-o sî će petrĭeś bun — dete, prizovi se k pameti, jer nećeš dobro proći 2. ličiti, sličiti (za poređenje); slagati se (za boje) ◊ aduśe unu ku altu — liči jedno na drugo; slaže se jedno s drugim ◊ în kînćik trîabe sî sa adukă vuorbiļi ku vĭarsîku — u pesmi treba da se slažu reči i melodija [Por.] ♦ dij. var. aduča [Kmp.] ♦ rum. aduce ♦ etim. < lat. adducere

aḑîmă (mn. aḑîmе) [akc. aḑîmă] (prid.) — 1. (za hranu) presno, sirovo stanje ◊ varḑă aḑîmă — sladak kupus 2. testo bez kvasca ◊ pîńe aḑîmă — presan hleb ♦ var. azîmă (mn. azîme) (Valakonje, Savinac, Lubnica, Šarbanovac, Zlot) [Crn.] ♦ dij. var. azmă [Kmp.] ♦ rum. azimă ♦ etim. < Ngrč. azima

ađet (mn. ađeturĭ) [akc. ađet] (i. m.) — običaj, navika, adet ◊ aşa ńi ađetu — takav nam je običaj ◊ ş-a fakut ađetu sî mintă — navikao je da laže ◊ n-arĭe aşa ađet — nema takvu naviku [Crn.] ◊ ađet rău — loša navika, loš običaj ◊ ađet đi bîtrîńaţă — starinski običaj, običaj sačuvan od starina ◊ ađet babĭesk — bapski običaj, običaj koji čuvaju i vrše starije žene; naziv za verske običaje koji se razlikuju od crkvenih ♦ sin. daćină, învăţ [Por.] ♦ rum. adet ♦ etim. < tur. Arap. âdet, bug. srb. adet

(izr.) Tot satu ku zanatu, tot kotunu ku raśunu, tuota kasa ku ađetu. — Svako selo i zanat, svaki katun i račun, svaka kuća i običaj. (Rudna Glava, zapis: Durlić) [Por.]

ađir (ađiră) (mn. ađirĭ, ađirĭe) [akc. ađir] (prid.) — spreman, zapet ◊ arma ađiră — zapeta puška [Zvizd] ♦ up. agîr, aśir ♦ rum. ager ♦ etim. < lat. agilis

afana (ĭuo afîńeḑ, ĭel afańaḑă) [akc. afana] (gl. p. ref.) — (zast.) labaviti, olabaviti, oslabiti, opustiti nešto što je zategnuto, stegnuto, zgusnuto ◊ sa afańaḑă aţa pi mosuor — olabavljuje se konac na kalemu ♦ var. afîńeḑa [Por.] ♦ rum. afâna ♦ etim. < lat. *affenare

afanat (afanată) (mn. afanaţ, afanaće) [akc. afanat] (prid.) — (zast.) labav, opušten, nezategnut ◊ sfuara mi s-a afanat la sarśină, statuĭ s-o proļeg — konopac mi se olabavio na tovaru, stadoh da ga prevežem ♦ var. afînat ♦ sin. ńistrînsnezategnut [Por.] ♦ dij. sin. balţuit [Crn.] ♦ rum. afânat

afară [akc. afară] (pril.) — napolju, van, izvan zatvorenog prostora ◊ afară bańi đin pungă — van s novcem, izvadi ih iz novčanika ◊ skuaće uoĭiļi afară — isteraj ovce napolje (iz tora) ◊ ĭeş afară — izađi napolje [Crn.] (uzv.) afară! — van! izađi! ♦ skr. afar’ ♦ supr. înuntru [Por.] ♦ rum. afară ♦ etim. < lat. ad foras

(stih)
Śe faś daĭko, śe lukrĭeḑ
Đi pĭ-afară nu ći vĭeḑ?
Lasî-će đ-atîta lukru-n kasă:
Frunḑa-n ļamńe îngalbińaşće,
Şî naĭkuţa ći urîaşće.

Šta je draga, šta mi radiš,
Te iz kuće ne izlaziš?

Ostavi se tol’kog rada:

Na drveću lišće žuti,
Dragi će te omrznuti.

(Iz pesme „Śe faś daĭko” — „Šta radiš, draga”, kaz. P. Perić, zapis F. Paunjelović, Osnić 1973) [Crn.]

afînat [akc. afînat] (prid.) ● v. afanat [Por.] ♦ rum. afânat

afîńeḑa [akc. afîńeḑa] (gl. p. ref.) ● v. afana [Por.] ♦ rum. afâna

afla (ĭuo aflu, ĭel află) [akc. afla] (gl.) — 1. nalaziti, otkrivati ◊ sĭ află unđe nu-ĭ luoku — nalazi se gde mu nije mesto [Crn.] 2. pronalaziti, izumljivati, inovirati ◊ dakă asta nu ĭe bun, află śuava măĭ bun — ako ovo ne valja, nađi (izmisli) nešto bolje ♦ var. izafla ♦ sin. gasî [Por.] ♦ rum. afla ♦ etim. < lat. afflare

(ver.) Kare află ban în kaļe, îndată să însuară. — Ko nađe novčić na putu, ubrzo će se oženiti. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.] (izr.) Kare kată, aăla află. — Ko traži, taj i nađe. (Zapis: Durlić, Rudna Glava)

aflarĭe (mn. aflîărĭ) [akc. aflarĭe] (i. ž.) — nalaz, rezultat traženja, pretraživanja ili razmišljanja, otkriće ◊ am aflat aĭa śe am katat — našao sam ono što sam tražio [Crn.] ♦ var. aflatură, izaflatură [Por.] ♦ rum. aflare

aflat (aflată) (mn. aflaţ, aflaće) [akc. aflat] (prid.) — nađen, pronađen, otkriven (kao inovacija), izumljen, zaključen (kao rezultat razmišljanja) ◊ s-a ginđit, şî la urmă aflat kă aşa feļ đi lukru nu ĭe bun — razmišljao je, i na kraju zaključio da takav način rada nije dobar ◊ adunat doĭ ku doĭ şă aflat kî ĭe patru — sabrao je dva i dva i otrkrio da je (rezultat) četiri ♦ up. izaflat [Por.] ♦ rum. aflat

aflatuorĭ (aflatuаrĭе) (mn. aflatuorĭ, aflatuаrĭе) [akc. aflatuorĭ] (prid.) — (izob.) nalazač, pronalazač (ret.) izumitelj ◊ învaţă kopuoĭu să fiĭe bun aflatuorĭ đi žuaviń — dresiraj kera da bude dobar nalazač divljači [Por.] ♦ rum. aflător

aftaĭ! [akc. aftaĭ!] (uzv.) — šibaj! kreći! beži! ◊ aftaĭ, kopiļe, śe măĭ aşćeţ? — šibaj, dečko, šta još čekaš? [Por.]

afuma (ĭuo afum, ĭel afumă) [akc. afuma] (gl.) — 1. dimiti, ispuštati dim ◊ afumă ka maşîna đi vuoz — dimi kao lokomotiva 2. štititi (nešto) dimljenjem ◊ afumă karńa sî nu să strîśe — dimi meso da se ne pokvari ◊ afumă puomi đi brumă — zadimljuje voćke da ih zaštiti od slane [Crn.] 3. pušiti, lulu ili cigaru ◊ nu mis tutunźiu, afum numa kînd şî kînd — nisam pušač, palim (cigaru) samo ponekad ♦ var. afumeḑă [Por.] ♦ rum. afuma

afumat (afumată) (mn. afumaţ, afumaće) [akc. afumat] (prid.) — 1. dimljen, koji je izložen dimu ◊ karńe afumată — dimljeno meso 2. pun dima ◊ suobă ĭe pļină đi fum — soba je puna dima [Crn.] 3. (fig.) aljkavo urađen zanatski posao, u kome se koristi zagrevanje materijala; zamazan, zamaskiran, sklepan; smuvan ◊ nu l-a kîrpit kalumĭa, numa l-a afumat ku kalaĭu — nije ga zakrpio dobro, samo ga je zamazao kalajem [Por.] ♦ rum. afumat

afumatură (mn. afumaturĭ) [akc. afumatură] (i. ž.) — 1. zadimljenost, stanje onoga što je zadimljeno 2. (fig.) površno i aljkavo urađen zanatski posao [Por.] ♦ rum. afumătură

afurisî (ĭuo afurisîăsk, ĭel afurisîaşće) [akc. afurisî] (gl. p.) — (mag.) proklinjati, baciti kletvu na nekog ◊ nu ma afurisî ńiśkotrĭabă, kă nu ţ-am fakut ńiś un rău — nemoj me proklinjati bez potrebe, jer ti nisam učinio nikakvo zlo [Por.] ♦ rum. afurisi ♦ etim. < slov. aforisati

afurisît (afurisîtă) (mn. afurisîţ, afurisîće) [akc. afurisît] (prid.) — 1. lukav, prepreden, vragolast, sklon iznenađenjima u ponašanju ◊ ĭel ĭe uom afurisît — on je lukav čovek 2. pustahija, nemarnik, otpadnik ◊ marĭe afurisît a fuost: đi la batîăĭ pîn la fur — veliki je otpadnik bio: od tuča do lopovluka 3. opak, zao, rđav ◊ buală afurisîtă — opaka bolest [Crn.] 4. uklet, proklet ◊ firĭaĭ afurisît — proklet bio [Por.] ♦ rum. afurisit

(izr.) Afurisît ka vulpiĭa. — Lukav kao lisica. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.] (klet.) Să-ĭ fiĭe kapu afurisît. — Prokleta mu glava bila. ◊ Fiţar prazńiku afurisît! — Prokleta ti slava bila! (Rudna Glava, zapis: Durlić) [Por.]

agarat (mn. agaraturĭ) [akc. agarat] (i. m.) — vrebanje, čekanje pogodnog trenutka, čekanje zgodne prilike ◊ luok bun đi agarat puorś-aĭ sîrbaćiś, kare fak şćetă în luok — pogodno mesto za vrebanje divljih svinja, koje prave štetu u njivi [Por.]

agîra (ĭuo аgîr, ĭel agîră) [akc. agîra] (gl.) — vrebati, osmatrati, paziti, čekati pogodan momenat ◊ agîră sî trĭeś drumu kînd nu ĭe ńima — čekaj pogodan momenat da pređeš put kad nema nikoga ◊ nu ma agîra, kî ći văd — nemoj me vrebati, jer te vidim [Por.] ♦ dij. var. agara [Crn.] ♦ sin. aśira [Por.]

(izr.) Uoţu agîră sî furĭe kînd nu-l vĭađe ńima. — Lopov vreba da ukrade kad ga niko ne vidi. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

agĭet [akc. agĭet] (uzv.) — (zast.) turska reč nepoznatog značenja; imitacija turskog govora ◊ śe va fi agĭet, nu şću, aşa-m-uḑît đĭ la-ĭ batrîń — šta li je „agjet” ne znam, tako sam čuo od starih [Por.] ♦ etim. < tur. âdet

(stih)
Văd ĭo turku ś-em ginđaşće:
Sî-m ĭa bańi đi pi pĭaşće!
Ĭel îm ḑîsă: „Agĭet! Agĭet!”
Ĭo-ĭ đeţăĭ vro doă-n pĭept!
Ĭel îm ḑîsă: „Aman! Aman!”
Ĭo đeţăĭ ku ĭel supt mal!

Vidim Turčin naumio
Novce moje da mi otme!
On mi reče: „Agjet! Agjet!”
Ja ga tresnuh posred grudi!
On mi reče: „Aman! Aman!”
Ja ga bacih u kanal!


(Iz pesme: „Ma mînă taĭka la plug” — „Posla me otac na oranje”, kaziv. Gergina Durlić, s. Rudna Glava, zapis: Durlić, 1983) [Por.]

aguridă [akc. aguridă] (i. ž.) ● v. guridă [Por.] ♦ rum. aguridă ♦ etim. < Ngr. agurida

agustă [akc. agustă] (i. ž.) — (kal.) (izob.) avgust, mesec u godini ♦ var. gustarĭ ◊ ano-sta, în agustă, a fuost sîăśită mare, a sakat şî rîu în Vaļa mare — ove godine je u avgustu bila velika suša, presušila je i reka u Velikoj dolini [Por.] ♦ rum. agust ♦ etim. < lat. augŭstus

(izr.) În agustă tuot sa gustă. — U avgustu sve se proba. (Zapis: Durlić, 1983) [Por.]

aič [akc. aič] (pril.) ● v. aiś [Kmp.] ♦ rum. aici

aiś [akc. aiś] (pril.) — ovde, na ovom mestu [Crn.] ♦ var. aiśa ◊ vinu, şăḑ aiśa, nu sta akolo — dođi, sedi ovde, nemoj stajati tamo [Por.] ♦ var. [Buf.] ♦ dij. var. aič [Kmp.] ♦ rum. aici ♦ etim. < lat. ad-hicca

aiśa [akc. aiśa] (pril.) ● v. aiś [Por.] ♦ rum. aici

1 (uzv.) — aj! avaj ! ◊ aĭ şî vaĭ — kuku-lele! [Por.] ♦ rum. ai

(stih)
Tuata vara aĭ şî vaĭ,
Tuamna nu ĭe ńiś malaĭ!

Celo leto kuku-lele,
A u jesen proje nema!

(Stih iz ratarske pesme, zapis: Durlić, Rudna Glava) [Por.]

2 (mn. ) (i. m.) — (bot.) beli luk ◊ a sămanat aĭ başća pļină — posadio je punu baštu belog luka ◊ dakă puće, miĭe aĭu mult îm plaśe — ako smrdi, meni se beli luk mnogo sviđa [Stig] ♦ dij. sin. usturuoĭ [Por.] ♦ rum. ai ♦ etim. < lat. alium

aĭa [akc. aĭa] (zam.) — 1. ta, ona ◊ aĭa mînkarĭe nu ĭe bună — ta hrana nije dobra ◊ aĭa pućină kurĭe — ta kaca curi ◊ aĭa vrĭamĭe a trekut đimult — to vreme je prošlo davno [Crn.] ◊ aĭa fată ĭe tare frumuasă — ta devojka je jako lepa 2. (fig.) označava nešto što bi direktnim imenovanjem bilo nepristojno ◊ nu stau đi „aĭa” akuma — nisam za „ono” sada ♦ up. ăĭa, aļa, ăļa [Por.] ♦ rum. aia ♦ etim. < lat. illum

aĭdană (mn. aĭdań) [akc. aĭdană] (i. s.) — (zast.) šašavko, blesavko; ćaknuta osoba ◊ aĭdană ĭe uom kîta ćokńit la kap — „ajdana” je čovek malo udaren u glavu [Por.] ♦ rum. holdană

aĭdańit (aĭdańită) (mn. aĭdańiţ, aĭdańiće) [akc. aĭdańit] (prid.) — (zast.) šašav, ćaknut, blesav; poremećen ◊ aĭdańit sa ḑîśe đ-aăla kare ĭe kîta ćokńit la kap — „ajdanjit” se kaže za onoga koji je malo udaren u glavu [Por.]

aĭde [akc. aĭde] (uzv.) — hajde 1. za podsticanje ◊ aĭde, pļekaţ ku lukru — hajde, krenite sa poslom 2. za dopuštanje ◊ bun, aĭde, lasaţ aĭa aiśa — u redu, hajde, ostavite to ovde 3. za nevericu ◊ ma, aĭde, unđe puaće aĭa să fiĭe aşa? — ma, hajde, gde to može da bude tako? 4. za pretnju ◊ aĭde, aĭde, śarkă dakă kućeḑ! — hajde, hajde, probaj ako smeš! [Por.] ♦ rum. haide ♦ etim. < tur. haydi, bug. haide, Ngrč. áide, srb. hajde

(aneg.) S-a însurat maĭstor Dinu đi la Krşĭe (un kotun a Rnaglăvi) ku muĭarĭe ćinîră, pi kare n-a trĭekuto ńiś o visaļiĭe. Ama, kum Dinu grĭeu a pļekat la visaļiĭe, şî măĭ grĭeu ĭa fuost sî sa-ntuarkă. Kînd ĭe luĭ măĭ frumuos, ĭa sa puńe pi ĭel ku „aĭde la kasă”. Aşa đi la visaļiĭe la visaļiĭe. Kînd a veńit vrĭamĭa ĭară sî sa dukă vrunđeva, muĭarĭa, kum ĭa fuost ađetu, s-a pus ku rugamînćiļi pi ĭel, da ĭel iĭ spuńe: - „Merźem, muĭare, numa akuma pi ’aĭda’ s-o laş la kasă!”

Oženio se majstor Miladin sa Krša (zaseok Rudne Glave) mladom ženom, kojoj nije moglo da promakne ni jedno veselje. Ali, kako je Miladinu bilo teško da pođe na veselje, još mu je teže bilo da se sa njega vrati. Taman kad je njemu bilo najlepše, žena ga spopadne sa onim „hajde kući”. Tako od veselja do veselja. Kad je bilo vreme da opet negde odu, žena, po običaju, počne da ga moljaka, ali on joj kaže: - „Idemo, ženo, ali ’ajdu’ sada da ostaviš kod kuće!” (Zapis: Durlić, 1989) [Por.]

aĭduk (mn. aĭduś) [akc. aĭduk] (i. m.) — (ret.) hajduk, odmetnik; lopov ◊ aĭduk ĭe uom vićaz kare a fuźit în duos đi rău turśilor, şî đ-akolo iĭ baće şî omuară — hajduk je hrabar čovek koji se zbog turskog zuluma odmetnuo u šumu, i odande ih bije i ubija ♦ sin. uoţ [Por.] ♦ rum. haiduc ♦ etim. < tur. hajduk (ajduk) „dometnik od vlasti, drumski razbojnik, lopov” (Škaljić1979)

aĭduśiĭe (mn. aĭduśiĭ) [akc. aĭduśiĭe] (i. ž.) — hajdučija, hajdukovanje; odmetanje od vlasti; odmetništvo; razbojništvo ◊ n-a putut în alt fĭeļ: turśi fak rîaļe, iĭ - aĭt - în aĭduśiĭe — nije se moglo drugačije: Turci čine zla, oni - hajd - u hajdučiju ♦ sin. oţîĭe [Por.] ♦ rum. haiducie

aĭduśĭesk (aĭduśĭaskă) (mn. aĭduśĭeşć) [akc. aĭduśĭesk] (prid.) — hajdučki, koji pripada hajducima ◊ muara aĭduśĭaskă la Strńak, în Arnaglaua, a fakuto Ļikă Golub, kînd a fuźit în duos đi bugarĭ — hajdučku vodenicu na Strnjaku, u Rudnoj Glavi, izradio je Ilija Golub kad se odmetnuo u šumu zbog Bugara (II sv. rat) [Por.] ♦ rum. haiducesc

aĭevi [akc. aĭevi] (pril.) — javno, otvoreno; stvarno ◊ nu sa măĭ pitulă, a-nśepu să fure aĭevi — ne krije se više, počeo je da krade javno (Rudna Glava) ♦ var. aĭevĭa ◊ am visat, ama parke ĭe aĭevĭa — sanjao sam, ali kao da je stvarno (Tanda) [Por.] ♦ rum. aieve ♦ etim. < slov. java

aĭevĭa [akc. aĭevĭa] (pril.) ● v. aĭevi [Por.] ♦ rum. aieve

aĭlalt (aĭlaltă) (mn. aĭlalţ, aĭlalće) [akc. aĭlalt] (prid.) ● v. alalt [Por.] ♦ rum. alalt

aĭman (aĭmană) (mn. aĭmań, aĭmańе) [akc. aĭman] (i. m.) — 1. skitnica, neradnik, gotovan; baraba ◊ un aĭman đi uom, sî n-aĭ trĭabă ku ĭel — baraba od čoveka, da nemaš posla sa njim 2. seiledžija, napasnik, nasilnik ◊ aĭman đi kopil, đi tuoţ sa atîrnă şî ku tuoţ sa baće — napasnik od deteta, sa svima se kači i sa svima se bije 3. (fig.) priglup, tup, blesav ◊ aĭman ńidoturnat, n-a putut să gaćaskă ńiś şkuala mikă — neotesani glupan, nije mogao da završio ni četiri razreda škole ♦ sin. apaş [Por.] ♦ rum. haimana ♦ etim. < tur. haymana

aĭmintriļa [akc. aĭmintriļa] (pril.) ● v. aĭmintrĭa [Por.] ♦ rum. altmintrelea

aĭmintrĭa [akc. aĭmintrĭa] (pril.) — drugačije, na drugi način (da se nešto uradi) ◊ nu samînă ku asta, aĭmintrĭa ĭe fakut — ne liči na ovo, drugačije je napravljen ♦ var. aĭmintriļa, amintrĭa [Por.] ♦ rum. altmintrelea ♦ etim. < lat. alteramente

aĭnă (mn. aĭńe) [akc. aĭnă] (i. ž.) — a. haljetak, gornji deo ženski odeće, bez rukava, izrađen od sukna ◊ aĭna s-a purtat pistă kamaşă şî pistă oprĭeź — haljetak se oblačio preko košulje i preko kecelja ♦ sin. kĭebă [Crn.] b. haljina, deo odeće koji se nosi preko rublja [Por.] c. široka, teška odeća (Leskovo, D. Marković) [GPek] ♦ rum. haină ♦ etim. < bug. halina, srb. haljina

aĭtukă (mn. aĭtuśe) [akc. aĭtukă] (i. ž.) — skitnica, propalica, neradnik, besposličar ◊ o aĭtukă đi uom, tuoţ fug đi ĭel — propalica od čoveka, svi beže od njega [Por.]

aĭurļa [akc. aĭurļa] (prid.) — glupost ◊ vorbĭaşće aĭurļa — govori glupost [Hom.] ♦ dij. var. naĭurļa [Por.] ♦ rum. aiurea ♦ etim. < lat. aliorsum

aĭuş (mn. aĭuşă) [akc. aĭuş] (i. m.) — (bot.) divlji luk, samonikla jestiva zeljasta biljka sa ukusom crnog luka (Alium silvestre) ◊ aĭuşu krĭaşće în viĭ, şî pi luokurĭ uđiluasă — divlji luk raste u vinogradima, i na vlažnim mestima [Crn.] ♦ sin. usturuoĭu śuarilor [akc. usturuoĭu śuarilor] — vranin luk (nazvan tako zbog kandži između listova) [Por.] ♦ rum. aiuş ♦ etim. < lat. alium

Slika: 2) Aĭuş — divlji luk, slika preuzeta sa sajt flickr (31. X 2012.)

ak (mn. aśе) (i. m.) — igla ◊ ak đi kusut — igla za šivenje ◊ ak đi maşînă — igla za šivaću mašinu ◊ ak đi kusut la saś — igla za zašivanje džakova ◊ ak đi ştroit — štrojačka igla ◊ ak đi înpuns vićiļi kînd sî unflă — veterinarska igla za lečenje goveda od nadutosti, trokar ◊ ak la puşkă — puščana igla ◊ ak đi gĭaţă — ledena igla, ledenica [Crn.] ◊ ak đi pîăr — ukosnica ♦ up. andrĭeauă [Por.] ◊ ak înkeptorat — zihernadla (Ševica) [Zvizd] ♦ rum. ac ♦ etim. < lat. acus

(ver.) Ku aku n-a kućeḑat sî sa lukre la luńa pastuorilor şî-n nuapća lu sîntuađirĭ. — Iglom nije smelo da se radi na čisti ponedeljak i u noćima tokom Todorovaca. (Porečka Reka i Gornji Pek, zapis: Durlić) [Por.] [GPek]

akolo [akc. akolo] (pril.) ● v. akoluo [Por.] ♦ rum. acolo

akoluo [akc. akoluo] (pril.) — tamo, onamo ◊ ăće, akoluo s-a întîńit, şî s-a luvat la bataĭe — evo, tamo su se sreli, i započeli tuču ◊ (u izr.) đ-akoluo — odande, iz tog pravca, s te strane ◊ đ-akuluo baće vîntu — odande vetar duva ♦ var. akolo ♦ up. akoļa ♦ up. skr. kolo, koluo [Por.] ♦ rum. acolo ♦ etim. < lat. eccum-[i]lloc

аkоļа [akc. аkоļа] (pril.) — onde ◊ акоļа ḑîśem kînd ĭe śeva măĭ apruape đi nuoĭ, đi kît śi ĭe aĭa đi kare ḑîśem kî ĭe akoluo — onde kažemo kad je nešto bliže nama, nego što je ono za što kažemo da je tamo ◊ akoluo ĭe đepartat, şî nu sa vĭađe, da akoļa ĭe măĭ apruape, şî sa vĭađe ku uoki — tamo je udaljeno, i ne vidi se, a onde je bliže, i vidi se očima ♦ up. skr. koļa [Por.] ♦ rum. acolea ♦ etim. < lat. *eccum illāc

akri (ĭuo akrĭesk, ĭel akrĭaşće) [akc. akri] (gl. p. ref.) — kiseliti (se), zakiseliti (se), ukiseliti (se) ◊ ḑama-sta la kaldură înśape akri — ova čorba na suncu počinje da se kiseli [Por.] ♦ rum. acri

akriśuńe [akc. akriśuńe] (i. ž.) ● v. akritură [Por.]

akrit (akrită) (mn. akriţ, akriće) [akc. akrit] (prid.) — prokisao (za jelo), ukiseljen ◊ ḑama s-a akrit, nu ĭe đi mînkare — čorba je prokisla, nije za jelo [Por.] ♦ rum. acrit

akritură (mn. akriturĭ) [akc. akritură] (i. ž.) — 1. kiselo jelo ◊ la kosît măĭ dulśe sînt akriturļi — na kosidbi su najslađa kisela jela 2. supstanca koja ima kiselo svojstvo, sirće ◊ muĭarĭa a pus prĭa multă akritură în ḑamă đi pĭeşć — žena je stavila previše sirćeta u riblju čorbu ♦ var. akriśuńe [Por.] ♦ rum. acritură

akrĭală (mn. akrĭaļe, akrĭelurĭ) [akc. akrĭală] (i. ž.) — kiselost, kiselo jelo ◊ prĭa multă akrĭală ĭe pusă-n ḑama-sta — ova čorba je previše zakiseljena [Por.] ♦ rum. acreală

akru (akră) (mn. akri, akre) [akc. akru] (prid.) — kiseo, kiselo ◊ lapće akru — kiselo mleko ◊ varḑă akră — kiseli kupus ◊ ḑamă akră — kisela čorba ♦ (demin.) akruţ, akrişuorkiselkast, koji je malo kiseo ♦ supr. sarbîd [Por.] ♦ rum. acru ♦ etim. < lat. acrus

akşiţă (mn. akşiţ) [akc. akşiţă] (i. ž.) — spremačica ◊ akşiţă ĭe muĭarĭa kare ažută sî sa gaćaskă pomana — akšica je žena koja pomaže da se sprema pomana (Dvirište) ◊ akşiu ĭe uom kare ažută la nuntă — akšija je čovek koji pomaže na svadbi (Žitkovica) ♦ sin. kolokoşîţă (Topolovnik) [Bran.] ♦ dij. sin. găćituare [Por.] ♦ etim. < tur. așҫi

aku [akc. aku] (pril.) — sada, sad, ovog časa; u ovom momentu ◊ aku vińiĭ đe la lukru, numa ś-ažunsăĭ — sad dođoh s posla, samo što stigoh ♦ skr. < akuma [Buf.] ◊ aku tunaĭ în avļiĭe — sada uđoh avliju (Turija) [Zvizd] ♦ rum. acu ♦ etim. < lat. eccum modo

Primer govora:
Aku vińiĭ, am adus o prikoliţă dî ńişći ļiamńe, înkă dă an taĭaće, şî ļ-am adusu-ļe, ş-aku tunaĭ aiś în avļiĭe, ş-taman a vińit unu ... ĭa ńişći şporeće ... am aśi batrîńe, a lupadat a fară. (Inf. Miļa Petrović n. 1936. registrat: 31. III 2016, Turiĭa) [Zvizd]

Sad dođoh, doterala sam prikolicu sa drvima, još od prošle godine posečenih, i doterala sam ih, i sad uđoh u dvorište, i upravo je došao jedan ... uzima neke šporete ... imam tu stare, bačene napolje. (Kaz. Milja Petrović, r. 1936. Snimljeno: 31. III 2016. Turija.) [Zvizd]

akuma [akc. akuma] (pril.) — sada, ovog časa, u ovom momentu ◊ akuma ažuns, a veńit — sada je stigao, došao ◊ đi akuma înainće — od sada na dalje ◊ đi akuma-n kolo — od sada na tamo ◊ pănă akuma — do sada ◊ akuma ĭe akuma! — sad je sad! ◊ akuma duoĭ ań — pre dve godine [Por.] ♦ dij. var. aku [Buf.][Zvizd] ♦ rum. acum ♦ etim. < lat. eccum modo

akupa (ĭuo ma akup, ĭel sa akupe) [akc. akupa] (gl. p. ref.) — zaokupljati (se), zauzimati (se), zanimati (se) ◊ nakazu akupe gîndurļi nuaştre — problem zaokuplja naše misli ◊ puork, akupi luoku mĭeu — svinja, zauze mi mesto [Crn.] ◊ nu l-am vaḑut đemult, ku śe sa va akupa ĭel akuma, nu şću — nisam ga video odavno, čime li se on sada zanima, ne znam [Por.] ♦ rum. ocupa ♦ etim. < lat. occupare

akupit (akupită) (mn. akupiţ, akupiće) [akc. akupit] (prid.) — zaokupljen (problemom, mislima), zauzet, obuzet, preokupiran ◊ akupit ku lukru — zauzet poslom ◊ n-auđe, kî ĭe akupit ku gîndurĭ grĭaļe — ne čuje, jer je zaokupljen teškim mislima [Crn.] ◊ aş veńi, numa sînt akupit ku mare grižă — došao bih, ali sam preokupiran velikom brigom [Por.] ♦ rum. ocupat

akuş [akc. akuş] (pril.) — uskoro, skoro, u bliskoj budućnosti, ubrzo ◊ nu ći plînźa, akuş vińe mum-ta — ne plači, uskoro će ti doći majka ◊ akuş-akuş! — pretnja, upozorenje osobi u ekspresivnom govoru (obično nestašnoj deci), ako ne prestane da radi to što radi, sledi kazna uobičajena za takvu priliku ♦ var. akuşa [Por.] ♦ up. aku [Buf.] ♦ rum. acuşi

akuşa [akc. akuşa] (pril.) ● v. akuş [Por.] ♦ rum. acuşi

al (mn. , aļe/aļi) (part.) — 1. stoji ispred imenica ◊ al ńegru — crni, onaj koji je crn 2. stoji ispred zamenica ◊ al mĭeu — moj, moje, koje pripada meni ◊ aĭ nuoştri — naši, koji pripadaju nama 3. stoji ispred rednih brojeva ◊ al triĭļa — treći, onaj koji je treći po redu ♦ var. a - stoji samo ispred zamenica i brojeva ◊ a nuostru — naš, naše ◊ a doĭļa — drugi (po redu) ◊ a triĭļa uorĭ va spun — po treći put vam kažem [Por.] ♦ rum. al ♦ etim. < lat. illum, illam

al-zburatuorĭ (mn. aĭ-zburatuorĭ) [akc. al-zburatuorĭ] (i. m.) — (euf.) „onaj koji leti”, letač, zmaj, eufemistički naziv za zmaja ◊ am vaḑut ku uoki miĭ: asară, pin kapu murguluĭ, trĭeku pista śerĭ o viđiarĭe lunguĭată, şî-m đaţă-n gînd kum mama mĭ-a puvestît kî aşa zbuară al-zburatuorĭ — video sam svojim očima, sinoć, u sumrak, prođe nebom duguljasta svetlost, i setih se kako mi je baba pričala da tako leti zmaj ♦ sin. zmău, zmîău [Por.] ♦ rum. zburător

alalalt (alalaltă) (mn. alalalţ/aĭlalalţ, alalalće/aĭlalalće) [akc. alalalt] (prid.) — drugo, ostalo ◊ s-a đisparţît şî s-a promîritrat, şî ku alalalt uom a trait bińe — razvela se i preudala, i sa drugim čovekom je živela dobro ◊ a omorît lumĭa, şî a fakut mulće đ-alalalće rîaļe — ubijao je ljude, i činio mnogo kojih drugih zala ♦ var. alalt, aĭlalt [Por.] ♦ rum. alălalt ♦ etim. < lat. ille altĕr

alalt (alaltă) (mn. alalţ, alalće) [akc. alalt] (prid.) — drugo, ostalo ◊ alaltă vrĭame a fuost atunśa — drugo vreme je bilo tad ◊ đ-alalt lukru nu sa prinđe, numa şîađe şî bĭa — za drugi posao se ne hvata, samo sedi i pije ◊ aĭa mĭ-aĭ spus, spuńem alalt śeva śe ma ĭastă nou pi la vuoĭ? — to si mi rekao, kaži mi drugo šta ima novo kod vas? ♦ / skr. < alalalt ♦ var. aĭlalt [Por.] ♦ rum. alalt ♦ etim. < lat. ille altĕr

alaltăĭerĭ [akc. alaltăĭerĭ] (pril.) — prekjuče, pre dva dana ◊ ĭo alaltăĭerĭ am kosît, ĭerĭ am întuors fînu, da astîḑ l-am adunat — prekjuče sam kosio, juče sam prevrtao seno, a danas sam ga sakupio [Crn.] ♦ dij. var. alaltîĭerĭ [Por.] ♦ rum. alaltăieri

alaltăsară [akc. alaltăsară] (pril.) — preksinoć, uoči jučerašnjeg dana ◊ alaltăsară am fuost la uoră — preksinoć sam bio na igranci ♦ / alaltă „drugo”+ sară „veče” [Crn.] ♦ var. alaltîsară [Por.] ♦ rum. alaltăseară

alaltîĭerĭ [akc. alaltîĭerĭ] (pril.) — prekjuče, pre dva dana ◊ alaltîĭerĭ fu vrĭamĭa bună đi kosît — prekjuče beše lepo vreme za kosidbu ♦ var. alalaltîĭerĭ [Por.] ♦ dij. var. alaltăĭerĭ [Crn.] ♦ rum. alaltăieri

alaltîsară [akc. alaltîsară] (pril.) — preksinoć, uoči jučerašnjeg dana ◊ đ-alaltîsară pluaĭa ţîńe una într-una — od preksinoć kiša neprestano pada [Por.] ♦ dij. var. alaltăsară [Crn.] ♦ rum. alaltăseară

alaman (alamană) (mn. alamań) [akc. alaman] (i. m.) — (augm.) alavetina, velika ala 1. (pej.) alavac, proždrljivac, koji mnogo i halapljivo jede ◊ alaman, ńiśkînd nu sa măĭ satură — alavac, nikad se ne nasiti 2. (fig.) pustahija, neobuzdan čovek [Por.] ♦ rum. alaman

alat (mn. alaće, alaturĭ) [akc. alat] (i. s.) — 1. (tehn.) alat, pribor, oruđe, sve što se koristi za ručni rad, naročito u zanatstvu ◊ tuata kasa trăbe să aĭbă alaturĭ đi-ndamînă — svaka kuća treba da ima priručne alatke 2. (fig.) muške genitalije ◊ kopiļe, pazîăţ „alatu”, kă o sî-ţ trăbe kînd krĭeşć — dete, čuvaj „alat” jer će ti trebati kad odrasteš [Por.] ♦ rum. halat ♦ etim. < tur. alat, alet

alaviĭe (mn.) [akc. alaviĭe] (i. ž.) — (augm.) (ornit.) alušine; mnoštvo ala, štetočina; navala, najezda štetočina ◊ atîta alaviĭe đi pîăsîrĭ în viĭe pîn akuma n-a mîĭ fuost — tolika najezda ptica na vinograd do sada još nije bila [Crn.]

ală (mn. aļе) [akc. ală] (i. ž.) — (demon.) 1. ala, proždrljivo mitsko biće, neman ◊ lumĭa vrodată tare a krĭeḑut kă pi pomînt traĭesk aļe, ńiska-ĭ insă marĭ, urîće şî rîaļe — ljudi su nekad jako verovali da na zemlji žive ale, neka velika, zla i ružna bića 2. biće velike snage ◊ s-a puvestît k-a veńit vro ală đi uom, atîta đi tare đi ńima n-a putu să-ĭ şća-n drum — pričalo se da je došla neka ala od čoveka, toliko jak da mu niko nije mogao stati na put 3. (fig.) čovek koji je neumeren u jelu, proždrljivac ◊ nu lukră ńimika, da manînkă ka ala — ne radi ništa, a jede ko ala ♦ var. hală [Por.] 4. nemoralna žena [Crn.] ♦ rum. hală ♦ etim. < srb. bug. hala < tur. hala

alb (albă) (mn. albĭ, albĭе) (i. s.) (prid.) — (color) belo, beo ◊ farbă albă — bela boja ◊ lumĭa albă — beli svet ◊ s-a dus în lumĭa albă — otišao u beli svet, ne zna se gde je ◊ kimĭaşa albă — bela košulja ◊ stamîna albă — bela nedelja, sedmica u narodnom kalendaru, pre početka uskršnjeg posta ◊ pomana albă — bela pomana, daća koja se pokojnicima priređuije tokom bele nedelje, i na kojoj svi prilozi moraju biti beli (sir, jaja, pirinač, bele sveće) ◊ lupi aĭ albĭ — beli vukovi, mitske životinje koje su živele u neko pradavno vreme; u izrazu: „kînd a trait lupi aĭ albĭ” označava vremenski period pre početka računanja vremena [Por.] ♦ rum. alb ♦ etim. < lat. albus

albastru (albastră) (mn. albastri, albastre) [akc. albastru] (prid.) (i. s.) — (color) plav, plavo, plavičast(o), plave boje; svetlo plav ◊ albastru înkis — tamno plav, teget ♦ up. vînît [Por.] ♦ rum. albastru ♦ etim. < lat. albaster (< albus)

albăţ [akc. albăţ] (i. m.) ● v. albĭaće [Por.] ♦ rum. albeţ

albi (ĭuo albĭesk, ĭel albĭaşće) [akc. albi] (gl. p. ref.) — 1. (color) beliti, bojiti u belo, izbeljivati, osvetljavati boju dodavanjem bele 2. (za tkaninu) (zast.) prati (odeća je bila od belog materijala) ◊ muĭarĭa albĭaşće pînḑa — žena beli platno (tehnikom trljanja i mlaćenja, ili na vljavici) ◊ rufiļi sa albĭesk ĭarna la źer, kînd îngĭaţă dupa spalat — odeća se zimi beli na mrazu, kada se zaledi posle pranja 3. (za konoplju) beljenje, mlaćenje, da dobije belu boju ◊ kîńipa sa albĭaşće ku śanuşă — konoplja se beli pomoću pepela 4. (za dan) sviće, razdanjuje se ◊ sa albĭaşće ḑîua — dan se beli, sviće 5. (za oči) oslepljuje, gubi vid ◊ albĭesk uoki, viđeriļi — postaje slabovid, slep [Por.] ♦ rum. albi ♦ etim. < alb. alb

albinarĭ (mn. albinarĭ) [akc. albinarĭ] (i. m.) — (zast.) pčelar ◊ tata a fuost mare albinarĭ — otac je bio veliki pčelar ♦ up. stuparĭ [Por.] ♦ rum. albinari

albină (mn. albiń) [akc. albină] (i. ž.) — (ent.) pčela ◊ albina ĭe o guangă mikă kare dă mńare dulśe — pčela je mala buba koja daje sladak med ◊ aĭ batrîń a ţînut albińiļi în kuoşńiţă, tumu înkuaśa a ĭeşît sanduśiļi — stari su držali pčele u košnicama, tek kasnije ovamo pojavili su se sanduci ◊ uom kare avut albiń mulće, ş-a lukrat ku mńarĭa, s-a kĭemat stuparĭ — čovek koji je imao mnogo pčela, i bavio se medom, zvao se stupar ♦ up. albină-ursaskă [Por.] ♦ rum. albină ♦ etim. < lat. alvina

Slika: 3) Albină - pčela, slika preuzeta sa sajta Pčelarstvo (31. III 2012.)

albină ursaskă (mn. albiń ursăşć) [akc. albină ursaskă] (i. ž.) — (ent.) medveđa pčela ◊ albină ursaskă ĭe guangă sîrbaćikă, ńagră, flokuasă, şî măĭ mare đi kît albina domńaskă — medveđa pčela je divlja buba, crna, dlakava, i veća od domaće pčele ◊ albină ursaskă faśe kuĭb pi supt pomînt — medveđa pčela pravi gnezdo pod zemljom ◊ albină ursaskă faśe fagurĭ ku mńare dulśe, ka şî albina domńaskă — medveđa pčela pravi saće sa slatkim medom, kao i domaća pčela ◊ mńarĭa lu albina ursaskă a fuost mare dulśaţă a păkurarilor — med medveđe pčele bio je velika čobanska poslastica ◊ albina ursaskă are ak ku kare muśkă ka vĭaspĭa, đi măĭ mulće uorĭ, da durĭarĭa ĭe măĭ tare đi kît alu albińiļi domńeşć — medveđa pčela ima žaoku kojom ujeda kao osa, više puta, a bol je jači od ujeda domaćih pčela ◊ aku lu albină ursaskă nu ramîńe în muśkatură, şî ĭa dupa śe muśkă nu muare ka albina domńaskă — žaoka medveđe pčele ne ostaje u ujedu, i ona posle ujeda ne umire kao domaća pčela ◊ o kĭamă albină ursaskă kă mńarĭa iĭ măĭ đes a mînkat urşî, fînkă kuĭbu ļ-a fuost skund sapat supt pomînt — zove se medveđa pčela jer su njen med najčešće jeli medveti, pošto im je gnezdo bilo plitko ukopano pod zemljom [GPek] ◊ albina ursaskă are kuru galbin — medveđa pčela ima žutu zadnjicu (Tanda) [Por.]

albinuţă (mn. albinuţ) [akc. albinuţă] (i. ž.) — (demin.) pčelica, mala pčela ◊ o albinuţă mikućikă zbură pi fluare, laso, faśe şî ĭa mńiarĭe — jedna majušna pčelica sletela na cvet, pusti je, pravi i ona med ♦ var. albińuaĭkă [Por.] ♦ rum. albinuţă

albińuaĭkă [akc. albińuaĭkă] (i. m.) (ret.) ● v. albinuţă [Por.]

albiśuos (albiśuаsă) (mn. albiśuoş, albiśuаsă) [akc. albiśuos] (prid.) — (color) beličast ◊ albiśuasă ĭe tuata farba kare mult baće-n alb: vînît albiśuos, vĭarđe albiśuos ... — beličasta je svaka jako svetla boja: svetlo plava, svetlo zelena ... ♦ up. alburiu [Por.] ♦ rum. albicios

albit (albită) (mn. albiţ, albiće) [akc. albit] (prid.) — (color) pobeleo, osedeo, izbledeo ◊ rufiļi a albit la suare — rublje je izbledelo na suncu [Por.] ♦ rum. albit

albitură (mn. albiturĭ) [akc. albitură] (i. ž.) — (color) 1. belina, beo izgled; 2. mesto obojeno u belo 3. (zast.) beli veš ♦ sin. albĭaļe [Por.] ♦ rum. albitură

albîăţ (mn. albîăţî) [akc. albîăţ] (i. m) — (anat.) beonjača ◊ ţĭ s-a sînźarat albîăţu uokĭuluĭ — zakrvavila ti se beonjača [Crn.] ♦ dij. var. albăţ [Por.]

albĭaţă (mn. albĭeţurĭ) [akc. albĭaţă] (i. ž.) — (color) 1. belina, belilo, svojstvo onoga što je belo 2. bela skrama pred očima ◊ iĭ s-a fakut albĭaţă în nainća uoki — obnevideo je, zamutio mu se vid 3. bela svetlost ◊ străluśi o albĭaţă — sevnulo je nešto belo, bljesnulo je 4. bela pena ◊ faku albĭaţă-n gură — izbila mu je pena na usta, zapenio je 5. sumaglica, izmaglica ◊ în tuota đimińaţa, pănă-n ĭeşît đi suare, sa traźe o albĭaţă pi vaļe — svakoga jutra, sve do izlaska sunca, dolinom se vuče neka sumaglica [Por.] ♦ rum. albeaţă

(stih)
Ma kulkaĭ asară-n ćindă,
Ku kapu pi kîramidă,
Şî fakuĭ albĭaţă-n pizdă.
Dau ku aku, dau ku sula,
Nuĭe ļaku ka ku pula.

Na tremu sam sunoć legla,
Sa glavom na ćeramidi.
Pička mi od pene bridi.
Probah iglom i kalemom,
Al bez kurca leka nema.

(Pastirska erotska pesma. Rudna Glava. Zapis: Durlić, čuo od čobana u detinjstvu). [Por.]

albĭaće (mn. albĭеţ) [akc. albĭaće] (i. m) — beljika, potkorni sloj drveta između kore i srži, koji je sklon brzom truljenju ◊ albĭaće la krastavĭaće — beljika na krastvcu [Crn.] ♦ var. albăţ ◊ gorunu are albăţu şî roşăţu — hrast ima beljiku i jezgro (?) (Tanda) [Por.] ♦ rum. albeţ ♦ etim. < lat. alburnum

albĭală (mn. albĭeļ) [akc. albĭală] (i. ž.) — belilo, puder za lice (šminka) ◊ muĭarimĭa ńiśkînd nu puńe albĭală pi uokĭ — žena mi nikad ne stavlja puder na lice [Por.] ♦ rum. albeală

albĭe (mn. albĭe) [akc. albĭe] (i. ž.) — 1. belilo, korito za beljenje rublja ◊ albĭe sa kĭamă o karļiţă lungă şî largă, skobită în tutuk đi ļiemn, în kare muĭeriļi spală, or albĭesk rufiļi — belilo se zove jedno dugačko i široko korito, izdubljeno u trupcu drveta, u kome žene peru, ili bele rublje 2. valov za pojenje stoke ◊ albĭe đi adapat vićiļi a fuost fakută ka şî albĭa muĭeriluor, numa măĭ lungă şî prinsă ku parĭ đi pomînt sî nu puată vićiļi s-o rastuarńe; în ĭa nu s-a spalat ţuaļiļi — valov za pojenje stoke bio je napravljen isto kao i žensko belilo, samo je bio duži i bio je pričvršćen kočevima za zemlju da ne može stoka da ga prevrne; u njemu se nije prala odeća ◊ ĭ-a ḑîs şî adîpatuare đi viće, da şî valău — zvali su ga i pojilo za stoku, a i valov ♦ var. adîpatuarĭe ♦ sin. valîău, žgĭab [GPek] ♦ dij. sin. žgĭab [Kmp.] ♦ rum. albie ♦ etim. < lat. alvea

Slika: 4) Albĭe đi spalat rufiļi. — Korito za pranje rublja. Slika preuzeta sa sajta Lafluturi (8. II 2013)

albuţ (albuţă) (mn. albuţ, albuće) [akc. albuţ] (prid.) — (demin.) (color) beličasto, izbledelo belo ◊ măĭ puńe kîta albuţă în kanta-ĭa ku farbă vînîtă, sî sa đeşkidă kîta, kî ĭe vînîta-ĭa prĭa tare — stavi malo beličaste u kantu sa plavom bojom, da se malo prosvetli, jer je ta plava prejaka [Por.] ♦ rum. albuţ

Albuļeşći [akc. Albuļeşći] (i. m.) — (antr.) Albulješti, vlaško prezime familije u Podgorcu, nastalo prema pretku sa nadimkom Albu (l) „Belko, Belja”, posrb. Albuljesković ◊ Albuļeşći au imańe la munće — Albulešti imaju imovinu u planini [Crn.] ♦ rum. Albuleşti

alburiu (alburiĭe) (mn. alburiĭ) [akc. alburiu] (prid.) — (color) 1. beličast, ponešto beo, s belom nijansom 2. svetle boje ♦ var. albiśuos [Por.] ♦ rum. alburiu

albuş (mn. albuşurĭ) [akc. albuş] (i. m.) — belance, sastojak jajeta ◊ în uou ĭastă albuş şă galbinuş — u jajeti ima belance i žumance ♦ up. uou [Crn.] ♦ rum. albuş

(pit.) Śe ĭe nuou la vuoĭ? - Albuşu şî galbinuşu! — Šta je novo kod vas? - Belance i žumance! (Igra reči, „śe ĭe nuou” = „šta je novo” prilikom izgovora zvuči gotovo isto kao i „śe ĭe în uou” = „šta je u jajetu” pa duhoviti ljudi tako odgovaraju onima koji se za novosti interesuju iz čiste radoznalosti, ili samo da bi došli do materijala za seoske intrige.) (Selo Klokočevac, zapis: Durlić, 2010) [Por.]

alčeva [akc. alčeva] (zam.) — drugo nešto [Kmp.] ♦ rum. altceva

aldamak (mn. aldamaśе) [akc. aldamak] (i. m.) — (ret.) tojaga, batina, motka ◊ kînd ći ĭau ku aldamaku-sta pi şîaļe, tu o să staĭ în luok — kad te dohvatim ovom motkom po leđima, ti ćeš se smiriti [Por.] ♦ rum. haidamac ♦ etim. < tur. haydamak

aldamaş (mn. aldamaşurĭ) [akc. aldamaş] (i. s.) — halvaluk, čast u piću koje se plaća po svršenoj nagodbi u nekom poslu ◊ ń-am tokmit ĭuta pi vîţăĭ, ş-am baut aldamaşu kum ĭe ađetu — pogodili smo se brzo za teliće, i popili smo halvaluk kao što je običaj [Por.] ♦ rum. aldămaş ♦ etim. < mađ. áldomás

aldan (mn. aldań) [akc. aldan] (i. m.) — (bot.) letnja konoplja, oprašivač; muška biljka konoplje koja nema seme (Cannabis sativa) ◊ aldanu sî kunuaşće pi nalţîmĭe, mîĭ nalt ĭe đi kĭt kîńipa — letnja konoplja se poznaje po visini, viša je od jesenje ◊ aldanu ĭe omeńesk, da kîńipa muĭerĭaskă — letnja konoplja je muška, a jesenja ženska ◊ aldańi sî kuļeg dupa śe ļagă kîńipa — muška konoplja se bere posle oprašivanja ◊ vuorba aldan ĭe kunoskută în Osńiśa, Vaļakuańa, Savinîţ, Şarbanuţ, Podguorţ, Izvuoru al mik, Dobropuoļa, ka kîńipa đi vară — reč „aldan” je poznata u selima Osnić, Valakonje, Savinac, Šarbanovac, Podgorac, Mali Izvor, Dobro Polje kao letnja konoplja [Crn.] ♦ dij. var. aldań ◊ aldań ĭe kîńipa ku samînţă — aldanj je konoplja sa semenom (Rudna Glava) [Por.] ♦ rum. aldan ♦ etim. < slov. *chladanŭ

(izr.) A kreskut ka aldanu-n kîńipă. — Izrastao je kao letnja konoplja. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.] (opis) Kînd a-nflurit kîńipa, mama sî duśa sî skuturĭe aldańi „sî nu ramînă kîńipa starpă, sî fakă samînţă". — Kad je cvetala konoplja, baba je odlazila da protrese mušku konoplju „da konoplja ne bi bila jalova, da da seme". (Zapis: F. Paunjelović prema postupku Milice Brkić iz Osnića) [Crn.]
Slika: 5) Letnja konoplja (Cannabis sativa), slika preuzeta sa Wikipedie

aldrak (aldrakă) (mn. aldraś, aldraśе) [akc. aldrak] (prid.) — vragolast, đavolast, nestašan, zločest ◊ lukru aldrak — vražji posao ◊ lasî-će đi lukru aldrak — mani se ćorava posla ◊ aşa kopil aldrak n-a măĭ vaḑut pănă akuma — tako đavolasto dete do sada nisam video ◊ nu măĭ stă-n luok, đi aldrak śi ĭe — ne drži ga mesto, koliko je nestašan ♦ / < alu drakđavolje, koje pripada đavolu, koje je kao đavo ♦ var. adrakuluĭ, aldrakuluĭ [Por.] ♦ rum. al drac

alîăturĭ [akc. alîăturĭ] (pril.) — uz, kraj, pored ◊ stîăĭ alîăturĭ ku mińe — stani uz mene ◊ am fuost alîăturĭ ku ĭel kînd la lovit saźata în pĭept — bio sam uz njega kad ga je metak pogodio u grudi [Crn.] ♦ dij. var. alăturĭ [Kmp.] ♦ rum. alături ♦ etim. < a + lature

alkauă (mn. alkăurĭ) [akc. alkauă] (i. ž.) — alka, beočug, karika ◊ ku alkaua đi ļiemn a ļegat la pĭept kîpatîńiļi lu sfuară, kînd în şîaļe s-a dus sarśină mare đi fîn, đi paĭe, đi frunḑă or đi vrĭež — drvenom alkom se na grudima uvezivali krajevi konopca, kada se na leđima nosio veliki naramak sena, slame, lisnika ili vreže ♦ var. skr. alkă [Por.] ♦ rum. halcaua

Slika: 6) Alkauă đi ļiemn — alka od prirodno spojene grane drveta. Napravio Rade Balaban sredinom XX veka. Muzej u Majdanpeku, etnografska zbirka, inv. br. E/200, zaselak Šopot, selo Rudna Glava, Gornji Poreč. Foto: M. Balabanović.

alkă (mn. ălś) [akc. alkă] (i. s.) — alka, halka, beočug, karika ◊ alkă đi ļiemn — drvena alka ♦ var. alkauă ♦ dem. alkuţă ♦ augm. alkîău [Por.] ♦ rum. halcă ♦ etim. < tur. halka

alkuţă (mn. alkuţ) [akc. alkuţă] (i. ž.) — (demin.) alkica, mala alka ◊ alkuţă ĭe alkă mikă — alkica je mala alka ♦ / alkă + -uţă [Por.] ♦ rum. hălcuţe

Almăş [akc. Almăş] (i. m.) — (top.) Almaš, dolina u gornjem toku reke Nere u rumunskom Banatu, odakle se u severoistočnu Srbiju doselio veliki broj Vlaha, najviše u drugoj i trećoj deceniji XVIII veka kada su severna Srbija, Banat i Oltenija bile pod vlašću Austrije, koja je ove krajeve dobila posle mira u Požarevcu 1718. godine ◊ la nuoĭ aĭ batrîń a puvăstuit k-a veńit dîn Almăş, prîntu viće, k-aiśa a fuost mult luok guol — kod nas su stari pričali da su došli iz Almaša, zbog stoke, jer je ovde bilo dosta praznog mesta [Zvizd] ♦ rum. Almăj

Slika: 7) Almaški distrikt na austrijskoj karti iz prve polovine XVIII veka.

almiş-balmiş [akc. almiş-balmiş] (i. m.) — bućkuriš, jelo koje se u oskudici sprema dugim mešanjem, mlaćenjem ili bućkanjem svega i svačega ♦ var. almeş-balmeş, almuş-balmuş ◊ mistakaş, mistakaş şî ńi fakuş almiş-balmiş đi mînkarĭe — mešao si, mešao i napravio si nam bućkuriš za jelo [Por.] ♦ rum. ţalmeş-balmeş

(aneg.) A fuost vrun baĭat kam sîrman şî prostovan, şî katînd đi lukru, s-a prins slugă la vro gazdă, să-ĭ pazîaskă uoiļi, da đi sîmbriĭe s-a tokmit pi un balmuş, kă auḑît ĭel kî ĭe aĭa măĭ mare dulśaţă pîkurarĭaskă, da ĭel pănă atunśa aşa śeva n-a măĭ mînkat. Kînd a gaćit slugariĭa, a kîpatat balmuşu đi la gazdă, ama ńiśkum n-a putut sîĭ ĭa numiļi la kap. A pļekat ĭel đ-akolo, şî mĭergînd pi drum, s-a-ntîńaşće ku vrun drumaş, şă pļakă ku ĭel đi taĭnă. La vro baltă s-aluńikă, şî trasta ku balmuş iĭ skapă đin mîń, şî sa pĭarđe-n morśilă-ĭa. Parerău luĭ! S-a pus, saraku, ku piśuariļi să kļifîĭe pin morśilarĭo-la, ba înkolo, ba înkolo, nu va vi da pista trasta-ĭa kumva! Sa uĭtă la ĭel drumaşo-la, şîĭ spuńe: „Las-će, mă, kă fakuş đin baltă almiş-balmiş, da trasta nu ĭe!” Sluga sa lasă đi katat, şî spuńe: „Ĭară bun kă-m înđeţăş îngînd kĭ ăl kĭamă almiş-balmiş: dakă nu şćiu kum ĭe, sî nuĭ zauĭt makra numiļi!”

Bio neki siromašan i priprost momak, pa se, tražeći posao, primio za slugu kod nekoga gazde da mu čuva ovce, a za nagradu ovaj da mu da belmuž, za koji je on čuo da je najveća čobanska poslastica, ali do tada nije imao prilike da ga okusi. Kada mu je služenje isteklo, dobio je od gazde belmuž, ali nikako nije mogao ime da mu zapamti. Krenuo je on odande, i idući putem, sretne nekoga putnika, i nastavi s njim zajedno dalje. Kod neke bare se oklizne, i torba sa belmužom ispadne mu iz ruku i utopi se u blato. Tuga njegova! Počeo je, siroma, nogama da gazi ono blato te ovamo, te onamo, ne bi li nekako našao torbu. Gleda ga onaj putnik, i kaže mu: „Batali, more, vidiš da si od bare napravio almiš-balmiš, a torbe nema!” Sluga prekine traženje, i reče: „Opet je dobro što si me podsetio da se zove almiš-balmiš: kad ne znam kakav je, barem ime da mu zapamtim!” (Kazivač Borislav Paunović iz Rudne Glave, zapis Durlić 2011) [Por.]

aloat (mn. aloaturĭ) [akc. aloat] (i. s.) — testo ◊ aloatu a kreskut — testo je naraslo [Kmp.] ♦ dij. var. aluvat [Crn.] ♦ rum. aluat ♦ etim. < lat. allevatum

Alova [akc. Alova] (i. ž.) — (ojk.) Halovo, selo u opštini Zaječar, naseljeno Vlasima Caranima ◊ Alova ĭe sat mare — Halovo je veliko selo ◊ Alova ĭe sat aproape de otar ku Bugariĭa — Halovo je selo u blizini bugarske granice [Tim.]

(kom.) Neka sela na desnoj strani Timoka, kao što su: Halovo, Gradskovo, Šipikovo i Mali i Veliki Jasenovac, u svome govoru nemaju krajinsko ď i ť već d i t, odnosno đ i ć (Kaz. Vojkica Paunović, Šipikovo, januar 2013) [Tim.]

Kum sa vorbĭeşće-n Alova. — Kako se govori u Halovu
(stih)
SỌARIĽI CU LUNA

„Ţasă Lună ţasă pînză đe matasă
sọariluị camaşe, ţasă cîć-um fir
đe fir ibrişir şi sọariluị peşkir
ţasă şi grăbeşće pînza isprăveşće
vremịa mị-a veńit pọaće o fi trecut
au đe caşćorit.
Aịđeţ să ńe lom să ńe cununăm
fraćiľi cu sora.”
Luna đe auza đim gură vorbịa:
„Fraţîoru al mịeu pîn la Dumńe-Zău
sọare luminos zo ịeşć pacatos
unđe s-a vazut şi s-a pomeńit
au pe al pamînt, au să să ịa
fraćiľi cu sora.
Nu-ţ măị plîng đe dor đe aşa fraţîor.”

Zapis S. Gacović, Halovo 1984, prezueto sa sajta Slavoljub Gacović (20. I 2013.) [Tim.]

Alovĭan (Alovĭană) (mn. Aloveń, Aloveńе) [akc. Alovĭan] (i. m.) — Halovljanin, stanovnik sela Halova u opštini Zaječar ◊ Aloveńiļi sînt muĭerĭ frumoasă — Halovljanke su lepe žene ◊ Aloveńi ĭarna fak foku-n ornă — Halovljani zimi lože vatru u furuni [Tim.]

alt (altă) (mn. alţ, alće) [akc. alt] (prid.) — drugi ◊ alt uom — drugi čovek, drugačiji, nije isti kao što je bio ranije ◊ (vulg.) alće puļe — druge stvari, druge spletke ◊ una-alta — ovo-ono ◊ şî una şî alta — i jedno i drugo, i ovo i ono [Por.] ♦ rum. alt ♦ etim. < lat. alt[(e)rum]

altadată [akc. altadată] (pril.) — drugi put, drugom prilikom, u (neko) drugo vreme, koje nije određeno u odnosu na sadašnji trenutak ♦ / alta  + dată  ◊ lasă, gaćim lukru altadată  — pusti, završićemo posao drugi put [Por.] ♦ rum. altădată

altar (mn. altarе) [akc. altar] (i. s.) — oltar [Kmp.] ♦ rum. altar ♦ etim. < lat. altarium.

altauară [akc. altauară] (pril.) — (po) drugi put, u drugom momentu, u drugo vreme ◊ vińe đi altauară să gaćaskă lukru — doći će drugi put da završi posao ◊ îţ spun đi altauară kî nu ĭe bun aĭa śe faś — govorim ti po drugi put da nije dobro to što radiš ♦ var. altuorĭ [Por.] ♦ rum. altăoară

altfĭaļ [akc. altfĭaļ] (pril.) ● v. altfĭeļ [Crn.] ♦ rum. altfel

altfĭeļ [akc. altfĭeļ] (pril.) — drugačije, na drugi način, u drugoj formi; različito ♦ / alt — drugo + feļ — fela, vrsta, forma, način ◊ fakut altfĭeļ — drugačiji (po izgledu ili načinu nastanka) ◊ în altfĭeļ — na drugi način, drugačije [Por.] ♦ var. altfĭaļdruga vrsta ◊ ĭeĭ sînt altfĭaļ đi lume — oni su druga vrsta ljudi ◊ altfĭaļ đi strugurĭ — druga vrsta grožđa [Crn.] ♦ rum. altfel

altînkоtruo [akc. altînoktruo] (pril.) — (fig.) bezizlaz, kada se nema kud, kad ne postoji drugi izlaz iz neke situacije ♦ / altdrugo + înkotrokuda ◊ naĭ altînoktro sî fuź — nemaš kuda da bežiš [Por.]

altkînd [akc. altkînd] (pril.) — drugom prilikom, drugi put, u (neko) drugo vreme u odnosu na sadašnje ♦ / alt — drugo + kînd — kada ◊ gaćim lukru akuma, kî altkînd nu sa şćiĭe śe o să fiĭe — završimo posao sada, u drugoj prilici ne zna se šta će biti ♦ var. altkîndva [Por.] ♦ rum. altcândva

altkîndva [akc. altkîndva] (pril.) ● v. altkînd [Por.] ♦ rum. altcândva

altkum (mn. altkum) [akc. altkum] (pril.) — drugačije, na drugi način ◊ altkum a fuost vrodată — drugačije je nekada bilo [Crn.] ◊ dakă şćiĭ altkum, fă, dakă nu: taś — ako znaš drugačije, uradi, ako ne: ćuti ♦ var. altkumva [Por.] ♦ rum. altkum

altkumva [akc. altkumva] (pril.) — drukčije, drugačije, na drugi način ◊ ĭuo am aşćetat să fiĭe trĭaba-sta altkumva raşîtă, da nu aşa — ja sam očekivao da će ovaj problem biti drukčije rešen, a ne ovako ♦ var, altkum ♦ sin. altfĭeļ [Por.] ♦ rum. alcumva

altśeva [akc. altśeva] (zam. neodr.) — drugo nešto, drugo šta ♦ var. altśuava ♦ / alt — drugo + śeva — nešto ◊ a ginđit la altśeva — mislio je na nešto drugo ♦ (skr.) altśe [Por.] ♦ rum. altceva

altśińe [akc. altśińe] (zam. neodr.) — neko drugi, neka druga osoba ♦ var. altśińeva ♦ / alt — drugi + śińe — neko ◊ vinu tu, să nu vină altśińe — dođi ti, da ne dođe neko drugi [Por.] ♦ rum. altcineva

altśińeva [akc. altśińeva] (zam. neodr.) ● v. altśińe [Por.] ♦ rum. altcineva

altśuava [akc. altśuava] (pril.) ● v. altśeva [Por.] ♦ rum. altceva

altui (ĭo altuĭesc, ĭel altuĭeşťe) [akc. altui] (gl. p.) — kalemiti [Kmp.] ♦ dij. var. oltańi (oltańaşće) [Por.] ♦ rum. altoi ♦ etim. < mađ. oltani

altunđe [akc. altunđe] (pril.) — drugde, na drugom mestu ♦ var. altunđeva ◊ aiśa nu ĭe ka altunđe — ovde nije kao drugde ♦ / alt — drugo + unđe — gde [Por.] ♦ rum. altundeva

altunđeva [akc. altunđeva] (pril.) — drugde negde, neodređeno gde, na nekom drugom mestu ◊ turśi la katat la koļibă, dar ĭel a fuost pitualat altunđeva, ş-a skapat viu — Turci su ga tražili na pojati, ali on je bio skriven negde drugde, pa se izvukao živ ♦ var. altunđiva ♦ / altdrugi, -a, -o + unđegde + va ♦ skr. var. altunđe [Por.] ♦ rum. altundeva

altuorĭ [akc. altuorĭ] (pril.) ● v. altauară [Por.]

alun (mn. aluń) [akc. alun] (i. m.) — (bot.) leska (drvo) (Corylus avellana) ◊ alunu ĭe ļiemn uşuor, şî đin ĭel sa fak bîće đi rîḑîmat, koļinḑ đi koļindrĭeţ la Aźun, şî bîće đi dat đi pomană la-ĭ muorţ — leska je lagano drvo, i od nje se prave štapovi za poštapanje, kolinde za koledare na Badnji dan, i štapovi koji se na daćama namenjuju mrtvima [Por.] ♦ rum. alun

(ver.) S-a krĭađe kî ĭe alunu măĭ batrîn şî măĭ tare ļiemn pi pomnînt, şî-n ĭel nu dă trîasńitu ńiśkînd; đin fluarĭa alunuluĭ, kuļasă la Sinźuorḑ nuapća, s-a faśe farmiśe „ĭarba fĭeruluĭ” kare apîră voĭńiśi đi înpuşkatură. Alunu ĭe naşu noprśilor, şî noprkă s-a ruşîńaḑa đi ĭel, ka tot nat đi našu luĭ: nu s-a kuĭbĭaḑă supt ĭel, ńiś nu s-a suĭe pi ĭel; s-a krĭađe tare kă ńima ńiśkînd n-a vaḑut noprkă pi krĭenźiļi luĭ! Đestul ĭe, śkă, numă să aźunź ku bîtu aluńesk đi noprkă, şî ĭa muare đi ruşîńe đispre naşu îĭ. Đi alun la Aźun s-a fak koļinḑ, da şî un fĭeļ đi bîće kare sa dau l-aĭ muorţ đi pomană.

Veruje se da je leska najstarije i najjače drvo na svetu i da u nju nikada ne udara grom; od leskovog cveta uzbranog u ponoć na Đurđevdan, izrađuje se amajlija „gvozdena trava” koja štiti muškarce od vatrenog oružja. Leska je zmijin kum i zmija prema njoj, kao svako prema svome kumu, gaji strahopoštovanje: ne gnezdi se pod njom, niti je - tvrdi se - iko ikada video zmiju na njenim granama! Dovoljno je, veruje se, zmiju samo taknuti leskovim štapom i ona će umreti „od stida pred svojim kumom”. Od leske se na Badnji dan izrađuju koledarski štapovi, a takođe i posebna vrsta štapova koji se namenjuju mrtvima. (Prema terenskom istraživanju u selima Gornjeg Poreča, zapis: Durlić, „Razvitak” ...) (brz.) Bît đ alun bun bît fu! — Leskov štap dobar štap bi! (Kada se brzo izgovara, reč „fu” - „bi”, splete se sa rečju „bît” - „štap” i posle više brzih ponavljanja ispadne vulg. „fut” - „jebem”.)
Slika: 8) Tufă đi alun. — Grm leske. Slika preuzeta sa sajta silvicultorul.wordpress (6. II 2013)

aluna voĭńiśaskă (mn. aluńе voĭńiśĭeşć) [akc. aluna voĭńiśaskă] — (ver.) vojnički lešnik, lešnik uzbran u ponoć na Preobraženje i pripremljen kroz poseban magijski postupak, koji muškarci nose sa sobom kada polaze u rat, jer se veruje da ima moć da zaštiti ljudsko telo od metka ♦ sin. aluna đeskîntatăprebajani lešnik ♦ var. izg. vuoĭńiśaskă, voĭńiśĭaskă [Por.]

(ver.) Aluna pazîaśće uomu să nu-l lovĭaskă plumbu; pintru aĭa tuoţ kare s-a dus în rat, a luvat ku iĭ o alună điskîntată đi vražîtuorĭ, şî a purtato đi tuata vrĭamĭa kusută în burkă. ― Lešnik štiti čoveka od metka; zbog toga su svi koji su odlazili u rat, nosili jedan lešnik, obajan od vračare, i držali su ga sve vreme uz sebe, ušivenog u rever kaputa. [Por.]

alună (mn. aluńe) [akc. alună] (i. ž.) — (bot.) lešnik (plod leske) ◊ aluna ĭe sîmburu lu alun — lešnik je seme leske [Por.] ♦ rum. alună ♦ etim. < lat. *abellona (= abellana [nux])

Slika: 9) Alună — lešnik, slika preuzeta sa sajta rasadnikmilena (31. X 2012.)

aluńauă (mn. aluńaļe) [akc. aluńauă] (i. ž.) — (bot.) livadska biljka sa kitastim belim cvetom (Carum bulbocastanum) ◊ ļivađa ku aluńauă nu sa kosîaşće, kî ĭe ĭarba rîa — livada sa ovom biljkom se ne kosi, jer je trava loša ◊ đi la aluńauă sa ĭa numa fluarĭa, bună ĭe đi ćaĭ — od nje se bere samo cvet, dobar je za čaj [Por.] ♦ rum. alunele

(stih)
Frunḑă vĭarđe đ-aluńaļe,
Sara bună, fa muĭare,
Ĭo ma duk la mîndri mĭaļe!

Zelen list od „alunice”,
Laku noć, bre, ženice,
Odoh ja kod ljubavnice!

(Đin kînćik rumîńesk đi dragusta. A kîntat Žarku Lautarĭu, đin Arnaglaua. — Iz vlaške ljubavne pesme, pevao violinista Žarko Trailović iz Rudne Glave, zapis: Durlić, 1984) [Por.]
Slika: 10) Aluńauă - Carum bulbocastanum. Slika preuzeta sa sajta Delta-intkey (26. VIII 2012.)

aluńeka (ĭo aluńek, ĭel aluńekă) [akc. aluńeka] (gl. p.) — klizati (se), okliznuti (se); skliznuti ◊ s-a aluńekat pe gĭaţă — okliznuo se na ledu [Kmp.] ♦ var. aluńika (ĭuo aluńik, ĭel aluńikă) ◊ đeşkiđe uoki bińe, nu će aluńika kînd vi trĭeśa pi punće — otvori oči dobro, nemoj se okliznuti kada budeš prelazio preko brvna [Por.] ♦ rum. aluneca ♦ etim. < lat. lubricare.

aluńekuş (mn. aluńekuşurĭ) [akc. aluńekuş] (i. s.) — klizalište, klizavo mesto, naročito usled poledice ◊ s-a fakut mare aluńekuş pe gĭaţă în bătătură — napravilo se veliko klizalište na ledu u dvorištu [Kmp.] ♦ var. aluńikuş [Por.] ♦ rum. alunecuş

aluńika [akc. aluńika] (gl.) ● v. aluńeka [Por.] ♦ rum. aluneca

aluńikuş [akc. aluńikuş] (i. s.) ● v. aluńekuş [Por.] ♦ rum. alunecuş

aluńiş (mn. aluńişurĭ) [akc. aluńiş] (i. m.) — leskar, leskova šuma, zasad leske ◊ în aluńişu ĭe mîĭ mîndru kînd ĭastă aluńe — u leskaru je najlepše kada ima lešnika [Crn.] ♦ rum. aluniş

(stih) Pićiş, pićiş, pîn la mîndra-n aluńiş. — Krišom, krišom, do dragane u leskaru. (Iz pesme „Pićiş, pićiş” — „Krišom, krišom”, kaz. Cveta Marinković, Osnić, zapis F. Paunjelović 1977.) [Crn.]

aluvat (mn. aluvaturĭ) [akc. aluvat] (i. m.) — testo, mešavina pšeničnog, kukuruznog, raženog ili ječmenog brašna sa vodom i drugim dodacima, od koje se peče hleb ili druge vrste testenina za ljudsku ishranu ◊ aluvat kreskut — naraslo testo ◊ aluvat aḑîm — presno testo ◊ aluvat đi malaĭ — testo za proju ◊ aluvat đi puĭ — testo za pilad [Crn.] ◊ aluvatu sa plumađiaşće-n karļiţă — testo se meša u naćvama [Por.] ♦ dij. var. aloat [Kmp.] ♦ rum. aluat ♦ etim. < lat. allevatum „uzdignut, nadignut”

(izr.) Aluvatu, žukariĭa babilor. — Testo, babina igračka. (Odnosi se na izradu obrednih hlebova, za koje se misli da ih izmišljaju maštovite babe). Kaz. Olga Trailović, Zapis: Durlić, Rudna Glava, 1988. [Por.]

aļerga (ĭuo aļеrg, ĭel aļiargă) [akc. aļerga] (gl. p.) — trčati, juriti, hitati ◊ aļargă ka naruodu — trči kao lud ◊ śe, drak, v-aļerga lumĭa-sta atîta? — zašto li, dođavola, ovi ljudi toliko trče? [Por.] ♦ rum. alerga ♦ etim. < lat. *allargare (< largus)

(zdrav.) Kare aļargă - să prindă, kare fuźe - să skîape! — Ko juri (za nečim) - nek uhvati, ko beži (od nečega) - nek utekne! (Rugamînće la prazńik, kînd s-a taĭe kolakol mare. Asta ḑîśe stapînu kăşî, pănă pi duosu kolakuluĭ, ku vîru kuţîtuluĭ, skrižîaĭe kruśa. — Metanija na slavi, prilikom rezanja slavskog kolača. Izgovara domaćin kuće dok na poleđini hleba vrhom noža urezuje krst. (Porečka Reka, zapis: Durlić, „Etno-kulturološki zbornik”, IV, s. 257) [Por.]

aļergatuare (mn. aļergatuorĭ) [akc. aļergatuare] (i. ž.) — motovilo, vitao, naprava za namotavanje prediva ◊ pi aļergatuare sa pun mosuarîļi pļińe đi tuors, şî sa duśe pi lînga gard đi parĭ, or đi tarabă, kînd pi ĭel sa urḑîaşće kuardă đi ţasut în razbuoĭ — na motovilo se stavljaju kalemovi puni pređe, i nosi se pored ograde od kolja ili tarabe, kada se na nju snuje osnova za tkanje na razboju [Por.] ♦ rum. alergătoare

Slika: 11) Aļergatuare — motovilo. Crnajka, Gornji Poreč, Srbija. Etnografska zbirka Muzeja u Majdanpeku, ib. E/211. Foto: Durlić.

aļergatuorĭ (mn. aļergatuorĭ) [akc. aļergatuorĭ] (i. m.) — trkač, onaj što trči, koji se kreće trčeći ◊ trĭeku pi lînga nuoĭ o gramadă đi aļergatuorĭ, đi śe va aļerga, draku va şći — prođe pored nas gomila trkača, zašto trče, đavo će znati [Por.] ♦ rum. alergător

aļergatură (mn. aļergaturĭ) [akc. aļergatură] (i. ž.) — 1. trčanje, jurnjava, obavljanje posla u trku 2. (fig.) težački život, koji se odvija u neprestanom pokretu za poslovima ◊ aļergatură în tuaće părţîļi — jurnjava na sve strane ◊ traĭ ku aļergatură — život u trku [Por.] ♦ rum. alergătură

aļes2 (mn. aļeş, aļasă) [akc. aļes] (prid.) — 1. izabran, izdvojen iz grupe izborom ◊ śe aţ vrut, aĭa aţ aļes — što ste hteli, to ste izabrali [Crn.] ◊ fruntaşî śe-s aļeş akuma sî ńi puarće satu, nus đi ńimika — čelnici koji su sada izabrani da nam vode selo, nisu ni za šta [Por.] 2. poseban, vrstan, odabran, istaknut ◊ đi kap marĭe, kaśulă aļasă — za veliku glavu, posebna kapa [Crn.] ◊ uom aļes — poseban, vrstan, istaknut čovek ◊ măĭ aļes đin tuoţ — najbolji od svih [Por.] 3. (za govor) jasan, razgovetan; otvoren ◊ spuńe-m aļes śe vrĭeĭ — kaži mi jasno šta hoćeš [Crn.] ◊ nu vorbĭeşć aļes, nu ć-am înţaļes ńimika — ne govoriš razgovetno, nisam te razumeo ništa [Por.] ♦ rum. ales

aļes1 (mn. aļesurĭ) [akc. aļes] (i. s.) — izbor, biranje ◊ śe gud aļes să fiĭe, tot aşa ńi — kakav god izbor da bude, isto nam je ◊ bun dugaĭaş, la ĭel puoţ pi aļes să kumpirĭ — dobar prodavac, kod njega možeš po izboru da kupiš [Por.]

aļeźa (ĭuo aļeg, ĭel aļiaźe) [akc. aļeźa] (gl.) — birati, prebirati, odvajati, izdvajati ◊ nu pućem aļeźa aĭa śe ńi plaśe, numa luvăm aĭa śe ńi dau — ne možemo birati ono što nam se sviđa, već uzimamo ono što nam daju [Crn.] ◊ nu aļeg, numa kuļeg — ne biram, već berem [Por.] ♦ rum. alega ♦ etim. < lat. alligare

aļeźarĭe (mn. aļeźеrĭ) [akc. aļeźarĭe] (i. ž) — izbor, biranje, izbiranje, odvajanje ◊ aļeźarĭe multă, braţîļi guaļe — veliko probiranje, prazno naručje [Crn.] ♦ dij. var. aļaźire [Por.] ♦ rum. alegere

aļi-lunź [akc. aļi-lunź] (i. ž.) — (euf.) „one duge”, eufemistički naziv za zmije, koji se koristi u martu, kada je izgovaranje imena zmija zabranjeno ◊ în marta ńima nu kućaḑă să ḑîkă „nopîrkă” or „balaur”, kî aļiļi atunśa ĭasă đin pomînt, sînt flomînđe, şî kînd aud numiļi-luor, vin şî ći muśkă, numa ḑîś „aļi-lunź” — u martu niko ne sme da kaže „zmija” ili „smuk”, jer ale tada izlaze iz zemlje, gladne su, i kada čuju njihovo ime, dolaze i ujedaju te, nego kažeš „one duge” [Por.] ♦ rum. alea lungi

aļiaźire (mn. aļiaźirĭ) [akc. aļiaźirĭe] (i. ž.) — 1. izbor, selekcija ◊ nu kapiţ ńimika dakă-n traĭ aşćeţ vro aļaźire mare, aĭa śe-ţ dă dumńiḑîu, aĭa ţî — ne dobijaš ništa ako u životu očekuješ neki veliki izbor, to što ti da bog, to ti je 2. (polit.) (ret.) izbori ◊ đemult am ĭeşît la glasańe, d-akumă ažuns ńiskaĭ aļiaźirĭ, śkă „demokratija”, aļieź pi kare vrĭeĭ, da kînd kaţ, vĭeḑ kî puoţ numa pi draku să-l aļeź — nekada smo izlazili na glasanje, a sada su stigli nekakvi izbori, vele „demokraţîĭa”, biraš koga hoćeš, a kod pogledaš, vidiš da možeš samo đavola da izabereš [Por.] ♦ dij. var. aļeźarĭe [Crn.] ♦ rum. alegere

Aļifuońi [akc. Aļifuońi] (i. m.) — (antr.) Alifoni, vlaško prezime familije Jovanović u Valakonju, po pretku koji je imao nadimak Ljifu, od reči „lifură” - brblja, laprda ♦ / < a lu Ļifu — „lifovi, koji pripadaju Lifu” ◊ Aļifuońi au pomînt şî kasă în Bukuva Vaļakuańi — Alifoni imaju zemlju i kuću u valakonjskom Bukovu [Crn.]

aļin (aļină) (mn. aļiń, aļińe) [akc. aļin] (prid.) — (izob.) polako, sporo, bez žurbe; smireno, mirno; lagano, lenjo ◊ sa-nvîrćaşće aļin, numa śe n-a statut — sporo se okreće, samo što nije stao ♦ sin. merĭeu, mirekuţ; ļenuos; ļin ♦ / a + ļin [Por.] ♦ sin. kuśińel [Bran.] ♦ rum. alene ♦ etim. < srb. lenj

aļin2 (aļină) (mn. aļiń, aļińe) [akc. aļin] (prid.) — (color) alev, crven, crvenkast; narandžast ◊ am farbuit kîta tuort đi śiştuorĭ ku aļin — obojila sam malo pređe za tkanice u crvenkasto [Crn.] ◊ piparkă aļină, piparkă roşîĭe, mîśinată — aleva paprika, mlevena crvena paprika [Por.] ♦ etim. < tur. alev „plamen”

aļina1 (ĭo ma aļin, ĭel sa aļină) [akc. aļina] (gl. p. ref.) — smiriti (se), usporavati (se); olakšavati (se) ◊ sa aļină durerĭa — smiruje se bol [Kmp.] ♦ dij. sin. uśuĭa [Por.] ♦ rum. alina ♦ etim. < lat. allenare

aļina2 (ĭuo aļin, ĭel aļină) [akc. aļina] (gl. p. ref.) — kačiti, okačiti, zakačiti ◊ la Sîmḑîĭana kuļeźim florĭ şî buĭeḑ, şî ļe aļinăm la vratńiţă — na Ivanjdan beremo cveće i bilje, i kačimo ga na vratnicama [Mlava] ♦ dij. var. ańina ♦ sin. atîrna [Por.]

ama [akc. ama] (vez.) — ama, veznik a. za isticanje suprotnosti; ali ◊ du-će la lukru, ama ogođaşći-će frumuos — idi na posao, ali se lepo doteraj ◊ vîăd ĭuo śe aĭ đi gînd, fîă aşa, ama nu faśa pakaće niś kuĭ — vidim ja šta si naumio, uradi tako, ali nemoj nauditi nikom [Crn.] b. za pojačanje tvrđenja, pitanja, čuđenja ◊ ama, kînd îţ spun ĭuo, aşa ĭe — ama kad ti ja kažem, tako jemama, skraćeni oblik ◊ ma nu puaće aşa să fiĭe, şî gata — ma ne može tako da bude, i gotovo [Por.] ♦ rum. ama ♦ etim. < tur. amma < Arap. ämmā „ali, samo” (Škaljić1979)

(izr.) Ušuor ĭe đi vorbit, ama grĭeu đi fakut. — Lako je reći, ali je teško uraditi. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

aman [akc. aman] 1. (uzv.) — aman, uzvik prekljinjanja: pobogu! zaboga! milost! ◊ aman, brĭe, lasî-će đi mińe, nu ma nîkažî — aman, bre, mani me se, nemoj me mučiti 2. (pril.) (fig.) šipak; nikad, nikako ◊ aman îţ măĭ întuarśe ĭel bańi — šipak će ti on vratiti pare ◊ ĭa pļekat muĭarĭa, aman măĭ vińe la ĭel — napustila ga je žena, nikad mu se neće vratiti [Por.] ♦ rum. aman ♦ etim. < tur. aman < ar. ämān „milost, sigurnost” (Škaljić1979)

amar (mn. amarurĭ) [akc. amar] (i. m.) — 1. gorčina, gorak ukus (obično za namirnice) ◊ amaru-n lapće ĭe đin ĭarbă, kare a paskuto uoiļi — gorčina u mleku je iz trave koju su pasle ovce 2. (fig.) gorak i čemeran život ◊ am pļakat ku amaru-n mińe — otišao sam pun gorčine [Crn.] ♦ dij. var. amară ◊ an traĭit numa ku durĭerĭ şî amară — živeo sam samo s bolom i gorčinom [Por.] ♦ rum. amar ♦ etim. < lat. amarus

(stih)
Ińimĭuară, ińimĭuară,
Śe staĭ tristă şî amară,
Śe grĭa buală ći dobuară?

Srce moje, srculence,
Što si tužno, ogorčeno,
Koja li te boljka lomi?

(Iz pesme „Ińimĭuară” — „Srce moje”, kaz. M. Trailović, Lubnica, zapis F. Paunjelović, 2004) [Crn.]

amarî (ĭuo amarîăsk, ĭel amarîaşće) [akc. amarî] (gl. p. ref.) — 1. zagorčati, učiniti gorkim (za namirnice) ◊ a pus kare a pus în ḑamă ńişći buĭeḑ, şî ĭa sa amarî — neko je stavio u čorbu nekakve travke, i ona je zagorčala 2. (fig.) učiniti život čemernim, gorkim ◊ traĭu mĭ-a amarît ku bĭeţîĭa a luĭ — život mi je zagorčao svojim pijanstvom [Por.] ♦ rum. amărî ♦ etim. < lat. *amarire

amarît (amarîtă) (mn. amarîţ, amarîće) [akc. amarît] (prid.) — gorak 1. ukus pića ili hrane ◊ rakiu amarît ku peļin — rakija sa ukusom pelina 2. (fig.) čemeran, tegoban, mučan ◊ viîaţa mi amarîtă — život mi je mučan [Crn.] ♦ dij. var. amară  [Por.] ♦ rum. amărât

amarĭală (mn. amarĭaļe, amarĭelurĭ) [akc. amarĭală] (i. ž.) — gorčina, gorak ukus ◊ traĭu mĭeu ĭe amarĭală guală — moj život je sama gorčina [Por.] ♦ rum. amăreală

ambarĭ (mn. ambarĭe) [akc. ambarĭ] (i. s.) — ambar, drvena zgrada za zrnastu hranu ◊ în ambarĭ s-a ţînut marunţîş: grîu, ovîăsk, sakară, da kukuruḑu s-a ţînut în kuoş — u ambaru se držalo zrnevlje: žito, ovas, ječam, a kukuruz se držao u košu [Por.] ♦ rum. hambar ♦ etim. < mađ. hambár, tur. hambar

Slika: 12) Ambarĭ đi grîu la kraku Đuļi, în Topoļńiţa. — Ambar za žito na brdu Đula u Topolnici, opština Majdanpek, istočna Srbija. Snimio: Durlić, 2005

ameţală (mn. ameţîălurĭ) [akc. ameţală] (i. ž.) — vrtoglavica, ošamućenost, nesvestica ◊ ma prins ameţala kînd am vaḑuto — zavrtelo mi se u glavi kad sam je video [Crn.] ◊ nu-m plaśe mînkarĭa kam lungă vrĭame, şă đi fuame ma prinđe kînd şî kînd ameţala — ne prija mi hrana već duže vreme, i od gladi me katkad hvata vrtoglavica [Por.] ♦ rum. ameţeală

ameţî (ĭuo ameţîăsk, ĭel ameţîaşće) [akc. ameţî] (gl. p. ref.) — onesvestiti (se), (iz) gubiti svest, dobiti vrtloglavicu ◊ đintr-odată ameţîĭ, şî kaḑuĭ pi pomînt — od jednom mi se zavrtelo u glavi, i padoh na zemlju [Por.] ♦ dij. var. ameţăşťe, ameţăsc [Kmp.] ♦ rum. ameţi ♦ etim. < lat. *ammattire (< mattus „beat”)

ameţît (mn. ameţîţ) [akc. ameţît] (prid.) — ošamućen; opijen; polusvestan ◊ ameţît đi lovitură — ošamućen od udarca ◊ ameţît đi durĭarĭe — ošamućen od bolova [Crn.] ◊ stă ameţît şî puzumeńit — stoji ošamućen i izbezumljen ♦ sin. bĭat, turbat, luvat, dus, kîpiĭat, şukĭat [Por.] ♦ rum. ameţit

amin (mn. amińе, aminurĭ) [akc. amin]   — 1. (uzv.) amin! amen! neka tako bude! - uzvik kojim počinju ili se završavaju mnoge religijske molitve ili magijske formul e 2. (pril.) svršeno, gotovo   [Por.] ♦ rum. amin ♦ etim. < slov. aminŭ < Hebr. amen

amintrîļa [akc. amintrîļa] (pril.) — drugačije, na drugi način [Kmp.] ♦ var. aĭmintrĭa [Por.] ♦ rum. altmintrelea ♦ etim. < lat. alteramente.

amînat (amînată) (mn. amînaţ, amînaće) [akc. amînat] (pril.) — kasno, pozno, dockan ◊ ažuns amînat — stigao je kasno, odocnio ◊ amînat ĭe đi ĭel, nu-l măĭ skuaće ńimika — kasno je za njega, ne može ništa da ga izvuče (spasi) ◊ vinu măĭ amînat — (komp.) dođi kasnije ♦ up. mîńe [Por.] ♦ rum. amânat

amînata (ĭuo ma amînaćeḑ, ĭel sa amînaćaḑă) [akc. amînata] (gl. p. ref.) — kasniti, zakašnjavati ◊ nu ći amînata, ma ruog đi ćińe — nemoj kasniti, molim te ◊ grabĭesk, nu kućeḑ să ma amînaćeḑ — žurim, ne smem da zakasnim ◊ uom ļenuos, sa amînaćaḑă in tuota ḑîua la lukru — lenj čovek, svakog dana kasni na posao [Por.] ♦ rum. amânăta ♦ etim. < ? lat. *ad mane; alb. mënoń

amînatarĭe (mn. amînatărĭ) [akc. amînatarĭe] (i. ž.) — kašnjenje, zakašnjavanje ◊ n-o sî trĭakă bun şkolari nuoştri, ku atîta amînatarĭe đi iĭ — neće dobro proći naši đaci, sa tolikim njihovim zakašnjavanjem ♦ var. amînatat [Por.] ♦ rum. amînare

amînduoĭ (ž.r. amîndoă) [akc. amînduoĭ] (br.) — obojica, oba, obadva; oboje ◊ a veńit amînduoĭ într-o ḑî — došla su obojica istog dana ◊ amîndoă a supt la o ţîţă — obe su sisale jednu sisu [Por.] ♦ rum. amândoi ♦ etim. < lat. *amindoi (< *ambi + dui)

amnari (ĭuo amnarĭesk, ĭel amnarĭaşće) [akc. amnari] (gl. p. ref.) — (zast.) 1. oštriti kosu kamenim brusom ◊ kopilu kosîaşće, ama înga nu şćiĭe să amnarĭaskă kuasa bińe — dete kosi, ali još ne zna dobro da brusi kosu 2. kovačkim načinom spajati dva metalna dela ◊ şîna la ruata đi kar ĭe amnarită la duauă luokurĭ — kolska šina spojena je na dva mesta 3. (fig.) podvaljivati nekom, ljuto varati nekog ◊ bagă sama bińe, să nu ći amnarĭaskă vrunu — pazi dobro, da te neko ne prevari ◊ nu amnari lumĭa — nemoj varati ljude [Por.]

amnarĭ (mn. amnarĭе) [akc. amnarĭ] (i. s.) — 1. ocilo, ognjilo, kresivo; čelični predmet u obliku potkovice kojim se udara o kremen da bi se izazvale varnice; varnicama se palio trud, a ovim se palila vatra; (izob.) obavezni deo pušačkog pribora ◊ fîră amnarĭ nu faś fuoku — bez ocila nema vatre [Crn.] 2. kovački izrađena metalna šipka čiji se jedan kraj zanituje na platnu kose, a drugi, zakrivljeni, uvlači pod grivnu u koju je kosa usađena ♦ (demin.) amnaruţ, amnaruş, amnarĭel ◊ am avut un amnaruţ, şî l-am pĭerdut — imao sam jedno ocilče, i izgubio ga [Por.] ♦ / a + mînarĭ ♦ rum. amnar ♦ etim. < lat. manuale

(izr.) Nu skapîră amnarĭu la tuata pĭatra. — Ne kreše ognjilo o svaki kamen. (Rudna Glava, zaps: Durlić) [Por.]
Slika: 13)

amńaḑîţ (mn. amńaḑîţă) [akc. amńaḑîţ] (i. s.) — 1. podne kao doba dana ◊ măĭ un śas pănă la amńaḑîţ — još jedan sat do podne ◊ înainće đi amńaḑîţ — pre podne ◊ pînă-n amńaḑîţ — do podne ◊ dupa amńaḑîţ — posle podne 2. ručak, obed u podne ◊ duśe amńaḑîtu la sîpatuorĭ — nosi ručak kopačima ◊ vrĭamĭa đi amńaḑîţ — vreme je za ručak 3. a. zenit ◊ suarļi la amńaḑîţ — sunce je u zenuitu b. jug, strana sveta ◊ a zburat kîtra amńaḑîţ — odleteo ka jugu ♦ supr. mńaḑa nuopţîsever ♦ skr. var. (ret.) amńaḑ ◊ amńaḑîţa nuopţî — (demon.) ponoćnica, šumska majka (Tanda) [Por.] ♦ dij. var. amńaz [Kmp.] ♦ dij. var. nămļaḑîţ (Ranovac) [Mlava] ♦ rum. amiază ♦ etim. < lat. ad mediam diem

amńaḑîţa (ĭuo amńaḑîţ, ĭel amńaḑîţă) [akc. amńaḑîţa] (gl.) — ručati ◊ nuoĭ vom amńaḑîţa fara ćińe — mi ćemo ručati bez tebe ♦ up. amńaḑĭţ [Por.]

amńaz [akc. amńaz] (i. m.) — 1. podne, doba dana 2. jug, strana sveta [Kmp.] ♦ dij. var. amńaḑîţ [akc. amńaḑîţ] [Por.] ♦ dij. var. nămļaḑîţ [Mlava] ♦ rum. amiază ♦ etim. < lat. ad mediam diem

amparaţîĭe (mn. amparaţîĭ) [akc. amparaţîĭe] (i. ž.) — carstvo, carevina, careva imovina, kraljevina; imperija ◊ amparatu a pĭerdut amparaţîĭa — car je izgubio carevinu ♦ var. împaraţîĭe [Por.] ♦ rum. împărăţie

amparat (mn. amparaţ) [akc. amparat] (i. m.) — vladar, imperator ◊ pin povĭeşć kopilarĭeşć sa pumeńaşće măĭ mult ţaru, da pin kînćişe lăutarĭeşć, amparatu — kroz priče za decu više se pominje car, a kroz lautarske pesme, imperator ♦ var. împarat [Por.] ♦ rum. împărat ♦ etim. < lat. imperator

(stih)
Ĭanśu, maĭki, śe-ĭ vorbĭa:
Ńiś bańi n-am kĭeltuit,
Ńiś fĭaćiļi n-am urît,
Numa sara însarat,
Un pustîń đi amparat,
La aramaş ma luvat:
Đe pi Stanka oĭ săruta,
Amparaţîĭa ĭel mĭ-o da;
Da đi Stanka v-o skapa -
Frumuos kapu mĭ-el luva!

Janko majci govoraše:
Nit’ sam pare potrošio,
Nit’ sam cure omrznuo,
Nego kad je noćca pala
Naleteh na pustoh cara,
Što opkladu mi ponudi:
Ako Stanku ja poljubim,
Daće meni carevine,
Ako Stanka mi utenke -
Onda glavu da mi skine!

Đin kînćik „Kînćiku lu Ĭanśo-l bat”, iz pesme „Pesma Janka pijanoga”, kaz. Gergina Durlić, Rudna Glava, zapis: Durlić, 1982) [Por.]

amşîţă (mn. amşîţ) [akc. amşîţă] (i. ž.) — kurva, žena lakog morala ◊ îmblă ka amşîţa prîn sat, ku kuada răđikată — lunja ko kurva kroz selo, s podignutim repom [Mlava]

amuţî (ĭuo amuţîăsk, ĭel amuţîaşće, ) [akc. amuţî] (gl. p.) — zanemeti, omutaviti, izgubiti glas ili sposobnost govora ◊ kînd s-a-ntîńit ku lupi-n munće, uomu đi frikă amuţît, ş-a ramas înkrîmeńit în luok — kad se sretao s vukovima u planini, čovek je od straha zanemeo, o ostajao skanjemen u mestu [Por.] ♦ rum. amuţi ♦ etim. < lat. *ammutire (< mutus „mut”)

amuţîrĭe (mn. amuţîrĭ) [akc. amuţîrĭe] (i. ž.) — mutavost, onemelost, stanje nastalo gubitkom sposobnošću govora, glasa ili zvuka ♦ var. amuţală [Por.] ♦ rum. amuţire

amuţît (amuţîtă) (mn. amuţîţ, amuţîće) [akc. amuţît] (prid.) — omutavio, zanemeo, izgubio glas, ili sposobnost govora ◊ amuţît đi frikă — zanemeo od straha ♦ / a + mut + it [Por.] ♦ rum. amuţit

amunka [akc. amunka] (pril.) — 1. (pril.) — teško, otežano, s mukom, naporno ◊ ku aşa lukratuorĭ, amunka gaćeşć sapatu — sa takvim radnicima, teško ćeš završiti kopanje ◊ astîḑ amunka sa gasîaşće lukru — danas se teško nalazi posao 2. (i. ž.) — mučnina, muka ◊ a baut prĭa mult, şî akuma iĭ amunka — pio je previše, i sad mu je muka ♦ sin. grĭeu, kin ♦ supr. ļesńe [Por.] ♦ rum. amunca ♦ etim. < slov. monka

(izr.) Amunka kînd altu sa kîntă la gruapa tĭa. — Muka je kad drugi kuka na tvom grobu. (Rudna Glava, zapis: Durlić) [Por.]

amurţală (mn. amurţîălurĭ) [akc. amurţală] (i. ž.) — utrnuće; osećaj slabosti u mišićima, praćeno trnjenjem i drhtavicom, malaksalost; obamrlost ◊ ma prinsă o amurţală — uhvatila me je neka malaksalost ◊ sîmt amurţală în piśuarĭe — osećam trnjenje u nogama [Crn.] ♦ rum. amorţire ♦ etim. < lat. ammortire

amurţî (ĭuo amurt, ĭel amurće) [akc. amurţî] (gl.) — 1. utrnuti, postati neosetljiv na dodir, obamreti ◊ mi amurće mîna stîngă — trne mi leva ruka ◊ amurće gura, kît ĭe đi akru — usta trnu, koliko je kiselo [Crn.] 2. (fig.) skameniti (se) ◊ kînd ĭarna-n munće auḑî lupi kă urlă đi fuame, amurţ tuot, şă înkrîmeńeşć đi frikă — kad zimi u planini čuješ vukove kako zavijaju od gladi, utrneš sav, i skameniš se od straha [Por.] ♦ rum. amorţi ♦ etim. < lat. *ammortire (= admortire)

amurţît, amurţîtă (mn. amurţîţ, amurţîće) [akc. amurţît] (prid.) — utrnut, ukočen ◊ pişuoru al đirĭept mi amurţît — desna noga mi je utrnuta ◊ am amurţît đi şađarĭe — ukočio sam se od sedenja ♦ (fig.) ne razmišlja ◊ amurţît ĭeş tu în kap đi kînd iş fakut — „ukočen” si ti u glavu od rođenja [Crn.] ♦ rum. amorţit

an (mn. ) — 1. (i. ž.) — (kal.) godina ◊ ano-sta — ova godina ◊ anu đi ḑîļe — godina dana ◊ anu trĭekut — protekla godina ◊ la anu — na godinu, za godinu (dana) ◊ măĭ are ań — ima godine, poživeće još ◊ s-a înpuţînat ańi — smanjio se preostali broj godina, približila se smrt ◊ an tîrḑîu — godina u kojoj kasni zrenje poljoprivrednih kultura ◊ a trĭekut ań şî ań — protekle su godine i godine, prošlo je mnogo vremena ◊ pomana la anu — godišnji pomen, daća na godišnjici smrti ◊ žumataće đi an — pola godine ◊ a ĭeşît anu — istekla je godina, navršila se ◊ la svîrşîtu anuluĭ — na kraju godine ♦ (la) ań đi bîtrîńaţă — (u) stara vremena, davnina ◊ anol nou — nova godina 2. (pril.) lane, prošle godine ◊ aĭa a fuost an — to je bilo prošle godine ◊ (u izr.) pănă măĭ đ-a-l an fusă lu tuoţ bińe — do pre neku godinu beše svima dobro [Por.] ♦ rum. an ♦ etim. < lat. annus

(zdrav.) La mulţ ań ku sînataće! — Na mnogo godina, u zdravlje! (Na slavi, pri ispijanju pića u društvu, Gornju Poreč, zapis: Durlić) [Por.]

Ana [akc. Ana] (i. ž.) — (antr.) Ana, l.i. biblijskog porekla, ušlo u narod preko hrišćanske crkve ◊ Ana a fost nume đes dat la fĭaće — Ana je bilo ime koje se često davalo devojčicama ◊ đin nume Ana a ĭeşît poļikre Ańiţa şî Anuţa — iz imena Ana nastali su nadimci Anica i Anuca [Por.] ♦ rum. Ana ♦ etim. < Heb. Hannah, hanna „milost, zahvalnost” (Sursa: sr.wikipedia)

anţărţ [akc. anţărţ] (pril.) — (kal.) preklane, pretprošle godine, pre dve godine ♦ var. alan [akc. alan] ♦ (augm.) anţarţuońpre mnogo godina, pre neodređenog broja godina, ali ne u tako dalekoj prošlosti [Por.] ♦ rum. anţărţ ♦ etim. < lat. anno tĕrtio, în anu al treilea

(opis) Măĭ mulţ ḑîk kî ĭe la nuoĭ „anţărţ” înainće đi duoĭ ań, da alţî spun kĭ sînt duoĭ ań „alan”, da „anţărţ” sînt triĭ ań, la urmă, ĭastă mulţ kare ginđesk kî ĭe „anţărţ” ku „alan” tot una! — Većina kaže da „anţărţ” znači „pre dve godine”, ali neki vele da su dve godine „alan”, a da je „anţărţ” vreme od tri protekle godine, na kraju, ima mnogo onih koji misle da obe reči, i „anţărţ” i „alan” znače jedno te isto! (kaz. Borislav Paunović, Rudna Glava, r.s. Tanda, zapis: Durlić, 2011) [Por.]

andarmală (mn. andarmaļe) [akc. andarmală] (i. ž.) — (tehn.) andramolja, dronjak; starudija ◊ şupa pļină đi andarmaļe, ńimik nu ĭe đi vro trĭabă — šupa je puna andramolja, ništa nije za neku upotrebu [Por.] ♦ dij. sin. andîrmuańe [Mlava]

andîra (ĭuo ma andîr, ĭel sa andîră) [akc. andîra] (gl. p. ref.) — 1. zadirkivati, izazivati, provocirati ◊ kopilo-la sî andîră đi mińe — ono dete me zadirkuje ◊ nu ći andara — ne provociraj ◊ andîră pi draku — izaziva đavola [Crn.] 2. var. andără ◊ nu măĭ ma andăr đi ĭel — neću ga više zadirkitvati ♦ sin. dîra [Por.]

andîrmuańe (mn. andîrmuańe) [akc. andîrmuańe] (i. ž.) — andramolje, dronjci, starudija; delovi neke stare naprave ◊ nu puot să-ţ spun ńimik dă razbuoĭ pănă no-l vĭeḑ, kî are mulće andîrmuańe pră ĭeal — ne mogu ništa da ti kažem o razboju dok ga sam ne vidiš, jer ima mnogo andrmolja na njemu [Stig] ♦ dij. var. andarmaļe (Tanda) ♦ sin. ondoroasă [Por.] ♦ etim. < grč. chondromallon

Andriĭ [akc. Andriĭ] (i. m.) — (antr.) Andrija, muško lično ime ♦ var. Andreĭ, (skr.) Andra, (augm.) Anrdiĭan, (demin.) Andriĭuţă, Andruţă, Andreĭkă ♦ potomci: alu Andriĭ, Andriĭuońi, posrb. prezime: Andrijević, Andrejević [Por.] ♦ / < Andreibibl. ime, koje je u rumunsku kulturu ušlo posredstvom slovenskog crkvenog uticaja (Iordan1983, s.v) (exp. Durlić ) ♦ rum. Andrea ♦ etim. < grč. andros „predmetak u složenicama: čovek-muškarac” (Vujaklija1980, s.v. андро-) (expl. Durlić)

Andriĭuońi [akc. Andriĭuońi] (i. m.) — (antr.) Andrejevci, Andrejevići, vlaško prezime familija u Osniću, Šarbanovcu, Podgorcu i Valakonju, čiji se predak zvao Andrej ili Andrij ◊ Andriĭuońi đin saćiļi nuaştrĭe, nu sînt tot o rudă — Andrejevci iz naših sela nisu jedan rod [Crn.] up. Andrĭeĭ, Andra ♦ rum. Andreianu

andrĭauă (mn. andrĭaļe) [akc. andrĭauă] (i. s.) — (kal.) (zast.) 1. decembar ◊ andrĭaua ĭe luna đi la urmă în an, ku ĭa s-a-nkĭeptorat anu pi kîļindarĭu ăl babĭesk — „andreja” je poslednji mesec u godini, njime se završavala godina u bapskom kalendaru 2. „andreja”, deo decembra (po sadašnjem kalendaru između 5. i 25.), vreme kada su se parili vukovi ◊ andrĭaua đe mult s-a kĭemat şă doă stamîń pi luna đi la urmă în an kînd s-a vişńit lupi — „andrejom” su se nazivale i dve nedelje u poslednjem mesecu u godini, kada su se parili vukovi [Por.] ♦ rum. andrea

(ver.) Andrĭauă ĭe vrĭamĭa kînd s-a vişńit lupi; atunśa a fuost măĭ rîăĭ, da ş-aşa aĭ nuoştri a tras rău đi lupĭ, pănă a traĭit pi la munće ş-a pazît vićiļi. Đi rău luor a ţînut pista andrĭaļe şî sîrbatuorĭ, n-a lukrat gata ńimika pi lînga viće şî pi lînga kasă. — „Andreja” je bilo vreme kada su se parili vukovi; tada su oni bili najopasniji, a i onako su naši trpeli veliko zlo od vukova, dok su živeli po planinama i bavili se stokom. Zbog toga su se ti dani praznovali uzdržavanjem od gotovo svih poslova oko stoke i oko kuće. (Rudna Glava, kaz. Paun Rucić, zapis: Durlić, 1994) [Por.]

andrĭeauă (mn. andrĭeaļе) [akc. andrĭeauă] (i. ž.) — velika drvena igla, duguljastog oblika sa šiljatim krajevima i rupom na sredini, kojom su muškarci pleli debele čarape ili rukavice ◊ andrĭeauă ĭe ak mare ku kare s-a fakut la śarapĭ şî manuşă gruasă — „andreja” je velika igla sa kojom su se plele debele čarape i rukavice (Krivelj) [Crn.] ♦ var. andrĭauă [Por.] ◊ ĭuo ku andrĭaua kuos la măturĭ — ja sa velikom iglom opšivam metle (Laznica) [Hom.] ♦ up. ak ♦ rum. andrea

Slika: 14) Pi sļikă: andrĭaua, fakută đi mîna lu Pîătru Ńamţu, Lăzńiśanu kare traĭaşće la Măĭdan. — Na slici: velika igla, izradio Petar Njamculović iz Laznice, koji živi u Majdanpeku. Snimio: Paun Es Durlić, Majdanpek, 17. VI 2013.

Androbĭeşći [akc. Androbĭeşći] (i. m.) — (аntr.) Androbići, vlaško prezime jedne familije u Podgorcu, potomstvo Vlaha po imenu ili nadimku Andruaba, nejasnog porekla i značenja ◊ Androbĭeşći sînt vrĭańiś uamiń, şî traĭesk bińe ku tuoţ — Androbići su vredni ljudi, i žive u slozi sa svima [Crn.]

Anđel [akc. Anđel] (ž.r. Anđeļiĭa) [akc. Anđeļiĭa]— (antr.) l.i. Anđel ◊ moşu Anđel ku baba Anđeļiĭa n-avut kopiĭ — čiča Anđel i baba Anđelija nisu imali dece [Por.] ♦ rum. Angeliu

Anđeluońi [akc. Anđeluońi] (i. m.) — (antr.) Anđelovići, vlaško prezime familije u Valakonju, čiji je rodonačelnik bio Vlah po imenu Anđel ◊ Anđeluońi a fuost triĭ fraţ, şî tuoţ a lukrat în maĭdan — bilo je tri brata Anđelovića, i svi su radili u rudniku [Crn.] ♦ rum. Angelovici

anđeļiaće [akc. anđeļiaće] (pril.) — (zast.) lagano, bez žurbe, ležerno; pažljivo ◊ mînă anđeļiaće, kî ĭastă gĭaţă pi drum — vozi lagano, jer ima leda na putu ♦ sin. înśet [Crn.] ♦ dij. var. ănđeļeće (Tanda) [Por.] ♦ dij. var. pinđeļeće (Debeli Lug) [GPek] ♦ rum. îndelete ♦ etim. < ? slov. lĕto; alb. letë

Anđeļiĭa [akc. Anđeļiĭa] (i. ž.) — (antr.) žensko l.i. Anđelija, pandan muškom imenu Anđel ◊ Anđeļiĭa a fuost muĭare ćinîră kînd a ramas văduvă — Anđelija je bila mlada žena kada je ostala udovica [Por.]

Anđeļiĭuońi [akc. Anđeļiĭuońi] (prid.) — (antr.) Anđelijini, vlaško prezime familije Anđelići u Osniću, doseljene u drugoj polivini XIX veka iz susednog područja u Bugarskoj, nastalo po imenu žene koja se zvala Anđelija (vl. Anđeļiĭa) ◊ kînd a veńit, Anđeļiĭuońi đi la sat a kapatat imańe în utrina Babi-Ĭuańi — kad su se doselili, Anđelijini su od sela dobili zemlju u Baba-Joninoj utrini [Crn.]

Angel [akc. Angel] (i. m.) — (antr.) Anđel, lično ime koje je u narod ušlo pod uticajem hrišćanske crkve ◊ moşu Angel a trait mult — čiča Angel je dugo živeo ♦ / < grč. angelos — „vesnik” ♦ var. Anđel [Por.] ♦ rum. Anghel ♦ etim. < grč. angelos

Angeluońi [akc. Angeluońi] (i. m.) — (antr.) Angelovci, Angelovići, Angelovi potomci; vlaško prezime jedne familija u Osniću, čiji je rodonačelnik bio Vlah po imenu Angel koji se, u XIX veku, sa užom porodicom doselio iz vlaškog područja severozapadne Bugarske ◊ Angeluońi au kîăş lîngă drumu Babi-Ĭuańi — Angelovci imaju kuće pored Babajonskog puta [Crn.] ◊ Angeluońi, famiļa lu Angel Ţîganu, kovaśu đi vrodată în Arnaglaua — Angeloni, familija Angela Ciganina, nekadašnjeg kovača u Rudnoj Glavi [Por.] ♦ rum. Angheloiu

Anol Nou (mn. Ańaĭ Noĭ) [akc. Anol Nou] (i. m.) — (kal.) Nova Godina ◊ Anol Nou ĭe ḑîua đi-ntîń pi kîļindarĭ ku kare înśape sî sa sokoćiaskă anu — Nova godina je prvi dan u kalendaru kojim počinje da se računa godina ◊ đemult ḑîua kare a sîrbatorito aĭ nuoştri ka anol nou, a kaḑut la Sîn-Vasîĭ — nekada dan koji su naši slavili kao novu godinu, padao je na Svetog Vasilija [Por.] ♦ rum. Anul Nou

Anta [akc. Anta] (i. m.) — (antr.) Anta ◊ Anta ĭe poļikra lu uom kare ĭe la karće skris ka Antoniĭe, dar aăla nume la rumîń a veńit pista bisîarikă — Anta je nadimak čoveka koji je kršten kao Antonije, a to ime je kod Vlaha došlo posredstvom crkve ◊ muĭarĭa lu Anta sa kĭamă Antońasa — Antonova žena zove se Antonica [Por.] ♦ rum. Antonie ♦ etim. < lat. antonius < grč. antonis „spreman za borbu” (Sursa: sr.Wikipedia)

antaļira (ĭuo antaļirĭeḑ, ĭel antaļirĭaḑă) [akc. antaļira] (gl. p.) — internirati, odvoditi u logor (za vreme rata); zarobiti; zatvoriti ◊ ńamţî antaļira lumĭa far đi vină numa pintru partizań — Nemci su internirali nevine ljude samo zbog partizana [Por.] ♦ rum. interna

antaļirit (antaļirită) (mn. antaļiriţ, antaļiriće) [akc. antaļirit] (prid.) — interniran, zarobljen u ratu i odveden u logor ◊ la antaļirit Bugari, ş-a murit în lager — internirali su ga Bugari, i umro je u logoru ♦ var. întaļirit, întîļirit [Por.] ♦ rum. internat

Antońeşći [akc. Antońeşći] (i. m.) — (antr.) Antonijevci, Antonijevići, vlaško prezime familija u Podgorcu i Brestovcu, čiji se predak zvao Anta, hip. od Antonije ◊ alu Anta — Antini [Crn.] ♦ rum. Antoneşti

Anuţă [akc. Anuţă] (i. ž.) — (antr.) Anuca, l.i., demin. od bibl. imena Ana ◊ pi fata kare a fuost bućeḑată Ana, a putut s-o poļikraḑă Ańiţa or Anuţa — devojčici krštenoj imenom Ana, mogli su da tepaju Anica ili Anuca ◊ fir đi firu alu vro Anuţă s-a kĭemat Anuţuońi, dupa śe poļikră s-a prizuvit la karće Anucić — potomci Anuce zvali su se Anuconi, od kog nadimka je nastalo posrbljeno prezime Anucić [Por.] ♦ rum. Anuţă

Anuţoĭ (mn. Anuţoĭi) [akc. Anuţoĭ] (i. m.) — Anucoj, vlaško prezime prahovskih familija Anucojević i Anucojić, koje se u novije vreme proširilo i na porodice Strečanović i Brzulović; prezime je nastalo po l. i. Anuca (demin. od Ana), kako se, po predanju, zvala neka žena koja se iz Vlaške doselila u Prahovo ◊ ĭel ĭestă ńepotu lu Pătru Anuţoĭu — on je unuk Petra Anucoja [Kmp.] ♦ rum. Anuţei

anunţa (ĭuo anunţ, ĭel anunţă) [akc. anunţa] (gl. p.) — (zast.) oglašavati, objavljivati ◊ kînd s-a fakut nunta, s-anunţît pin lume, sî sa şćiĭe śe o să fiĭe — kada se spremala svadba, oglašavala se po narodu, da bi se znalo šta se sprema [Por.] ♦ rum. anunţa ♦ etim. < lat. annuntiare

ańi (mn.) (i. ž.) [akc. ańi] — (bot.) godovi; god, znak godišnjeg rasta debla drveta u širinu, godišnji prsten ◊ numarăm ańi lu ļiemn đi pi buşćanu luĭ — brojimo godine drveta sa njegovog panja [Por.]

Slika: 15) Ańi pi buşćan — godovi na panju, slika preuzeta sa sajta Albazar (13. XI 2013)

Ańiţa [akc. Ańiţa] (i. ž.) — (antr.) (demin.) Anica ◊ pi paramamî-mĭa a bućeḑato Ana, ma ĭ-a ḑîs đi milă Ańiţa, ş-aşa ĭ-a ramas păn-la muarće — moju prababu su krstili Ana, ali su je od milošte zvali Anica, i tako joj je ostalo do smrti [Por.] ♦ rum. Aniţa

ańin (mn. ańiń) [akc. ańin] (i. m.) — (bot.) jova, joha (Alnus incana, Alnus glutinosa) ◊ ţîn minće đin kopilariĭe un ańin mare, ĭerĭa sîngur în mižluoku ļivĭeḑî, nalt şî krĭengarat, ku puaļiļi rîđikaće đi la pomînt, supt kare a fuost umbra gruasă — pamtim iz detinjstva jednu veliku jovu, beše usamljena sred livade, visoka i razgranata, sa krošnjom odignutom od zemlje, pod kojom je bila debela hladovina [Por.] ◊ Vaļa ku ańinu — izvorno vlaško ime crnorečkog sela Valakonje: „Dolina jove” [Crn.] ♦ rum. anin ♦ etim. < lat. *alninus < alnus

(opis) Đi-n kuažă đi ańin muĭerļi đe mult a fakut farbă ńagră. — Od jovovine su žene nekad pravile crnu boju. [Por.]
Slika: 16) Ańin —jova (Alnus glutinosa), slika preuzeta sa sajta wikipedia (31. X 2012.)

ańina (ĭuo ańin, ĭel ańină) [akc. ańina] (gl. p. ref.) — okačiti (se), kačiti neki predmet na visini ◊ nu ańina trasta-ĭa atîta đi sus, n-o sî puot s-o aźung — nemoj kačiti tu torbu tako visoko, neću moći da je dohvatim ♦ sin. atîrna [Por.] ♦ dij. var. aļina (aļin, aļină) Samarinovac [Kmp.], Ždrelo [Mlava] ♦ rum. anina ♦ etim. < lat. *anninare (< ad + *ninna „kolevka”)

ańinat (ańinată) (mn. ańinaţ, ańinaće) [akc. ańinat] (prid.) — okačen, obešen o nešto, visi ♦ sin. atîrnat, spînḑurat [Por.] ♦ rum. aninat

ańińiş (mn. ańińişurĭ) [akc. ańińiş] (i. s.) — (bot.) jovovina, deo šume u kome preteže jova ◊ ańińiş ĭe luok unđe ĭastă mulţ ańiń — jovovina je mesto gde ima dosta jove [Por.] ♦ rum. aniniş

Apa albă [akc. Apa albă] (i. ž.) — (hidr.) Bela voda, potok u ataru Majdanpeka ◊ Apa albă a fuost ogaş kare avut izvuor la Kulmeźiĭ, ş-a tunat în Şaşka đi đirĭapta, la Stîlp — Bela voda je bio potok, koji je izvirao na Kulma Hadžiji, a ulivao se sa desne strane u Šašku kod Stlpa ◊ unđe a mĭers vrodată Apa albă, akuma ĭe kuopu lu Rudńik, ogaşu s-a pĭerdut — gde je nekada tekao potok Bela voda, sada je kop Rudnika, potok se izgubio ◊ nume „apa albă” rumîńi dau la tuot ogaşu kare la fund are pĭetre albe — ime „bela voda” Vlasi daju svakom potoku koji na dnu ima belo kamenje ♦ up. apă albă [Por.] ♦ rum. Apa albă

apara (ĭuo apîr, ĭel apîră) [akc. apara] (gl.) — braniti, štititi, čuvati ◊ apîră kopiĭi đi kîń — brani decu od pasa ◊ sî apîră đi rîaļe — brani se od zla ◊ apîră lumĭa đi dušmań — brani narod od neprijatelja ◊ sî apîră karĭe kum puaće — brani se kako ko može ◊ golman, apîră guolu la luptă — golman, brani golu na fudbalu ◊ ku fum apîră satu đi śumă — dimom brani selo od kuge ◊ ma apîr đi napastă — branim se od nepravde [Crn.] ◊ duamńe apîră — bože sačuvaj ◊ apără-ńi duamńe — sačuvaj nas bože ♦ sin. pazîa [Por.] ♦ dij. var. apăra [Kmp.] ♦ rum. apăra ♦ etim. < lat. aparare

apastuol (mn. apastuoļ) [akc. apastuol] (i. m.) — apostol, Hrostov učenik ◊ doĭsprîaśe apastuoļ — dvanaest apostola [Por.] ♦ rum. apostol ♦ etim. < slov. apostolŭ

Şî ĭar sînta Sîmbîtă,
Şă-ļe 366 đe ḑîļe,
Śe-s pe anu đe dzîļe:
Tuaće să fiĭe într-ažutuorĭ
S-adukă pe [Ńiđelku]
Unđe nuoĭ ăl kĭemăm!
Şî patruḑăś şî şapće đe angeļ,
Patruḑăś şî şapće đe grĭeś,
Patruḑăś şî şapće đe duminĭiś,
Patruḑăś şî şapće đe vinĭirĭ,
Patruḑăś şî şapće đe milostînś,
Ş-aĭ doĭsprăśe apastuoļ,
Şî Sîmpĭetro-l skriĭetuorĭ,
Şî svići Ĭovanu îmboćeḑătuorĭ -
Tuaće să fiĭe într-ažuturoĭ
Pintru [Ńiđelku], săl kaće.

I, оpеt, svеtа Subоtа.
I оnih 365 dаnа
Kоlikо ih је u gоdini dаnа:
Svi dа pоmоgnu,
Dа [Nеdеlјkа] dоvеdu
Оvdе kоd nаs!
I 47 аnđеlа,
47 grеšnikа,
47 nеdеlја,
47 pеtаkа,
47 milоstinki,
I 12 аpоstоlа,
I svеti Pеtаr spisаtеlј,
I svеti Јоvаn krstitеlј –
Svi dа budu u pоmоći,
[Nеdеlјkа] dа trаžе.


(Stih iz „Marturije”, kaz. Persa Šaronić, r. 1895. Crnajka, obr. Durlić, „Razvitak”, 213-214, Zaječar 2003).

apaş (mn. apaş) [akc. apaş] (i. m.) — bitanga, varalica ◊ aşa apaş n-a măĭ vaḑut lumĭa pănă akuma, minće şă fură ka ńima — takvu bitangu još nije video svet do sada, laže i krade ko niko ♦ sin. aĭman, mangă [Por.] ♦ rum. apaş

apatĭekă (mn. apatĭeś) [akc. apatĭekă] (i. ž.) — apoteka, prodavnica lekova ◊ ma duk în apatĭekă, să kumpîr ļakurĭ — idem u apoteku da kupim lekove [Por.] ♦ rum. apotecă ♦ etim. < nem. Apotheke

(stih)
Ĭuo frumuos nu puot să fiu,
K-apatĭeka ĭuo nu şćiu!

Ja lepotu nemam neku,
Kad ne znam za apoteku.

(Iz pesme o ženi-frajli, kaz. Gergina Durlić, Zapis: Durlić)

apatuos (apatuasă) (mn. apatuoş, apatuasă) [akc. apatuos] (prid.) — vodnjikav, koji sadrži mnogo vode ◊ pĭapino-sta ĭe apatuos, şî nu ĭe dulśe — ova dinja je vodnjikava, i nije slatka [Crn.] ◊ mĭ-a dat tata un luok apatuos, numa puot bruoşćiļi să krĭesk în ĭel — dao mi je otac jednu vodnjikavu njivu, mogu samo žabe da gajim u njoj ♦ var. apuos [Por.] ♦ rum. apătos ♦ etim. < lat. aquatosus

apaurî [akc. apaurî] (gl.) ● v. paurî [Por.] ♦ rum. paurî

apă (mn. apе) [akc. apă] (i. ž.) — voda ◊ apă adînkă — duboka voda ◊ apă mare — velika (nadošla) voda ◊ apă ļină — tiha, mirna voda ◊ apă skundă — plitka voda, plićak ◊ apă kaldă — topla voda ◊ apă fĭartă — prokuvana voda ◊ apă fĭerbinće — vrela voda ◊ apă molkuţă — mlaka voda ◊ apă klośită, klośitură — ustajala, bljutava voda ◊ apă dulśe — slatka, zašećerena voda ◊ apă sarată — slana voda ◊ apă akră — kisela voda ◊ apă ļimpiđe — bistra voda ◊ apă kurată — čista voda ◊ apă tulburĭe — mutna voda ◊ apă albă — bela voda (čest toponim) ◊ apă ńagră — crna voda (zbog crnog kamenja u koritu vodotoka) ◊ apă rîstośită — rastoka, vododelnica ◊ apă înfundată — zajažena, zaustavljena voda; ponornica ◊ apă skumpă — skupa voda, voda iz apoteke ◊ apă întîńită — voda sa sastava dvaju potoka (ima magijsku moć, koristi se u bajanju) ◊ apă ńinśepută — nenačeta voda, voda na izvoru, voda koju pre tog mesta nije zahvatio i nije pio niko (ima magijsku moć, koristi se u bajanju) ◊ apă întuarsă — voda koja se u vodotoku okreće u mestu; pridaje joj se magijsku moć, i koristi se u bajanju za vraćanje čini ◊ apă morţuagă (morţîşuagă) — mrtvačka voda, voda koja se zatekla u sudovima pri prolasku pogrebne povorke pored kuće (obavezno se baca) ◊ apă slubaḑîtă — „oslobođena” voda, voda koja se u posebnom obredu izlivanja (libacije) namenjuje pokojnicima ◊ apa stuarsă — oceđena voda ◊ apa đi pi strĭeş — kišnica ◊ gura api — ušće ◊ pi apă la valje — nizvodno ◊ pi apă la đal — uzvodno ◊ a luvat apa — odnela voda ◊ îńekat în apă — udavljen u vodi ◊ sa dus pi apă — otišlo niz vodu ◊ a veńit apa — nadošla voda ◊ matka api — vodena matica; matica reke ◊ fara apă — bezvodan [Por.] ◊ apă mută — voda koja se uzima sa tri izvora i daje samrtniku koji teško umire ◊ apă boćeḑată — krštena voda, uzima se na Bogojavljenje i čuva za lečenje ◊ apă skumpă — skupa voda, unosi se u domaćinstvo pokojnika tokom petrovdanskog posta [Crn.] ◊ apă spintă — plitka voda (Kobilje) [Stig] ♦ rum. apă ♦ etim. < lat. aqua

(izr.) A veńit apa şî la muara mĭa. — Došla je voda i na moju vodenicu (pružila se i meni zgodna prilika). (Zapis: Durlić, Rudna Glava) [Por.]

apă înpuşkată (mn. apĭe înpuşkaće) [akc. apă înpuşkată] (i. ž.) — upucana, ubijena voda ◊ apă kurgatuare în kare vrîžîtuorĭu pokńaşće ku puška, s-o „omuară” đi sî fakă ku ĭa đeskînćiśiļi aļi măĭ tarĭ — tekuća voda u koju vrač puca puškom, da je „ubije” da bi njome spremao najjače vradžbine ♦ (skr.) apă-npuşkată [Por.]

(mag.) Apa puaće sî sa ĭa numa đi la luokurĭ adînsă, kare sînt pin funduańa śuośilor, afară đi lume, şi đi kare şćiu numa vrîžîtuori. Aşa un fĭeļ đi luok ĭe Raĭkuva lînga Maĭdanpek. Kare vrĭa sî lukre akolo, trîabe sî đa đi ala-ĭa kare poartă griža lu aritu mîĭdanuluĭ, sî kaće đi la ĭa să-l lasă, d-aĭa puot numa aĭ măĭ tarĭ vrîžîtuorĭ sî kapiće. Ala kare ĭe stapîna Raĭkuluĭ ş-alu aritu đi pi akoluo, sa kĭamă Dańiţa, şî are skamn într-un žugastru batrîn la gura Rîmnarĭeśi, unđe rîu tună-n Şaşka, vro ḑîaśe kilomĭetre đi la Mîĭdan kîtra rîsarit, pi drumu đi Arnaglaua. La ală şî la điskîntat vrîžîtuorĭu sa duśe la mižluoku nuopţî, şî aĭa đizbrakat în pĭaļa guală. Puaće-fi ala nu ĭe la kasă, atunśa sa duśe đi măĭ mulće uorĭ. Kît ĭe đi greu rău kare vrĭa săl fakă vrîžîtuorĭu – da la ala-ĭa kućeḑ sî će duś numa pintru aļi măĭ grĭaļe riaļe! – aşa đi grĭa trîabe să fiĭe şi datoriĭa. Numa đi să-l lasă să omuare apa, vrîžîtuorĭu trăbe săĭ đa đin parća luĭ, đin lumĭa nuastră, sî manînśe śuava, kum ar fi: vrun kopil mik în ļagîn đin kasă ku uşa ńinkuńată, or ku ferĭeşćiļi đeşkisă, or kă să-ĭ đa să omuare măĭ mulţ inş marĭ, kî ĭeĭ sînt đi Dańiţa măĭ mare dulśaţă. Multă lume kare a perit ku karîļi aproape đi žugastro-la, śkă, a perit kă un vrîžîtuorĭ đin Poreśa đi sus are ļigatură strînsă ku Dańiţa-ĭa! Dupa śe gaćaşće ku Dańiţa, vrîžîtuorĭu sa duśe în Raĭkuva, în luok kare la aļes, şî la mižluoku nuopţî sa đizbrakă-n pĭaļa guală, măĭ întîń ḑîśe vrun đeskînćik adîns, şî pĭe urmă pokńaşće đin puşkă în matka api măĭ înainće đi luoko-la unđe stă. Apa-ĭa ś-a-npuşkato aşćată sî vină la ĭel, şî kînd ažunśe đi înainća luĭ, ĭel sa apļakă ş-o prinđe în truok, or în kilă, şî sa duśe ku ĭa la kasă unđe o pazîaşće ka uoki-n kap, kî ku apa-ĭa sa faśe numa đeskînćik grĭeu, kum ĭe kînd vrĭa să omuare pi vrunu. Asta fĭeļ đi đeskînćik ĭe măĭ grĭeu kînd sa lukră ku al ńikurat, kă şî vrîžîtirĭu puaće ļesńe sî đa pĭaļa dakă sminćaşće śuava, pănă mîraśaşće ku apa-npuşkată.

Voda se može uzeti samo sa određenih mesta, koja su obično duboko u planinama, van ljudskog sveta, i koja vračevi drže u tajnosti. Jedno od takvih mesta jeste Rajkovo kod Majdanpeka. Poseban uslov za izvođenje obreda je da se uspostavi kontakt s demonom koji čuva područje, i da se od njega pribavi saglasnost, a to može poći za rukom samo posebnim vračevima, koji se u oblasti magije smatraju najjačim. „Ala” koja gospodari Rajkovom i okolinom zove se Danica, i boravi u starom jasenu kraj ušća Ravne reke u Šašku, desetak kilometara istočno od Majdanpeka, na putu za Rudnu Glavu. I demonu i obredu „ubijanja” vode, vrač pristupa u ponoć potpuno nag. Može se desiti da „ala” nije kod kuće, pa se mora pokušavati više puta. U zavisnoti od težine „dela” koje se želi učiniti vradžbinom - a demonu se sme pristupiti samo u izuzetnim slučajevima - mora mu sе prineti odgovarajuća žrtva. Za dozvolu da na njenom terenu može „ubiti” vodu, vrač joj dozvoljava da ona s njegovog terena, iz sveta ljudi, pojede po nešto, na primer: bebe u kolevkama iz kuća sa nezaključanim vratima, ili sa otškrinutim prozorima, ili, pak, da ubije veći broj odraslih ljudi, što je za Danicu najveća poslastica. Nekoliko teških saobraćajnih nesreća u blizini pomenutog jasena, u sujevernom svetu Gornjeg Poreča objašnjava se nečistim savezom jednog njihovog vrača sa pomenutom alom. Po dobijanju dozvole od demona, vrač odlazi do izabranog mesta, u ponoć se skida nag, izgovara bajalicu i puca iz puške uzvodno u maticu rečice ili potoka, a zatim u doneti sud hvata „ubijenu” vodu i nosi kući gde je ljubomorno čuva za izuzetne prilike (uglavnom kada treba nekog da ubije svojom magijom). Ovaj se čin smatra najtežim u složenim i misterioznim obredima tzv. crne magije, jer i sam vrač može da strada od demona ukoliko napravi neku grešku u bilo kom trenutku petljanja sa „ubijenom” vodom. (Kaz. vrač Mika Zlatić, Crnajka, zapis: Durlić, 1997) [Por.]

apă întuarsă [akc. apă întuarsă] (i. ž.) — (mag.) povraćena voda, voda koja se okreće u krug ◊ apa întuarsă ĭe apă kare-n matkă sa-nvîrćaşće în luok, kare sa-ntuarśe napuoĭ — povraćena voda je voda koja se u matici okreće u mestu, koja se kreće unazad ◊ apa întuarsă sa duśe la vrîžîtuare, şî ĭa ku ĭa faśe đeskînćik kare sa kĭamă „întorsură” — povraćena voda nosi se vračari, koja u njoj izvodi bajalicu koja se zove „vraćanje čini” [Por.]

apă ńinśepută [akc. apă ńinśepută] (i. ž.) — (mag.) nenačeta voda ◊ apă ńinśepută ĭe apă kurată, kare n-a bauto ńima, luvată đi la luok đi unđe apa izvorĭaḑă đin pomînt — nenačeta voda je čista voda, koju nije pio niko, zahvaćena sa mesta gde voda izvire iz zemlje ◊ ku apă ńinśepută vražîtuoriļi fak tuaće đeskînćiśe — sa nenačetom vodom vračare rade sva bajanja [Por.]

apăra (ĭo apăr, ĭel apără) [akc. apăra] (gl.) — braniti, štititi [Kmp.] ♦ dij. var. apîra (apîră, apîr) ◊ đi źaba sa apîră, đe vină ĭe đi kînd s-a naskut — uzalud se brani, kriv je od kako se rodio [Por.] ♦ rum. apăra ♦ etim. < lat. aparare

apipai (ĭuo apipiĭ, ĭel apipiĭe) [akc. apipai] (gl. p. ref.) — pipati, opipavati; nežno ili pažljivo dodirivati rukom; ispitivati dodirom ◊ ńagura bîznă ĭe, şî ĭel apipiĭe pi lînga ĭel să vadă unđe ĭe — mrkli je mrak, i on pipa oko sebe da vidi gde je ◊ ĭe apipiĭe aiśa, vĭeḑ śi ĭe — pipni ovde, vidi šta je [Por.] ♦ rum. a pipăi ♦ etim. < slov. pipati

apipiĭală (mn. apipiĭaļе) [akc. apipiĭală] (i. ž.) — pipanje, opipavanje, dodirivanje; ispitivanje dodirom ◊ đi źaba atîta apipiĭală pi parĭeţ, nu gasîră ńimika — uzalud toliko pipanje po zidovima, nisu našli ništa [Por.] ♦ rum. pipăială

apipiĭat (apipiĭată) (mn. apipiĭaţ, apipiĭaće) [akc. apipiĭat] (prid.) — opipan, napipan, dodirnut rukom ◊ a fuost bîksală, şî ĭa, saraka, fusă apipiĭată đin tuaće părţîļi — bila je gužva, i ona, sirota, beše opipana sa svih strana [Por.] ♦ rum. pipăit

apļeka (ĭuo apļek, ĭel apļiakă) [akc. apļeka] (gl. p. ref.) — 1. (za položaj) saginjati se, kriviti se, savijati se ◊ puartă kreţanu skurt, şî kînd sa apļakă, iĭ sa vĭađe kuru guol — nosi kratak krecan i kad se sagne, vidi joj se golo dupe 2. dojiti, davati sisu dedetu ili mladuncu stoke ◊ apļakă kopilu — doji dete ◊ apļakă viţălu — doji tele [Por.] ♦ rum. apleca ♦ etim. < lat. applicare

apļekare (mn. apļekărĭ) [akc. apļekare] (i. ž.) — 1. saginjanje, savijanje 2. dojenje [Por.] ♦ rum. aplecare

apļekat (apļekată) (mn. apļekaţ, apļekaće) [akc. apļekat] (prid.) — 1. pognut, sagnut, nagnut ◊ đikînd uaĭa-ĭa stă ku kapu apļekat, puaće-fi đi śieva ĭ-a kaḑut grĭeu — otkad ona ovca stoji pognute glave, možda joj je od nečega pripala muka 2. (fig.) pokoran, poslušan, snishodljiv, servilan [Por.] ♦ rum. aplecat

(posl.) Kapu apļekat ńiśkînd nu ĭe taĭat. — Pokorna se glava nikad ne seče. (Zapis: Durlić, Rudna Glava, „Развитак” 1984, „Rokovnik” 2001) [Por.]

apļekatuarĭe (mn. apļekatuorĭ) [akc. apļekatuarĭe] (i. ž.) — nedoilja, ovca koja odbija da doji svoje jagnje ◊ apļekatuarĭe ĭe uaĭa kare nu lasă mńelu iĭ s-o sugă, numa pîkurari o apļeakă la sîlă — nedoilja je ovca koja je ne pušta svoje jagnje da je siše, već čobani moraju na silu da ga podoje [Por.] ♦ rum. aplecătoare

apļekatuorĭ (apļekatuаrĭе) [akc. apļekatuorĭ] (i. m.) — sisavče (tele ili jagnje) [Por.] ♦ rum. aplecător

aprinđe (ĭuo aprind, ĭel aprinđe) [akc. aprinđe] (gl. p. ref.) — 1. (za materijale koji sagorevaju) paliti, zapaljivati, pripaljivati ◊ aprinđe-m bîtu đi maşînă — zapali mi palidrvce ◊ du-će, aprinđe gunuoĭu-la să ardă — idi, zapali ono đubre da izgori 2. (za oružje) opaliti ◊ ăl luvă la uokĭ, şă aprinsă puşkă — uze ga na nišan, i opali iz puške 3. (za čoveka) padati u vatru, postati jarostan; razjariti se ◊ ńiś nu gaćiĭ vuorba da ĭel sa aprinsă, ńi svađirăm ka ţîgańi — nisam ni završio reč a on se upalio, svađali smo se kao Cigani [Por.] ♦ dij. var. aprinďe [Kmp.] ♦ rum. aprinde ♦ etim. < lat. appre[he]ndere.

aprinďe (ĭo aprind, ĭel aprinďe) [akc. aprinďe] (gl. p. ref.) — paliti se, zapaliti se [Kmp.] ♦ dij. var. aprinđe [Por.] ♦ rum. aprinde ♦ etim. < lat. apprehendere

aprins (mn. aprinş) [akc. aprins] (prid.) — 1. (za materije koje sagorevaju) upaljen, zapaljen 2. (za mašine) uključen, pokrenut, startovan 3. (za čoveka) razjaren   [Por.] ♦ rum. aprins

(baj.) Strîgă novak đin mare krak / Kî s-a aprins ļivĭeḑîļi şî ogrăḑîļi! / Nu s-a aprins ļivĭeḑîļi şî ogrăḑîļi, / Numa ińima-n lume đi frumuoşaţa (alu kutare). — Viče novak s vrha brda / Da su se upalile livade i ograde! / Nisu se upalile livade i ograde, / Već srca u ljudima od lepote (toga i toga). (Magijski stihovi iz ljubavne bajalice, kaz. Veselinka Bkić, Rudna Glava, zapis: Durlić, 1984) [Por.]

aprinsură (mn. aprinsurĭ) [akc. aprinsură] (i. ž.) — (zast.) 1. paljevina; požar ◊ prĭa mare aprinsură a fuost, şă n-a putut ńima s-o stîngă ļesńe — prevelika je pljevina bila, i nije mogao niko da je ugasi lako 2. zgarište ◊ kînd sa-ntuors đin rat, a gasît numa aprinsura kăşî — kad se vratio iz rata, našao je samo zgarište kuće [Por.] ♦ rum. aprinsură

apropiĭa (ĭuo ma apruapiĭ, ĭel sa aproapiĭе) [akc. apropiĭa] (gl. p. ref.) — 1. (za odnose u prostoru) približiti se, smanjiti rastojanje 2. (za odnose među ljudima) sprijateljiti se; zbližiti se ◊ sa apruapiĭe đi nuoĭ — prbližava nam se ◊ vreu kumva sî ma apruopiĭ đi ćińe — želim nekako da ti se približim ♦ supr. đeparta [Por.] ♦ rum. apropia ♦ etim. < lat. appropiare

apropiĭat (apropiĭată) (mn. apropiĭaţ, apropiĭaće) [akc. apropiĭat] (prid.) — 1. (za prostor) blizak, u blizini ◊ karu a fuost apropiĭat đi borugă, ş-aluńikat şî s-a răsturnat — kola su bila ostavljena blizu uvale, pa su skliznula i preturila se 2. (za količinu) približno, otprilike ◊ ăn sak a fuost apropiĭat śinḑăś đi kiļe — u džaku je bilo približno petedest kila [Por.] ♦ rum. apropiat

apruape [akc. apruape] (pril.) — blizu, u blizini; oko, otprilike, približno ◊ apruape la o sută — blizu sto, oko stotinu ♦ (komp.) ĭel mi ĭe măĭ apruapiĭe fîmeļiĭe — on mi je najbliži rod ◊ şî măĭ apruapiĭe — još bliži; najbliži [Por.] ♦ rum. aproape ♦ etim. < lat. ad-prope

apruor (mn. apruourĭе) [akc. apruor] (i. s.) — (zast.) ispaša ovaca uoči đurđevdanske bačije ◊ s-a dus ku uoĭļi la apruor, să ļi paskă bińe đi măsurat lapćiļi la baśiĭe — otišao je sa ovcama na ispašu, da ih dobro napase za merenje mleka na bačiji ♦ var. napruor [Por.] ♦ rum. amproor

apsană (mn. apsăń) [akc. apsană] (i. ž.) — apsana, robijašnica, zatvor ◊ la înkis o ţîră în apsană, să-ĭ vină minća — zatvorili ga malo u apsanu, da dođe pameti [Por.] ♦ etim. < tur. hapisane < hapis + hane

apsanźiu (mn. apsanźiĭ) [akc. apsanźiu] (i. m.) — 1. apsandžija, čuvar zatvora i zatvorenika ◊ a dat mită la apsanźiu, să-l kaće kîta măĭ bun — podmitio je apsandžiju da ga pazi malo bolje 2. hapsitelj ◊ l-a prins apsanźiu, şî l-a mînat la-nkisuare — uhvatio ga apsandžija, i oterao ga u zatvor [Por.] ♦ etim. < tur. hapisaneci

(stih)
Apsanźiu mi-l zafla,
Ăl luva şî-l înkiđa,
În tamńiţă ăl baga,
În tamńiţă pănă-n ţîţă.


Apsandžija mi ga nađe,
Uhvati ga i zaveže,
U tamnicu ga sprovede,
I ukopa do pojasa.

(Đin kînćik „Korbĭa” — Iz pesme „Korbja”, kaz. Mika Harmonikaš, zapis: D. Dragić, Crnajka, 1971) [Por.]

apsă [akc. apsă] (i. ž.) — zatvor, robija ◊ a fuost în apsă pintru furaluk — bio je na robiji zbog krađe [Por.] ♦ etim. < tur. hapis < ar. habs

apşuară (mn. apşuоrĭ) [akc. apşuară] (i. ž.) — 1. (demin.) vodica ◊ apşuară ĭe apă mikă, slabă or puţînă — vodica je plitka, slaba ili mala voda 2. plodova voda u vodenjaku ◊ a trekuto apşuara, akuş sa naşće — potekla je vodica (=pukao vodenjak), brzo će se poroditi [Por.] ♦ rum. apşuară

apt (aptă) (mn. apţ, аpće) (prid.) — nasilan; jak, snažan; sposoban, spreman; lukav ◊ mĭ-a luvat un darap đi pomînt la aptă — uzeo mi je komad zemlje nasilno (Tanda) [Por.] ♦ rum. apt ♦ etim. < lat. aptus

apta (ĭuo apt, ĭel aptîĭe) [akc. apta] (gl.) — siliti, vršiti nasilje; grabiti; otimati na silu; varati ◊ nu apta pi ńima, kî ĭe pakat — ne sili nikog, jer je greh (Tanda) [Por.] ♦ rum. apta

aptaş (mn. aptaş) [akc. aptaş] (i. m.) — nasilnik, koji vrši nasilje, otima, grabi, naročito tuđu imovinu ◊ aptaş ĭe aăla kare ĭa ku aptă — aptaš je onaj koji uzima na silu ◊ komuńişći dupa rat a fuost marĭ aptaş, a luvat moşîĭa đi la-ĭ vrĭańiś, ş-a dato la puturuoşî luor — komunisti su posle rata bili veliki nasilnici, otimali su imanje od vrednih i davali je njihovim lenčugama (Tanda) [Por.]

aptă (mn. îăpţ) [akc. aptă] (i. ž.) — nasilje; otimačina, grabež; prevara ◊ uom sprimit numa đi aptă — čovek spreman samo na naseilje ◊ đi vrĭamĭa đi rat, ńamţî a fakut mulće îăpţ — za vreme rata, Nemci su činili mnoga nasilja (Tanda) [Por.] ♦ rum. apt

apuanka [akc. apuanka] (pril.) — naopako, suprotno, kontra ◊ śe gođe lukră, lukră apuanka — sve što radi, radi naopako [Por.] ♦ rum. poancă

apuka (ĭuo apuk, ĭel apukă) [akc. apuka] (gl. p.) — 1. (za radnju) počinjatu, započinjati ◊ apukă lukru — počinje posao ◊ apukă đin skurt — hvata se (nečega) na prečac 2. (za pravac kretanja) hvata se puta, kreće na put ◊ apukă pi drum în đal — uhvatio se puta uzbrdo, krenuo je uzbrdo ◊ apukă-ţ drumu! — hvataj se puta! odlazi odavde! skloni se! (fig.) gledaj svoja polsa, ne mešaj se 3. (psih.) obuzimati, opsedati ◊ ma apukă frika — hvata me strah ◊ ăl apukă śe-l apukă — nešto ga hvata, obuzima, opseda [Por.] ♦ rum. apuca ♦ etim. < lat. aucupare

apukat (apukată) (mn. apukaţ, apukaće) [akc. apukat] (prid.) — 1. počet, započet, načet 2. zahvaćen ◊ mara-sta ĭe apukată đi vĭerm — ova jabuka je načeta od crva [Por.] ♦ rum. apucat

apukatu [akc. apukatu] (i. ž.) ● v. apukatură1 [Por.] ♦ rum. apucătură

apukatură2 (mn. apukaturĭ) [akc. apukatură] (i. ž.) — (mag.) bajalica protiv gripa ◊ apukatură ĭe đeskînćik đi apukat — apukatura je bajalica protiv gripa [Por.] ♦ rum. apucatură

apukatură1 (mn. apukatuĭ) [akc. apukatură] (i. ž.) — (med.) 1. bolest, začetak bolesti 2. prehlada, grip 3. razne bolesti stomaka, glave i sl. ♦ var. apukatu ◊ la prins apukatu, s-a pus apukatura pi ĭel — uhvatio ga je grip (ili neka druga bolest, koja je propraćena drhtavicom i temperaturom) ◊ đeskînćik đi apukatu, đi apukatură — bajalica protiv gripa [Por.] ♦ rum. apucătură

apuos (apuosă) (mn. apuoş, apuosă) [akc. apuos] (prid.) — voden, vodnjikav, podvodan (za zemljište ◊ am un luok lînga rîu, apuos ku tuot, bun ĭe numa đi vîrḑariĭe — imam njivu pored reke, potpuno je vodnjikav, dobar je samo sa kupusište ♦ var. apatuos [Por.] ♦ rum. apos ♦ etim. < lat. aquosus

apuriĭe (mn. apuriĭ) [akc. apuriĭe] (i. ž.) — 1. (augm.) vodurina, velika količina tekuće vode; poplava ◊ apuriĭe în tuaće părţîļi — vodurina na sve strane 2. veća količina prosute vode ♦ var. apuşînă ◊ veńi o apuşînă ku tuot, şî ńi luvă kasa — nadošla je neka vodurina, i odnela nam kuću ♦ sin. pouod [Por.] ♦ rum. apărie

apus [akc. apus] (i. m.) — 1. (zast.) zapad, strana sveta ◊ suarili ĭe la apus — sunce je na zapadu ◊ a veńit un uom ďi la apus — došao je čovek sa zapada [Dun.] 2. (zast.) zalasak sunca; sumrak ◊ am grabit s-ažung la koļibă pănă la apus đe suare — žurio sam da stignem kući do zalaska sunca (Tanda) ♦ dij. sin. zavrńit, zovîrńit [Por.] ♦ rum. apus

ar1 (mn. arĭ) [akc. ar] (i. m.) — ar, mera za površinu zemljišta ◊ aru nu ĭe masură batrînă đi pomînt — ar nije stara mera za površinu zemljišta ◊ đemult pomînt sa mîsurat ku ḑîua đi arat, da ļivađa ku ḑîua đi kosît — nekada se zemlja merila danom oranja, a livada danom košenja [Por.] ♦ rum. ar1 ♦ etim. < Fran. are

ara (ĭuo ar, ĭel ară) [akc. ara] (gl. p.) — orati, izoravati; raditi pomoću pluga ◊ vrodată lumĭa tuată ara ku plugurļi đi ļiemn — nekada su svi ljudi orali drvenim plugom [Por.] ♦ rum. ara ♦ etim. < lat. arare

(izr.) ◊ Draku ńiś nu ară, ńiś nu grapă, numa bolđiaşće uomu la kur. — Đavo niti ore, niti kopa, nego samo podbada čoveka u zadnjicu. (Zapis: Durlić, Rudna Glava) [Por.]

arag (mn. araź) [akc. arag] (i. s.) — raboš, komad izdeljanog drveta na kome se urezima vodi evidencija o količini mleka na bačiji [GPek] ♦ sin. rabuş [Por.] ♦ rum. hărag

Slika: 17) Araga, rabuş - raboš na bačiji u Boljetinu 2007. godine. Iako se danas podaci o merenom mleku zapisuju u svesku, još uvek se koristi raboš, jer je podesan da stoji na ulazu u ovčji tor kao svojevrsna „rang-lista”. Snimio Paun Es Durlić.

aram (mn. aramе) [akc. aram] (i. ž.) — kletva, prokletstvo ◊ aram să fiĭe — proklet bio [Por.] ♦ rum. haram ♦ etim. < tur. haram

aramaş (mn. aramaşă) [akc. aramaş] (i. ž.) — opklada ◊ s-a luvat la aramaş, s-a aramaşît — opkladili se, sklopili opkladu ◊ a pĭerdut aramaşu — igubio opkladu ◊ aĭ, faśem aramaş, dakă kućeḑ — hajde, da se opkladimo, ako smeš [Por.] ♦ dij. var. ramaş [Crn.] ♦ rum. rămaş

aramaşî (ĭuo aramaşîăsk, ĭel aramaşîaşće) [akc. aramaşî] (gl. p. ref.) — kladiti se, sklapati opkladu ◊ iĭ drag sî sa aramaşîaska ku fiĭe kare — voli da se kladi sa bilo kim ◊ nu ći aramaşî dakă n-aĭ bań — nemoj se kladiti, ako nemaš pare [Por.] ♦ dij. var. ramaşîaşće [Crn.] ♦ rum. rămăşi

aramă (mn. arămurĭ) [akc. aramă] (i. ž.) — (min.) bakar ◊ đi aramă — od bakra, bakarno ◊ kaldarĭe đi aramă — bakrač ◊ rudńik đi aramă — rudnik bakra [Por.] ♦ rum. aramă ♦ etim. < lat. aramen (= aeramen).

arambaş (mn. arambaşă) [akc. arambaş] (i. m.) — 1. harambaša, vođa hajdučke družine ◊ arambaşa puartă uoţî — harambaša predvodi hajduke 2. (fig.) silnik; drzak i bezobziran čovek ◊ arambaş mare, aramiu, ńima n-are paśe đi ĭel — veliki harambaša, aramija, niko nema mira od njega [Por.] ♦ rum. harambaşă ♦ etim. < tur. haram-başi

(stih)
Măĭ tu, Fluorĭa Florilor,
Arambaşa uoţîlor:
La lupće să ńi luptăm,
Kă ĭe lupta măĭ kurată,
Đi la dumńeḑîu lasată!

Hej ti, Floro Floriću,
Harambašo odmetnika:
Hajde da se porvemo,
Rvanje je megdan čist,
I od boga blagosloven.

(Đin kînćik aĭduśesk, „Giţă Kîtańiţă”. — Iz hajdučke pesme „Gice Katandžija”. Zapis: Durlić, Rudna Glava, 1985) [Por.]

arami (ĭuo aramĭesk, ĭel aramĭaşće) [akc. arami] (gl.) — 1. lemiti, letovati, spajati dva metalna predmeta pomoću bakra ◊ numa ţîgańi aramit bun kaldîărîļi — samo su Cigani dobro lemili bakrače 2. ukrašavati bakrom [Por.] ♦ rum. arămi

(opis) Kovačko lemljenje: ugreje se gvožđe, dodaje se kremen, boraks i bakar i lemi, odnosno krpi metalni predmet; na ovaj način se lemila i puščana cev. Lem je dobro držao, ali je za kovače bio težak posao. (Zapis: Durlić, Rudna Glava, 1995) [Por.]

aramit (aramită) (mn. aramiţ, aramiće) [akc. aramit] (prid.) — pobakren, pokriven bakrom, zalemljen pomoću bakra, ukrašen bakrom [Por.] ♦ rum. arămit

aramitură (mn. aramiturĭ) [akc. aramitură] (i. ž.) — 1. bakarni lem 2. mesto na nekom metalnom predmetu pokrpljeno bakrom 3. lem uopšte [Por.]

aranga [akc. aranga] (pril.) — (za položaj tela) porebarke, na bok, bočno ◊ a ustańit, s-a dat đi aranga la umbră, a pus mîna kîpatîń, śkă, să uđińaskă o ţîră — umorio se, legao porebarke u hlad, stavio ruku pod glavu, veli, da malo predahne (Krivelj) [Crn.] ◊ đi aranga nu puoţ mult sî ḑaś, kî ći duor uasîļi, da ńiś n-aĭ kînd kî ĭe aranga ođină skurtă — porebarke ne možeš dugo da ležiš, jer te zabole koske, a nemaš ni vremena jer je „aranga” kratak predah (Tanda) ◊ kînd ći daĭ đi aranga, n-aĭ unđe, numa puń mîna supt kap, kî aĭa ĭe ođină în padure, la luok, dupa viće, unđe nu ĭe ńiś pat, ńiś kîpatîń — kad se prućiš porebarke, nemaš kud, nego staviš ruku pod glavu, jer je to predah u šumi, na njivi, za stokom, gde nema ni kreveta, ni jastuka (Rudna Glava) [Por.] ◊ đi aranga sa ḑîśe kînd staĭ pi o parće, rîḑîmat în kuot; aşa nu puoţ sî duormĭ, numa kukîĭ kîćikîta — „aranga” se kaže kad ležiš na jednoj strani, oslonjen na lakat; tako ne možeš da spavaš, nego samo kunjaš pomalo (Jasikovo) [GPek]

Aranźel (mn. aranźeļ) [akc. Aranźel] (i. m.) — I. (rel.) 1. (demon.) Aranđel, mitološko biće koje ljudima uzima dušu ◊ la uom kare ḑaśe pi muarće, Aranźelu vińe ku triĭ kuţîće, şă-ĭ skuaće sufļitu — čoveku koji leži na samrti, Aranđel dolazi sa tri noža, i vadi mu dušu 2. (kal.) slava, krsno ime ◊ Svići Aranźelu ĭe prazńiku alu mulţ rumîń; ĭastă Aranźel đi vară, şî Aranźel đi tuamnă — Sveti Aranđeo je slava mnogih Vlaha; postoji letni i jesenji Aranđel II. (antr.) l.i. Aranđel ◊ ĭastă kopiĭ la rumîń, lu kare naşu la boćeḑ ļ-a dat nume Aranźel, kî sî-ĭ pazaskă Aranźelu, să nu-ĭ ĭa ćińirĭ — ima vlaške dece kojima je kum na krštenju dao ime Aranđel, da ih Aranđel čuva, da ih ne uzme mlade [Por.] ♦ rum. arhanghel

(ver.) Aranźelu ĭa sufļitu la uom kînd iĭ vińe śasu muorţî. Ĭel vińe la uom pi trîmĭesu lu Dumńeḑîu, kare rînduĭe ku ĭel. Ĭel stă l-al śe traźe la piśuare, da Somođiva la kap; sufļitu skuaće ku kuţîtu, înśepînd đi la piśuare. Kînd l-al uom s-a raśiesk piśuariļi, babiļi kare-l pazăsk, spun: „Ăće, Aranźelu a-nśeput ku lukru!” Ĭel puartă triĭ kuţîće: mik, mare, şî mižlośin. Dakă ĭe uomu pîkatuos, ĭel ăl nîkažîaşće ku kustura-ĭa mikă, ăl mursîkă, ăl skobĭaşće pănă nu-ĭ skuaće sufļitu, ş-aşa uom mult paţîaşće pănă nu muare. Da la ăla kare n-a fakut ńiś un pakat, ĭel iĭ skuaće sufļitu ku kuţîto-l mare, numa odată traźe, şî sufļitu ĭasă ĭuta, da uomu muare uşuor, fara ńiś o durĭare. Kare are şî pakaće, da şî buńeţurĭ, luĭ Aranźelu iĭ skuaće sufļitu ku kuţîto-l mižlośin, şî traźe şî ĭel kîta pănă nu muare, ama nu prĭamult. Aranźelu are kolaku luĭ la pomană, kolaku are triĭ kruśe, kare arată kuţîćiļi luĭ. La kapu uomuluĭ stă Somođiva, muarća, şî la uom nu-ĭ do ĭasă sufļitu pi nas pănă nu sa uĭtă la ĭa; đ-aĭa, śikă, uomu kare traźe sî muară la urmă întuarśe uoki pi duos: s-a uĭtă pista kap, vĭađe pi Somođiva-n kuot, şî muare đi frika-iĭ, kă, śkă ĭa ĭe śeva măĭ urît pi pomînt.

Aranđel uzima čoveku dušu kad mu dođe smrtni čas. Kod čoveka ga šalje Bog, koji njime upravlja. On stoji kod samrtnikovih nogu, a Somođiva kod glave; dušu vadi nožem, počev od nogu. Kad se čoveku ohlade noge, babe koje ga čuvaju, kažu: „Evo, Aranđel je počeo sa poslom!” On nosi tri noža: mali, veliki, i srednji. Ako je čovek grešan, on ga muči sa onom malom britvom, mrcvari ga, čeprka dok mu ne izvadi dušu, i takav čovek mnogo pati dok ne umre. A onome koji nije načinio nikakav greh on vadi dušu sa onim velikim nožem, samo jednom povuče, i duša izađe brzo, a čovek umre lako, bez ijednog bola. Ko ima grehove ali i dobročinstva, njemu Aranđel vadi dušu srednjim nožem, i on se malo muči dok ne izdahne, ali ne previše. Aranđel ima svoj kolač na daći, kolač ima tri krsta koji pokazuju njegova tri noža. Kraj glave čoveka stoji Somođiva, smrt, i čoveku ne izlazi duša sasvim kroz nos dok ne pogleda u nju; zato, kažu, čovek u samrtnom ropcu okreće oči naopako: gleda preko glave, vidi Somođivu u uglu, i umre od straha, jer je ona, vele, nešto najružnije na svetu.
(Kaz. Olgica Trailović i dr., zapis: Durlić, terenska istraživanja u selima Gornjeg Poreča, druga pol. XX veka) [Por.]
Slika: 18) Fuarma lu kolaku lu Aranźel în pomeńiļi rumîńeşć, ku triĭ kruśiţ ka trîĭ kuţîće. A ţrtuit în sveskă pi spusu babilor, Živadinka, n. în Arna Glaua 1976, nora lu Zlatiţa lu Ţarańi, Tanda, Porĭeśa đi Sus, komuna Buor, fîurarĭ 2009. În dokumentaţia lu Muzeĭu măĭdanuluĭ, kolekţiĭa lu etnologiĭe. — Skica Arfanđelovog kolača u vlaškim pomanama, sa tri krstića kao tri nožića. Nacrtala prema uputstvu baba, Živadinka Bobojević, rođena u Rudnoj Glavi 1976, udata u Tandi gde je reduša na pomanama. Tanda, Gornji Poreč, opština Bor, februar 2009. U dokumentaciji etnografske zbirke Muzeja u Majdanpeku.

arańi (ĭuo arańesk, ĭel arańiaşće) [akc. arańi] (gl. p. ref.) — 1. hraniti, nahraniti, ishraniti ◊ fuamiće mare, da multă lume trăbe arańi — velika je glad, a mnogo naroda treba nahraniti 2. toviti, goji ti ◊ arańaşće puorśi — hrani, tovi svinje ◊ grĭeu ĭe kînd naĭ ku śe să arańeşć kopiĭi — teško je kad nemaš čime da nahraniš decu [Por.] ♦ rum. hrăni ♦ etim. < slov. hraniti

arańit (arańită) (mn. arańiţ, arańiće) [akc. arańit] (prid.) — 1. nahranjen, sit 2. (iron.) gojazan 3. (za goveda i svinje) utovljen [Por.] ♦ rum. hrănit

arat (arată) (mn. araţ, araće) [akc. arat] (prid.) — izoran, pooran ◊ luoku ĭe abĭa arat ku duauă parĭekĭ đi buoĭ — njiva je jedva izorana sa dva para volova [Crn.] ♦ rum. аrаt

(izr.) Arat în parće, saraśiĭe guală. — Oranje u napolici, golo siromaštvo. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

arata (ĭuo arăt, ĭel arată) [akc. arata] (gl. p.) — 1. pokazivati, prikazivati, ukazivati ◊ puvesta, ama nu arata ku mîna kîtra mińe — pričaj, ali nemoj pokazivati rukom na mene 2. otkrivati, obelodanjivati ◊ spuńeţ lukru, să nu ći arăt ĭo — priznaj delo, da te ne otkrijem ja 3. dokazivati ◊ tare đi kap, amunka uomu puaće-ĭ arata kă nu vorbĭaşće đirĭept — tvrdoglav, teško mu čovek može dokazati da nije u pravu [Por.] ♦ rum. arăta ♦ etim. < lat. *arrectare

(posl.) Arataĭ pi draku şî vaḑuĭ pi pruokļitu. — Ukazah na đavola, i videh vraga! (=obelodanio je istinu i nadrljao je zbog toga). (Zapis: Durlić, Rudna Glava) ◊ La-l surd nu vorbĭa, la-l kĭuor nu arata. — Gluvom ne govori, slepom ne pokazuj. [Por.]

aratarĭe (mn. aratărĭ) [akc. aratarĭe] (i. ž.) — 1. priviđenje, prikaza, utvara 2. predskazanje, slutnja; znak ili predznak sudbine 3. (psih.) predosećaj 3. radnja pokazivanja, ukazivanja, prikazivanja ◊ măĭ đes aratarĭa sa faśe-n vis — predskazanje se najčešće javlja u snu ◊ đeskînćik đi aratarĭe — bajalica protiv priviđenja ♦ sin. nalukă [Por.] ♦ rum. arătare

aratat (aratată) (mn. arataţ, arataće) [akc. aratat] (prid.) — prikazan, koji je izložen pokazivanju; pokazan ◊ sămnu ăl aratat, nu la înţaļes ńima — pokazani znak nije razumeo niko [Por.] ♦ dij. var. arăta [Kmp.] ♦ rum. arătat

aratuorĭ (aratuorĭе) (mn. aratuorĭ, aratuorĭе) [akc. aratuorĭ] (i. m.) — orač, osoba koji radi sa plugom ◊ kopiĭi đi miś s-a învaţat să mîńe plugu, đi să fiĭe aratuorĭ buń — deca su se od malih nogu učila da teraju plug, da bi bili dobri orači ♦ (prid.) — 1. (za zemlju) oraća zemlja ◊ luok aratuorĭ — oranica 2. (za stoku) grlo koje se koristi pri oranju ◊ buou aratuorĭ — oraći vo [Por.] ♦ rum. arător ♦ etim. < lat. aratorius

aratuos (aratuasă) (mn. aratuoş, aratuasă) [akc. aratuos] (prid.) — (zast.) 1. ugledan, napredan, srećan, lep 2. (psih.) sa natprirodnim osobinama, vidovit 3. uklet, proklet, lud, ćaknut [Por.] ♦ rum. arătos

aratură (mn. araturĭ) [akc. aratură] (i. ž.) — 1. oranje ◊ luoku are o ḑî đi aratură, puaće şî măĭ tare — njiva ima dan oranja, možda i jače [Crn.] 2. oranica, izorano zemljište; zemljište dobro za oranje ◊ asta ĭe pomînt bun đi aratură — ovo je zemljište dobro za oranicu [Por.] ♦ dij. var. arătură [Kmp.] ♦ rum. arătură

(izr.) Aratura đi tuamnă, bereket đi ĭarnă. — Jesenje oranje, hrana za zimu. (Izreka iz Osnića, zapis F. Paunjelović, 1988.) [Crn.]

arazna [akc. arazna] (pril.) — zasebno, odvojeno, po strani ◊ pus đ-arazna, să nu sa pĭardă, şî rîḑîmat đi parĭaće, să nu sa pluaĭe — stavljen na stranu, da se ne izgubi, i naslonjen na zid, da ne kisne [Por.] ♦ rum. arazna ♦ etim. < slov. razĩno

arbarĭ [akc. arbarĭ] (i. m.) — sisavče koje je ostalo bez sise ◊ arbarĭ ĭe mĭal, purśĭal or viţăal, apļekat la ţîţă ku lapće dă vakă, kă mumă-sa a-nţarkat, or n-are luok la ţîţă dă ĭeal — arbar je sisavče: jagnje, prase ili tele, koje se doji na cucli sa kravljim mlekom, jer mu je majka ostala bez mleka, ili nema na sisi mesta za njega [Hom.]

arbiu (mn. arbiĭe) [akc. arbiu] (i. m.) — (zast.) nabijač, drvena šipka kojom je vršeno sabijanje krpa prilikom punjenja kubura, drveni klip za sabijanje eksplozivnih punjenja u kamenolomima ◊ arbiu s-a fakut đi-n ļiemn tarĭe — nabijač je pravljen od tvrdog drveta [Crn.] ♦ rum. arbiu ♦ etim. < tur. harbi

arţ (mn. arţurĭ) (i. m.) — (kal.) mrs, mrsni dani, trapava nedelja, period kada sredom i petkom sme da se jede mrsna hrana ◊ kînd ĭe arţ, nu sî postîaşće — kad je trapava nedelja, ne posti se [Crn.] ◊ arţ sa kĭamă ḑîļiļi dupa puosturĭ marĭ, în kare nu sa postîaşće mĭerkurĭa şî vińirĭa — „arc” je naziv za dane posle velikih postova, kada se mrsi sredom i petkom [Por.] ◊ arţurĭ măĭ întîń kad dupa Kraśun, şî ţîn pănă la Boćaḑă, pĭe urmă ĭastă dupa Paşć, kînd ĭasă puostu parĭasîmiluor — „arci” prvo padaju posle Božića i drže do Bogojavljanja, posle ih ima posle Uskrsa, kad istekne četrdesetodnevni post [GPek] ♦ rum. arţ ♦ etim. < Ngrč. Artzivúrtzi

(izr.) Vĭeḑ o ḑîkală đin Tanda, ļegată đe arţ. — Vidi izreku iz Tande, vezanu za „arţ”: Pi la arţ ...

arţag (mn. arţagurĭ) [akc. arţag] (i. s.) — (zast.) prgavost, zlovoljnost, ljutitost, spremnost na kavgu ◊ aşa arţag n-a fuost în lumĭe đi dupa ratu ku mńamţî — takva zlovoljnost u ljudima nije bila još od rata sa Nemcima [Por.] ♦ rum. arţag ♦ etim. < mađ. harcag

arţaguos (arţaguasă) (mn. arţaguoş, arţaguaşă) [akc. arţaguos] (prid.) — zlovoljan, razdražljiv, spreman na svađu i kavgu ◊ uom arţaguos — kavgadžija, napasnik; svađalica [Por.] ♦ dij. var. rţaguos [Crn.] ♦ rum. arţăgos

arţarĭ (mn. arţarĭ) [akc. arţarĭ] (i. m.) — (bot.) crni javor (Acer platanoides, Acer tartaricum) ◊ arţarĭu ĭe bun đi fakut fluĭere şî dĭelurĭ đi laută — crni javor je dobar za izradu frula i delova za violinu ◊ arţarĭ ĭe un fĭeļ đi palćin — arcar je vrsta javora [Por.] ♦ dij. var. îrţarĭ (Ranovac) [Mlava] ♦ rum. arţar ♦ etim. < lat. *arciarium (< acer)

Slika: 19) Arţarĭ, crni javor (Acer platanoides); detalj sa lišćem, slika preuzeta sa sajta Svet biljaka

arţuagă (mn. arţuaźe) [akc. arţuagă] (i. ž.) — (zast.) (pej.) 1. stara žena; babuskera; 2. prgava osoba, svađalica; prznica ◊ o arţuagă đi uom, la tuot nat îĭ sĭare-n kap — prznica od čoveka, sa svakim se kači 3. (fig.) mrcina ◊ o îrţuagă đi uom, abĭa-ş traźe kuru dupa ĭel — mrcina od čoveka, jedva vuče dupe za sobom ♦ var. îrţuagă ♦ up. mîrţuagă [Por.] ♦ rum. arţăgos ♦ etim. < mađ. harcag

arćiĭe (mn. arćiĭ) [akc. arćiĭe] (i. ž.) — hartija, papir ◊ fuaĭe đi arćiĭe — list papira ◊ arćiĭa đi skris — hartija za pisanje ◊ pus pi arćiĭe, să nu sa zauĭće — stavljeno na papir, da se ne zaboravi; zabeleženo, zapisano ◊ supţîrĭe ka arćiĭa — tanko kao hartija [Por.] ♦ dij. var. arťiĭe (mn. arťiĭ) [Kmp.] ♦ rum. hârtie ♦ etim. < slov. hartija < grč. ?

ardou (mn. arduave) [akc. ardou] (i. m.) — ardov, bačva, veliko bure, veliki drveni sud za kominu, sa vratancima sa strane ◊ am kîpatat bataĭe odată kînd am fuost mik, pintru śe m-am bagat în ardou sî ma źuok — dobio sam batine jednom, kad sam bio mali, zatošto sam ušao u ardov da se igram [Por.] ◊ în ardou s-a ţînut komina, în vrĭamĭa kînd kazańiļi a fuost rare — u ardovu se čuvala komina, u vreme kada je kazana za pečenje bilo malo ♦ dij. sin. baśivă [Crn.] ♦ rum. hârdău ♦ etim. < mađ. hordó

Slika: 20)

arḑîmĭe [akc. arḑîmĭe] (i. ž.) ● v. arđimĭe [Por.]

arğint [akc. arğint] (i. s.) ● v. arźint [Kmp.] ♦ rum. argint

Arđal (mn. Arđaļе) [akc. Arđal] (i. m.) — Erdelj, pokrajina u Rumuniji; Transilvanija ◊ poļikra ńi Arđelańi, kă aĭnuoştri aĭ batrîń, a veńit đin Arđal — nadimak nam je „Arđelani” jer su naši stari došli iz Arđala (=Erdelja) [Por.] ♦ rum. Ardeal ♦ etim. < mađ. ERDÉLY

arđală (mn. arđaļе) [akc. arđală] (i. ž.) — 1. zgarište, sagorelo mesto, sagoretina, izgoretina ◊ ĭastă o arđală în poĭană, sigurat vrunu a fakut fuoku — ima neko zgarište u polju, sigurno je neko ložio vatru 2. vrelina, toplina, toplota ◊ pripĭaşće suariļi, şî đi arđală nu puoţ să sufļi — pripeklo sunce, i od vreline ne možeš da dišeš ♦ var. arsură ♦ var. (ret.) arđarĭe (mn. arđerurĭ, arđelurĭ) ♦ sin. kaldură [Por.] ♦ rum. ardere

arđauă (mn. arđiaļe) [akc. arđauă] (i. ž.) — pljosnati kamen koji se grejao na žaru i na njemu pekao hleb ◊ pi arđauă măĭ mult păkurari a kuopt ļipiĭe, da şî lumĭa kînd a trait pin zbăgurĭ — na kamenu su najčešće čobani pekli lepinje, a i ljudi kada su živeli u zbegovima [Por.]

arđe (ĭuo ard, ĭel arđe) [akc. arđe] (gl.) — goreti ◊ kînd ińima înśĭape a arđe, nu sa stîmpără ku apă — kad srce počne goreti, ne gasi se vodom ◊ arđeĭ palmă! — ošamari ga! (ošamariti ) ◊ arđe suariļi — sunce peče, žeže ◊ arđe fuoku ku stînsu — vatra gori bez plamena, tinja [Por.] ♦ dij. var. arďe [Kmp.] ♦ rum. arde ♦ etim. < lat. ardere

(posl.) ◊ Satu arđe, da baba sa pĭapćină. — Selo gori a baba se češlja.
(klet.)
◊ Ardăl fuoku! — Vatra ga spalila! ◊ Ardăl fuoku să-l ardă! — Vatra ga spalila, da ga spali!
(stih) Arđe fuoku-n paĭe uđe,
Strîg la mîndra, nu m-auđe!

Gori plam u vlažnoj slami,
Dragu zovem, al ne čuje!

(Iz vlaške ljubavne pesme, Rudna Glava, zapis: Durlić, 1984) [Por.]

arđimĭe (mn. arđimĭ) [akc. arđimĭe] (i. ž.) — vrelina, zapara, sparina ◊ arđimĭe mare, sa uskă tuot — velika sparina, sve se suši ♦ var. arḑîmĭe [Por.]

arďi (mn. arďiĭe) [akc. arďi] (i. m.) — (bot.) paprika ◊ arďiu ĭuťe — ljuta paprika ◊ arďiĭe umpluťe — punjene paprike ◊ arďiu dulče — slatka paprika ◊ pačebuĭa — aleva paprika ♦ var. arďiu [Kmp.] ♦ dij. sin. piparkă [Por.] ♦ rum. ardei

arďika (ĭuo аrďik, ĭel arďikă) [akc. arďika] (gl. p. ref.) — dizati (se), podizati (se), izdizati (se) [Kmp.] ♦ var. rađikă [Por.] ♦ rum. ridica ♦ etim. < lat. eradicare

arendă (mn. arenḑ) [akc. arendă] (i. ž.) — (zast.) (erg.) arenda, zakup ◊ lukră la arendă — radi pod zakup [Buf.] ♦ rum. arendă ♦ etim. < nlat. arrenda

argaţîĭe (mn. argaţîĭ) [akc. argaţîĭe] (i. ž.) — (zast.) 1. argatluk, nadničenje; slugarenje 2. (fig.) tegoban život [Por.] ♦ rum. argăţie

argasală (mn. argasîaļe) [akc. argasală] (i. ž.) — (zast.) (erg.) štavljenje, obrada kože ◊ lukru grĭeu ĭe argasală la pĭeĭ — štavljenje kože je težak posao ♦ var. argasîĭe [Por.] ♦ rum. argăseală

argasî (ĭuo argasîăsk, ĭel argasîaşće) [akc. argasî] (gl. p.) — (zast.) (erg.) štaviti, obrađivati kožu ◊ đemult la nuoĭ în sat nu sa măĭ argasîăsk pĭeiļi — odavno se kod nas u selu više ne štave kože [Por.] ♦ rum. argăsi ♦ etim. < Ngrč. árgasa (aor. od argázo)

argasîĭe [akc. argasîĭe ] (i. ž.) ● v. argasală [Por.]

argat (argată) (mn. argaţ, argaće) [akc. argat] (i. m.) — (zast.) 1. nadničar, najamnik; sluga ◊ tata ku muma a fuost argaţ pin sat, ama ĭară ń-a krĭeskut, să fim uamiń — otac i majka su bili seoskui nadničari, ali su nas podigli, da budemo ljudi na svom mestu 2. (fig.) čovek izmučen teškim poslovima ili tegobnim životom; mučenik ◊ ku lukru tuot argat am fuost — sa poslom sam sve mučenik bio [Por.] ♦ rum. argat ♦ etim. < tur. irgat, bug. argat < Ngrč. argátis

arič (mn. arič) [akc. arič] (i. m.) — (zool.) jež ◊ kînd kopii bat ďin palme, ariču sa fače gem — kad deca pljeskaju rukama, jež se skupi u klube [Kmp.] ♦ dij. var. ariś [Por.] ♦ rum. arici ♦ etim. < lat. ericius.

aripat (aripată) (mn. aripaţ, аripaće) [akc. aripat] (prid.) — 1. krilat, koji ima krila 2. (ret.) (fig.) smeo, neoprezan, koji se zanosi nečim što prevazilazi njegovu snagu ♦ var. arpiĭat (Tanda) [Por.] ♦ rum. aripat

aripă (mn. ăripĭ, ărpĭ) [akc. aripă] (i. ž.) — krilo ◊ baće đin ărpĭ — mlatara krilima ◊ a kîpatat ărpĭ — dobio krila, (fig.) osmelio se, okuražio ◊ aripa śĭeruluĭ — nebeski svod (Rudna Glava) [Por.] ♦ var. arpĭe ♦ (demin.) arpiuară (Tanda, Crnajka) [Por.] (Slatina, Bor) [Crn.] ♦ var. dem. aripĭuară [Por.] ♦ rum. aripă ♦ etim. < lat. alapa

ariś (mn. ariś) [akc. ariş] (i. m.) — (zool.) jež (Erinaceus europaeus) ◊ ariśu ku ariśuaĭka duorm în frunḑă — jež i ježica spavaju u lišću [Por.] ♦ dij. var. arič [Kmp.] ♦ rum. aric ♦ etim. < lat. ericius

(mitol.) Ariśu ĭe žuavina măĭ batrînă, şî măĭ vikļană. Şćîĭe mulće kare-śe śe nu şćiĭe ńima, pă ńiś Dumńeḑîu. Pi porînka-luĭ Dumńeḑîu a fakut śuoś şî văĭ, ş-a skuos žuavińiļi đi la pouađe. Đi ruşîńa-luĭ a ńegrit albina, kare întîń a fuost albă. (V. albină) Numa ĭel şćiĭe đi ĭarba fĭeruluĭ, kare đeşkiđe tuaće înkisuoriļi. Kare vrĭa s-o ĭa đi la ĭel, îĭ prinđe puĭi, îĭ înkiđe în vrun sanduk, şî dupa kîta vrĭame ariśu vińe ku ĭarba-ĭa-n gură, să skuată puĭi; uomu îĭ ĭa ĭarba, da puĭi slubuađe. (V. ĭarba fĭeruluĭ). Ku ariśu đes s-a žukat kopiĭi aşa: ăl prind, şă kînd ĭel sa-nkolaśaşće, iĭ bat kanta la kap, kă ariśu atunśa sîare-n sus ka pi žîgaraĭ, şî kopiĭi sa rîd đi drag. Sa puvestîaşće kă ariśu drumîĭe înkîļikat pi ĭepur. Măĭ mult sa ćĭame đi kîń.

Jež je životinja najstarija, i najmudrija. Zna mnogo koje-šta što ne zna niko, pa čak ni Bog. Bog je po njegovom savetu načinio brda i doline, i spasio životinje od poplava. Zbog njegove nepristojnosti pčela je pocrnela, a bila je pre toga bela. Samo on zna za čarobnu travku, koja otvara sve brave. Ko hoće da je dobije, uhvati ježeve mladunce i zatvori ih u neki sanduk, i jež će posle nekog vremena doći sa tom travkom u ustima da ih oslobodi; čovek mu otme travku, a ježiće pusti. Sa ježom su se deca često igrala ovako: uhvate ga, i kada se on sklupča, lupaju mu kantu nad glavom; jež odskakuje kao na žeravici, a deca se smeju od radosti.
(izr.) Ariśu la prag sparźe truaka. — Jež na pragu slupa glavu. (Zapis: Durlić 1983) [Por.] (basna) A pļekat ariśu đi la munće după vin la Kraĭna. A kumpărat vinu, şî s-a-ntuors akasă. A ažuns în ḑîua đe Paşć. Şî kînd a paşît pragu, iĭ kađe truaka đin spinare, şî să sparźe. Atunś a ḑîs ariśu: „Futul în kur lukru đin grab!” — Krenuo šumski jež u Krajinu po vino. Kupio vino, i vratio se kući. Stigao je na dan Uskrsa. Kad da pređe prag, spadne mu tikva s leđa, i razbije se. Jež je tada rekao: „Jebem ti posao koji se radi u žurbi!” (Zapis. D. Dragić, 1996, Krivelj) [Crn.]
Slika: 21) Ariś, manînkă muşkĭu. — Jež, gricka mahovinu, slika preuzeta sa Wikipedije (30. III 2012.)

arit (mn. ariće) [akc. arit] (i. ž.) — 1. okolina, okoliš ◊ aritu kăśî — okućnica ◊ fuź đin aritu mĭeu! — beži mi s očiju! 2. vidik, vidokrug ◊ kît sa vĭađe ku uoki arito-sta, tuot ĭe moşîĭa mĭa — koliko se očima vidi okolo, sve je moje imanje [Por.] ♦ rum. ariet

ariuş (mn. ariuşă) [akc. ariuş] (i. s.) — (bot.) (zast.) kiselica, vrsta jako kisele divlje jabuke (Malus sylvestris) ◊ ariuş ĭe puom sîrbaćik ku puama akră — kiselica je divlja voćka sa kiselim plodom ♦ var. ariĭuş, iriuş, iriĭuş ♦ sin. korikivă [Por.] ♦ dij. sin. korikuvă [Crn.]

(zag.) Iriuşă, porîmbuşă, stă ku kuru în śanuşă. — Jabučica, šarenica, u pepelu joj zadnjica. (Lulă — lula, zapis: Durlić, „Razvitak” 2, 1984, 99).
Slika: 22) Ariuş (Malus-Sylvestris) — divlja jabuka, slika preuzeta sa sajta Chewvalleytrees (8. VI 2013)

arîăţ (mn. arîăţî) [akc. arîăţ] (i. m.) — (ornit.) kobac kokošar (Falco subbuteo) ◊ kluoţa apîră pîlgu ĭeĭ đi arîăţ — kvočka brani svoje jato od kopca [Crn.] ♦ sin. uļ gainarĭ [Por.] ♦ dij. var. arăţ [Kmp.] ♦ rum. erete ♦ etim. < mađ. haracs

(stih)
Pi Kuşļa sî lapda,
Sabiĭa skoća,
Ka arîăţu în gaiń
În turś sî baga.
Na Kušlju se baci,
Sablju izvadi,
Kao kobac u kokoške
U Turke uleti.

(Iz pesme o Hajduk Veljku, kaziv. Ž. Andrejević, zapis F. Paunjelović, Osnić 1974)
Slika: 23) Falco subbuteo sa delte Dunava, slika preuzeta sa sajta Din delta Dunării

arîng (mn. arînźe) [akc. arîng] (i. s.) — crkveno zvono ◊ baće arîngu, a murit vrunu — lupa crkveno zvono, umro je neko ♦ sin. kluopît [Por.] ◊ la Praova kînd baťe arîngu ďe doo ori a murit om, da dakă baťe arîngu ďe tri ori, a murit famiĭe — u Prahovu ako crkveno zvono bije dva puta, umro je muškarac, a ako bije tri puta, umrla je žena [Kmp.] ♦ rum. harang ♦ etim. < mađ. harang

arĭaće (mn. arĭеţ) [akc. arĭaće] (i. m.) — (zool.) priplodno grlo ◊ đin duoĭ omeńeşć, un mńel las đi arĭaće — od dva muška, jedno jagnje ću ostaviti za priplod [Crn.] ◊ arĭaće ĭe berbĭek, ažuns đi mîrļit uoiļi — „arjaće” je ovan, dospeo za mrkanje ovaca [Por.] ♦ rum. arete ♦ etim. < lat. aries, -etis

(opis) Kînd în mńeĭ ore purśeĭ ĭastă mîĭ mulţ omeńeşć, unu sî lasă arĭaće. — Kada među jaganjcima ili prasićima ima više jedinki muškog pola, jedno se grlo ostavlja za priplod. (izr.) Barbaţî sî dusîră în rat, da aĭ şkĭoupĭ ramasîră arĭeţ. — Muškarci odoše u rat, a hromi ostadoše za priplod. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

arĭe (mn. ărĭ) [akc. arĭe] (i. ž.) — gumno, guvno ◊ arĭe ĭe luok unđe sa trăirat şî s-a vînturat grîu ku kalu şî ku vîntu — gumno je mesto gde se pomoću konja i vetra vršilo i vejalo žito ♦ var. are ♦ up. gĭep [Por.] ♦ rum. arie ♦ etim. < lat. area

(opis) Arĭa s-a fakut la luok sus, kare ĭe vînturuos şî poļažńik. Luoku sa kurîţă đi ĭarbă ku sapa, în totîrļiu, sa stropĭaşće ku apă şî sa baće ku maĭu, sî sa bîrbarĭaskă, să fiĭe ńaćid ka fundu ćipsîĭi. În mižluok sa baće stažărĭu - un kuń đi ļiemn pi lînga kare sa rînđesk snuopi; snuopi sa pun ku spikurĭ la spikurĭ, în măĭ mulće rîndurĭ ka śerku, să puată ļesńe să-ĭ gazîaskă kalu. Kalu ļagă ku fuńa đi stažărĭo-la, şî ăl mînă să mĭargă într-o parće. Kum ĭel mĭarźe şî gazîaşće spikurļi, fuńaĭa sa skurtă, şî kînd sa pruapiĭe đi stažărĭ, şî nu măĭ puaće merźa înainće, iĭ ăl ĭau đi kuadă şă-l întuork să mĭargă în parća laltă. Đi tuata vrĭamĭa doĭ inş stau sprimiţ, unu ku lopata să sprižuană baļiga, da unu ku vro vadră, să prindă pişăţî, dakă iî vińe la kal sî sa uşurĭaḑă. Đin grîo-la gazît, măĭ întîń ku furśiļi sa ĭau paĭiļi, sa dau în lăturĭ, da pĭe urmă ku lopĭeţîļi sa ĭa grîo-la şi sa labîdă-n sus, în vînt, sî sa đispartă pļaua đi buobe. Dakă ĭastă vînt, pļaua sa đisparće ļesńe, kađe într-o parće đin afară đi arĭe, da bobiļi đi grîu kad žuos, pi pomînt, đi unđe-l adună în saś. Dakă nu ĭe vînt tare, or baće rar şî prorupt, nu puot să gaćaskă vînturatu, numa adună grîo-la în saś, ăl duk la kasă şî ašćată kînd va fi ḑîua ku vînt bun să do gaćaskă lukru. ◊ A fuost ađetu đi bîtrîńaţă sî sa ţuśe kuskri la nuntă, đi sî fiĭe vînt la arĭe. Dupa śe sa gaćaşće kunuńiĭa, kuskri să ĭau în braţă şî ḑîk: „Aĭde, kuskrĭe, să ńi ţukăm, să fiĭe vînt la arĭe!” ◊ Đi vrĭamĭa đu turś, iĭ avut ăriļi luor băşka, ş-akuma să kunosk aşa luokurĭ pi nume „Arĭa turśaskă”.

Gumno se pravilo na uzvišenim i vetrovitim zaravnima. Mesto se motikom ukrug očisti od trave, nakvasi se vodom i nabije maljem, da se poravna i da bude glatko kao tepsija. U sredinu se nabije drveni kočić – stožer, oko koga se poređaju snopovi klasom prema klasu, u više krugova, da može konj lakše da ih gazi. Konj se užetom priveže za stožer, i potera se na jednu stranu. Kako on ide i gazi klasje, tako se ono uže skraćuje, i kada konj dođe do središta i zapne, oni ga uhvate za rep i okrenu na drugu stranu. Za sve vreme dvojica stoje spremni, jedan sa lopatom da prihvati balegu, a drugi sa nekom vedricom da uhvati mokraću, ako konja bude poterala nužda. Iz onog izgaženog žita najpre se vilama odstrani slama, a potom se lopatama zahvati pleva i baci u vis, u vetar, da se odvoje zrna od plevnje. Ako ima vetra, pleva se lako oduva u stranu, a zrna padnu na zemlju, odakle se pokupe u džakove. Ali, ako vetar nije jak, ili ne duva ujednačeno, vejanje se prekida, žito se spremi u džakove i odnese kući, gde se čeka dan sa povoljnim vetrom da se posao svrši.
Od starina je bio običaj da se prikani na svadbi ljube da bi bilo vetra za vejanje žita. Posle venčanja, prikani se zagrle i kažu:„ Ajde, priko, da se poljubimo, da bude vetra na gumnu!” Za vreme Turaka, ovi su imali svoja zasebna gumna, koja se i danas poznaju po mestima koja se zovu „Tursko gumno”. (Zapis: Durlić, 1984, kaz. Gergina Durlić, Rudna Glava). [Por.]

ark (mn. arkurĭ) (i. m.) — 1. luk ◊ ark ku kare sa arunkă saźata — „ark” je luk kojim se izbacuje strela 2. gudalo ◊ ark đi laută — violinsko gudalo ◊ traźe ku arku pi kuarda gruasă — prevlači gudalom preko debele žice (svira dubokim tonom) 3. luk kao graditeljski oblik na stambenim objektima ◊ kasă ku arkurĭ — kuća sa lukovima [Crn.] 4. kuhinjski pribor ◊ arku dă taĭat koļiaşa — luk za sečenja kačamka (Sige) [Hom.] ♦ rum. arc ♦ etim. < lat. arcus

(izr.) Maĭsturi aĭ batrîń spuńa: „Arku la kasă ĭe žumataće đin ruată”. — Stari majstori su govorili: „Luk na kući je polovina kruga”.
(Iskustvo majstora iz Osnića, zapis F. Paunjelović) [Crn.]

arkaş (mn. arkaşî) [akc. arkaş] (i. m.) — (zast.) 1. strelac ◊ arkaş a fuost uom înarmat ku ark şî saźată — strelac je bio čovek naoružan lukom i strelom ◊ bun arkaş ĭe uom kare puaće să putrîvĭaskă ku puşka tuot śe ĭa la nişan — dobar strelac je čovek koji može puškom da pogodi sve što uzme na nišan 2. gudalar, majstor za gudala ◊ rar a fuost arkaş buń pin saćiļi nuaştre, şî lîutari măĭ mult sîngurĭ a ogođit arkurļi kare ļi s-a frînt — retki su bili dobri gudalari po našim selima, pa su violinisti sami popravljali gudala koja su im se lomila [Por.] ♦ rum. arcaş

arma (ĭuo armĭeḑ, ĭel armĭaḑă) [akc. arma] (gl. nesvrš.) — oružati, snabdevati nekoga oružjem; naoružavati ◊ a-nśeput să armĭaḑă ćińerişu, să fiĭe sprimiţ đi rat — počeli su da naoružavaju omladinu, da bude spremna za rat ♦ up. înarma [Por.] ♦ rum. arma ♦ etim. < lat. armare

armasarĭ (mn. armasari) [akc. armasarĭ] (i. m.) — (zool.) pastuv ◊ kal ńiskopit — neuškopljen konj ◊ kal zburatuorĭ, labduruos — poletan, konj za ponos [Crn.] ♦ rum. armăsar ♦ etim. < lat. [equus] admissarius

(stih)
Ăći naĭka, trĭaśe đalu,
Ş-ăĭ kunuaşće daĭka kalu.
Kalu ńegru, armasarĭ,
Naĭka ćinîr şî kurvarĭ.

Evo momka, brdom prođe,
Prepozna mu draga konče!
Konče crno, alatasto,
Momče mlado, švalerasto.

(Vlaška ljubavna pesma, zapis: Durlić, Rudna Glava 1985) [Por.]
Slika: 24) Pastuv, armasarĭ ... slika preuzeta sa sajta Životinjsko carstvo (30. III 2012.)

armat (armată) (mn. armaţ, armaće) [akc. armat] (prid.) — naoružan, pod oružjem, sa oružjem ◊ uamiń armaţ — naoružani ljudi [Por.] ♦ rum. armat

armată (mn. armaće) [akc. armată] (i. ž.) — 1. armija, vojska, 2. naoružana sila 3. grupa ljudi pod oružjem ◊ s-a dus în armată — otišao u armiju, regrutovan [Por.] ♦ rum. armată ♦ etim. < Ital. armata

armă (mn. arme) [akc. armă] (i. ž.) — (zast.) puška; oružje ◊ armă înćinsă — uperena puška ◊ armă trasă — zapeta puška ◊ ku arma-n mînă — s puškom u ruci [Por.] ♦ rum. armă ♦ etim. < lat. arma

armurikă (mn. armurič) [akc. armurika] (i. ž.) — (muz.) harmonika, muzički insturment ◊ armurikă ďe gură — usna harmonika [Kmp.] ♦ dij. var. armuńikă ◊ a-nvaţat la şkuală sî kînće đin armuńikă — učio je u školi da svira harmoniku [Por.] ♦ rum. armonică

Slika: 25) Armurikă.

Arnaglaua [akc. Arnaglaua] (i. ž.) — (ojk.) Rudna Glava, vlaško selo u Gornjem Poreču, naseljeno je Vlasima Munćanima i pripada opštini Majdanpek ◊ pin Arnaglaua trĭaśe rîu Şaşka — kroz Rudnu Glavu protiče reka Šaška ◊ Arnaglaua ĭe sat đaluruos, are mulće kulmĭe şî ogaşă — Rudna Glava je brdsko selo, ima mnogo kosa i potoka ◊ ogaşîļi tună în rîu Şaşka, đi parća đirĭaptă: Biļizvuorţa, Ostroviţa şî Lozoviţa, da đi parća stîngă Bļizńa, Bistoviţa Mikă şî Bristoviţa Mare — potoci se ulivaju u reku Šašku, s desna: Beli Izvor, Ostrovica i Lozovica, a s leve strane Blizna, Mala i Velika Brestovica ◊ Arnaglaua are patru kotunurĭ marĭ, kare sa kĭamă: Bļizńa, Krşĭe, Şopît şî Bugoglaua — Rudna Glava ima četiri velika zaseoka, koji se zovu: Blizna, Krš, Šopot i Bukova Glava ♦ var. Îrnaglaua [Por.] ♦ etim. < srb. rudna glava, „vrh brda sa rudištem” (expl. Durlić)

arnaglavĭan (mn. arnaglavĭeń) [akc. arnaglavĭan] (i. m.) — Rudnoglavac, stanovnik Rudne Glave, vlaškog sela u opštini Majdanpek ◊ arnaglavĭanu ĭe uom đi Arnaglaua, sat rumîńesk în Porĭeśa đi Sus — Rudnoglavac je čovek iz Rudne Glave, vlaškog sela u Gornjem Poreču ♦ up. arnaglavĭană ♦ var. îrnaglavĭan, îrnaglavĭeń [Por.]

arnaglavĭană (mn. arnaglavĭańe) [akc. arnaglavĭană] (i. ž.) — Rudnoglavka, stanovnica sela Rudna Glava u opštini Majdanpek ◊ arnaglavĭană ĭe famĭaĭe muĭerĭaskă, kare ĭe naskută or traĭaşće în sat rumîńesk Arnaglaua, în Porĭeśa đi Sus — Rudnoglavka je ženska osoba, koja je rođena ili živi u vlaškom selu Rudna Glava, u Gornjem Poreču ♦ var. îrnaglavĭană ♦ up. arnaglavĭan [Por.]

Arnaut (mn. Arnauţ) [akc. Arnaut] (i.m.) — (etn.) Arnaut, Arnautin; Albanac ◊ kînd am trekut pistă Albaniĭa, ń-a batut fuamĭa, źeru şî arnauţî — kad smo prelazili preko Albanije, tukli su nas glad, mraz i Arnauti [Crn.] ◊ kînd armata sîrbĭaskă s-a tras pista Albańiĭa, ńima n-a drîzńit sî fure śeva đi mînkare đi la arnauţ, kî arnauţî nu ļ-a dat ńimika ńiś pi bań, numa rumîńi aĭ nuoştri a kućeḑat aĭa să fakă — kada se srpska vojska povlačila preko Albanije, niko nije smeo od Arnauta da ukrade nešto za jelo, jer Arnauti nisu davali ništa ni za pare, samo su naši Vlasi to smeli da urade ♦ sin. Şiptarĭ [Por.] ♦ rum. Arnăut ♦ etim. < tur. arnavud

arnaut (mn. arnauţ) [akc. arnaut] (i. m.) — (bot.) arnaut, vrsta kukuruza ◊ arnaut a fuost o fuarmă đe kukuruḑ gruos ku doaḑăś şî patru đi rîndurĭ đi buobe pi drugă — arnaut je bila vrsta debelolg kukuruza sa dvadeset i četiri reda zrna na klipu ◊ samînţa đi arnaut a dus aĭ nuoştri voĭńiś đin Albaniĭa, kînd a trĭekut pista ĭa în rato-l đin tîń — seme arnauta doneli su naši vojnici iz Albanije, kada su je prešli u prvom svetskom ratu ◊ arnautu nu s-a prins la nuoĭ, şî lumĭa s-a lasat đi ĭel — arnaut se nije primio kod nas, i ljudi su ga napustili [Por.]

Arnauta [akc. Arnauta] (i. ž.) — (hidr.) Arnauta, reka, izvire u ataru sela Dobro Polje, protiče kroz Dobrujevac, Boljevac, Mali Izvor i Valakonje, i uliva se u Crni Timok, i potok koji izvire u Savincu, i koji se takođe uliva u Crni Timok ◊ Arnauta buļuoţuluĭ pimovara ĭe turburĭe, da vară arĭe apă puţînă — boljevačka Arnauta je s proleća mutna, a leti ima malo vode [Crn.]

arnă [akc. arnă] (i. ž.) — (zast.) arna, predmetak nejasnog porekla u složenici arnă-barnă: „haos, nered, ršum, pustoš” ◊ a fakut la uom în kuzńiţă arnă-barnă, ş-a skapat ńibatut — napravio je čoveku haos u kovačnici, i utekao bez batina ♦ up. urdu-vurdu, urdu-burdu [Por.]

arńiğ (mn. arńiğe) [akc. arńiğ] (i. s.) — konac za vez ◊ a kumpărat la muĭere aţă ďe kusut — kupio ženi konac za vez [Kmp.] ♦ dij. var. arńiś [Crn.] ♦ dij. var. arńiź [Por.] ♦ rum. arnici

arńik (arńikă) (mn. arńiś, arńiśе) [akc. arńik] (prid.) — vredan, hitar ◊ uom arńik, are spuorĭ la lukru — vredan čovek, ima napredak u poslu [Por.] ♦ rum. harnic ♦ etim. < slov. *harĩnŭ

(stih)
Arńikă ńevasta-mĭa,
Nu m-a ĭastă-n sat ka ĭa!
Đimińaţa kînd s-a skuală,
Păn-la prînḑ abĭa s-a spală.

Baš je vredna moja žena,
U selu joj ravne nema.
Ujutru kad se probudi,
Do podne se ne umiva!

(Stihovi iz pesme o lenjoj ženi. Rudna Glava. Zapis: Durlić, čuo u detinjstvu.)

arńiś (mn. arńiśurĭ) [akc. arńiś] (i. m.) — (zast.) konac za izradu veza na ženskim i muškim košuljama dobijen ručnim predenjem pamuka ◊ am tuors bunbak đi arńiś — prela sam pamuk za vez ◊ puĭaĭ kamaşă nuauă ku rîurĭ đi arńiś — izvezla sam novu košulju pamučnim koncem ◊ rîuri puĭaţ ku arńiś sînt mîĭ marunţ şî mîĭ ţînatuorĭ — vez rađen pamučnim koncem je sitniji i trajniji [Crn.] ♦ dij. var. arńiğkonac za vez [Kmp.] ◊ arńiźsitan vez [Por.] ♦ rum. arnici

arńiź (mn. arńiźe) [akc. arńiź] (i. s.) — vez, naročito sitan vez izveden pamučnim koncem [Por.] ♦ var. arńiś (Tanda) ♦ dij. var. arńiğ [Kmp.] ♦ dij. var. arńiś [Crn.] ♦ rum. arnici

arpaźik (mn. arpaźik) [akc. arpaźik] (i. m.) — (bot.) arpadžik, sitan crni luk za sađenje (Allium schoenoprasum) ◊ arpaźiku ĭe măĭ bun sĭ sa pună tuamna, kă śĭapa, kînd krĭaşće n-o prinđe sîaśita — arpadžik je najbolje da se sadi ujesen, jer luk, kada bude nicao, neće zahvatiti suša [Por.] ♦ dij. var. arbăğik [Kmp.] ♦ rum. arpagic ♦ etim. < tur. arpacik, bug. arpağic.

Slika: 26) Straturļi ku arpaźik. — Leje sa arpadžikom. Slika preuzeta sa sajta Imagebam (6. II 2013).

arpiĭa (ĭuo ma ărpiĭ, ĭel sa ărpiĭe) [akc. arpiĭa] (gl.) — (ornit.) okrilatiti, dobiti krila ◊ puĭi în kuĭb înśep arpiĭa ĭuta, dakă-ĭ pasîrĭa arańiaşće bun — ptići u gnezdu počinju da krilate brzo, ako ih majka dobro hrani ♦ var. ărpiĭa (Tanda, Crnajka) [Por.]

arpiĭat (arpiĭată) (mn. arpiĭaţ, arpiĭaće) [akc. arpiĭat] (prid.) — (ornit.) krilat, koji ima krila ◊ pasîrĭa ĭe žuavină arpiĭată — ptica je krilata životinja (Tanda, Crnajka) ♦ var. ărpiĭat [Por.] ♦ rum. aripat

arpiuară (mn. arpiuorĭ) [akc. arpiuară] (i. ž.) — 1. (demin.) krilašce, krilce 2. naziv obrednog hleba, registrovanog na pomani u selu Slatina, opština Bor ♦ / arpĭekrilo [Crn.] ♦ dij. var. aripĭuară [Por.] ♦ rum. aripioară

Slika: 27) Arpiuară („Krilašce”), obredni hleb sa pomane u selu Slatina, opština Bor. Pekarska izrada. Preuzeto iz knjige: Паун Ес Дурлић, Свети језик влашког хлеба, Београд 2010, str. 36.

arpĭe (mn. ărpĭ) [akc. arpĭe] (i. ž.) — krilo ◊ pasîrĭe ku arpĭa frîntă — ptica sa polomljenim krilom (Tanda, Crnajka) ♦ var. aripă (Rudna Glava) [Por.] ♦ rum. aripă

ars (arsă) (mn. arş, arsă) [akc. ars] (prid.) — 1. izgoreo pregoreo, ispečen 2. (fig.) (za emocije) doboko pogođen rečima ili postpukom; povređen, ošinut ◊ la ars ku vuorba — ošinuo ga rečima [Por.] ♦ rum. ars

Arsenuońi [akc. Arsenuońi] (i. m.) — (antr.) Arsenijevci, Arsenijevići, vlaški porodični nadimak jedne familije srpskog porekla u Podgorcu ◊ Arsenuońi sînt una đin śinś fameļiĭ sîrbĭeşć, karĭe a trait în Podguorţ — Arsenijevići su jedna od pet srpskih familija, koje su živele u Podgorcu [Crn.] ♦ rum. Arsenovici

Arseńiĭe [akc. Arseńiĭe] (i. m.) — (antr.) Arsenije, l.i. kalendarskog porekla ◊ ńepuoţî alu vrun Arseńiĭe a trait în Podguorţ — potomci nekoga Arsenija živeli su u Podgorcu [Crn.] ♦ rum. Arsenie ♦ etim. < grč. Arsenios < arsen „hrabar, muževan, jak” (Sursa: sr.wikipedia)

arsură (mn. arsurĭ) [akc. arsură] (i. ž.) — 1. izgorelina, ono što je oštećeno delovanjem vatre ili sunca; izgoretina, opekotina ◊ arsura ĭe luok unđe a ars fuoku — izgorelina je mesto gde je gorela vatra 2. pripeka, žega ◊ nu măĭ puot să suflu đi arsura suariluĭ a tare — ne mogu više da dišem od jake sunčeve žege [Por.] ♦ rum. arsură ♦ etim. < lat. arsura

arşiţă (mn. arşiţ) [akc. arşiţă] (i. ž.) — (izob.) pekarka, žena koja je spremala obredne hlebove za pomanu ◊ arşiţăļi a fuost babiļi dăn sat kare a şćut să fakă kolaś dă pomană, şî kare ĭ-a plumađit şî ĭ-a kuopt — pekarke su bile babe koje su znale da spremaju obredne hlebove za pomanu, i koje su ih mesile i pekle ◊ prăn povĭeşć sa ţîńe minće kă dămult a fuost vrun fĭeļ dă kolaś kare s-a kuopt la suare — kroz priče se pamti da je nekada bila vrsta obrednih hlebova koji su se pekli na suncu [Stig] ♦ rum. arşiţă ♦ etim. < lat. *arsicia, de la ardēre

arşîţă (mn. arşîţ) [akc. arşîţă] (i. ž.) — pržina, pržolj 1. neplodna zemlja, zemljište sa veoma tankim slojem plodne zemlje prekriveno sitnom travom pogodno za ispašu stoke, neziratno zemljište ◊ în arşîţă ńimik nu rođaşće — na pržini ništa ne rađa [Crn.] 2. pržina, pržolj, zemlja spaljena od sunca; peskar, kamenjar; neplodno tle na prisojnoj strani brda ◊ arşîţă ĭe pomînt ars, ńirođituorĭ, fara ĭarbă şî ļamńe, numa kîć-o tufă koļa-koļa — pržina je sagorelo zemljšte, neplodno, bez trave i drveća, samo po neki žub ovde-onde ♦ / < ars „izgorelo, spaljeno, sprženo” + suf. - iţă [Por.] ♦ up. arşiţă (Lješnica) [Zvizd] ♦ rum. arșiță

(izr.) În arşîţă nu-s kîrćiţă. — U neplodnoj zemlji krtičnjaka nema.
(Kaz. D. Smadulović, zapis: F. Paunjelović, Valakonje 2008.) [Crn.]

arşuou [akc. arşuou] (i. m.) ● v. aşuou [Por.] ♦ rum. aşău

Artan [akc. Artan] (i. m.) — (top.) Rtanj, planina u istočnoj Srbiji ◊ baće un vînt friguruos đi pi Artan — duva neki hladan vetar sa Rtnja [Crn.]

(mitol.) Artanu la fakut žîduvi vrodată kî să puarće vînţî đi pi ĭel. — Rtanj su nekada napravili divovi da bi sa njega upravljali vetrovima. (ver.) Kînd ĭe vîru Artanuluĭ kutrupit ku nuvirĭ, vrĭamĭa sî strîkă. — Kad je vrh Rtnja u oblacima, vreme se kvari. (izr.) Pînă sî vĭađe zapada pi Artan, kožuoku nu să lasă. — Dok se na Rtnju vidi sneg, kožuh se ne skida. (Verovanje i iskustva o vremenu iz Osnića, zapis F. Paunjelović [Crn.]

arunka (ĭuo arunk, ĭel arunkă) [akc. arunka] (gl. p.) — 1. izbaciti, dobaciti ili baciti neki predmet sa nešto većom snagom na veću daljinu; hitnuti ◊ arunkă ţuaļiļi la Suare — dobacuju odelo Suncu (u vlaškom obredu marturija, v. marturiĭe) ♦ sin. lîpada, lupada; azvîrļi 2. napregnuti se, napeti se ◊ nu ţîńa lukru-şală, uomuļe, numa arunkî-će kît guođe puoţ să ţîń ļiemnu-la, să nu kadă pi nuoĭ — ne šali se, čoveče, nego se napni koliko god možeš da držiš to drvo, da ne padne na nas (Tanda) [Por.] 3. veranje, pentranje; puzanje ◊ sa arunkă pră ļeamn kamguđe şîarpiļi — vere se uz drvo kao zmija (Žitkovica) [Bran.] ♦ rum. arunca ♦ etim. < lat. eruncare

(baj.)
Kîrpă, kîrpuţă,
Pi kuoş ći arunkaĭ,
Kokuoş ći fakuĭ,
Ku ărpiļi đi oţăl,
Şî ku ćuoku đi fîer.
Maramo, maramče,
U odžak te hitnuh,

U petla te pretvorih,

Sa čeličnim krilima

I gvozdenim kljunom.

(Odlomak iz bajalice za sudbinu, „za zapisano”, kazivala Jelena Rajković, rođ. 1939 u Rudnoj Glavi. Zapis: Durlić, „Razvitak” 4-5, 1987, str. 112-113)

arunkat (arunkată) (mn. arunkaţ, arunkaće) [akc. arunkat] (prid.) — bačen, izbačen, hitnut (u vis ili u dalj) [Por.] ♦ rum. aruncat

arunkatuorĭ (arunkatuarĭe) (mn. arunkatuorĭ, arunkatuarĭe) [akc. arunkatuor] (i. m.) — bacač, izbacivač, dobacivač; osoba koja baca, izbacuje ili dobacuje neki predmet, sa nešto većom snagom i na veću daljinu [Por.] ♦ rum. aruncător

arunkatură (mn. arunkaturĭ) [akc. arunkatură] (i. ž.) — bacanje, izbacivanje, dobacivanje nekog predmeta sa većom snagom i na veću daljinu ♦ up. lîpadatură, lupadatură [Por.] ♦ rum. aruncătură

arźa (mn. arźaļe) [akc. arźa] (i. ž.) — (zast.) razboj za tkanje ◊ arźa ĭe vuorbă zuĭtată, rar sa gasîaşće vrunđiva vro babă sî măĭ ţînă minće kî aşa vrodată s-a kĭemat razbuoĭu đi ţasut — „arđa” je zaboravljena reč, retko se nađe neka baba koja još uvek pamti da se tako nekada zvao razboj za tkanje ♦ up. arźauă [Por.] ♦ rum. argea

(izr.) A pļekat la arźa făr đi verźa! — (dosl.) Pošla ka razboju bez prutića! (Pošla na posao nespremna). Kaz. Olgica Trailović, r. 1929, zapis: Durlić, 2013. [Por.]

arźauă (mn. arźaļе) [akc. arźauă] (i. ž.) — 1. (zast.) ložište ◊ arźauă s-a ḑîs đivrodată la luok unđe s-a fakut fuok — „arđaua” se nekada nazivalo mesto gde se ložila vatra 2. (zast.) žarište ispod razboja za tkanje ◊ arźauă a fuost adînkatură đi žîgaraĭ supt razbuoĭ đi ţasut — „arđaua” je bilo udubljenje za žar ispod razboja za tkanje [Por.] 3. (zast.) zemunica u kojoj se tkalo leti ◊ arźaua a fuost borđeĭ fakut adîns đi ţasut vara la tuortu đi kîńipă şî đi in, kî atunśa tuortu a prins măĭ multă molavină — „arđaua” je zemunica posebno napravljena da se u njoj leti tka pređa od konoplje i lana, jer je pređa tada primala najviše vlage [Crn.] ♦ rum. argea

(opis) Arźauă ĭe o gaură sapată în borđiĭ supt razbuoĭ, şî-n ĭa a fuost pus žîgaraĭu sî ţînă kaldură la kuardă, kî măĭ bińe sa skimbă iţîļi, şî măĭ frumuos sa kaskă ruostu kînd ĭe ţasutu uskat kît trîabe. — To je jedno udubljenje iskopano u podu zemunice, ispod razboja, u koje se stavljao žar da bi se grejale niti, jer se mnogo bolje tkalo kada je osnova bila dovoljno suva. ◊ Kînd a ĭeşît đin borđeĭe, ş-a-nśeput lumĭa să traĭaskă pin koļibĭ, muĭeriļi a pus žîgaraĭo-la pi ţîăst or pi śirińe. — Kada su ljudi izašli iz zemunica, i počeli da žive po kolibama, žene su onaj žar pod razboj stavljale u crepulji ili vršniku. (Kaz. Gergina Durlić, r. 1924, Olgica Trailović, r. 1929, Rudna Glava. Zapis: Durlić, 1983, 2011). [Por.]

arźint (mn. arźinţ) [akc. arźint] (i. s.) — srebro ◊ đi arźint — od srebra, srebrn [Por.] ♦ dij. var. arğint [Kmp.] ♦ rum. argint ♦ etim. < lat. argentum

(mag.) Skărĭ đi aur şî đa arźint - (u bajalici) merdevine od zlata i srebra, niz koje, sa svog nebeskog prestola, obučena u belo i s vatrenim bičem u ruci, silazi sveta Majka Marija da bi na zemlji pomogla bolesnom čoveku čiji je vapaj stigao do nje. (Zapis: Durlić, Rudna Glava, „Razvitak” br. 4-5, 1987, 106)

arźint viu (mn. arźinţ viĭ) [akc. arźint viu] (i. s.) — živa, hemijski element, metal srebrnastog sjaja, vrlo pokretljiv i tečan (Hg, lat. hydrargyrum ) [Por.] ♦ rum. argint-viu

(mag.) Koristi se u magijskom lečenju osoba zatrovanih srebrom ili živom. Do trovanja dolazi slučajno (pijenjem vode koja sadrži ove elemente), ili bacanjem čini. U lečenju se primenjuje obred „ubijanja žive” koji se obavlja u ranu zoru, na rastokama potoka ili reka. Od rekvizita se koristi metla, motika, srebrni novčić, kravlje maslo, drvena kašika i živa. Maslo se stavi u kašiku i u nju kapne živa, koju vračare čuvaju samo za takve prilike. Na motiku se stavi metla i bolesnik, neumiven, stane na nju nogama i okrene se licem ka izlazećem suncu. Vračara se prekrsti triput i dok izgovara bajalicu, sve vreme srbernim novčićem pritiska živu u kašici s maslom. Bajalica glasi:

Vińe milostînka a marĭe - ļak darĭe!
A mižlośină a veńit - arźintu a murit!
Kînd busuĭuoku a-nflurit şî suarļi a rîsarit -
Arźintol viu mĭ-a murit!
Kînd a mikă a veńit - buala s-a ćistît!

Dolazi suđenica stara - lek je dala!
Dolazi srednja - živa je „umrla”!
Kad je bosiljak procvetao i sunce izašlo -
Živa je „umrla”!
Kad je najmlađa došla - bolest je nestala!


Da li je živa „ubijena” dovljno da je bolesnik može bezbedno popiti, proverava se na petlu kome se vradžbina sipa u kljun. Ako petao zakukuriče, živa je „ubijena” kako valja i daje se bolesniku, ako ne zapeva, „ubijanje” se ponavlja. (Zapis: Durlić 1995, kazivač: Mika Zlatić - Mika Mađijaš iz Crnajke, rođen 1932).

arźintuaĭkă (mn. arźintuoĭś) [akc. arźintuaĭkă] (i. ž.) — 1. (bot.) fresnica, poljski cvet (Dryas octopetala) ◊ arźintuaĭka ĭe buĭađe mikă ku fluare albă, krĭaşće pin ļivĭeḑ — fresnica je mala biljka sa belim cvetom, raste po livadama 2. (fig.) žena koja ogovaranjem truje odnose među ljudima (od arźint — srebro, koje se smatra otrovnim) ◊ o arźintuaĭkă đi muĭare, ĭa-r trăbuĭa skoća ļimba đin gură — žena otrovnica, trebalo bi joj iščupati jezik [Por.] ♦ rum. arginţică

Slika: 28) Arźintuaĭkă — fresnica (Dryas octopetala), slika preuzeta sa sajta Nac. parkovi (17. VI 2013)

asară [akc. asară] (pril.) — sinoć ◊ đi asară — od sinoć, sinoćnji ♦ up. însaratokasnio, uhvataio ga mrak ◊ asară ĭe tuout una ku ĭerĭ sara — sinoć je isto što i juče uveče ♦ / a + sară [Por.] ♦ rum. aseară

(stih)
Asară pi vrĭamĭa śińi,
Stutaĭa mîndruţa kîńi.
Stutaĭa, da nu baş prĭa,
Şćiĭe k-am vorbit ku ĭa.

Sinoć kad je noćca pala
Pse je draga napujdala.
Al pujdala kobajagi,
Jer zna da će doći dragi.


(Iz vlaške ljubavne pesme, zapis: Durlić, Rudna Glava, 1983) [Por.]

askuţî (ĭuo askut, ĭel askuće) [akc. askuţî] (gl. p. ref.) — 1. oštriti, izoštriti, naoštriti; šiljiti, brusiti ◊ trîăbe askuţî kuţîtu-sta, nu taĭe — treba naoštriti ovaj nož, ne seče ◊ s-a dus la kovaśu să askută sakurĭa la tośilă — otišao je kod kovača da naoštri sekiru na tocilu [Por.] ◊ tata askuće pari đi viĭe — otac šilji kočeve za vinograd [Crn.] 2. (fig.) naljuititi se ◊ s-a mîńiĭat, s-a askuţît tuot, vrĭa sî sa bată — naljutio se, sav se naoštrio, hoće da se bije [Por.] ♦ rum. ascuţi ♦ etim. < lat. *excotire < cos, cotis „kresivo, oštrilo”

askuţîmĭe (mn. askuţîmĭ) [akc. askuţîmĭe] (i. ž.) — oštrina ♦ var. askuţîrĭe [Por.] ♦ rum. ascuţime

askuţîş (mn. askuţîşă) [akc. askuţîş] (i. m.) — 1. oštrica sečiva; vrh, šiljak ◊ înbrukă ku askuţîşu — bode vrhom, šiljkom 2. (prid.) šiljatost, zašiljenost ♦ up. taişsečivo [Por.] ♦ rum. ascuţiş

askuţît (askuţîtă) (mn. askuţîţ, askuţîće) [akc. askuţît] (prid.) — oštar, naoštren, izoštren, šiljat, zašiljen ◊ kuţîto-sta nu ĭe askuţît bun — ovaj nož nije dobro naoštren [Por.] ◊ askuţît ka aku — oštar kao igla [Crn.] ♦ rum. ascuţit

(mag.)
Pļekă Maĭka Duomnuluĭ
Pi kaļe, pi karare,
Pin pĭetri gļinţuruasă,
Pin topuară buldoruasă,
Pin kuţîće askuţîće,
Đi dragfiţu întrabînd.

Krenula je Božja Mati
Stazama i puteljcima,
Kroz kamenje izbočeno,
Kroz sekire naoštrene,
Kroz noževe zašiljene,
Za svog sina pitajući.

(Đin đeskînćik „Povasta lu Dumńeḑîu”, a skriso Zoran Ilić đi la Ĭavuorka Novaković, đin Ţrnaĭka. — Iz bajalice „Božja priča”, zapisao Zoran Ilić od Javorke Novaković iz Crnajke, 2004) [Por.]

askuţîtuorĭ (askuţîtuarĭe) (mn. askuţîtuorĭ, askuţîtuarĭe) [akc. askuţîtuorĭ] (i. m.) — oštrač, osoba koja se bavi oštrenjem sečiva [Por.] ♦ rum. ascuţitor

askuţîtură (mn. askuţîturĭ) [akc. askuţîtură] (i. ž.) — 1. oštrica, sečivo ◊ a-ntuors kuţîtu ku askuţîtura kîtra mińe, ama ĭuo-l prinsăĭ đi mînă — okrenuo je nož sa oštricom prema meni, ali ja sam ga uhvatio za ruku 2. (geog.) šiljak, vrh; oštar prevoj ◊ kînd m-am dus la baśiĭe, măĭ grĭeu mĭ-a fuost la Pĭatra galbină să trĭek pista askuţîtura kîrşi — kad sam išao na bačiju, najteže mi je bilo da kod Žutog kamena pređem preko oštrice krša [Por.] ♦ rum. ascuţitură ♦ etim. < lat. *excōtῑre

askulta (ĭuo askult, ĭel askultă) [akc. askulta] (gl.) — 1. slušati, saslušati; čuti ◊ askultă, parke s-auđe kopuoĭu kă mînă ĭepuru — slušaj, kao da se čuje ker da tera zeca 2. (fig.) pomagati, služiti, poslušati ◊ kopilu ńe askultă bińe — dete nas dobro sluša (poslušno je) [Por.] ♦ rum. asculta ♦ etim. < lat. ascultare (= auscultare)

askultamînt (mn. askultamînće) [akc. askultamînt] (i. m.) — poslušnost, slušanje, služenje ◊ stapînu a fuost rău, şî đin askultamîntu a mĭeu la urmă n-a fuost ńimika — gazda je bio loš, i na kraju od mog služenje nije bilo ništa ♦ up. askultatură [Por.] ♦ rum. ascultământ

askultarĭe (mn. askultărĭ) [akc. askultarĭe] (i. ž.) — 1. slušanje, pažnja 2. (fig.) poslušnost [Por.] ♦ rum. ascultare

askultatuorĭ (mn. askultatuorĭ) [akc. askultatuorĭ] (i. m.) — 1. slušalac ◊ suoba pļină đi askultatuorĭ — soba puna slušalaca ◊ askultatuаrĭе — slušateljka 2. služitelj, poslužitelj; pomagač ◊ askultatuorĭ la nuntă — posluga na svadbi [Por.] ♦ rum. ascultător

askultatură (mn. askultaturĭ) [akc. askultatură] (i. ž.) — 1. slušanje 2. služenje, slugarenje 3. poslušnost, odanost ◊ atîta askultatură đi ĭel, şî la urmă ńimika — toliko njegovo služenje (odanost, poslušnost) i na kraju ništa [Por.] ♦ rum. ascultătură

aspri (ĭuo asprĭesk, ĭel asprĭaşće) [akc. aspri] (gl. p. ref.) — 1. hrapaviti, postati hrapav, dobiti ispupčenja i udubljenja 2. (fig.) oštriti se, narogušiti se; postati strog [Por.] ♦ rum. aspri

asprĭală (mn. asprĭaļе) [akc. asprĭală] (i. ž.) — 1. (za površine materijala) hrapavost, bodljikavost, oštrina; neravnina 2. (za vremenske prilike) hladnoća, mraz 3. (fig.) strogost, ljutitost ♦ var. asprimĭe, aspurimĭe [Por.] ♦ rum. aspreală

aspru (aspră) (mn. aspri, aspre) [akc. aspru] (prid.) — 1. hrapav, ima neravnu, oštru površinu ◊ đi kaśulă ĭe bună pĭaļa đi uaĭe ku lîna aspră — za šubaru je dobra ovčja koža sa oštrom vunom 2. (za vreme) oštar vetar, oštra zima ◊ baće un vînt aspru — duva neki oštar vetar ◊ ĭarna-sta ĭe koźa aspră — ova zima je veoma oštra 3. (za emocije) ljut, narogušen ◊ sa-ntuarsă aspru kîtră mińe, kî fu rău mîńiĭuos — okrenuo se oštro prema meni, jer beše jako ljut [Crn.] ♦ dij. var. aspur [Por.] ♦ rum. aspru ♦ etim. < lat. asper

(izr.) Aspru ka duosu frunḑî đi dovļaće. — Hrapavo kao naličje tikvinog lista. (aneg.) Mitu Kraĭńanţu đin Osńiśa porînśa uoră: „Uomuļe, ḑî în laută o uoră, aspră ka ļimba dă vakă”. — Dimitrije Caranović iz Osnića naručuje kolo: „Čoveče, odsviraj na violini jedno kolo, oštro kao goveđi jezik”. (Zapis: F. Paunjelović, 1977. Osnić) [Crn.]

aspur (aspură) (mn. aspurĭ, aspurĭe) (prid.) — 1. hrapav, oštar, bodljikav 2. (fig.) strog, grub, tvrd; ljutitit, spreman na svađu ♦ var. aspru [Por.] ♦ rum. aspru

aspuriu (aspuriĭе) (mn. aspuriĭ, aspuriĭе) [akc. aspuriu] (prid.) — (komp.) hrapavičast, koji je malo hrapav ◊ asta ĭe ńaćid, aĭa aspuriu, da aĭa akolo aspur — ovo je glatko, ono hrapavičasto, a ono tamo hrapavo [Por.] ♦ rum. aspriu

asta (mn. aşća) [akc. asta] (zam.) — ovaj, ova, ovo a. ova ◊ asta muĭarĭa ĭe vrĭańikă — ova žena je vredna ◊ asta kasă ĭe marĭe — ova kuća je velika [Crn.] b. ovaj ◊ asta uom ĭe ńikunoskut — ovaj čovek je nepoznat [Pom.] ◊ asta daskîl đies ńi baće — ovaj učitelj nas često bije [Por.] c. ovo ◊ asta kopil are tată vitrîg — ovo dete ima očuha [Pom.] ♦ dij. var. ăsta [Por.] ♦ rum. asta ♦ etim. < lat. istum

astaĭarnă [akc. astaĭarnă] (pril.) — zimus, prošle zime ◊ astaĭarnă a fuost źer mare — zimus je bio veliki mraz ♦ / < astaova (ovo, ove) + ĭarnăzima [Por.] ♦ dij. var. astă-ĭarnă [akc. astă-ĭarnă] [Kmp.] ♦ rum. astă-iarnă

astal (mn. astaļe) [akc. astal] (i. m.) — astal, sto, predmet sobnog nameštaja ◊ şeḑ la astal să śinăm — sedi za sto da večeramo ◊ puńe koļaşa pe astal — stavi kačamak na sto ♦ sin. masă [Crn.] ♦ (demin.) astaluţstočić ♦ (augm.) astaluoń ◊ mĭ-a fakut tişleru un astaluoń boznakît, în trîabe đi prazńik — napravio mi je stolar jedan ogroman sto, treba mi za slavu ◊ astal đi ļiemn — drveni sto ◊ astal đi kuĭnă — kuhinjski sto ◊ astal đi kopiĭ — dečji sto ◊ astalu đi sufļit — sto koji se kao deo zagrobne opreme, namenjuje pokojnicima [Por.] ♦ etim. < mađ. asztal < slov. stol

astaluoń [akc. astaluoń] (augm.) — (augm.) stolac, veliki sto ◊ a tras dupa ĭel, đin kasa batrînă, un astaluoń ku tuot, şî n-a putut să-l baźe-n kasa nuauă numa la lasat supt şupă — vukao je za sobom, iz stare kuće, jedan ogroman sto, i nije mogao da ga unese u novu kuću nego ga je ostavio ispod šupe [Por.]

astanuаpće [akc. astanuapće] (pril.) — noćas, ove noći ◊ astanuapće n-am durmit ńiśkum đi durĭarĭa đinţîlor — noćas nisam spavao nikako od zubobolje [Por.] ♦ dij. var. aznoapťe [Kmp.] ♦ rum. astă-noapte ♦ etim. < lat. istum, ista. + nox, noctis.

(stih) Visaĭ visu astanuapće / Kă tu mîndro ḑaś pi muarće! — Usnih sanak ove noći /Da si draga na samrti! (Iz vlaške ljubavne pesme) [Por.] (Zapis, Durlić, 1983).

astară [akc. astară] (pril.) — večeras, doveče, veče ovog dana ♦ / asta „ovo” + sară „veče” ◊ astară ńi duśem la şîḑîtuarĭe — večeras idemo na sedeljku [Crn.] ◊ ńi veđem astară, pănă nu ńigurĭaḑă — vidimo se večeras, dok se ne smrkne ♦ up. đisară [Por.] ♦ rum. astară

(stih)
Ĭarbă vĭarđe pin obuor,
Astară ma-nsuor,
Ore muor!

Dvorište se zeleni,
Večeras se ja ženim,
Ili mrem!

(Uzvik u kolu iz Crnorečja, zapis, F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

astatuamnă [akc. astatuamnă] (pril.) — jesenas, prošle jeseni ◊ astatuamnă mi s-a mîritat fata, şî am fakut nuntă mare — jesenas mi se udala kćerka, i napravio sam veliku svadbu ♦ / < astaova + tuamnă jesen [Por.] ♦ rum. astă-toamnă

astavară [akc. astavară] (pril.) — letos, prošlog leta ◊ astavară sa ḑîśe la vara trĭekută — letos se kaže za prošlo leto ♦ / < astaovo + vară — leto [Por.] ♦ rum. astă-vară

astăz [akc. astăz] (pril.) — danas [Kmp.] ♦ dij. var. astîḑ ◊ astîḑ ĭe vrĭamĭă bună — danas je lepo vreme [Por.] ♦ rum. astăzi ♦ etim. < lat. ista die (ili astă + zi).

astîḑ [akc. astîḑ] (pril.) — danas, ovog dana ◊ în ḑîua đi astîḑ — na današnji dan ◊ astîḑ-mîńe — danas-sutra ◊ đi astăḑ pănă mîńe — od danas do sutra [Por.] ♦ dij. var. astăz [Kmp.] ♦ / < asta„ovaj”, ḑî skr. < ḑîuă„dan” ♦ rum. astăzi ♦ etim. < lat. ista die

(zakl.) Aşa sî mĭ-ažuće ḑîua đi astîḑ! — Tako mi pomogao današnji dan! ◊ Kad pintru ḑîua đi astîḑ! — Padam ničice za današnji dan! (Početak metanisanja na slavskom obredu). (Rudna Glava, zapis: Durlić, 1998)

astragană (mn. astragańе) [akc. astragană] (i. ž.) — astragana, vrsta momačke šubare od kože tek ojagnjenog jagnjeta ◊ kaśulă đi astragană măĭ mul a purtat baĭeţî — šubare od astragana najčešće su nosili momci ♦ var. stragană [Por.] ♦ rum. astrahan

Slika: 29) Uomu ku astragană-n kap şî ku trasta-n şîļe, la bîlś în Isîkuva. — Čovek sa astraganom na glavi i torbom na leđima, na vašaru u Jasikovu. Opština Majdanpek, Gornji Pek, istočna Srbija. Foto: Durlić, 1987

astruka (ĭuo astruk, ĭel astrukă) [akc. astruka] (gl. p. ref.) — 1. pokrivati, stavljati pokrivač, ogrtati ◊ astrukă kopilu đi frig — pokriva dete zbog hladnoće (da mu ne bude hladno) ◊ astruka samînţa ku pomînt marunt — ogrće seme sitnom zemljom (pri okopavanju) ◊ astrukă kasa — pokriva kuću (stavlja krov ili crep na krovu) ◊ astrukă-ţ uoki — pokrij oči [Crn.] 2. (fig.) skrivati od javnosti neku nepovoljnu osobinu ili događaj ◊ astrukă ruşîńa — skriva sramotu, skandal ◊ taś, astrukî-će, să nu ći măĭ audă ńima — ćuti, pokrij se, da te više niko ne čuje ♦ supr. đestruka [Por.] ♦ rum. astruca ♦ etim. < lat. *astruicare (= astruere)

astrukamînt (mn. astrukamînturĭ) [akc. astrukamînt] (i. m.) — 1. pokrivač, materijal ili predmet koji služi za pokrivanje ◊ astrukamînt đi konaśe — pokrivač za zgrade ◊ astrukamînt đi paĭe — slamni pokrivač ◊ astrukamînt đi lînă — vuneni pokrivač [Crn.] ♦ dij. sin. pîătură, ćebĭe 2. krov; krovni pokrivač (u arhitekturi) ◊ n-avut bań, şî ĭa ramas kasa fara astrukamînt — nije imao para, pa mu je kuća ostala nepokrivena ♦ sin. puodtavan, krov ♦ up. ţrĭep, kîramidă [Por.] ♦ rum. astrucământ

(izr.) Vîntu a luvat astrukamîntu. — Vetar je odneo pokrivač. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]
(opis)
Pănă dupa ratu ku ńamţî kînd a ĭeşît ţrĭepu, koļibiļi a fuost astrukaće ku kîramîdă, or ku şîndră, da pi la uńi luokurĭ şî ku paĭe, ku papură, or ku trĭesă; da măĭ đimult, kînd aĭ nuoştri a trait în borđiĭe, ļ-astrukat ku tuobļe, pista kare a pus fĭarigă, da pista ĭa - pomîntarĭ.
Dok se posle drugog svetskog rata nije pojavio crep, kolibe su bile pokrivene ćeramidom, ili šindrom, a na nekim mestima i slamom, papratom, rogozom ili trskom; nekada davno, kada su naši živeli u zemunicama, pokrivali su ih oblicama, preko kojih je bila nabačena paprat, a preko nje - zemlja. (Inf. Dragi Trailović, r. 1924, Rudna Glava, Janko Blagojević, r. 1934, Jasikovo. Zapis: Durlić, 2011-2012) [Por.][GPek]

(opis)
Pi Vaļa Ćimuokuluĭ al ńegru: în Vaļakuańa, Podguorţ, Izvuoru al Mik, Bogovina şî-n Zluot, borđeĭi, kîăşîļi şî muoriļi a fuost astrukaće şî ku ļespiḑ đi pĭatră karĭe ļ-a adunat pi puaļe la Maļińik. — U selima Crnorečja: Valakonju, Podgorcu, Malom Izvoru, Bogovini i Zlotu, zemunice, kuće i vodenice su bile pokrivene i kamenim pločama koje su sakupljali u podnožju planine Malinik. (Na osnovu istraživanja na terenu Gornjeg i Srednjeg Crnorečja 1988. g, zapis: F. Paunjelović) [Crn.]
Slika: 30) Kasa bîrnarĭaţă, astrukată ku ļespiḑ đi pĭatră. Izvuoro-l Mik, Buļouţ. — Kuća brvnara, pokrivena kamenim pločama. Mali Izvor, opština Boljevac.[Crn.] Snimak načinio Zavod za zaštitu spomenika kulture iz Niša, 1980. godine. Preneto iz dokumentacije F. Paunjelovića.

astrukat (astrukată) (mn. astrukaţ, astrukaće) [akc. astrukat] (prid.) — pokriven ◊ puaće sî pluaĭe, kasa ĭe astrukată — kiša može da padne, kuća je pokrivena [Crn.] ◊ kînd iş bun astrukat, nu raśieşć — kad si dobro pokriven, nećeš se prehladiti [Por.] ♦ supr. đistrukat ♦ rum. astrucat

astora [akc. astuora] (zam.) — ovih, što pripada ovima ◊ aĭa ĭe moşîĭa astuora veśiń, lu kare nu ļi ḑîk pi nume, kî ńis în svadă ku iĭ — to je imanje ovih komšija, koje ne pominjem po imenu, jer smo u svađi sa njima [Por.] ♦ rum. ăstora ♦ etim. < lat. istum, ista

astupa (ĭuo astup, ĭel astupă) [akc. astupa] (gl. p. ref.) — 1. začepiti, zatvoriti čepom, zapušiti rupu, otvor [Kmp.] 2. (fig.) zatvoriti usta, prestati sa pričanjem ◊ astupîće, uomuļe, kî kapiţ pista fļit — začepi, čoveče, jer ćeš dobiti preko njuške [Por.] ♦ rum. astupa ♦ etim. < lat. *asstuppare

astupat (astupată) (mn. astupaţ, astupaće) [akc. astupat] (prid.) — 1. začepljen, zatvoren čepom, zapušen nekom materijom ◊ kuoşu astupat đi fuńiźină — dimnjak pun čađi ◊ ogaşu astupat đi namuol — potok zatrpan muljem 2. (med.) asmatičan, koga steže u grudima, koji teško diše ◊ astupat ĭn pĭept, grĭeu suflă — steže ga u grudima, teško diše 3. (fig.) nem, bez reči, ućutkan ◊ muĭarĭa astupată, blîndă ka mńelu — ućutkana žena, pitoma ko jagnje ♦ supr. đistupat [Por.] ♦ rum. astupat

astupuş (mn. astupuşurĭ) [akc. astupuş] (i. s.) — zapušač, čep ♦ sin. dop [Kmp.] ♦ dij. sin. duop ◊ mĭ-a dus numa duauă astupuşurĭ — doneo mi je samo dva zapušača ◊ a kaḑut astupuşu đi la kilă, şî bĭarĭa s-a varsat — otpao je zapušač sa flaše, i piće se prosulo [Por.] ♦ rum. astupuş

aşa [akc. aşa] (prid.) — tako, takvo, takva ◊ aşa śeva/śuava — tako nešto, tako nekako ◊ în aşa fĭeļ — na takav/taj način ◊ aşa muĭarĭe nu ma-ĭastă-n lume — takve žene više nema na svetu ♦ (pril.) — tako, onako, (na) prosto, možda; sigurno, da, svakako ◊ ş-aşa, š-aşa — i ovako i onako ◊ fi-va aşa, or nu va fi, dumńeḑîu va şći — da li je tako, ili nije tako, bog će znati [Por.] ♦ rum. aşa ♦ etim. < lat. eccum-sic

aşadar [akc. aşadar] (pril.) — dakle, daklem [Por.] ♦ rum. aşadar

aşaḑa (ĭuo аşîăḑ, ĭel aşaḑă) [akc. aşaḑa] (gl. p. ref.) — 1. pritiskati, vršiti pritisak ◊ aşaḑă kîta mîĭ bińe — pritisni malo bolje ◊ n-am pućarĭe sî aşîăḑ mîĭ tare — nemam snage da pritisnem jače ♦ var. aşaza (Valakonje, Savinac, Lubnica, Zlot) [Crn.] 2. sagibati (se), saginjati (se), savijati (se) ◊ sa aşaḑă — saginje se, naginje se ◊ aşaḑă krĭanga să ažungă kopiĭi la śerĭaşă — savija granu da mogu deca da dohvate trešnje ◊ nu aşaḑă kapu ńiś lu kare — ne saginje glavu ni pred kim 3. (fig.) zapinje, radi sa većom snagom ◊ kînd a vaḑut kă o săĭ prindă murgu, sa aşaḑat pi lukru ku tuota pućerĭa — kad su videli da će ih uhvatiti mrak, nalegli su na posao svom snagom [Por.] ♦ rum. aşeza ♦ etim. < lat. assediare

(stih)
Strugur dulśe đi ibrik,
Aşîăḑ mîndra la burik.
Aşaḑaĭ ĭuo nuapća tuată,
Da ĭa ḑîśe đispre ḑîuă:
- Aşaḑă naĭkă înk-odată!

Sladak grozdić od ibrika,
Dragoj pupak ja milujem.
Milovah ga cele noći,
Al pred zoru ona reče:
- Pomiluj ga još jedared!


(Uzvik u kolu, kaz. J. Ćukiš iz Bogovine, zapis F. Paunjelović 1977.) [Crn.]

aşaḑarĭe (mn. aşaḑîărĭ) [akc. aşaḑarĭe] (i. ž.) — 1. pritisak ◊ aşaḑarĭe pistă lume — pritisak na narod ◊ đin kotruo atîta aşaḑarĭe? — odakle ovoliki pritisak? ◊ kuńo-sta rabdă prĭa marĭe aşaḑarĭe — ovaj klin trpi preveliki pritisak ♦ var. aşăzarĭe (Valakonje, Savinac, Lubnica, Zlot) [Crn.] 2. saginjanje, savijanje na dole ◊ aşaḑă krĭanga, să kuļeg śerĭaşă — savij granu, da oberem trešnju ◊ aşaḑî-će, să nu ći vadă vrunu — sagni se, da te neko ne vidi 3. (fig.) navaljivanje, naleganje, zapinjanje ◊ aĭde, să ńi aşaḑăm pi lukru — hajde, da legnemo posao ♦ dij. var. aşîḑatură ◊ đi źaba atîta aşîḑatură, strîviţ pućarĭa ńiś k-o trĭabă — uzalud toliki pritisak, trošite snagu bez potrebe [Por.] ♦ rum. aşezare

aşaḑat (mn. aşaḑaţ, aşaḑaće) [akc. aşaḑat] (prid.) — 1. pritisnut, koji trpi pritisak ◊ žuok aşaḑat — igranje u kolu sa osloncem na celo stopalo ♦ var. aşăzat (Valakonje, Savinac, Lubnica, Zlot) [Crn.] 2. sagnit, pognut; nizak ◊ un śas stă aşaḑat, muara să-l duara tare la burtă — ceo sat stoji pognut, mora da ga mnogo boli stomak ♦ sin. pisat [Por.] ♦ rum. aşezat

aşăzarĭe [akc. aşăzarĭe] ● v. aşaḑarĭe [Crn.] ♦ rum. aşezare

aşăzat [akc. aşăzat] ● v. aşaḑat [Crn.] ♦ rum. aşezat

aşćamîta [akc. aşćamîta] (pril.) — uzastopce, kriomice, postrance, obaška (za način kretanja) a. uzastopce ◊ sa ḑîśe mĭerź đ-aşćamîta kînd mĭerź dupa śińeva, kînd mĭerź pi urma luĭ — kaže se ideš „ašćamata” kad pratiš nekoga u stopu (Osnić) [Crn.] ◊ tuoţ mĭerg ku vrun rînd, la gramadă, da ĭel sa traźe pi urma luor, ńiś nu sa lasă đi iĭ, ńiś nu sa-npreună ku iĭ — svi idu po nekom redu u grupi, a on se vucara za njima, niti ih ostavlja, niti im se priključuje (Rudna Glava) b. kriomice, u potaji ◊ nu mĭerź bîrabar ku uomu, numa furiş în urma luĭ — ne ideš naporedo s čovekom, nego kriomice iza njega (Tanda) [Por.] c. obaška, izdvojeno ◊ mĭarźe sîngur ka pļesńitu, nu mĭarźe ku lumĭa-n rînd — ide sam obaška, kao blesav, ne ide s ljudima zajedno (Jasikovo) [GPek] ♦ rum. aşteamăt ♦ etim. < ? lat. ex-tĭmĭtus; ? aestimare; ? scema

aşćаrnut1 (mn. aşćаrnuturĭ) [akc. aşćarnut] (i. s.) — prostirka ◊ aşćаrnut đi masă — stolnjak ◊ aşćarnut đi pat — posteljina ◊ aşćarnut đi viće — prostirka za stoku ◊ aşćarnut đi opinkă — uložak u opanak [Crn.] ♦ rum. аşternut

aşćarnut2 (aşćarnută) (mn. aşćarnuţ, aşćarnuće) [akc. aşćarnut] (prid.) — temeljit, vredan, prilježan, sistematičan ◊ uom aşćernut — temeljit čovek ◊ lukră aşćernut — radi temeljito [Crn.] ♦ rum. aşternut

aşćarńe (ĭuo aşćern, ĭel ćarńe) [akc. aşćarńе] (gl.) — 1. prostirati, nameštati prostirku ◊ ĭa akuma aşćarńe pîătura pi pat — ona sada prostire ponjavu na krevet ◊ baba aşćarńe ţîańiku pi masă — baba prostire čaršav na sto ◊ kopilu s-a dus să aşćarnă paĭe la vaś — dete je otišlo da prostre slamu kravama [Crn.] ♦ dij. var. aşćearńe, aşćiarńe 2. nameštati ležaj za spavanje ◊ du-će, aşćearńe patu — idi, namesti (pripremi) krevet (za spavanje) ◊ nu-m aşćerńa źuos, kă nu mis puork — nemoj mi prostirati na zemlji, jer nisam svinja [Por.] ♦ dij. var. aşťerńe (aşťern) ◊ aşťerńe patu — sprema (namešta) krevet [Kmp.] ♦ rum. aşterne ♦ etim. < lat. asternere

(izr.) Kum aşćarńe, aşa o să duarmă. — Kako prostire, tako će spavati. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.] var. Kum ţ-aşćarń, aşa duormĭ. — Kako prostreš, tako spavaš. (Zapis: Durlić, Rudna Glava) [Por.]

aşćepta [akc. aşćepta] (gl.) ● v. aşćeta [Por.] ♦ rum. aştepta

aşćernut1 (mn. aşćernuturĭ) [akc. aşćernut] (i. s.) — (zast.) ležaj, prostirka na kojoj se spavalo na zemlji; krevet ◊ uń-će prinđe nuapća, îţ faś aşćernut pi pomîntol guol, şî duormĭ fara grižă — gde te zatekne noć, napraviš ležaj na goloj zemlji, i spavaš bez brige ◊ aşćernutu nu mi bun, ma baće la şîaļe — ležaj mi nije dobar, bije me u leđa (žulja me) ♦ sin. kulkuş [Por.] ♦ dij. var. aşćarnut [Crn.] ♦ rum. aşternut

(stih)
Ăla đi kar’ ć-aĭ ćemut,
Ḑaśe muort pi aşćernut!
Dakă nu krĭeḑ kreḑamîntu -
Trĭeś gardu s-îĭ vĭeḑ mormîntu!

Taj od kog si strahovao,
Mrtav je na ležaj pao!
Ako u to ne veruješ -
Pređi plot i grob mu vidi!


(Iz vlaške ljubavne pesme „Vinu naĭkă măĭ đivrĭame” — „Porani mi, dragi moj”, kaz. Veselinka Bkić, zapis: Durlić, Rudna Glava, 1984) [Por.]

aşćernut (aşćernută) (mn. aşćernuţ, aşćernuće) [akc. aşćernut] (prid.) — prostrt, koji je pokriven prostirkom; namešten ◊ patu nu ĭe bun aşćernut, nuapća-sta n-o sî durmim frumuos — krevet nije dobro namešten, ove noći nećemo lepo spavati [Por.] ♦ rum. aşternut

aşćeta (ĭuo aşćet, ĭel aşćată) [akc. aşćeta] (gl.) — čekati, očekivati, iščekivati, sačekivati, dočekivati ◊ nu ma aşćeta, nu vin — ne čekaj me, ne dolazim ♦ var. aşćepta [Por.] ♦ dij. var. aşťepta [Kmp.] ♦ rum. aştepta ♦ etim. < lat. *astectare (= adspectare)

aşeza (ĭo aşez, ĭel aşază) [akc. aşeza] (gl. p. ref.) — nameštati (se), smeštati (se) ◊ sa aşază la masă — seda (smešta se) za sto ◊ sa aşază în pat — seda na krevet, smešta se u krevet ◊ fata aşază ţoaļiļi pe pat — devojka namešta odeću na krevet [Kmp.] ♦ dij. var. aşaḑa [Por.] ♦ rum. aşeză ♦ etim. < lat. *assediare.

aşkie (mn. aşkiĭ) [akc. aşkie] (i. ž.) — iver, treska ◊ moşu a čoplit, şi ĭ-a dat aşkia în okĭ — čiča je tesao, i udario ga iver u oko [Kmp.] ♦ dij. var. ĭaşkĭe [Por.] ♦ dij. var. ăşke [Tim.] ♦ rum. aşchie ♦ etim. < lat. ascla

aşťepta (ĭuo aşťept, ĭel aşťaptă) [akc. aşťepta] (gl.) — čekati, očekivati, sačekivati ◊ nu ma aşťepta — nemoj me čekati [Kmp.] ♦ var. aşćeta, aşćepta [Por.] ♦ rum. aştepta ♦ etim. < lat. *astectare (= adspectare).

aşuou (mn. aşuave) [akc. aşuou] (i. m.) — ašov, vrsta lopate koja služi za riljanje i kopanje ◊ ku aşuou sa sapă, ku lopata sa înkarkă — ašovom se kopa, a lopatom se tovari ♦ var. arşuou [Por.] ◊ građina sapată ku arşuou mîĭ bińe rođaşće — bašta izriljana ašovom najbolje rađa [Crn.] ♦ rum. aşău ♦ etim. < mađ. ásó

Slika: 31) Ašov, alatka za riljanje i kopanje.

aśi [akc. aśi] (pril.) — tu, na to mesto (za prostor u blizini sagovornika) ◊ lasă aśi — ostavi tu ◊ aśi am fuost — tu sam bio [Crn.] ♦ var. aśiĭa ◊ kînd ḑîk „lasă aśi (aśiĭa)”, tu laş śeva lînga ćińe, da kînd ḑîk „lasă aiś”, laş lînga mińe — kad kažem „aśi”, ostavljaš nešto pored sebe, (u tvojoj blizini), a kada kažem „aiś”, ostavljaš nešto pored mene (u mojoj blizini) [Por.] ♦ rum. aci ♦ etim. < lat. *eccum hῐc, *eccum hicce

aśira (ĭuo aśir, ĭel aśiră) [akc. aśira] (gl. n.) — vrebati, čekati u zasedi, pratiti nešto krišom ◊ aśiră ka mîţu şokîćiļi — vreba kao mačka miša [Por.] ♦ rum. acira

(izr.) Mîţu aśiră şokîćiļi, vulturu aśiră şobuolu. — Mačka vreba miša, soko vreba pacova. (Narodna izreka, zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

aśirat (mn. aśiraće, aśiraturĭ) [akc. aśirat] (i. s.) — vrebanje, čekanje u zasedi ◊ muoşu a fuost maĭstur đi aśirat la puorś sîrbaćiś — čiča je bio majstor za vrebanje divljih svinja ♦ var. aśirĭală ◊ atîta aśirĭală, şî la urmă ńimika — toliko vrebanje, i na kraju ništa [Por.] ♦ rum. acerat

aśirĭală [akc. aśirĭală] (i. ž.) ● v. aśirat [Por.] ♦ rum. acerat

atîrna (ĭuo atîrn, ĭel atîrnă) [akc. atîrna] (gl. p. ref.) — 1. kačiti, zakačinjati, prikačinjati, priključivatii ◊ atîrnă prikoļiţa đi traktur — kači prikolicu za traktor 2. okačinjati, besiti, stavljati nešto u viseći položaj ◊ atîrnă trasta-n kuń — okačinje torbu na klin 3. (fig.) dirati, zadirkivati, provocirati ◊ sa atîrnă đ-aĭ măĭ ţapiń, şî kapîtă bataĭe întođeuna — kači se sa jačima, i uvek dobija batine ♦ up. ańina ♦ supr. đistîrna [Por.] ♦ rum. atârna ♦ etim. < ? lat. *adtrutinare, ? mađ. tornác

atîrnat (atîrnată) (mn. atîrnaţ, atîrnaće) [akc. atîrnat] (prid.) — okačen, zakačen, prikačen, obešen o nešto da visi; priključen, pridodat ◊ atîrnat la grindă — okačen o tavansku gredu ◊ plugu atîrnat la traktur — plug priključen na traktor ♦ up. ańinat ♦ supr. đistîrnat [Por.] ♦ rum. atârnat

atîrnatuare (mn. atîrnatuоrĭ) [akc. atîrnatuare] (i. ž.) — zakačaljka, kuka, klin, predmet o koji se nešto kači [Por.] ♦ rum. atârnătoare

atîrnatură (mn. atîrnaturĭ) [akc. atîrnatură] (i. ž.) — 1. kačenje, okačinjanje, zakačinjanje, prikačinjanje, priključivanje 2. (fig.) zadirkivanje, provociranje [Por.] ♦ rum. atârnătoare

atît [akc. atît] (pril.) — tolik, ovolik ♦ var. atîtatoliki, ovoliki [Kmp.] ◊ atît ĭa fuost drag đi ĭa, đi la urmă s-a-nsurat ku ĭa — toliko ju je voleo, da se na kraju njome oženio [Por.] ♦ rum. atât ♦ etim. < lat. eccum-tantum.

atît2 (atîta) (mn. atîţ, atîća) [akc. atît] (prid.) — tolik, toliki; ovolik, ovoliki 1. u značenju mere ◊ atîta ĭe tuot đi skump, da plăţîļi sînt miś — toliko je sve skupo, a plate su male 2. u značenju gradacije ◊ ku atîta măĭ bińe, dakă va fi aşa kum tu ḑîś — utoliko bolje, ako će biti tako kako ti kažeš 3. granica u nekom postupku, poslu, odnosu ◊ numa atît ć-aĭ învîrḑît în lukru mĭeu, măĭ mult nu — samo si se toliko upleo u moj posao, više (od toga) ne ♦ (demin.) atîtuśka, atîtuşka [Por.] ♦ rum. atât ♦ etim. < lat. eccum-tantum

atîtuşka [akc. atîtuşka] (pril.) ● v. atîtuśka [Por.] ♦ rum. atâtuşca

atîtuśka [akc. atîtuśka] (pril.) — (demin.) tolicno, ovolicno ◊ nu mĭ-a dat đin moşîĭe ńiś atîtuśka, kît ĭe ńiegru đisupt ungĭe — nije mi dao ni ovolicno od imovine, ni koliko je crno ispod nokta ◊ a ļins uala, ńiś atîtuśka n-a lasat đi nuoĭ — olizao je lonac, ni ovolicno nije ostavio za nas ♦ var. atîtuşka (Tanda) [Por.]

atunč (var. atunča) [akc. atunč] (pril.) — tada, onda [Kmp.] ♦ dij. var. atunś [Por.] ♦ rum. atunci ♦ etim. < lat. *ad-tuncce.

atunś [akc. atunś] (pril.) — tada, onda ♦ var. atunśa ◊ đi atunśa; đ-atunśa — otada, od tog vremena ◊ dakă ĭe aşa trĭaba, atunś đin lukru nuostru nu ĭe ńimik — ako tako stoje stvari, onda od našeg posla nema ništa [Por.] ♦ rum. atunci ♦ etim. < lat. *ad-tuncce

au1 (vez.) — ili ◊ aşa au aşa — ovako ili onako ◊ viń, au nu viń, tot una mi — dolaziš, ili ne dolaziš, svejedno mi je [Buf.] ♦ sin. or ◊ nu şću dar va fi surd, au n-auđe, or ĭe altśeva — ne znam da le je gluv, ili ne čuje, ili je nešto drugo (Tanda) ♦ var. ao [Por.] ♦ rum. au1 ♦ etim. < lat. aut

au2 [akc. au] (uzv.) — (onom.) au! auh! jao! ◊ au, lălă! — joj, lele! [Por.] ♦ rum. au2

auḑî (ĭuo aud, ĭel auđe) [akc. auḑî] (gl. p.) — čuti, opažati zvukove pomoću čula sluha ◊ auđe bińe la o urĭake, la alalaltă ĭe surd đi tuot — čuje dobro na jedno uvo, na drugo je potpuno gluv ◊ s-auđe śe s-auđe — (dosl.) „čuje se šta se čuje”, čuje se nešto, ali nerazgovetno [Por.] ♦ dij. var. auzi [Kmp.] ♦ rum. auzi ♦ etim. < lat. audire

auḑît (auḑîtă) (mn. auḑîţ, auḑîće) [akc. auḑît] (prid.) — (zast.) čuven, poznat, o kome ili o čemu se čulo ◊ ĭel ĭe uom auḑît şî kunoskut — on je čovek čuven i poznat [Por.] ♦ rum. auzit

auḑîtură (mn. auḑîturĭ) [akc. auḑîtură] (i. s.) — (ret.) glasina, trač ◊ nu askulta la auḑîturĭ, katîţ trĭaba-tĭa — ne slušaj glasine, gledaj svoja posla [Por.]

aur [akc. aur] (i. s.) — zlato ◊ ĭ-a dat ińel ďe aur — dao joj je prsten od zlata [Kmp.] ◊ fakut đin aur — načinjen od zlata ◊ mară đi aur — zlatna jabuka [Por.] ♦ rum. aur ♦ etim. < lat. aurum

aurar (mn. aurarĭ) [akc. aurar] (i. m.) — (ret.) zlatar, čovek koji obrađuje zlato ◊ ma duk la aurarĭ s-îm ogođaskă ińelu — idem kod zlatara da mi popravi prsten [Por.] ♦ rum. aurar ♦ etim. < lat. aurarius

Aurel (i. m.) [akc. Aurel] (antr.) — Zlatko, lično ime kod Bufana, rudarskog stanovništva u Majdanpeku [Buf.] ♦ rum. Aurel ♦ etim. < lat. aurum

auri (ĭuo aurĭesk, ĭel aurĭaşće) [akc. auri] (gl. p.) — (ret.) pozlatiti ◊ ma duk la aurarĭ sî-m aurĭaskă ińelu — idem kod zlatara da mi pozlati prsten [Por.] ♦ rum. auri

aurit (aurită) (mn. auriţ, auriće) [akc. aurit] (prid.) — (tehn.) pozlaćen ◊ sa aurĭaşće ku auru topit — pozlaćuje se istopljenim zlatom ◊ śe gud va fi aurit, are măĭ mare vrĭad pi pomînt — što god da je pozlaćeno, ima najveću vrednost na svetu [Por.] ♦ rum. aurit

auzi (ĭuo aud, ĭel auďе) [akc. auzi] (gl. p.) — čuti, zapažati zvučne signale pomoću čula sluha [Kmp.] ♦ dij. var. auḑî [Por.] ♦ rum. auzi ♦ etim. < lat. audire.

avere [akc. avere] (i. ž.) ● v. averĭe [Por.] ♦ rum. avere

averĭe (mn. averĭ) [akc. averĭe] (i. ž.) — 1. imovina, svojina 2. imanje, posed 3. (fig.) bogatstvo ♦ var. avĭere, avere [Por.] ♦ var. avĭeare (Krivelj) [Crn.] ♦ rum. avere

(zdrav.) Sî aĭ averĭe şî pućerĭe! — Da imaš bogatsvo i moć! [Por.]

avioun (mn. aviuańe) [akc. avioun] (i. s.) — (tehn.) avion ◊ kînd măĭ întîń am vaḑut nuapća kă śuauă mĭarźe pi śĭerĭ şî ļikură, am ginđit kă ĭe satelitu rusăsk, dar akuma şćiu kă a fuost ńiskar aviuańe — kad sam prvi put video noći da nešto ide preko neba i svetluca, mislio sam da je ruski satelit, ali sada znam da su to bili nekakvi avioni ♦ sin. ăroplan, iroplan [Por.] ♦ rum. avion ♦ etim. < srb. avion < Fran. avion

avĭa (ĭuo am, ĭel are) [akc. avĭa] (gl.) — imati, posedovati ◊ avĭa - nu avĭa, tuot una ĭe — imati ili nemati, sve jedno je ◊ n-are (=nu are) ku kare — nema s kim ◊ kîţ ań va puća avĭa babuţa-ĭa, baş ĭe batrînă — koliko godina može imati ta bakica, baš je stara [Por.] ♦ rum. avea ♦ etim. < lat. habere

(pit.) Are popa nare? — Ima pop nozdrvu? (Bukv. „Ima pop nema?”; igra reči, „nare” je homonim, označava i negaciju: „nema” i deo nosa: „nozdrvu”.) [Por.] (Zapis: Durlić)

avĭeare [akc. avĭeare] (i. ž.) ● v. averĭe [Crn.] ♦ rum. avere

avļiĭe (mn. avļiĭ) [akc. avļiĭe] (i. ž.) — avlija, dvorište ◊ la loko-l batrîn, unđe ń-a fuost kasa, am avut măĭ mare avļiĭe — na starom mestu, gde nam je bila kuća, imali smo veće dvorište ♦ sin. trauşă, pîrvaļiĭe, prîvaļiĭe, obuor ◊ avļiĭa îngrađită s-a kĭemat şî la nuoĭ đemult obuor, ş-a fuost obuoru kăşî, oboru puorśilor, obuoru vićilor — ograđeno dvorište se i kod nas nekada zvalo obor, pa je bio kućni obor, obor svinjca, stočni obor [Por.] ♦ dij. sin. bătătură (Samarinovac, Prahovo) [Kmp.] ♦ rum. avlie ♦ etim. < tur. (h)avli < Ngrč. αὐλή

Pojmovi za dvorište, i njihov areal (obrada u toku)
avļiĭe, trauşă, pîrvaļiĭe, obuor [Por.]
avļiĭe (Majdanpek) [Buf.], Porodin [Pom.]
prăvaļiĭedvorištetrauşă: aĭa śe ĭe măĭ apruape đi kasă kînd ĭeş în prăvaļiĭe (Topolnica) [Por.]
prăvăļiĭedvorište, trauşăpredvorje ◊ mătur întrauşă (Tanda) [Por.]
obuor: Ranovac, Rašanac [Mlava], Krepoljin [Hom.], Osnić [Crn.], Isakovo [Mor.], Debeli Lig [GPek]
trauşă: uodma aśiĭa, kum paşăşć đin kasă afară (Leskovo) [GPek]
prăvăļiĭe i obuor: Malajnica [Pad.]
prăvaļiĭe ◊ đi trauşă n-auḑît (Urovica) [Pad.]
pîrvaļiĭedvorište ♦ sin. avļiĭetrauşăpredvorje, prostor neposredno uz vrata kućeobuor ĭe numa luok îngrađit đi viće (Plavna) [Pad.]
bătătură [Kmp.]
trauşă ◊ tunarăm în trauşă — uđosmo u dvorište (Radenka) [Zvizd]
obuoru ĭe tuot înokuol, da întrauşă ĭe aĭa aproape dă uşa kăşî (Rašanac) [Mlava]
trauşa ĭe luok aproape dă uşa kăşî; obuoru ĭe tuot înokuol, da dă prîvaļiĭe n-am auḑît (Ševica) [Zvizd]
trauşă ĭe o parće dă kasă, pi sîrbĭaşće sar ḑîśe „trem” (Laznica) [Hom.]
avļiĭedvorišteobuor, gard dă viće ◊ în trauşăispred kuće (Rečica) [Stig]
Slika: 32) Koļibă batrînă ku avļiĭe ńi-ngrađită. — Stara kuća sa neograđenom avlijom. Motiv iz sela Boljetin, opština Majdanpek. Snimio: Durlić, 2008

Avram [akc. Avram] (i. m.) — (antr.) (zast.) muško lično ime ♦ (demin.) Avramuţă, (augm.) Avraman ◊ alu Avram, alu Avramuţă, alu Avraman — Avramovi, koji pripadaju Avramu, deca ili potomci Avrama ◊ Avramuońi, Avramĭeşći, Avramiţuońi, Avramiţańi, Avramĭeluońi — Avramovići, porodični nadimci (poļikre) [Por.] ♦ rum. Avram ♦ etim. < Hebr. Avrum

(opis) Avram je biblijsko muško ime hebrejskog porekla. Potiče od starohebrejske reči אַבְֿרוּם (=Avrum), „uzvišeni otac”, koja svoj ekvivalent ima u vavilonskom jeziku, u kome je ABI-RAMU značilo „otac je uzvišen”. Prema Starom zavetu, preko koga je ovo ime ušlo u judaizam, hrišćanstvo i islam (Ibrahim), Avram znači „otac mnogih naroda” (1 Moj. 17,5). U vlašku antroponimiju l.i. Avram ušlo je posredstvom hrišćanske crkve, što ga svrstava u tzv. kalendarska imena.

Avraman [akc. Avraman] (i. m.) — l.i. (hip.) (augm.) Avraman < Avram ◊ Avraman ĭ-a ḑîs la-l mîĭ batrîń đin duoĭ kopiĭ ku nume Avram, or la uom kare ĭe đin fîmeļiĭa lu Avram, kare ĭe đi Avramuońi — Avraman su zvali starije dete od dvojice sa imenom Avram, ili čoveka koji je bio iz roda Avramovića [Por.]

Avrameluońi [akc. Avrameluońi] (i. m.) — (antr.) Avramići, Avramelovići, vlaško prezime familije u Podgorcu, čiji se predak zvao Avramjel, imenom od milja izvedenog kao deminutiv od l.i. Avram ♦ / Avram + -el — (demin.) mali Avram, Avramić ◊ đin Avrameluoń în Podguorţ a ramas numa o kasă — od Avramelovića u Podgorcu ostala je samo jedna kuća [Crn.]

avramĭasă [akc. avramĭasă] (i. ž.) — (bot.) prolevak, lekovita biljka iz porodice zevalica (Gratiola officinalis) [GPek] ♦ rum. avrămeasă ♦ etim. < bug. avran + sif. -ească

(ver.) O ĭarbă kare n-o puaće gasî tot-nat; mirusă frumuos, şî uomu ĭuta aduarme đi miruosu iĭ; s-a puvestîaşće kă dîă numa la Lokol Mik, în aritu lu Pĭatra Ńagră, la Isîkuva. — Travka koju ne može da nađe svako; miriše lepo, i njen miris brzo uspava čoveka; raste samo u Maloj Njivi u reonu Crnog Kamena, u selu Jasikovo. (Zapis: Durlić, 1987) [GPek]
Slika: 33) Avramĭasa — prolevak, slika preuzeta sa sajta Naturefg Dragise Savića (28. X 2012.)

Avramuţă [akc. Avramuţă] (i. m.) — (antr.) (hip.) (dem.) Avramić < Avram „mali Avram” ◊ Avramuţă ĭe poļikra alu Avram măĭ mik đin duoĭ kopiĭ ku nume Avram, or ĭa ḑîs aşa đi drag la kopil pi kare la bućeḑat Avram — „Avramuca” je nadimak mlađeg Avrama od dvojice dečaka koji se zovu Avram, ili su tako od milošte tepali detetu koje je kršteno kao Avram [Por.] ♦ rum. Avrămuţu

Avramuońi [akc. Avramuońi] (i. m.) — (antr.) Avramovci, Avramovi potomci; vlaško prezime nekih familija u Osniću i Podgorcu, čiji je rodonačelnik bio Vlah po imenu Avram ◊ Avramuońi s-a mutat đin Kurduman, ş-akuma traĭesk lîngă drumu satuluĭ — Avramovci su se iselili iz Kurdumana, i sada žive pored seoskog puta [Crn.] ♦ rum. Avramoaie

avuţîĭe (mn. avuţîĭ) [akc. avuţîĭe] (i. ž.) — imovina, posed; bogatstvo ◊ are avuţîĭe puţînă — ima mali posed [Por.] ♦ rum. avuţie

avut (avută) (mn. avuţ, avuće) [akc. avut] (prid.) — (izob.) bogat, imućan ◊ avut ĭe uom kare are moşîĭe mare — bogat je čovek koji ima veliko imanje ♦ var. avutuorńik [Por.] ♦ rum. avut

avutuorńik (mn. avutuorńiś) [akc. avutuorńik] (i. m.) — (zast.) sopstvenik, vlasnik, posednik; zemljovlasnik, bogataš ◊ tatamuoş a fuost tare avutuorńik, a ţînut multă moşîĭe, numa dupa ratu ku mńamţî gata tuot ĭ-a luvat partizańi — pradeda je bio jak zemljovlasnik, držao je veliko manje, ali su mu posle rata sa Nemcima gotovo sve oduzeli partizani [Por.]

azîmă [akc. azîmă] (prid.) ● v. aḑîmă [Crn.] ♦ rum. azimă

azmă (mn. azme) [akc. azmă] (i. ž.) — beskvasni hleb [Kmp.] ♦ up. aḑîmă [Por.] ♦ rum. azimă ♦ etim. < Ngrč. ἀζυμίτης.

aznoapťe (=astă-noapťe) [akc. aznoápťe] (pril.) — noćas, ove noći ◊ aznoapťe n-a durmit ďe duerea kauluĭ— noćas nije spavao od glavobolje [Kmp.] ♦ dij. var. astanuapće [Por.] ♦ rum. as-noapte ♦ etim. < az < asta „ova” < lat. istum, ista. + noapte „noć” < lat. nox, noctis.

azvîrļeća [akc. azvîrļeća] (pril.) — bacati nešto frljanjem, na „frljanski” način ◊ lapîdă đ-azvîrļeća — baca „frljanski” ◊ nu lupada đ-azvîrļeća, numa dăm frumuos în mînă! — ne bacaj to „frljanski”,nego mi lepo daj u ruku! ♦ var. azvîrļiuluĭ [Por.] ♦ dij. var. azvrļića [Crn.] ♦ rum. de-a azvârlitul

azvîrļi (azvîrļiaşće, azvîrl) [akc. azvîrļi] (gl.) — zavrljačiti, naglo baciti; zavitlati ◊ azvîrļaşće aĭa în borugă — zavrljači to u potok ◊ ĭuo puot đeparće să azvîrļesk pĭatra — ja mogu daleko da zavrljam kamen ♦ sin. lupada, arunka [Por.] ♦ rum. azvârli ♦ etim. < srb. vrljati, zavrljati

azvîrļit (azvîrļită) (mn. azvîrļiţ, azvîrļiće) [akc. azvîrļit] (prid.) — zafrljan, zafrljen, zavrljačen, bačen frljanjem, zamahom ruke ◊ kare a fi azvîrļit asta tumu aiśa? — ko li je zavrljačio ovo čak ovde ? [Por.] ♦ rum. azvârlit

azvîrļituorĭ (azvîrļituare) [akc. azvîrļituorĭ] (prid.) — zavrljač, lice koje baca zavrljačenjem ◊ đin tuoţ pîkurarĭ ĭuo am fuost măĭ bun azvîrļituorĭ ku şlaĭdîru — od svih čobana, ja sam bio najbolji zavrljač sa praćkom [Por.] ♦ rum. azvârlitor

azvîrļitură1 (mn. azvîrļiturĭ) [akc. azvîrļitură] (i. ž.) — zavrljotina, ono što je bačeno zavrljanjem ◊ lupadat ku azvîrļitu, lupadat đ-azvrļeća — zavrljačeno [Por.] ♦ rum. azvârlitură

azvîrļitură2 (mn. azvîrļiturĭ) [akc. azvîrļitură] (prid.) — frljanje, bacanje zamahom ruke ◊ la pîkurarĭ s-a katat să fiĭe buń la azvîrļitură — od čobana se tražilo da budu dobri u frljanju [Por.] ♦ rum. azvârlitură

azvîrļiuluĭ [akc. azvîrļiuluĭ] (pril.) ● v. azvrļeća [Por.]

azvrļića [akc. azvrļića] (pril.) ● v. azvîrļeća [Crn.]

ažun [akc. ažun] (i. m.) ● v. aźun [Por.] ♦ rum. ajun

Ažun [akc. Ažun] (i. m.) ● v. Aźun [Por.]

ažunğa [akc. ažunğa] (gl.) ● v. aźunźa [Kmp.] ♦ rum. ajunge

ažuns [akc. ažuns] (prid.) ● v. aźuns [Por.] ♦ rum. ajuns

ažunźa [akc. ažunźa] (gl.) ● v. aźunźa [Por.] ♦ rum. ajunge

ažuta (ĭuo ažut, ĭel ažută) [akc. ažuta] (gl.) — pomagati, podržavati, pružati podršku ◊ ažută la uom kînd ĭe sîngur — pomogni čoveku kad je sam [Crn.] ♦ dij. var. aźuta [Por] ♦ rum. ajuta ♦ etim. < lat. adjutare

(izr.) Uom bun ĭe aîăla karĭe ţ-ažută kînd îĭ grĭeu. — Dobar čovek je onaj koji pomaže kada ti je teško. (Narodna izreka, zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

ažutuorĭ (mn. ažutuorĭ) [akc. ažutuorĭ] (i. m.) — pomoćnik, pomagač, onaj koji pomaže drugome u nekom poslu ◊ ĭer am avut numa un ažutuorĭ, da akuma duoĭ — juče sam imao samo jednog pomoćnika, a sada dva [Crn.] ♦ dij. var. aźutuorĭ [Por.] ♦ rum. ajutor ♦ etim. < lat. adjutor, -is, adjutorium

(izr.) Ažutuorĭu sî traĭaskă, la-l śe a ažutat sî să kunuaskă. — Pomagač nek je živ, pomognutom nek se vidi. (Blagoslov u znak zahvalnosti za ispomoć, zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

ažuturat (mn. ažuturaturĭ) [akc. ažuturat] (i. m.) — ispomoć, ispomaganje, uzajamno pomaganje, povremeno udruživanje ljudi radi lakšeg i bržeg obavljanju nekog posla ◊ ažuturatu nu ĭe lukru ĭnprumut — ispomaganje nije pozajmica u poslu [Crn.] ♦ rum. ajutora

(opis) Ažuturatu je kînd duauă ore mîĭ mulće kîăş traĭesk în oguadă şî lukră înprauna uńi la alţî da nu kată kare kît ore kîţ inş lukră. — Ispomaganje je kada dve ili više porodica koje žive u slozi zajedno završavaju poslove prema pojedinačnim potrebama.

ažutură (mn. ažuturĭ) [akc. ažutură] (i. ž) — pomoć ◊ ažutura uşurĭaḑă lukru — pomoć olakšava rad [Crn.] ♦ rum. ajutora

aźun (mn. aźunurĭ) [akc. aźun] (i. s.) — (rel.) post, gladovanje, uzdržavanje od hrane iz verskih razloga ◊ aźun ĭe ađet să nu sa manînśe înainća lu vro ḑî mare — „ažun” je običaj da se ne jede dan u oči nekog velikog verskog praznika ◊ đi uom kare ţîńe aźun sa ḑîśe kă aźuńaḑă — za čoveka koji gladuje, kaže se da posti ♦ var. inov. ažun [Por.] ♦ rum. ajun ♦ etim. < lat. iaiūnus

Aźun [akc. Aźun] (i. s.) — (kal.) Badnji dan, dan uoči Božića ◊ Aźun ĭe ḑîua înainća lu Kraśun — Dadnji dan je dan u oči Božića ◊ sara la Aźun kopiĭ sa duk în koļindrĭeţ — uveče na Badnji dan deca idu u koljindrece ♦ var. inov. Ažun [Por.] ♦ rum. ajun

(ver.) Kare nu manînkă la Aźun, în primovara ļesńe gasîaşće kuĭburĭ đi pîăsîrĭ. — Ko posti na Badnji dan, u proleće lako nalazi ptičja gnezda. [Por.] (opis) Koļindrĭeţî avut bîće şurguĭaće, ş-a mĭers đarîndu la Rumîń đi la uşă la uşă, đi la kasă la kasă, la uńi luokurĭ sara, la alće pista ḑîuă, da la Bufań în Mîĭdan s-a kĭemat piţarăĭ, ş-a mĭers đimińaţa. Piţarăĭi a fuost profakuţ, avut ļorfe-n tuaće fĭelurĭ, ş-a kîntat măĭ đi mulće uorĭ aşa:

Buna ḑîua la Ažun,
Kî-ĭ măĭ bună la Kraśun!
Dăm kolaku şî kîrnatu,
Sî ma duk la altu.

Dakă ńima nu đeşkiđe uşa, piţarăĭi blastîmă:

Kîće kuĭe*) pi kasă,
Atîţ kakăţ pi masă!

*) Kăşîļi lu Bufań a fost astrukaće ku şîndră, prinsă ku kuĭe la mulće luokurĭ.

Kolindreci su imali šarene štapove i svuda su kod Vlaha išli od vrata do vrata, od kuće do kuće, negde uveče, negde preko dana, a kod Bufana u Majdanpeku zvali su se picareji i išli su ujutru. Picareji su bili preobučeni, lica su im bila prekrivena raznim maskama, a pevali su najčešće ovako:

Dobar dan na Badnji dan,
Al je bolji Božić-dan!

Daj kolač i kobasicu
Pa da odem kod drugoga!

Ako niko ne otvori vrata, picareji prokunu:
Koliko klinova*) na kući,
Toliko govana na sofri!
*)

Bufanske kuće su bile pokrivene šindrom, koja je bila pričvršćena klinovima na mnogim mestima.
(Kaz. Aleksandra Gajanović, zapis Durlić, Majdanpek, 1987) [Buf.]

aźuna (ĭuo aźuńеḑ, ĭel aźună) [akc. aźuna] (gl. p.) — postiti, gladovati, uzdržavati se od hrane iz verskih razloga ♦ var. inov. ažuna ◊ trîabe aźuna la Aźun — treba postiti na Badnji dan [Por.] ♦ rum. ajuna ♦ etim. < lat. *adjunare

aźunat (mn. aźunaturĭ, aźunaće) [akc. aźunat] (i. s.) — post, uzdržavanje od hrane iz verskih razloga ♦ var. inov. ažunat ◊ dakă vrĭeĭ sî ći skuoţ đi la aăla pakat grĭeu, îţ trîabe un aźunat ţapîn — ako hoćeš da se iskupiš od tog teškog greha, treba di jedan jak post [Por.] ♦ rum. ajunat

aźuns (aźunsă) (mn. aźunş, aźunsă) [akc. aźuns] (prid.) — 1. dostignut, sustignut, postignut ◊ ĭa aźuns uoţî pi drum, şî ĭa omorît — sustigli su ih razbojnici na putu, i ubili ◊ a fuost vrĭańik, şî aźuns să fiĭe la luok mare — bio je vredan, i dostigao je da bude na visokom položaju 2. dovoljno, u dovoljnoj količini ◊ am bań đi aźuns să kumpîr aĭa — imam dovoljno para da to kupim 3. dospeo (za, do), odrastao, dozreo, sazreo ◊ fata aźuns đi mîritat — devojka je zrela za udaju ◊ kukuruḑu aźuns đi kuļes — kukuruz je zreo za berbu ◊ aluvatu aźuns đi plumađit — testo je stiglo za mešenje 4. došao, stigao ◊ aźuns kopilu đi la şkuală — dete je stiglo iz škole 5. (psih.) zahvaćen duševnom bolešću, opsednut nekim demonom, nekom tajanstvenom silom ◊ la aźuns buala rîa — oboleo je od padavice ◊ la aźuns śe l-aźuns — nešto ga je spopalo ♦ var. inov. ažuns [Por.] ♦ rum. ajuns

(izr.) Aźuns suariļi la burik. — Sunce je došlo na pupak (vreme je ručku). (Rudna Glava, zapis: Durlić) [Por.]

aźunźa (ĭuo aźung, ĭel aźunźe) [akc. aźunźe] (gl.) — 1. stići, sustići, dostići, dohvatati ◊ mĭergînd ĭuta, iĭ đi mulće uorĭ ń-aźunźa pi drum — idući brzo, oni su nas često sustizali na putu ◊ nu sa puaće aźunźa în tuaće părţîļi — ne može se stići na sve strane 2. (psih.) biti opsednut nekom bolešću ili stanjem ◊ o aźunźe ś-o aźunźe — stiže je neka (nepoznata) bolest, obizima je neka (tajanstvena) sila ♦ var. inov. ažunźa [Por.] ♦ dij. var. ažunğa (ažung, ažunğe) [Kmp.] ♦ rum. ajunge ♦ etim. < lat. adjungere „a uni, a lipi”.

(izr.) Să nu măĭ aźung suarļi ku piśuarļi, şî luna ku mîna (dakă nu va fi aşa kum ḑîk ĭuo)! — Da nikad ne dostignem sunce nogama i (dohvatim) mesec rukama (ako nije tako kako ja kažem)! (Šaljiva zakletva, kazuje se kada se od nekog uporno traži da se zakune, a ovaj bi da izvrda, jer mu priznanje istine ne odgovara. Rudna Glava. Zapis: Durlić) [Por.]

aźuta (ĭuo aźut, ĭel aźută) [akc. aźuta] (gl.) — pomagati, pružati pomoć ◊ lasî-ma, nu-m aźuta atîta — pusti me, nemoj mi pomagati toliko ◊ duamńe aźută — pomozi bože ◊ nu aźută la ńima — ne pomaže nikome ◊ aźutaţ, uamiń — pomagajte, ljudi; upomoć ◊ nu-ĭ aźută ńimika, gata ĭe — nema mu pomoći, gotov je ♦ var. (inov.) ažuta (Tanda) [Por.] ♦ dij. var. ažuta [Crn.] ♦ rum. ajuta

aźutarĭe (mn. aźutîărĭ) [akc. aźutarĭe] (i. ž.) — pomoć, pomaganje ◊ îm trîabe un uom tare să-m fiĭe đi aźutarĭe — treba mi jedan jak čovek, da mi bude od pomoći ♦ var. ažutare (Tanda) [Por.] ♦ rum. ajutare ♦ etim. < lat. adjutare.

aźutat (aźutată) (mn. aźutaţ, aźutaće) [akc. aźutat] (prid.) — potpomognut, podržan ◊ a fuost aźutat đin tuaće părţîļi, şî ĭară ńimika — bio je podržan sa svih strana, i opet ništa ♦ var. ažutat [Por.] ♦ rum. ajutat

aźutuorĭ (mn. aźutuorĭ) [akc. aźutuorĭ] (i. m.) — pomagač, pomoćnik; podstrekač ◊ ĭ-a fuost aźutuorĭ în furaluk — bio mu je pomagač u krađi [Por.] ♦ dij. var. ažutuorĭ [Crn.] ♦ rum. ajutor


ă


ă (uzv.) (demin.) — 1. evo (eno, eto) ◊ ă, kolo — evo (eno, eto) tamo ♦ / skraćeni oblik < ăćeevo (eno, eto) 2. izraz čuđenja, iznenađenja ◊ ăăă, kît ĭe đi marĭe!? — ooo, koliko je veliki!? [Por.] ♦ rum. ă

ăće [akc. ăće] (part.) — evo, eno, eto ◊ ăće-ma, vin — evo me, dolazim ◊ ăće, aĭa kolo trăbe mutat în alt luok — eno, ono tamo treba pomeriti na drugo mesto ♦ var. ăći, îće, ĭeće ◊ ăći, vaḑuş akuma ku uoki tiĭ — eto, video si sada svojim oćima [Por.] ♦ etim. < bug. eto

PRIMERI
  • ------------------
  • ◊ ăće-ma — evo me [rum. iată-ma]
  • ◊ ăće-ş — evo te [rum. iată-te]
  • ◊ ăće-l — evo ga [rum. iată-l]
  • ------------------
  • ◊ ăće-ńi-s — evo nas [rum. iată-ne]
  • ◊ ăći-vis — evo vas [rum. iată-va]
  • ◊ ăći-ĭ — evo ih [rum. iată-i]
  • ------------------
  • ◊ ăće-ńi — evo nam
  • ◊ ăće-vi — evo vam
  • ◊ ăće-ļi — evo im
  • ------------------
  • ◊ ăći-ĭ (uamińi, kopiĭi) — evo (muškaraca, dečaka) [rum. iată-i]
  • ◊ ăći-ļi (muĭeriļi, fĭaćiļi) — evo (žena, devojčica) [rum. iată-le]
  • ăĭs (var. îăĭs, akc. îăĭs) (uzv.) — ojs, uzvik kojim se zaprega u kojoj vuku krave ili volovi, skreće na levo ◊ ku „ăĭs” întuorś buoĭi-n źug la stînga, da ku „ća” la đirĭapta — sa „ojs” okrećeš volove u jarmu na levo, a sa „ća” na desno [Por.] ♦ rum. hăis

    (opis) Kînd vićiļi trag karu-n źug, da tu vrĭeĭ đin kar să ļi mîń să-ntuarkă la stînga, tu daĭ ku biśu-n vita đirĭaptă, şî zbĭerĭ: „ăĭs! ăĭs!”, dakă vrĭeĭ s-întuarkă la đirĭapta, tu baţ pĭ-al stîng, şî zbĭerĭ: „ća! ća, Buoşku, ća!”, or altfĭeļ, kum îţ kĭamă vita. Aşa-ĭ mîń şî la tuot konvĭeĭu, da kînd dupa konvĭeĭ s-a-nđirĭaptă drumu, tu kîta vrĭame zbĭerĭ: „ăĭs-ća! ăĭs-ća”, şî spuń numiļi alu viće, kî ĭaļe aşa sînt învaţaće đi la-źugato-l đin tîń.
    Kada goveda u jarmu vuku kola, a ti hoćeš iz kola da ih teraš da skrenu ulevo, ti udariš bičem desno govedo, i vičeš: „ojs! ojs!”, ako hoćeš da okrenu na desno, ti biješ levog, i vičeš: „ća! ća, Boško, ća!”, ili drugačije, kako ti se zove govedo. Tako ih teraš na svakoj krivini, a kada se iza krivine put ispravi, ti jedno vreme vičeš: „ojs-ća! ojs-ća”, i kažeš im imena, jer ona su tako naučeno još od prvog uprezanja. (Kaz. Olgica Trailović, r. 1929. godine, Rudna Glava, Zapis: Durlić, 2012) [Por.]

    ăl (uzv.) (demin.) — eno (evo, eto) ga ◊ ăl kolo, stă pitulat — eno ga tamo, krije se ◊ ăl, zbură! — eno ga, odlete! ♦ / skraćeni oblik < ăćel [Por.] ♦ rum. ăl ♦ etim. < lat. illum, illa

    ăl < ăćel — evo (eno, eto) ga (muški i srednji rod, jednina)
    ăo < ăćo — evo (eno, eto) je (ž.r., jed.)
    ăĭ < ăćiĭ — evo (eno, eto) ih (m. r., s.r., množina)
    ăļe < ăćiļe — evo (eno, eto) ih (ž.r., mn.) [Por.]

    ăla (mn. ăĭa) [akc. ăla] (zam.) — onaj ◊ ăće, ăla uom vrĭa să vină la nuoĭ — eno, onaj čovek hoće da dođe kod nas [GPek] ♦ rum. ăla ♦ etim. < lat. illum, illa

    ăma [akc. ăma] (uzv.) — evo (eto/eno) me ◊ ăma, veńiĭ — evo me, stigoh ♦ var. ĭakîma [Por.]

    ăn (predl.) — u, na ◊ „în” şî „ăn” ĭe tuot una, ama ĭastă lume pin saće kare măĭ đies vorbĭaşće ku „ăn” đikît ku „în” — „în” i „ăn” je isto, ali ima ljudi po selima koji češće govore „ăn” umesto „în” ◊ uńi ḑîk „înkauśa”, alţî „ănkuaśa”, uńi ḑîk „s-a dus înđial”, alţî: „s-a dus ănđial” — jedni kažu „înkauśa” („ovamo”), drugi „ănkuaśa”, jednu kažu „s-a dus înđial” („otišao na gore”), drugi „s-a dus ănđial” ♦ var. ăm ◊ întrîabe / îmtrîabe : ăntrîabe / ămtrîabe — treba mi [Por.]

    (kom.) În Porĭeśa Đisus pućem, măĭ đies la vorbituorĭ aĭ batrîń, gata tuaće vuorbiļi kare-nśiep ku „în-” să ļi puńem parĭake ku fuarma-luor kare înśiape ku „ăn”. — U Gornjem Poreču možemo, naročito kod starijih govornika, gotovo sve reči koje počinju sa „în-” da stavimo uporedo sa istim oblikom koji počinje na „ăn-”.
    ◊ am înśeput : am ănśeput să lukru — počeo sam da radim
    ◊ înkiđe uşa : ănkiđe uşa — zatvori vrata
    ◊ îngust : ăngust — uzan, uzak [Por.]

    ănćins (ănćinsă) (mn. ănćinş, ănćinsă) [akc. ănćins] (prid.) — prostrt, dug ◊ La kapu pomîntuluĭi, / Ierĭa ńeşća astaļe ănćinsă. — Na kraju sveta / Behu sofre rasprostrte. (Stih iz pesme „Đeđu”) [Crn.] ♦ dij. var. înćins [Por.] ♦ rum. întins

    ăntrăuna [akc. ăntrăuna] (pril.) ● v. întruuna [Por.]

    ăntulćişat (ăntulćişată) (mn. ăntulćişaţ, ăntulćişaće) [akc. ăntulćişat] (prid.) — unakrst, poprečno ◊ a dîrîmat frunḑă, şă nu faśe braţu botur la botur, numa krĭanźiļi brăţuĭe ăntulćişat — kresao je lisnik i ne slaže naramak peteljku na peteljku, nego granje slaže unakrst [Stig] ♦ dij. var. ăntolćişat (Tanda), întulćişat (Rudna Glava) ♦ dij. sin. ănkruśişat [Por.]

    ăńi1 [akc. ăńi] (uzv.) — evo smo, evo nas, eto nas ◊ ăńi, doveńirăm kumva — evo smo, stugosmo nekako ◊ ăńi, pă faśeţ ku nuoĭ śe vi vuoĭa — evo smo, pa činite sa nama šta vam je volja [Por.]

    ăńi2 [akc. ăńi] (br.) — jedan (u dečjoj brojalici) ◊ ăńi, unu în o žukariĭe kopilarĭaskă — jedan, u jednoj dečjoj igri ♦ var. uńi < unujedan [Por.]

    (broj.) Ăńi (uńi), dońi, trińi, peńi, ronta, konta, ţava, gîrla, ćok-pok, daĭ ku kuru-n fuok! (Naučio u detinjstvu od babe Stanke, zapis Durlić, Rudna Glava) [Por.]

    ăroplan (mn. ăroplańe) [akc. ăroplan] (i. s.) — (zast.) (tehn.) aeroplan, avion ◊ đi vrĭamĭa đi mńamţ, odată a trekut atîća ăroplańe, đi śĭerĭu nu s-a vaḑut đi iĭ — za vreme Nemaca jednom je prošlo toliko aeroplana, da se nebo nije videlo od njih ◊ am putut sî ma kar ku ăroplanu, numa ći frikă n-am kućeḑat — mogao sam da se vozim aeroplanom, ali od straha nisam smeo ♦ var. iroplan, aroplan ♦ sin. aviuon [Por.] ♦ rum. aeroplan ♦ etim. < srb. aeroplan, < Fran. aeroplane

    ărpiĭa [akc. ărpiĭa] (gl.) ● v. arpiĭa [Por.] ♦ rum. arpiia

    ăsta (mn. ăşća) [akc. ăsta] (zam.) — ovaj, ova, ovo ◊ ăsta lukru nu ĭe grĭeu — ovaj posao nije težak ♦ / skr. < aăsta [GPek] ♦ dij. var. asta [Por.] ♦ rum. ăsta

    ăşke (mn. ăşki) [akc. ăşke] (i. ž.) — iver, treska ◊ kînd s-a ćopļit la muort stingiĭi đe s-a pus la groapă, atunća a dat fok la ăşki şi ļ-a dat đe pomană — kad su se tesale grede koje su se stavljale u raku, tada se iverje palilo i namenjivalo pokojniku [Tim.] ♦ dij. var. aşkie [Kmp.] ♦ dij. var. ĭaşkĭe [Por.] ♦ rum. aşchie

    ătă [akc. ătă] (part.) — evo, eno ◊ ătă-l uomu, vińe la uşă — evo ga čovek, dolazi na vrata ♦ sin. ăće [Mlava] ♦ rum. iată ♦ etim. < bug. eto


    b


    ba (part.) — ba, ne, jok; đa 1. označava negaciju ◊ Aĭ fuost la lukru? - Ba! — Da li si bio na poslu? - Ne! ◊ (u izr.) ba, ĭuo — jok, ja (ne ja, nisam ja) 2. označava neodlučnost, ili dilemu ◊ ba vrĭeĭ, ba nu vrĭeĭ — čas hoćeš, čas nećeš ◊ ba-n kuaś, ba-n koluo — čas ovamo, čas onamo; đa tamo, đa vamo [Crn.] ♦ rum. ba ♦ etim. < bug. srb. ba

    (aneg.) E, e, e, mult ĭe amunkă kînd nu şćiĭ! În sud mĭ-a katat sî duk đin uopşćină o arćiĭe kum n-am ńimika skris la numiļi mĭaļe. Ma dusîăĭ akoluo, da n-am mîĭ fuost pîn atunśa. Unđe sî ma duk? La kare uşă? Luvaĭ pi rînd, da nu ma va mînka dakă întrîăb. Ba la o uşă, ba la alta, ba la đi tri... do gasîĭ. Akoluo o fataluankă frumuasă, tuată unsă pi uokĭ, ungiĭļi boznakîće. Ma-ntrabîă ĭa: „Babo, şta treba?” Ĭo-ĭ spusîăĭ. Da ĭa kîtră mińe: „Babo, dođi sutra!” Đi aĭa, Firuļe, mîńe ĭară ma duk la Buļuoţ.

    E, e, e, teško je kad ne znaš! U sudu su mi rekli da iz opštine donesem potvrdu da se ništa ne vodi na moje ime. Odoh tamo, a pre toga nikad nisam bila. Gde ću? Na koja vrata? Krenem redom. Neće me valjda pojesti ako pitam. Na jedna vrata, na druga, na treća ... i nađoh. Tamo jedan lep devojčurak, sav umazan, nokti bogzna kolki. Pita me: „Babo, šta treba?” Ja joj rekoh. A ona meni: „Babo, dođi sutra!” Zbog toga, Filipe, sutra opet idem u Boljevac. (K azivanje Natalije Nikolić iz Osnića, zapis F. Paunjelović 1991.) [Crn.]

    Baba-Ĭuana [akc. Baba-Ĭuana] (i. ž.) — (top.) Baba-Jona, šumovit potes na tromeđi sela Osnića, Šarbanovca i Gamzigrada ◊ în Baba-Ĭuana izvuară Ogaşu Babi-Ĭuańi — u Baba-Joni izvire Baba-Joninin potok [Crn.]

    baba-uarbă [akc. baba-uarbă] (i. ž.) — ćorava baka, dečja igra ◊ ļagăm uoki ku propuada, şî sî žukîăm baba-uarba — veži mi oči maramom, i da igramo ćorave bake [Crn.] ◊ baba-uarbă ń-a fuost žuok plakuţ, kopilarĭesk — ćorava baka nam je bila omiljena dečja igra (Tanda) [Por.] ♦ rum. baba-oarba

    (opis) La kopil, ore fată, sî ļagă uoki ku propuada. (La aļes ku numaratu pînă în ḑîaśe). Ĭel aļargă sî prindă pi unu, şî să giśaskă pi karĭe a prins. Dakă giśašće, ļegatura o ĭa al prins. Dakă nu, ļegatura ramîńe la ĭel.

    Dečaku, ili devojčici, stavlja se povez preko očiju. (Biran je brojanjem do deset). On teži da uhvati saigrača i dodirivanjem pogodi koga je uhvatio. Ako pogodi, povez preuzima uhvaćeni. U protivnom, traganje nastavlja isti igrač. (Zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

    babaluk (mn. babaluś) [akc. babaluk] (i. m.) — babaluk 1. starina, davnina, prošlost ◊ mama mĭ-a puvestît kî sînćem nuoĭ, Trifuļeşći, aiśa đin babaluk — baba mi je pričala da smo mi, Trifunovići, ovde od starine ◊ aĭa aşa a ramas la nuoĭ đin babaluk — to je tako ostalo kod nas od davnina 2. (ret.) imovina, posed, (fig.) dedovina ◊ nu dau să sa strîvĭaskă babaluku mĭeu — ne dam da se upropasti moja dedovina [Por.] ♦ rum. băbăluc ♦ etim. < tur. babaluk „očevina, imanje” (Škaljić1979)

    babă (mn. babĭe) [akc. babă] (i. ž.) — 1. a. baba, baka, stara žena, starica ◊ mulće aĭ s-auḑ đi la o babă — mnogo toga ima da čuješ od jedne babe [Crn.] b. (srod.) majčina ili očeva majka ◊ kînd kapiţ ńepuoţ, đin muĭare ći faś babă — kad dobiješ unuke, od žene postaješ baba ♦ sin. mamă [Por.] 2. deo kopče u koji ulazi kuka, tj. muški deo kopče na kaišu ◊ la kataramă ĭastă muoş şî babă — kopča kaiša ima „babu” i „dedu” (muški i ženski deo) [Crn.] ◊ babă batrînă — stara baba, starica [Por.] ♦ rum. babă ♦ etim. < srb. bug. ukr. baba

    (izr.) Babă, da đi şapće-ntrabă. — Baba je, al za sedmoricu pita. (Rudna Glava, zapis: Durlić) [Por.]

    babiţă (mn. babiţ) [akc. babiţă] (i. ž.) — (srb.) babica, obredni hleb na pomanama koji nema nikakav simbol ◊ pi pomană sa pun atîća babiţă, kîţ guoşć sînt kemaţ — na daću se stavlja onoliko babica, koliko je gostiju pozvano [Buf.] ♦ etim. < srb. baba

    Babiļi [akc. Babiļi] (i. ž.) — (kal.) Babe, Bapski dani ◊ Babiļi sînt aļi doasprăśe ḑîļe întra Dragobĭaće şî Sîmţ, kînd tota ḑîua însamnă kîć-o lună pi an — Babe su dvanaest dana između Dragobana i Mladenaca, kada svaki dan označava po jedan mesec u godini ◊ Dragoban ĭe baba đintîń, ş-a-nsamnat pi marta, în vrĭamĭa kînd anu a-nśeput ku aĭa lună — Dragoban je prva baba, i označavao je mart, u vreme kada je godina počinjala sa tim mesecom ◊ (ver.) pi lînga „babe”, kare sînt ḑîļe rîaļe, pi anu đi ḑîļe ĭastă şî „muoş”, kare sînt ḑîļe buńe — pored „baba”, koje predstavljaju loše dane, u toku godine ima i „staraca”, koji predstavljaju dobre dane [Por.] ♦ rum. babele ♦ etim. < slov. baba

    (opis) Doăsprîaśe ḑîļe întra Dragoban, ḑîua păsîrilor, kare ĭe kap đi primovară, şî Sîmţî, s-a kĭamă Babiļi. Tuata ḑîua đin aļa doăsprîaśe ĭe o lună đi ḑîļe pi anu śe vińe: kum ĭe vrĭamĭa pi ḑîua-ĭa, aşa o să fiĭe luna kare ĭa o-nsamnă, şî aĭa: kum ĭe vrĭamĭa pănă-n amńaḑîţ, aşa o să fiĭe žumataća luńi đin tîń, da vrĭamĭa dupa amńaḑîţ, arată alaltă žumataće alu luna-ĭa.

    Dvanaest dana između Dragobana, ptičjeg praznika, koji se smatra početkom proleća, i Mladenaca, zovu se „Babe”. Svaki dan od tih dvanaest dana je jedan dan u godini koja dolazi: kakvo je vreme toga dana, takav će biti mesec koji on označava, i to: kakvo je vreme do podne, takva će biti prva polovina meseca, a vreme posle podne označava drugu polivinu toga meseca. (Prema terenskom istraživanju u Gornjem Poreču, zapis: Durlić, „Етно-културолошки зборник”, 114) [Por.]

    babĭaşće [akc. babĭaşće] (pril.) — bapski, na bapski način, onako kako se ponaša ili postupa stara žena ◊ mĭarźe babĭaşće — ide kao baba ♦ dij. var. babiuluĭ [Por.] ♦ rum. băbeşte

    Babĭeĭ [akc. Babĭeĭ] (i. m.) — Babejić Ivan, popularni odmetnik od zakona, u periodu između dva rata, poreklom iz Laznica, opevan u mnogim vlaškim pesmama ◊ kînćiku lu Babĭeĭ a skuos lăutari pi porînka aluĭ; ala ĭe kînćik numa vĭarsîk, fara vuorbe — Babejićeva pesma, spevali su je lautari na njegov zahtev; to je samo arija, bez reči [Por.] ♦ dij. var. Babau [Hom.]

    babĭesk (babĭaskă) (mn. babĭeşć) [akc. babĭesk] (prid.) — bapski, starinski, drevni ◊ babĭesk s-a ḑîs vrodată la tuot aĭa ś-a şćut numa babiļi batrîńe vikļańe, kî şćirĭa luor a ţînut şî śĭerĭu şî pomîntu — bapski se nazivalo nekad sve ono što su znale samo mudre starice, jer je njihovo znanje držalo i nebo i zemlju ◊ kîļindarĭ babĭesk — bapski kalendar, starinski način računanja vremena, posebno u odnosu na sistem praznika koji se razlikuje od onog u kalendaru srpske pravoslavne crkve ◊ pi al babĭesk, akuma ar fi priru — po baskom (kalendaru), sada bi bio april [Por.] ♦ rum. babesc

    Babuońi [akc. Babuońi] (antr.) — Babini, vlaški nadimak familije Marković iz Malog Izvora kod Boljevca, koje nastaje u prilikama kada maloletna deca odrastaju samo sa babom; posrbljeni oblik nadimka je Babić ◊ Giţe ăl Babi — Gice Babin [Crn.] ♦ rum. Băbeni

    babuşńiţă (mn. babuşńiţ) [akc. babuşńiţă] — (mag.) magijska reč iz bajalice za lečenje krajnika ◊ vuorba dăn dăskînćik, ku însamnatu ńekunoskut, dăn dăskînćik dă lăturuoń — reč iz bajalice, nepoznatog značenja, za lečenje krajnika [Zvizd]

    (baj.)
    Gîlkă, modîlkă,
    Babuşńiţă, śokuoĭ,
    Babuşńiţă, mokuoĭ,
    Stăkńi, măkńi, ţrkńi!

    (Tajanstvene reči koje se izgovaraju prilikom lečenja obolelih krajnika, koje se sastoji u masiranju vrata vrhovima prstiju umočenih u so. Kaz. Izvorinka Lazarević, bajalicu čula od svoje prababe u Železniku, zaseoku sela Voluje kod Kučeva.) [Zvizd] (Zapis: Durlić, 1987.)

    baća (ĭuo bat, ĭel baće) [akc. baća] (gl. p. ref.) — 1. a. biti (se), tući (se), mlatiti (se); zabijati, sabijati; gađati; kovati; udarati ◊ baće kopilu luĭ — tuče svoje dete ◊ baće vaka — bije kravu ◊ baće pîăsîrĭ ku praşća — gađa ptice praćkom ◊ baće ţapă đi klańe — zabija stožer za plast ◊ baće pruńiļi — mlati šljive ◊ baće pasuĭu s-îl skuată đin postaĭka — mlati pasulj da ga odvoji od mahune ◊ baće fĭeru înśintat — kuje vrelo gvožđe b. aplaudirati ◊ baće đin palmĭe — pljeska rukama, aplaudira 2. igra ◊ baće puarka — igra svinjicu ◊ baće luopta — igra fudbal ◊ baće ruopîta — igra ropotu (vrsta orske igre) 3. duvati, padati (za prirodne pojave) ◊ baće vîntu — duva vetar ◊ baće bruma — pada slana ◊ baće pĭatra — pada grad 4. (fig.) ◊ baće drumu đi źaba — (dosl.) „bije” put za badava: uzalud putuje; putuje samo da mu dupe vidi put ◊ baće ļimba đi đinţ, da ńima nu askultă — mlati zube jezikom, a niko ga ne sluša ◊ baće žuok — zbija šale, ismejava [Crn.] ◊ bată-l śĭerĭu — (klet.) ubilo ga nebo ◊ bată-l dumńeḑîu — (klet.) ubio ga gospod bog [Por.] ♦ dij. var. baťa [Kmp.] ♦ rum. bate ♦ etim. < lat. batt[u]ere

    (stih)
    Baće, vînće, baće pin građiń ku fluorĭ,
    Sî-n vină duor đi la mĭeļ’ suruorĭ.
    Baće, vînće, baće pin fluarĭe rotată,
    Sî-n vină duor đi la mĭeu tată.
    -------
    Baće, vînće, baće pin ļiamńe răklaće,
    Sî-n vină duor đi la mĭeu fraće.
    -------
    Kî m-an dus în strinataće,
    Strinataće, rău đeparće.

    Duni, vetre, duni, kroz bašte behara,
    Da mi ovde dođe ljubav od sestara.
    Duni, vetre, duni, kroz bokore cvente,
    Da me ovde ljubav moga oca sretne.
    -------
    Duni, vetre, duni, preko gorskog cvata,
    Da mi ovde dođe ljubav moga brata.
    -------
    Jer ja živim u tuđini,
    U tuđini, na daljini.


    (Odlomci iz pesme „Baće, vînće, baće”, recitovala Veselinka Bkić iz Rudne Glave, zapis: Durlić, februar 1984) [Por.]

    baćală (mn. baćelurĭ) [akc. baćală] (i. ž.) — potka, konac koji se pomoću snoveljke umeće u zev osnove tokom tkanja ◊ baćala sî puńe pi ţauă đi suok karĭe sî bagă în suvĭaĭkă — potka se namotava na cev od zove koja se umeće u snoveljku [Crn.] ♦ dij. var. baćială ◊ baćiala la razbuoĭ sa ţîasă pin urḑală — potka na razboju protkiva se kroz osnovu ♦ / baća + suf. -ală [Por.] ♦ rum. băteală

    badîĭ [akc. badîĭ] (i. m.) ● v. badîń [Por.] ♦ rum. budăi

    badîń (mn. badîńе) [akc. badîń] (i. m.) — bućka, drveni sud koji se koristi za bućkanje mleka radi dobijanja maslaca; badanj ◊ badîńu ĭe vas strîmt şî lung, fakut numa đi skuos untu — bućka je uzan i dugačak sud, napravljen samo za vađenje maslaca ♦ var. badîĭ (Valakonje, Savinac, Lubnica, Gamzigrad, Mali Izvor) [Crn.] ◊ în badîń s-a batut untu — u badnju se vadio maslac ♦ dij. var. badîĭ (Crnajka) [Por.] ♦ dij. sin. pućińiu (Šipikovo) [Tim.] ♦ rum. budăi ♦ etim. < mađ. bödön

    (izr.) Aĭ sî fiĭ batut ka-n badîń. — Bićeš smlaćen kao u bućki. (Narodna izreka, pretnja nemirnoj deci, zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]
    Slika: 34) Badîĭ đin Ţrnaĭka. — Badanj (bućka) iz Crnajke, opština Majdanpek. Etnografska zbirka Muzeja u Majdanpeku, inv. br. E/241, foto: M. Balabanović

    Badîrkă [akc. Badîrkă] (i. s.) — (antr.) Badrka, nadimak iz koga se razvilo prezime Badrkić, zabeleženo u Rudnoj Glavi i Mosni, [Por.] i u Gamzigradu [Crn.] ◊ Marćin Badîrkă a fuost gazdă mare, avut uoĭ mulće — Martin Badrka je bio veliki gazda, imao je mnogo ovaca [Por.] ♦ rum. Bădîrcea

    Badîrkuońi [akc. Badîrkuońi] (i. m.) — (antr.) Badrkići, vlaško prezime familije u Gamzigradu, sada Paunović, čiji je predak bio Vlah sa nadimkom Badrka ◊ numa Badîrkuońi a avut maşînă đi traĭrat — samo su Badrkići imali vršalicu [Crn.] ♦ rum. Badircea

    bađe [akc. bađe] (i. m.) — (zast.) (hip.) a. bata, baća, me od milja za ljubavnika, dragan, dragi; b. u narodnoj književnosti: ime kojim devojka oslovljava svoga momka u ljubavnim pesmama ♦ (demin.) bađiţă, bađişor [Por.] ♦ rum. bade

    Bađikuońi [akc. Bađikuońi] (i. m.) — (antr.) Badžikoni, vlaško prezime familije Bađikić u Valakonju, koje je nastalo prema pretku po nadimku Bađikă, demin. od Bađe ◊ Bađikuońi đin Vaļakuańa s-a mutat în Buļuoţ — Bađikići iz Valakonja su se preselili u Boljevac [Crn.] ♦ dij. var. Bađuońi [Por.] ♦ rum. Bădiceanu

    baga (ĭuo bag, ĭel bagă) [akc. baga] (gl. p. ref.) — 1. uvlačiti, navlačiti, zavlačiti, stavljati; umetati ◊ bagă aţa-n ak — uvlači konac u iglu ◊ bagă kîlţanu-n śuariś — uvlači košulju u pantalone ◊ bagă kolaś în trastă — stavlja kolače u torbu ◊ bagă mîna-n sîn — stavlja ruku u njedra ◊ bagă bań în pozanarĭ — stavlja novac u džep (krade) 2. (fig.) a. obraćati pažnju, primećivati, zapažati ◊ bagă sama — pazi dobro, obrati pažnju ◊ bagă sama sî nu luńiś — pazi da se ne oklizneš b. okrivljivati, prebacivati, kritikovati, zamera ti ◊ bagă vina śe n-am ažuns la vrĭamĭe — zamera što nisam stigao na vreme ◊ bagă kapu în ńivuoĭe — navlači sebi nevolju na glavu [Crn.] 3. a. ulaziti ◊ uomu sa bagă-n kasă — čovek ulazi u kuću ◊ apa sa bagă-n pomînt — voda ulazi u zemlju b. zalaziti ◊ suarļi sa bagă dupa nuvirĭ — sunce zalazi za oblake c. uterivati ◊ bagă uoĭļi-n strungă — uteruje ovce u tor 4. (fig.) kusati, jesti, uzimati hranu ◊ đi đesńaţă n-am bagat ńimik în gură — od jutros nisam ništa okusio ◊ vrĭamĭa ĭe să bagăm śuava-n gură — vreme je da nešto prezalogajimo [Por.] ♦ rum. băga

    bagabuont (mn. bagabuonḑ) [akc. bagabuont] (i. m.) — protuva, skitnica, vagabund ◊ bagabuont ĭe ka o mară strîkată-n podrum, kare strîkă mĭarîļi tuaće — protuva je kao pokvarena jabuka u podrumu, koja ukvari sve ostale jabuke (Tanda) ◊ bagabuont ĭe o bişćală, o uļimişńiţă, uom fara rînd — vagabund je protuva, skitnica, čovek bez reda (Rudna Glava) [Por.] ♦ rum. bagabont ♦ etim. < lat. vagabundus

    Bagaĭuovîţ [akc. Bagaĭuovîţ] (i. m.) — (top.) Bagajovac, potes u ataru sela Savinac, opština Boljevac ◊ Bagaĭuovîţu ĭe pi puaļiļi lu Tîlva Ruoşîĭe — Bagajovac se nalazi u podnožju Crvenog brda [Crn.]

    bagat (bagată) (mn. bagaţ, bagaće) [akc. bagat] (prid.) — 1. uvučen, stavljen, metnut ◊ kuţîtu, bagat în ćakă, stă sprimit dupa kurauă — nož, stavljen u korice, stoji spreman iza pasa ◊ putraḑîaşće, bagat în apsă — truli, zatvoren na robiji 2. (fig.) zabrinut; zadužen: opevan ◊ bagat în grižă — zabrinut ◊ bagat în ńivuoĭe — uvučen u nevolju ◊ bagat în povastă — stavljen u priču [Crn.] ◊ bagat în kînćik — opevan [Por.] ♦ rum. băgat

    (izr.) Bagat în kuorn đi kapră. (Nu măĭ are unđe). — Sateran u kozji rog. (Nema više kud.) Zapis: F. Paunjelović, Osnić, druga pol. XX veka [Crn.]

    bagatuorĭ (mn. bagatuori) [akc.bagatuorĭ] (i. m.) — hranilac, onaj koji umeće razvezane snopove žita u tulumbu vršalice ◊ la traĭrat, bagatuorĭu stîă pi maşînă, şî bagă snuopi în ĭa — na vršidbi, hranilac stoji na vršalici, i umeće snopove u nju [Crn.] ♦ up. drĭeş [Por.] ♦ rum. băgător

    baglamă (mn. baglamĭe) [akc. baglamă] (i. ž.) — (zast.) šarka na vratima i prozorima ◊ baglamă đi uşă — šarka za vrata ◊ baglamĭe đi vrakńiţă — šarke za kapiju ◊ baglamĭe la uoknă — šarke na prozoru [Crn.] ♦ dij. sin. ţîţînă [Por.] ♦ rum. balama ♦ etim. < tur. bağlama

    bagram (mn. bagramĭ) [akc. bagram] (i. m.) — (bot.) bagrem (Rabinia pseudacacia) ◊ bagramu ĭe ļiemn tarĭe, bun đi mulće trabuĭaļe — bagrem je tvrdo drvo, dobro zarazne potrebe ◊ fluarĭa đi bagram ĭe bună đi albiń — bagremov cvet je dobar za pčela (medonosan) ♦ var. floran (Lubnica, Gamziograd) [Crn.] ♦ dij. var. salkim [akc. salkim] ♦ var. bagrĭem [Por.] ♦ dij. var. salkîm (Prahovo) [Kmp.] ♦ dij. sin. druog (Velika Kamenica, Grabovica) [Dun.] ♦ rum. salcâm ♦ etim. < srb. bagrem

    Terenski zapisi:
    • bagram — Osnić [Crn.], Kobilje [Stig], Duboka [Zvizd]
    • salkim, bagrĭem — Rudna Glava [Por.]
    • sălkîm — Samarinovac [Kmp.]
    • floran — Tanda, Gornjane, Topolnica [Por.] Topla, Luka, Bučje; Lubnica, Gamzigrad [Crn.]
    • florinţă — bagremar (Tanda) [Por.]
    • bagrîn — Krivača [Bran.]
    • druog — Velika Kamenica, Grabovica [Dun.]
    • malin — Rabova (Vidin, Bugarska)
    Slika: 35) Cvet bagrema, slika preuzeta sa Wikipedie (6. II 2012.)

    bagramĭarĭ (mn. bagramĭarĭe) [akc. bagramĭarĭ] (i. m.) — bagremar, bagremova šuma ◊ ńi duśem dupa ļamńe în bagramĭarĭ — idemo za drva u bagremar ♦ var. bagremĭerĭ [Crn.] ♦dij. var. bîgremarĭ [Por.]

    Baińeşći [akc. Baińeşći] (i. m.) — (antr.) Bainovci, vlaško prezime familija Bainović u Šarbanovcu i Golubović u Osniću, čiji je predak bio Vlah po imenu ili nadimku Bain ◊ Baińeşći đin Şarbanuţ au kîăş apruapĭe đi Ćimuok — Bainovci iz Šarbanovca imaju kuće blizu Timoka [Crn.]

    baĭaţîăl (mn. baĭaţîăĭ) [akc. baĭaţîăl] (i. m.) — (demin.) momčić ◊ ńiś kopil, ńiś baĭat — ni dete, ni momak [Crn.] ◊ are şî ĭa un baĭaţîăl, đi la munće — ima i ona jednog momčića, sa planine ♦ var. baĭeţîăl [Por.] ♦ dij. var. băĭeţăl [Kmp.] ♦ rum. băițel

    baĭaţîăsk (baĭaţîaskă) (mn. baĭaţîăşć) [akc. baĭaţîăsk] (prid.) — momački, mladalački, vreme muškarčeve mladosti pre ženidbe ◊ nu puot să-l zauĭt ńiśkînd traĭu mĭeu, baĭaţîăsk — ne mogu nikad da zaboravim svoj momački životbaĭaţîaşće (pril.) — po momački, na momački način [Por.] ♦ rum. băieţăsc

    baĭaţîĭe (mn. baĭaţîĭ) [akc. baĭaţîĭe] (i. s.) — momaštvo, momački život, mladićko doba ◊ am avut mîndră baĭaţîĭe, am aļergat dupa fĭaće kît m-a tras ińima — imao sam lepo momaštvo, jurio sam za devojkama koliko me je vuklo srce ♦ var. bîĭaţîĭe [Por.] ♦ rum. băieţie

    baĭat (mn. baĭaţ) [akc. baĭat] (i. m.) — momak, zrela muška osoba ◊ baĭat đi însurat — momak za ženidbu [Crn.] ♦ dij. var. (mn. baĭeţ, akc. baĭeţ) ◊ la źuok a veńit o gramadă đi baĭeţ, ama fĭaće a fuost puţîńe — na igranku je došla gomila momaka, ali je devojaka bilo malo ◊ baĭat batrîn — stari momak, neženja [Por.] ♦ sin. danak [Crn.] [Por.] ♦ dij. var. băĭat [Kmp.] ♦ rum. băiat

    baĭbuok (mn. baĭbuokurĭ) [akc. baĭbuok] (i. m.) — 1. bajbok, ćumez, tesna prostorija ◊ în baĭbuoko-sta nu ĭe luok mîĭ mult đi tri inş — u ovom ćumezu nema mesta ni za tri osobe 2. zatvor, buvara ◊ l-a bagat în baĭbuok — nabili ga u zatvor [Crn.] ♦ etim. < srb. bajbok < nem. baibok „pritvor, zatvor, hapsana, buvara” (Речник МС)

    baĭe (mn. bîăĭ) [akc. baĭe] (i. ž.) — banja, mineralno kupalište i lečilište ◊ ma duk în baĭe sî ma ļekuĭ đi durĭerĭ în înkeĭaturĭ — idem u banju da se lečim od bolova u zglobovima ♦ var. bańe (mn. bîăń) [Crn.] ◊ kum să nu fiĭe ruoşîĭe la firĭe, kînd tota vara petrĭaśe pin bîăĭ — kako da ne bude rumena u licu, kada celo leto provodi po banjama [Por.] ◊ Bańiĭa sńigoćinuluĭ, la Golumbăţ — (top.) Snegotinska banja kod Golupca [Bran.] ♦ rum. baie ♦ etim. < lat. bannea

    baĭeţîme (mn. baĭeţîmĭ) [akc. baĭeţîme] (i. ž.) — momčadija, grupa momaka, generacija momaka ◊ pļină uara đi baĭeţîme, fĭaće nus pusta — puno kolo momčadija, devojaka nema nigde [Por.] ♦ rum. bâieţime

    baĭer (mn. bairĭe) [akc. baĭer] (i. m.) — 1. ručica, pokretni dodatak na sudovima koji služi za prenošenje, hvataljka ◊ baĭer la kaldarĭe — ručica na bakraču ◊ baĭer la vadră — ručica na vedru [Crn.] ♦ dij. var. bair ◊ s-a rupt bairu la kuafă, şî barbatî-mĭu a pus o žîţă kare ma taĭe la mînă kînd duk apa — pokidala se ručica na kofi, i moj muž je stavio jednu žicu koja mi seče ruku kad nosim vodu [Por.] 2. uprtača ◊ baĭer đi kĭes — uprtača za torbicu (Osnić) ◊ trasta ku baĭer — torba sa uprtačem (Topla) [Crn.] ♦ dij. sin. obrańe [Por.] ♦ rum. baieră ♦ etim. < lat. bajulus, bajula.

    (opis) Uala arĭe manuşă, da vadra baĭer; kĭesu arĭe baĭer, da trasta obrańe. — Lonac ima ušice, a vedro ručicu; torbica ima ručicu, a torba uprtače. (Zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]
    Slika: 36) Kuafa ku bair đi žîţă — Kofa sa ručicom od žice.

    baĭluog (mn. baĭluaźe) [akc. baĭluog] (i. s.) — (tehn.) bajlak, zakrpa za gumu na točku bicikla ◊ baĭluogu ĭe un pĭaćik đi gumă kare sa puńe la ruată kînd iĭ sa rupe guma đin afară — bajlak je parče gume koje se stavlja na točak bicikla, kada mu se pocepa spoljašnja guma ◊ baĭluogu sa faśe đin gumă batrînă alu ruată — bajlak se pravi od stare gume za bicikl [Por.] ♦ rum. bailag ♦ etim. < nem. Beilage

    bak (mn. bakurĭ) (i. s.) — (tehn.) skela ◊ dăn Ram baku kară prăsta Dunăre dă mulće uorĭ prăsta ḑî — iz Rama skela preko Dunava vozi više puta na dan [Bran.] ♦ rum. bac ♦ etim. < Fran. bac

    baklă (mn. bakļe) [akc. baklă] (i. ž.) — kanta, limena posuda za tečnost ◊ dăm o baklă đi olaĭ — daj mi kantu ulja [Por.]

    bakşîş (mn. bakşîşă) [akc. bakşîş] (i. s.) — bakšiš, napojnica, poklon; mito ◊ a fuost krśumarĭ, ama bakşîşu a fuost puţîn, kă lumĭa n-avut bań — bio je krčmar, ali je bakšiš bio slab, jer ljudi nisu imali para [Por.] ♦ rum. bacşiş ♦ etim. < tur. bahşis

    Bakuĭ (Bakuĭe, Bakuaĭkă) [akc. Bakuĭ] (i. s.) — (etn.) (pej.) Bakuj, naziv za stanovnike Pemske ulice u Majdanpeku ◊ bakuĭ ar fost poļikră đe bažokură la bufań đen Pemska — Bakuj je bio pogrdni nadimak za Bufane iz Pemske ◊ bakuĭ ĭ-ar ḑîs kă ĭ-a ţînut kă-s omiń proşć — nazivali su ih bakui jer su ih držali za proste ljude [Buf.] ♦ rum. băcui

    Bala (mn. Baluoń) [akc. Bala] (i. m.) — (antr.) Bala, Balić, por. nadimak u Rudnoj Glavi ◊ am pazît uoĭļ ku Milan Bala pi śuaka Îrnaglîăvi — čuvao sam ovce sa Milanom Balom na Rudnoglavskom brdu [Por.] ♦ rum. Bala

    balamžîtură [akc. balamžîtură] (i. ž.) ● v. balmažală [Crn.] ♦ rum. bălmăjală

    Balańeşći [akc. Balańeşći] (i. m.) — (antr.) Balanešti, vlaško prezime familija u Šarbanovcu i Osniću, potomci Vlaha po imanu Balan [Crn.] ♦ var. (mn.) Bîlańeşći, (jed.) Bîlańesku, poļikra alu o fîmeļiĭe mare în Arnaglaua — (mn.) Balanešti - Balanovići, (jed.) Balanesko - Balanović, prezime jedne velike familije u Rudnoj Glavi ◊ Truţă Balan, a fuost birou satuluĭ — Petar Balan (ović) je bio seoski birov (pozivar, kurir) ◊ poļikră „balan” ĭ-a pus la uom kare a fuost bîăl la fire — nadimak „balan” dobijao je čovek koji je bio plavokos [Por.] ♦ rum. Bălăneşti

    balaur (mn. balaurĭ) [akc. balaur] (i. m.) — smuk, neotrovna zmija (Zamenis longissima); blavor ◊ am vaḑut un balaur đi duauă mĭetîrĭe — video sam smuka od dva metra [Crn.] ♦ dij. sin. şîarpe [Por.] ♦ dij. var. palaur ♦ (demin.) palaurel — (demon.) zmaj, blavor (Prahovo) [Kmp.] ♦ rum. balaur ♦ etim. < ? alb.bollë; srb. blavur, blavor, blaor

    Slika: 37) Balaur (Zamenis longissima) — smuk, blavor, slika preuzeta sa sajta Herp France (4. VI 2013)

    balbańală (mn. balbańelurĭ) [akc. balbańală] (i. ž.) — batrganje ◊ balbańală pin namĭeţ — batrganje po smetovima [Crn.] ♦ dij. var. bîlbańală, bîlbańitu ♦ sin. zbaćală [Por.]

    balbańi (ĭuo balbańesk, ĭel balbańaşće) [akc. balbańi] (gl.) — batrgati se, boriti se, koprcati se, otimati se, rvati se (sa nekim problemom, nekom nedaćom, mukom) ◊ sî balbańaşće ku lukru, sî skîape đi la bĭaţă — batrga se, radeći, da se spasi bede ◊ sî balbańeaşće buou, nu sa dîă s-îl înžug — otima se vo, ne da da ga upregnem ◊ sî balbańaşće ku buala — bori se sa bolešću [Crn.] ♦ var. bîlbańi ◊ ăl trasă, sa bîlbańi kîta, şî sa dusă la fund — povuče ga voda, on se batrgao malo, i ode na dno [Por.]

    balbataĭe (mn. balbatîăĭ) [akc. balbataĭe] (i. ž.) — 1. plamen ◊ arđe fuoku fîră balbataĭe — gori vatra bez plamena ◊ balbataĭe mikă, balbataĭe marĭe — mali plamen, veliki plamen [Crn.] ♦ var. bîlbataĭe, bîlbaĭalăveliki, jak, lelujavi plamen vatre ♦ sin. vapaĭţ, pară ◊ para fuokuluĭ — plamen vatre ♦ up. pară [Por.] ♦ dij. var. bălbătaĭe [Kmp.] ♦ / ? < bîlb (pîlp) + bataĭe (exp. Durlić ) ♦ rum. bâlbătaie

    (ver.) Fuoku fîră balbataĭe, nu sî dîă đi pomană, kî balbataĭa faśe kaldură şî veđarĭe. — Vatra bez plamena se mrtvima ne namenjuje, jer plamen daje toplotu i svetlo. (Običaji Vlaha Crnorečja, kaz. Bosiljka Paunjelović, zapis F. Paunjelović, Osnić 1995.) [Crn.] (fig.) bîlbataĭa puļi — „kurčev plamen”, „kurčeva vatra”, (fig.) izraz za svađu sa izlivom besa ◊ fuź đin bîlbataĭa puļi — beži iz „kurčeve vatre”, kaže se obično trećem licu, koje se nepozvano meša u nečiju tešku svađu [Por.] (Zapis: Durlić)

    balţuit (balţuită) (mn. balţuiţ, balţuiće) [akc. balţuit] (prid.) — opušten, labav ◊ žîţîļi đi struĭe pin bandĭerĭ sînt balţuiće đi kaldură — žice na dalekovodu su opuštene zbog toplote ◊ sfuara đi rufe ĭe balţuită — kanap za veš je labav ♦ sin. maţuit (Valakonje) [Crn.] ♦ dij. var. bălţuit (Tanda) ◊ bălţuit ĭe aĭa śe nu ĭe ļegat strîns — labavo je ono što nije vezano čvrsto ♦ dij. sin. afanat [Por.] ♦ rum. bălţat ♦ etim. < lat. balteatus

    balćiţă [akc. balćiţă] (i. ž.) ● v. baltuţă [Por.]

    balćină (mn. balćiń) [akc. balćină] (i. ž.) — močvara, zemljište nepogodno za obradu i ispašu stoke zbog površinske vode ◊ pi lîngă Ćimuok ĭastă mulće balćiń karĭe nu sî puot lukra — pored Timoka ima mnogo močvara koje se ne mogu obrađivati [Crn.] ♦ rum. băltină

    balkău (mn. balkuaĭe) [akc. balkău] (i. s.) — (zast.) (augm.) močvara, močvarište ◊ vuorba balkău astîḑ s-a pastrat numa pin kînćiśe batrîńe, kare sînt şî ĭaļe gata tuaće zuĭtaće — reč „balkeu” je danas sačuvana samo u starim pesmama, koje su i one gotovo sve zaboravljene ♦ ? var. baltău (augm.) baltă„bara, močvara” [Por.] ♦ rum. balcău

    (stih)
    Saraku sovuonu tĭeu,
    L-a dus apa la balkău.

    A siroti mladin veo
    Voda nosi u močvaru.


    (Iz pesme „A pļekat baĭatu đin Srbiĭe” — Pošo momak iz Srbije, kaz. Gergina Durlić, Rudna Glava, zapis: Durlić, 1982). Vidi: A PĻEKAT BAĬATU ĐIN SÎRBIĬE

    balmažală (mn. balmažîălurĭ) [akc. balmažală] (i. ž.) — (vulg.) baljezganje, lupetanje koještarija, trabunjanje ◊ đin balmažala luĭ, ńimik n-am înţaļes — iz njegovog trabunjanja ništa nisam razumeo ◊ nu askult balmažîălurļi politikanţîlor — ne slušam trabunjanja političara ♦ var. balamžîtură [Crn.] ♦ dij. var. bîlmažală [Por.] ♦ rum. bălmăjală

    balmažî (ĭuo balmažîăsk, ĭel balmažîaşće) [akc. balmažî] (gl. p.) — (vulg.) baljezgati, trabunjati, govoriti besmislice, koještarije ◊ kît ĭe ḑîua numa balmažîaşće — po vazdan govori koještarije ◊ nu balmažî, aĭ grižă śe vorbĭeşć — ne baljezgaj, pazi šta govoriš [Crn.] ♦ dij. var. bîlmažî [Por.] ♦ rum. bălmăji

    balmiş (mn. balmişurĭ) [akc. balmiş] (i. m.) — belmuž, jelo koje se priprema od oceđene kaše, prženjem u tiganju, uz dodavanje kukuruznog brašna i soli ◊ balmişu sî manînkă pîn ĭe ferbinće — belmuž se jede dok je vruć [Crn.] ♦ dij. var. balmuş [Por.] ♦ rum. balmoş

    balmuş (mn. balmuşurĭ) [akc. balmuş] (i. s.) — (nutr.) belmuž, jelo od prženog mladog sira ◊ balmuşu a fuost măĭ mare dulśaţă pîkurarĭaskă — belmuž je bila najveća pastirska poslastica [Por.] dij. var. balmiş [Crn.] ♦ rum. balmuş

    (opis) Balmuşu sa faśe đin kaş, đin lapće đi uaĭe. Kînd sa dă kĭag la lapće, sa aşćată sî kadă lapćiļi înkĭegat la fundu gaļeţî; sa aduna ku mîna boboloşî, şî sa străkură pin strîkatuarĭe sî sa đispartă ḑăru; dupa śe sa străkură, în străkuratuare ramîńe kaşu; atunśa vĭeḑ kît sî ĭaĭ đin ĭel đi balmuş: dakă ĭe kaşu măĭ mik, da tu vrĭeĭ balmuş măĭ mare - ĭaĭ kaşu întrĭeg, da dakă vrĭeĭ măĭ puţîn balmuş, da kaşu ţî mare - tu taĭ numa un vîžmaşăl (un parśel) đin kaş đi balmuş, da lalalt laş đi brînḑă: ăl taĭ în faļiĭe, ăl sarĭeḑ, şă-l puń în śubăr. Kaşu đin kare sa faśe balmuş sa lasă o nuapće sî şćia la kaldură, să-l muşće kîta akru, kî dakă no-l muşkă akru, nu slubuađe unt, şă nu ĭasă balmuş putrîvit, numa un fĭeļ đi brînḑă friptă ...

    Vîžmaşălu đi kaş, đin kare faś balmuş, ăl framînţ marunt şă-l puń în ćigańe kare îngalḑîtă stă pi vatra fuokuluĭ.

    Ku gavană (ļingură mare fakută đi palćin), sa mĭastikă balmuşu în ćigańe đi tuata vrĭamĭa, puaće fi un śas şî măĭ ţapîn, pănă balmuşu nu slubuađe unt; kînd înśape să sa slubuadă untu, să presarĭaḑă ku kîta fańină maruntă đi kukuruḑ, şî ĭară sa mĭastîkă, mĭastîkă ... pănă nu îngalbińiaşće đi gavana-ĭa đi palćin, pănă nu înžîlavĭaşće sî fiĭe mistakatura-ĭa vînuosă đi sî sa tragă ļîpită đi ļingură ... Atunśa ĭe balmuşu gata.

    Balmuşu a fuost la-ĭ batrîń mare dulśaţă, măĭ întîń đi păkurarĭ, ama stapîńi aĭ marĭ, ku uoĭļi mulće, nu ļa prĭa fuost drag să-l gaćiaskă. A ḑîs kă ĭe strîvĭală, brînḑă lupadată, bagată la pîkurarĭ în kur ... Đin parća lalaltă, balmuşu s-a fakut la nuoĭ numa đin lapće đi uaĭe, da stîn-ļi a fuost mistakaće đin uoĭ şî đin kapre mulće, kare la baśiĭe s-a muls întîń (să nu sa nîparĭaskă ku usuku đi uoĭ) ...

    balśuară [akc. balśuară] (i. ž.) ● v. baltuţă [Por.]

    baltă (mn. bîălţ) [akc. baltă] (i. ž.) — a. bara, plitka stajaća voda sa specifičnim biljnim i životinjskim svetom ◊ baltă vĭarđe — zelena bara ◊ în baltă traĭaşće draku — u bari živi đavo b. voda koja se zadržava u udubljenjima posle kiše ◊ baltă đin pluaĭe — kišna bara [Crn.] ♦ (demin.) baltuţăbarica ♦ (augm.) baltuońbaretina [Por.] ♦ rum. baltă ♦ etim. < slov. blato

    baltuţă (mn. baltuţ) [akc. baltuţă] (i. ž.) — barica ♦ / (demin.) < baltă ♦ var. balćiţă, balśuară ◊ dupa pluaĭe a ramas mulće baltuţă pi luokurĭ poļiažńiśe — posle kiše ostale su mnoge barice po njivama u ravnici [Por.] ♦ rum. băltuţă

    baltuoń (mn. baltuańe) [akc. baltuoń] (i. s.) — (augm.) baretina, baruština ◊ după sat esťe un baltuoń, bun numa ďe broşťi — iza sela ima jedna baruština, dobra je samo za žabe [Por.] ♦ rum. băltoi

    baltuos (baltuasă) (mn. baltuoş, baltuasă) [akc. baltuos] (prid.) — močvaran; podvodan ◊ luok baltuos — močvarno mesto ◊ pomînt baltuos — močvarna zemlja [Crn.] ◊ baltuos luok, bun numa đi bruoşć — močvarno mesto, dobro samo za žabe [Por.] ♦ rum. băltos

    Baluţă [akc. Baluţă] (i. ž.) — Belkica, često ime za ovcu bele boje ◊ Baluţă, uaĭe blîndă ku lapće dulśe — Belkica, umiljata ovca sa slatkim mlekom [Hom.] ♦ var. Balură ◊ Uoiţă Balură, ku korńiţu-n gură — Ovčica Belkica s rokcem u zubima, (vlaška varijanta rumunske pesme „Mioriţa”) [Zvizd] ♦ rum. Băluţă

    Baluţuońi [akc. Baluţuońi] (i. m.) — (antr.) Balucani, vlaško prezime familije u Podgorcu, čiji je predak bio Vlah po nadimku Baluca ♦ / Baluţă < (demin.) Bîălu < bîăl — plave kose, plavušan ◊ Baluţuońi au kîrd marĭe đi uoĭ la baśiĭe — Balucani imaju veliko stado ovaca na bačiji [Crn.] ♦ rum. Băluţeanu

    baluos, baluasă (mn. baluoş, baluasă) [akc. baluos] (prid.) — 1. balav, kome idu bale iz usta ◊ baluos ka kîńiļi al turbat — balav kao besan pas 2. odvratno ◊ baluos ka slańina viĭe — odvratno kao živa slanina [Crn.] ♦ dij. var. bălos [Kmp.] ♦ rum. bălos

    baluşăl (mn. baluşăĭ) [akc. baluşăl] (i. m.) — (mik.) bukovača (Pleuritis serotinus) ◊ baluşăl ĭe burĭaće kare krĭaşće pi fag — bukovača je gljiva koja niče na bukvi ◊ ĭastă baluşăl đi primovară şî baluşăl đi tuamnă — ima prolećna bukovača i jesenja bukovača [Por.]

    Slika: 38) Baluşăĭ. — Bukovače (Pleuritis serotinus), slika preuzeta sa sajta Wikimedie (23.05.2017)

    baļaguos (baļaguasă) (mn. baļaguoş, baļaguasă) [akc. baļaguos] (prid.) — 1. ubalegan, umazan balegom 2. (fig.) pokvarenjak ◊ uom baļaguos — čovek bez morala [Crn.] ♦ var. baļeguos (baļeguasă) (mn. baļeguoş) [Por.] ♦ rum. băligos

    Baļan (mn. Baļań) [akc. Baļan] (i. m.) — (antr.) Baljan, prezime u Majdanpeku ◊ Baļańi a vińit în Măĭdan đin Banatul rumîńesk, da în Banat s-a mutat đin Kraĭova — Baljani su u Majdanpek došli iz rumunskog Banata, a u Banat su se preselili iz Krajove [Buf.] ♦ rum. Balian

    O POREKLU FAMILIJE BALJAN

    Rodonačelnik majdanpečkih Baljana, Mihajlo, došao je iz austrijske provincije koja danas pripada Rumuniji, i koja je poznata pod predeonim nazivom Banat, a karakteriše je tradicionalna rudarska privreda slična majdanpečkoj. Ova činjenica uticala je na migraciju mnogih rudarskih familija iz Banata posle sloma Mađarske revolucije 1848. godine, koja je dovela do prekida u radu niza banatskih rudnika. Slično Baljanima, i one su našle privremeno iii trajno utočište u Majdanpeku. Prema jednom aktu Uprave rudnika u Majdanpeku, KN°151 od 18. maja 1860. godine koji se čuva u Arhivu Srbije u Beogradu pod signaturom AS, M.U.D. PXIX 18/1860, Mihajlo Baljan (rođen u Krajovi 1828) sa ženom Julijanom (r. 1832) prebegao je u Srbiju 1851. godine i tu je, bez pasoša, proveo 9 godina. Želi da se trajno nastani i da postane srpski „podanik”. Mihajlu Baljanu se ova želja ispunila. U Majdanpeku je sa Julijanom izrodio šestoro dece, petoricu sinova (Vasilija 1854, Mateja 1856, Đorđa 1859, Jona 1862. i Milana 1871) i ćerku Anu 1858. godine. O potomcima Milana, Vasilija i Mateja nema podataka; za Jona se zna da se vratio u Rumuniju, gde je ostalo da živi još šestoro Mihajlove braće, a današnji Baljani u Majdanpeku potiču, u pravoj liniji, od Mihajlovog sina Đorđa. Dve Đorđetove ćerke udate su za Holanđane, koji su bili zakupci Bagera za ispiranje zlata u Neresnici kod Kučeva, i imaju potomke u Holandiji. Mihajlo Baljan je sa porodicom živeo u majdanpečkom zaseoku Čekić, ali je imao rudarsku kuću i u samom Majdanpeku, kao i u Neresnici. (Zapis: Durlić, 1996) [Buf.]
    Slika: 39) Rodoslov porodice Baljan iz Majdanpeka, izradio Paun Es Durlić, dipl. etnolog, 1996. godine

    baļe [akc. baļe] (i. ž.) — 1. bale, sline koje izlaze iz usta, gubice ◊ la uaĭe pļakară baļe đin gură, o să muară — ovci krenule bale iz gubice, uginuće ◊ baļe đi kulkumĭek — puževe bale [Crn.] 2. sluzava i lepljiva materija ◊ vinu kînd sa strîkă, or prazu kînd putraḑîşaće în pomînt, fak baļe — vino kad se ukvari, ili praziluk kada istruli u zemlji, prave bale [Por.] ♦ rum. bale ♦ etim. < lat. baba

    (zag.) O baź tare, o skuoţ muaļe, da đin kap iĭ mĭerg baļe. (Kîpaţîna đi varḑă akră) — Staviš je tvrdu, vadiš je meku, a iz glave joj bale teku. (Glavica kiselog kupusa) (Rudna Glava, Zapis: Durlić, „Razvitak” 2, 1984) [Por.]

    baļeguos [akc. baļeguos] (prid.) ● v. baļaguos [Por.] ♦ rum. băligos

    baļigarĭ (mn. baļigarĭ) [akc. baļigarĭ] (i. m.) — (ent.) balegar, insekt (Geotrupes stercorarius) ◊ baļagarĭu ĭe guangă mikă, ńagră, kunoskută kă adună skrume đi baļigă, şî mĭergînd înapuoĭ, ļi faśe buboloş ka kikirĭaḑa đi ĭepur — balegar je mala, crna buba, poznata po tome što skuplja mrvice balege, i idući unazad, pravi od njih grudvice veličine zečjeg brabonka ♦ var. băļigarĭ, bîļegarĭ [Por.] ♦ rum. băligar

    Slika: 40) Baļigar — balegar (Geotrupes stercorarius), slika preuzeta sa sajta Trojka.rs (14. VI 2013)

    baļigă (mn. bîăļiź) [akc. baļigă] (i. ž.) — 1. balega, izmet krupnih životinja ◊ baļigă đi vakă — goveđa balega ◊ baļigă đi kal — konjska balega 2. (fig.) a. za lice bez morala ◊ baļigă đi uom — govno od čoveka b. za popustljivog ◊ muaļe ka baļiga — mekan kao balega [Crn.] ♦ rum. baligă

    (vulg.) Manînkă baļigă. — Jede ono što ne treba. (Za osobe koje govore neistinu). (Zapis: Durlić) [Por.]

    ban (mn. bań) (i. m.) — 1. (mon.) novac, metalna ili papirna moneta u opticaju, ekvivalent za robu ◊ zdrîănkîńe đi bań — zvecka, pun novaca ◊ a gasît bań — našao je (zakopano) blago 2. (fig.) poređenje za blagostanje, tvrdičluk, rasipništvo i sl. ◊ pazîăsk muošu ka pi ban — čuvaju starca kao paru ◊ traĭaşće ka banu-n pungă — živi kao novac u kesi ◊ banu luĭ ĭe grĭeu ka Artanu — njegov dinar je težak kao Rtanj ◊ strîvĭaşće banu pi fiĭe śe — rasipa novac na bilo šta ◊ arĭe źaĭśće rarĭ — ima retke prste (rasipnik je) ◊ askultă ka bańişuoru — vredan je kao novčić (za poslušno dete) ◊ faśe ban bun — dobro zarađuje ◊ nu vrĭeduĭe ńiś kît un ban îngaurit — ne vredi ni koliko probušeni novčić 3. čest ukras na nošnji ◊ salbă đi bań — đerdan [Crn.] ♦ dem. banuţ (akc. banuţ), banuşăl (akc. banuşăl) ♦ augm. bańamă (akc. bańamă) ◊ unđ-a fi strîvit atîta bańamă? — gde li je potrošio tolike novce ? [Por.] ♦ rum. ban

    (brz.)
    Bań am, pungă n-am,
    Bań n-am, pungă am,
    Śe baga şî śe luva!

    Novac imam, kesu nemam,
    novac nemam, kesu imam,
    šta staviti i šta uzeti!


    (Кaz. B. Paunjelović, zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

    bandaş1 (mn. bandaşî) [akc. bandaş] (i. m.) — 1. trubač, svirač na trubi ◊ fraćiļi mĭeu ĭe bandaş — moj brat je trubač [Crn.] 2. bandaž, obruč na točku bicikla ◊ mĭ-a pikat guma đi pi bandaş — smakla mi se guma sa bandaža ◊ s-a rupt guma, ş-a mînat ruata pi bandaş — pukla je guma, pa je vozio bicikl na bandažu [Por.]

    (izr.) Kînd bandaşu suflă, munćiļi źamĭe. — Kad trubač duva, planina ječi. (Izreka zapisana u Valakonju kao izraz divljenja, zapis F. Paunjelović, Valakonje) [Crn.]

    bandaş2 (mn. bandaşă) [akc. bandaş] (i. s.) — (tehn.) bandaž, obruč na točku bicikla ili mopeda ◊ mi s-a rupt guma la ruata đi-nainće, ş-a-m fuost muara să mîn ruata pi bandaş pănă la kasă — pocepala mi se guma na prednjem točku, pa sam morao da teram bicikl na bandažu sve do kuće [Por.] ♦ rum. bandaj ♦ etim. < Fran. bandage

    bandă (mn. bîănḑ) [akc. bandă] (i. ž.) — truba, limeni duvački instrument ◊ ḑîśe în bandă mikă — svira na maloj trubi ◊ bandă mîĭ marĭe — veća truba [Crn.] ♦ dij. var. (mn. bĭenḑ) ◊ bandaś, kîntă-n bandă — trubač, svira trubu ◊ s-a-nvaţat đi mik să kînće-n bandă — naučio je da svira trubu kao mali (u detinjstvu) [Por.] ♦ rum. bandă ♦ etim. < nem. Bande

    bandierĭ (mn. bandierĭ) [akc. bandierĭ] (i. m.) — bandera, električni ili telefonski stub ◊ kînd a trîbuit să duśem struĭa pănă la koļibĭ pi śuakă, tuot nat a dat đin padurĭa luĭ bandierĭe kîće a trîbuit — kada je trebalo da dovedemo struju do koliba na brdu, svako je iz svoje šume davao bandere koliko je trebalo [Por.] ♦ etim. < srb. bandera

    Slika: 41) Bandere sa niskonaponske električne mreže. Snimio u Rudnoj Glavi (reon Bubanj), opština Majdanpek: Dragan Ilić Gagi, 2013.

    banḑari (ĭuo banḑarĭesk, ĭel banḑarĭaşće) [akc. banḑari] (gl.) — (muz.) basirati, svirati na pratećem instrumentu ◊ kînd ĭastă duoĭ lautarĭ, unu ḑîśe đi žuok, da al alalt banḑarĭaşće — kad sviraju dvojica violinista, jedan svira kolo, a drugi basira [Crn.] ♦ dij. var. băsări (ĭuo băsărĭesk, ĭel băsărĭaşće) [akc. băsări] ◊ Ĭanku ku Dinu a fuost lăutarĭ kunoskuţ, parĭake bună: Ĭanku ĭe primaş, da Dinu băsărĭaşće dupa ĭel — Janko i Dinu su bili lautari, dobar par: Janko je bio primaš, a Dinu je basirao za njim (Leskovo) [GPek] ♦ dij. var. băsui (ĭuo băsuĭesk, ĭel băsuĭaşće) [akc. băsui] ◊ ń-am spart taĭfa, kî ĭel n-a putut să băsuĭaskă kum trîabe — rasturili smo grupu, jer on nije mogao dobro da basira (Rudna Glava) [Por.]

    banḑarit (banḑariturĭ) [akc. banḑarit] (i. m.) — (muz.) 1. basiranje, ritmovanje ◊ ku banḑarit, mîĭ bińe žuoś — uz basiranje, bolje igraš 2. (fig.) mlaćenje, pričanje gluposti ◊ lasîće đi banḑarit, vĭeḑ kî sî rîd đi ćińe — nemoj da mlatiš, vidiš da ti se smeju [Crn.]

    (opis) Kînd duauă lauţ ḑîk đi žuok, una puartă vĭersu žuokuluĭ, da alalaltă banḑarĭaşće. Lautarĭu al śe banḑarĭaşće, ku arku aćinźe numa duauă kuorḑ aļi gruasă. Atunśa ĭe ḑîkatura mîĭ pļină, şî la žukatuorĭ mîĭ bińe ļi vińe sî žuaśe.

    Kada dve violine sviraju kolo, jedna svira melodiju kola, a druga basira. Violinista koji basira, gudalom dodiruje samo dve deblje žice. Time se melodija obogaćuje, i igračima daje podstrek za igranje.
    (Zapis, F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

    bankă (mn. bănś) [akc. bankă] (i. ž.) — (zast.) (mon.) banka, metalna moneta ◊ bankă ĭ-a ḑîs aĭ batrîń la un fĭeļ đi bań kare avut vrĭad ḑîaśe, doaḑăś şî triḑăś đi dinarĭ — bankom su stari zvali jednu vrstu novca koji je imao vrednost deset, dvadeset i trideset dinara ◊ la banu đi ḑaśe dinarĭ ĭ-a ḑîs o bankă, la-l đi doaḑăś ĭ-a ḑîs doă bănś, da la-l đi triḑăś ĭ-a ḑîs triĭ bănś — novčić od deset dinara zvali se jednom bankom, od dvadeset su zvali dve banke, a onog od trideset dinara, tri banke [GPek] ◊ o bankă a fuost ban tare, kî ĭa avut ḑăśe dinarĭ, da ḑîua đi sapat a fuost triĭ dinarĭ — jedna banka je bila jak novac, jer je vredela deset dinara, a dan kopanja bio je tri dinara (Rudna Glava) [Por.] ♦ rum. bancă

    Slika: 42) Ban kare rumîńi la kĭemat doa bănś, đin vrĭamĭa lu kńaz Milan. — Novac koji su Vlasi zvali dve banke, iz vremena kneza Milana, slika preuzeta sa sajta Arheo-amateri (29.10.2015)

    bankĭet (mn. bankĭeţ) [akc. bankĭet] (i. m.) — kamara složene cigle ◊ am un bankĭet đi ţîglă, măĭ întrîabe triĭ đi kasă — imam jedan „banket” cigala, treba mi još tri za kuću (Leskovo) [GPek]

    banu mîţî [akc. banu mîţî] (i. m.) — (min.) mačji novčić, žućkasti kamen koji se presijava; liskun ◊ kînd am fuost pîkurarĭ, am gin] i kî ĭe banu mîţî aur — kad sam bio čobanin, mislio sam da je liskun zlato ♦ sin. şîfîr ♦ up. ban, mîţ [Por.]

    Slika: 43) Banu mîţî - mineral liskun, slika preuzeta sa sajta Virtual Geology Museum (14. II 2012.)

    banuţ (mn. banuş) [akc. banuţ] (i. m.) — (mon.) novčić ◊ avut num un banuţ atîrnat la gît, kă a fuost fată sarakă — imala je samo jedan novčić okačen oko vrata, jer je bila siromašna devojka ◊ a gasît o gramadă đi banuş, kare a pitulat vrunu đa-ĭ luĭ đa-ĭ batrîń, ama s-a aratat kă nau ńiś un vrĭad — našao je gomilu novčića, koju je sakrio neko od njegovih predaka, ali se pokazalo da nemaju nikakvu vrednost ♦ var. banuşăl [Por.] ♦ rum. bănuţ

    bańeće [akc. bańeće] (i. m.) — parajlija, bogataš ◊ bańeće ĭe uom pļin dă bań — parajlija je čovek pun para [Zvizd] ♦ rum. bănet

    (izr.) - La răzorĭeće, puļeće, kă će-ntrĭeku bańeće! — Na razor, kurati, uteče ti bogati! (Dîn povasta ku fata li ţaru. — Iz priče o carevoj kćeri. Kaz. Pĭera Poştarĭu — Petar Golubović, rođen 1939. godine, selo Duboka, opština Kučevo, zapis: Durlić, 21. VIII 2010.

    bańiuluĭ [akc. bańiuluĭ] (pril.) — gotovinski, vid trgovine dobrima ◊ pi marfă, ore bańiuluĭ — za robu, ili gotovinsk i ◊ bańiuluĭ, ore-n skimb — gotovinski, ili u razmenu (razmenom, trampom) [Crn.] ♦ rum. pe bani

    barabar [akc. barabar] (pril.) ● v. bîrabar [Crn.]

    barabă (mn. barăbĭ) [akc. barabă] (i. s.) — baraba 1. ološ, propalica, skitnica, besposličar ◊ o barabă đi uom, a dat tuot pi bĭare, ş-akuma a ramas pi drumol mare — baraba od čoveka, sve je propio i sada je ostao na ulici 2. došljak, neznanac; čovek bez imovine ◊ s-a mîritat dupa o barabă la Măĭdan, a veńit đin lumĭa albă, fara moşîĭe, fara ńimika — udala se za neku barabu u Majdanpeku, koji je došao iz belog sveta, bez imovine, bez ičega [Por.] ♦ etim. < Bibl. Baraba, biblijski razbojnik (Rečnik MS)

    barbaţîaşće [akc. barbaţîaşće] (pril.) — muškarački, na muški način; muški; snažno ◊ puńe umîru barbaţîaşće — podmetni rame muški [Crn.] ♦ rum. bărbăteşte

    (stih)
    Dîăĭ tu-n mińe barbaţîaşće,
    Da ĭuo sî dau pakurarĭaşće.

    Ti me udri muškarački,
    Ja ću tebe čobanački.


    (Iz pesme „Kuosta pakurarĭu” — „Čobanin Kosta", kaz. Žarko Andrejević, zapis F. Paunjelović, Osnić 1977.) [Crn.]

    barbaţîăsk (mn. barbaţîăsć) [akc. barbaţîăsk] (prid.) — 1. muški, na način svjostven muškarcu ◊ lukru barbaţîăsk — muški posao ◊ trĭabă barbaţaskă — muška posla ◊ ţuaļe barbaţîăşć — muško odelo ◊ mîń barbaţîăşć — muške ruke [Crn.] 2. supružnički, na način svojstven muškarcu kao suprugu [Por.] ♦ rum. bărbătesc

    barbaţîĭe (mn. barbaţîĭ) [akc. barbaţîĭe] (i. ž.)   — 1. muškost, muževnost, odvažnost na muževan način ◊ akuma aratăţ barbaţîĭa — sad pokaži muškost [Crn.] 2. brak, bračnost, supružništvo ◊ barbaţîĭa-mĭa ku ĭel a fuost bună, ĭel a fuost bun barbat — moj brak sa njim je bio dobar, on je bio dobar muž  [Por.] ♦ rum. bărbăţie

    barbari [akc. barbari] (gl. p. ref.) ● v. bîrbari [Crn.] ♦ rum. bărăbari

    barbarĭ (mn. barbarĭe) [akc. barbarĭ] (i. m.) — (fig.) podbradak, dodatak na violini koji služi da se instrument drži na ramenu pomoću brade ◊ kînd lauta arĭe barbarĭ, mîĭ bińe şîađe pi umîru lu lautarĭ — kad violina ima podbradak, bolje leži na ramenu violiniste [Crn.] ♦ rum. bărbie

    Slika: 44) Lauta, violina - delovi, slika preuzeta sa Wikipedie (11.02.2012)

    barbat (mn. barbaţ) [akc. barbat] (i. m.) — muž, suprug ◊ ĭuo-s barbatu ĭeĭ — ja sam njen muž ◊ am avut duoĭ barbaţ — imala sam dva muža [Crn.] ◊ fi kuminće, kă vińe barbatî-mĭu, şî će frînźe — budi pristojan, jer će mi doći muž, pa će te slomiti [Por.] ♦ dij. var. bărbat [Kmp.] ♦ rum. bărbat ♦ etim. < lat. barbatus

    (stih)
    Da ţ-am spus, ţ-am spus barbat,
    Sî măĭ puń o blană-n pat,
    Sî măĭ înkĭape un sarak.
    Kă kare patu îş larźiaşće,
    Şî pomana îş lunźaşće!

    Rekla sam ti, rekla, mužu,
    Da krevetu dasku dodaš,
    Da siroče jedno stane,
    Jer ko krevet proširuje,
    Sebi daću produžuje.


    (Kazivač: Gergina Durlić, r. 1924, zapis: Durlić, Rudna Glava 10. III 1983) [Por.]

    barbă (mn. barbĭe) [akc. barbă] (i. ž.) — 1. a. (anat.) brada, deo lica ispod usta ◊ barbă askuţîtă — šiljata brada ◊ barba ku kroviţ — brada sa rupicom ♦ (demin.) barbuţă — bradica b. dlaka koja odraslim muškarcima raste na licu ◊ barbă rasă — obrijana brada ◊ barbă lungă — duga brada ◊ barbă rară — retka brada ◊ barbă albă — seda brada ◊ barbă rasuśită — uvijena brada 2. (tehn.) delovi nekih alata ◊ barba la sakurĭe — brada sekire, zadnji deo sečiva sekire [Crn.] ♦ var. barbura la sakurĭe [Por.] ◊ barba la firiz — brada testere, deo testere sa ramom koji je bliži ruci 3. (iron.) barbă pîrśaskă — jareća brada [Crn.] ♦ rum. barbă ♦ etim. < lat. barba

    (stih)
    Un muoş ku barba karundă,
    A veńit la nuoĭ la nuntă.
    Ńiş nu bĭa, ńiś nu manînkă,
    Numa şîađe şî să uĭtă.

    Neki deda, sedobradi,
    Bio je na našoj svadbi.
    Niti ije niti pije,

    Samo seda i razgleda.


    (Iz pesme "Un muoş ku barba karundă" — "Neki deda, sedobradi", kaz. D. Bogdanović (r. 1938), zapis F. Paunjelović, Gamzigrad, 2010.) [Crn.]
    Slika: 45) Uom ćinîr, ku barbă lungă şî ruoşîĭe. — Mlad čovek sa dugom i crvenom bradom.

    barbiĭe (mn. barbiĭ) [akc. barbiĭe] (i. ž.) — a. podvoljak, debeli, često dvostruko ispupčeni kožni nabor ispod podbratka kod gojaznih osoba ◊ uom gras, barbiĭa marĭe — gojazan čovek, velika guša b. spuštena i nabrana koža ispod vrata kod nekih životinja [Crn.] ◊ barbiĭe ĭe grasîmĭa supt barbă, la uom, or la vro vită — barbija je debelina pod gušom, kod čoveka, ili neke životinje [Por.] ♦ rum. bărbie

    Slika: 46) Uom ku barbiĭe mare. — Čovek sa velikim podvoljkom. Slika preuzeta sa sajta Everyguyed (7. II 2013)

    barbuţă (mn. barbuţ) [akc. barbuţă] (i. ž.) — 1. bradica, mala brada ♦ / (demin.) < barbă 2. (antr.) Barbuţă„bradić”, nadimak čoveka sa malom bradomBarbuţan, Barbuţańi, Barbuţuońiporodični nadimak potomaka čoveka sa nadimkom „barbuţă”, posrbljeno: Barbucić, Barbucović, Barbucanović [Por.] ♦ rum. bărbuţa

    Barbuļeşći [akc. Barbuļeşći] (i. m.) — (antr.) Barbulešti, Barbulovići, vlaško prezime familija u Malom Izvoru i Osniću, čiji se predak rodonačelnik zvao Barbu ◊ Barbuļeşći đin Izvuoru al mik sînt uamiń đi vuorbă — Barbulešti iz Malog Izvora su ljudi od reči [Crn.] ♦ dij. var. Bîrbuļeşći, Bărbuļeşći [Por.] ♦ rum. Bărbuleşti

    (stih)
    Vińe Barbu đi la plug,
    Ku duoĭsprĭaśe buoĭ în žug.
    Lasă plugu la parĭaće,
    Şî ĭel pļakă dupa fĭaće,
    Dupa fĭaće-n alće saće.

    Ide Barbu sa oranja,
    S’ dvanajs’ vola upregnuta.
    Kraj duvara plug odlaže,

    Po devojke on polazi,

    U druga sela da ih traži
    .

    (Iz pesme „Barbu”, kaz. M. Čulinović, zapis F. Paunjelović, Šarbanovac 2005.) [Crn.]

    barbuos (mn. barbuoş) [akc. barbuos] (prid.) — bradat ◊ barbuos kî žaļaşće — bradat jer žali ◊ barbuos k-aşa vrĭa — bradat jer to želi [Crn.] ♦ dij. var. bărbos [Kmp.] ♦ rum. bărbos

    Barbură [akc. Barbură] (i. ž.) — (kal.) Varvara, kokošiji praznik; neradan dan, posvećen živini ◊ Barbură ĭe prazńiku alu gaiń — Varvara je kokošinji praznik [Hom.] ♦ rum. Barbură ♦ etim. < lat. Barbara

    (opis) La Barbură să kićiaşće un duļiaće ku un kair dă lînă, or ku fuĭuor, prîngă ĭal şî pră ĭal să puńe buabe dă kukuruḑ, şî să puńe dăpa uşa kăşî. Kare măĭ întîń tună în kasă đimińaţa la Barbură, aăla să puńe să fiĭe kluoţă, ĭal ore ĭa inśimpĭaşće lînga duļiaće, kî să kadă gaĭińiļi kluoţ, şî să sćia kluoţîļi pră uavă. Mîńe ḑî buabiļi să dau la gaĭiń, da duļiaćiļi la puorś. Kare nare duļiaće, aăla kićiašće un urśuor ku apă. Dîn apa-ĭa mîńe ḑî să faśe zîminćit şî să dăa la gaĭiń.

    Na dan Varvare, jedna tikva omotana kudeljkom
    stavi se iza ulaznih vrata, i po njoj i oko nje se prospu zrna kukuruza. Strana osoba koja tog dana ujutru prva uđe u kuću, postaje kvočka, i treba da čučne pored tikve da bi kvočke ležale na jajima. Sutradan se ta zrna bace kokoškama, a tikva svinjama. Ko nema tikvu, može kititi krčag s vodom. Ta voda se meša sa stočnim brašnom i, takođe sutradan, daje se kokoškama. (Zapis: D. Ilić, Sige) [Hom.]

    bardak (mn. bardaśе) [akc. bardak] (i. s.) — bardak, zemljani sud za piće; krčag; vrč ◊ đin bardak măĭ đes s-a baut rakiĭe pi la prazńiśe, pi la nunţ, or pi la pomeń — iz bardaka se najčešće pila rakija na slavama, svadbama ili daćama ◊ bardaku a mĭers đin mănă-n mînă, pi lînga masă, şî tot nat a tras đin ĭel kît ĭ-a plakut, kă pară n-a fuost — bardak je išao iz ruke u ruku oko stola, i svako je pio koliko je hteo, jer čaša nije bilo [Por.] ♦ rum. bardac ♦ etim. < tur. bardak

    Slika: 47) Bardak iz Crnajke, u Gornjem Poreču. Muzej u Majdanpeku, etnografska zbirka, ib. E/221

    bardă (mn. bărḑ) [akc. bardă] (i. ž.) — bradva, tesarska sekira sa kratkom i krivom drškom ◊ barda ĭe sakurĭe đ-o mînă, adîns fakută đi śopļit la ļiamńe — bradva je jednoručna sekira, posebno izrađena za tesanje drveta ♦ up. sakurĭe [Por.] ◊ ku barda sa fača daoge la butoĭ — sa bradvom su se izrađivale doge za bure (Korbovo) [Dun.] ♦ rum. bardă ♦ etim. < mađ. bárd

    Slika: 48) Tesarska bradva, slika preuzeta sa sajta Lovinac.com

    barḑă (mn. bĭerḑ) [akc. barḑă] (i. ž.) — (ornit.) roda, ptica selica (Ciconia Ciconia) ◊ kînd ažunźe barḑa, ažunźe şî primovara — kad stigne roda, i proleće stiže ♦ var. barză (Valakonje, Savinac, Lubnica, Gamzigrad) [Crn.] ♦ sin. stîrk (Rudna Glava) [Por.] ♦ sin. stîlk (Sige) [Hom.] ♦ dij. var. barză [Kmp.] ♦ / ? barḑă / barză < barz < brĭaz „pistriţ” — šaren (exp. Durlić) ♦ rum. barză

    (ver.) Bărḑîļi duk kuku primovara, şî tuamna provin dupa ĭel, şă-l ĭau înapuoĭ.— Rode donose kukaviicu s proleća, a s jeseni dolaze po nju i vraćaju je nazad. (Kaz. B. Paunović, Tanda, zapis: Durlić, 15. VII 2015)

    barḑă (Topla) [Crn.], Tanda, Crnajka, Klokočevac [Por.], Malajnica [Pad.]
    Slika: 49) Barḑă, stîrk, stîlk ... — roda, slika preuzeta sa sajta Wikimedie (28. X 2012.)

    barkă (mn. bărţi) [akc. barkă] (i. ž.) — ribarski čamac ◊ peşkari merğe ku barka pe Duńere ĭn peşkarit, vrodată a mînato ku vislă, da astez ku motoru — plovilo sa kojim profesionalni ribari na Dunavu love ribu, nekada su ga terali na vesla, a danas sa motorom [Kmp.] ♦ sin. orańiţă [Por.] ♦ rum. barcă ♦ etim. < Ital. barca

    Slika: 50) Ribarski čamac na vesla kakav se koristi u Podunavlju za ribolov. Slika preuzeta sa sajta Национална ревија Србија

    barnă (mn. bîărń) [akc. barnă] (i. ž.) — nered, haos, pustoš; ršum ◊ l-am lasat în kasă ka pi uom, da ĭel mĭ-a fakut arnă-barnă pin suobă, şî sa dus drakuluĭ — ostavio sam ga u kući kao čoveka, a on mi je napravio ršum po sobi, i otišao do đavola [Por.]

    basama [akc. basama] (pril.) — valjda, možda, verovatno ◊ basama ĭe aşa lasat đi la Dumńeḑîu — valjda je tako dato od Boga ◊ basama nu vińe kî ĭe kuprins ku śuava — verovatno ne dolazi jer je nečim zauzet ♦ var. basanka, basamka [Por.] ♦ rum. basama

    basanka [akc. basanka] (pril.) ● v. basama [Por.] ♦ rum. basama

    Basarabuońi [akc. Basarabuońi] (i. m.) — (antr.) Basaraboni, vlaško prezime familije Basarabić iz Podgorca, potomaka Vlaha sa nadimkom Basarab [Crn.] ♦ var. Bîsarabańi, Bîsîrabuońi (jed. Bîsaraban, Bîsîraban) — vlaško prezime („poļikra”) familije Jovanović iz Gornjana u Gornjem Poreču, koje su dobili po pretku, doseljenom iz Besarabije polovinom XVIII veka ◊ Vană Bîsarab (var. Bîsaraban), un uom đin famiļiĭa lu Bîsîrabuońi — Jovan, čovek iz familije Basarab (ović) [Por.] ♦ rum. Basarabeanu

    baskiĭe (mn. baskiĭ) [akc. baskiĭe] (i. ž.) — baskija, žioka 1. pojanta, horizontalna prečka u vidu tesane letve koja se zakucava na vertikalnu konstrukciju tokom gradnje objekata od slabog materijala ◊ kasă đi baskiĭ — kuća od pojanti ◊ baskiĭ đi svińak — pojante od crnog graba ◊ baskiĭ đi śaruoń — pojante od cerovine [Crn.] 2. horizontalna greda o koju se prikivaju tarabe ◊ đi gard ăţ trîabe kîći duauă baskiĭ întra şćiumpĭ; sa pun poļiažńik, şî đi şćiump sa prind ku klanfe — za ogradu ti trebaju po dve baskije između stubova; postavljaju se vodoravno, i za stub se vezuju klanfama ♦ dij. sin. kuardă (Tanda) [Por.] ♦ etim. < tur. baskija „grubo otesano tanko stablo” (РечникМС1)

    (opis) Baskiĭļi đi kasă s-a fakut đin žîpĭ đi svińak, đi frasîn ńegru, śaruoń, da mîĭ mult đin krĭenź đi salkă. Ĭaļe s-a śopļit pi duauă pîărţ, s-a prins ku piruańe pi puopĭ şî pi pruopće đin luntru şî đin afară. Întra ĭaļe s-a bagat pomînt mestakat ku apă şî ku pļauă, da pistă ĭaļe s-a ļipit ku pomînt đ-al galbin, mestakat ku paĭe. La urmă konaku s-a varuit.

    Pojante za kuću su pripremane od mladica crnog graba ili cera, a najčešće od vrbovih grana. One su tesane sa dve strane, i ekserima zakucavane za direke i kosnike sa unutrašnje i spoljašnje strane. Međuprostor je popunjavan zemljom, koja je mešana sa vodom i plevom, a preko njih je lepljena ilovača, izmešana sa slamom. Na kraju su zidovi krečeni. (kaz. B. Paunjelović (1913), zapis F. Paunjelović, Osnić 1978) [Crn.]
    Slika: 51) Gard pruost şî batrîn, ku baskiĭe supţîrĭe đi krĭangă. Baskiĭa ĭe însamnată ku saźiată ruoşîĭe. Prosta i stara ograda, sa tankim baskijama od grane. Baskija je obeležena crvenom strelicom.

    bastră [akc. bastră] (i. ž.) — plamenjača, bolest koju izazivaju paraziti na mnogim biljkama (puccinia graminis) ◊ bastra a ars piparka — plamenjača je izgorela papriku [Hom.] ♦ dij. sin. mană, taśuńe [Por.] [Crn.] ♦ etim. < srb. bastra

    Slika: 52) Bastră - plamenjača na stabljici žita, detalj sa slike preuzete sa Wikipedije (02.02.2012)

    Bastuońi [akc. Bastuońi] (antr.) — vlaško prezime porodice u Gamzigradu, čiji je predak imao nadimak Baston, verovatno od l.i. Basta ◊ Brańe Bastuon ĭe rîău bolnau — Brane Baston je jako bolestan [Crn.] ♦ rum. Basta

    baş (part.) — rečca 1. za isticanje neke reči ili izraza ◊ a trĭekut baş pi lînga nuoĭ — prošao je baš pored nas 2. za pokazivanje istovremenosti: upravo, taman ◊ kînd ĭel baş să skîape pi uşă, uoţî tună, şă-l prind — baš kad on da utekne na vrata, lopovi upadnu, i uhvate ga 3. za ublažavanje ◊ n-a fuost baş aşa — nije bilo baš tako [Por.] ♦ rum. baş ♦ etim. < srb. baš

    başćauă (mn. başćiaļe) [akc. başćauă] (i. ž.) — bašta ◊ a fakut başćauă lînga rîu, ku mare drag kă n-o să fiĭe nakaz ku udatu, ama a veńit pouodu ş-a luvat tuot — napravio je baštu pored reke, uz veliku radost da neće biti muke sa zalivanjem, ali je izbila poplava i odnela sve ♦ [Por.] ♦ dij. var. baśauă [Crn.] ♦ dij. var. başťa [Kmp.]

    başťa (mn. başťeļe) [akc. başťa] (i. ž.) — bašta ◊ ma duk în başťa să skot ťapă — idem u baštu da izvadim luk [Kmp.] ♦ dij. var. baśauă [Crn.] ♦ dij. var. başćauă [Por.]

    baś (mn. baś) (i. m.) — bač, učesnik bačije, bačijar ◊ şî muoşu Pau Blîgoĭan ĭe baś ku stîna-luĭ, în baśiĭa nuastră la Rîmnarĭeka — i čiča Pavle Blagojev je bač sa svojim stadom u našoj bačiji na Ravnoj reci ◊ baśo-l mare, stapînu baśiĭi, oĭarĭ alu kare uoĭ a dat măĭ mult lapće — glavni bač na bačiji, starešina bačije, stočar čije je stado dalo najviše mleka [Por.] ♦ rum. baci

    baśauă (mn. baśaļе) [akc. baśauă] (i. ž.) — bašta ◊ în baśauă am pus varḑă, piparkă, kîta praz, busuĭuok şî fluorĭ đi tuamnă — u bašti sam posadila kupus, papriku, malo praziluka, bosiljak i hrizanteme [Crn.] ♦ dij. var. başćauă ♦ sin. građină [Por.] ♦ dij. var. başťa [Kmp.] ♦ rum. grădină

    baśelarĭ (mn. baśelarĭ) [akc. baśelarĭ] (i. m.) — baštovan, lice koje se bavi uzgojem i prodajom povrća ◊ kumparaĭ rasad đi la baśelarĭ — kupih rasad od baštovana ◊ la baśelarĭ sînt bukaćili mîĭ skumpĭe — kod baštovana je povrće skuplje [Crn.] ♦ dij. var. bîşćelarĭ [Por.] up. baśauă, başćauă ♦ rum. grădinar

    (izr.) Nu-n vaţa bîşćelarĭu kum s-a krĭesk krîstavĭeţî. — Ne uči baštovana kako se gaje krastavci. (Zapis: Durlić) [Por.]

    Baśeviţa [akc. Baśeviţa] (i. ž.) — (ojk.) Bačevica, vlaško selo u opštini Boljevac ◊ Baśeviţa ĭe sat kare vrodată a fuost bun luok đi baśiĭe — Bačevica je selo koje je nekada bilo dobro mesto za bačije ♦ / < baś — „bač, bačijar” [Crn.]

    Baśevĭan (Baśevĭană) (mn. Baśevĭeń, Baśevĭeńе) [akc. Baśevĭan] (i. m.) — Bačevičanin, stanovnik vlaškog sela Bačevica u opštini Boljevac ◊ ĭuo mis Baśevĭan, uom dîn Baśeviţa — ja sam Bačevičanin, čovek iz Bačevice [Crn.]

    baśiĭe (mn. baśiĭ) [akc. baśĭie] (i. ž.) — 1. bačija, sezonsko udruživanje stoke radi zajedničke ispaše i muže ◊ vara-sta s-a fakut numa o baśiĭe, şî aĭa dîn triĭ kîăş — ovog leta sastavljena je samo jedna bačija, i to od tri kuće 2. mesto u planini gde je organizovana bačija, sa objektima za čuvanje stoke, mužu i obradu mleka ◊ baśiĭa-mĭa în Sîga ĭe la śuaka lu Truĭkă — moja bačija u Sigama nalazi se na Trujkinom brdu [Hom.] ◊ kînd am fuost mik, m-a dat tata să fiu slugă la baśiĭe — kada sam bio mali, otac me je dao da budem sluga na bačiji ♦ sin. stînă ♦ up. kîrd [Por.] ♦ rum. băcie

    Slika: 53) Baśiĭa-n Buļećin. — Bačija u Boljetinu, snimio Paun Es Durlić. Preuzeto sa Fotovlaherije (31. III 2012). (O Boljetinu vidi: Boljetin)

    Baśilă (mn. Baśiluoń, Bîśiluoń) [akc. Baśilă] (i. m.) — (antr.) Bačilo, porodični nadimak jedne familije u Rudnoj Glavi, čije je posrb. prezime Bačilović ◊ Baśilă ĭe poļikra đi bîtrîńaţă alu vrun Arnaglavĭan, kare a trait tot la baśiĭe, dupa ĭel ruda аluĭ s-a poļikrit Bîśiluońi — Bačilo je nadimak nekog starog Rudnoglavca, koji je stalno živeo na bačiji; po njemu su njegovi potomci nazvani Bačiloni (Bačilovići) [Por.] ♦ rum. Băcilo

    baśivă (mn. bîăśivĭ) [akc. baśivă] (i. ž.) — bačva, sud velike zapremine za prihvat muljanog grožđa, napravljen od duga ◊ baśivă mîĭ marĭe, kuprinđe pistă duauăḑîăś đi kazańe, da aĭa ĭe pistă duauă miĭ đi kiļ — veća bačva zaprema preko dvadeset kazana, a to je preko dve hiljade litara [Crn.] ♦ dij. sin. ardou [Por.] ♦ etim. < srb. bačva

    bat (bată) (mn. bĭeţ, bĭaće) (prid.) — pijan ◊ a baut tuata nuapća, ş-a veńit la kasă bat — pio je celu noć, i došao kući pijan ◊ bat muort — mrtav pijan ◊ bat ka kurka — pijan kao ćurka ♦ var. bĭat [Por.] ♦ rum. beat ♦ etim. < lat. bibitus

    bataĭe (mn. batîăĭ) [akc. bataĭe] (i. ž.) — 1. tuča, tučnjava, batinanje ◊ s-a glśavit şî s-a luvat la bataĭe — posvađali se i započeli tuču ◊ bataĭe la muarće — tuča na smrt 2. bitka, borba, boj, oružani sukob ◊ bataĭa la Kumanuva — Kumanovska bitka ◊ bataĭa la Kîmpu Ĭedrĭenuluĭ — bitka na Jedrenskom polju ◊ bataĭa ku ńamţî la Drina — borba sa Nemcima na Drini [Crn.] ♦ dij. var. bătaĭe [Kmp.] 3. (izr.) (fig.) bataĭe đi žuok — sprdnja, šega, izvrgavanje ruglu nekoga ili nečega ◊ nu mînarăţ ku ĭel bataĭe đi žuok, kî va omuară — ne terajte sprdnju sa njim, jer će vas ubiti [Por.] ♦ rum. bătaie ♦ etim. < lat. batt[u]alia

    (izr.) Đi-n bataĭe în bataĭe. — Iz bitke u bitku (iz problema u problem, iz sukoba u sukob). (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.] ◊ Doă mînkărĭ sînt buńe, da doă batîăĭ nu. — Dva obroka su dobra, a dve batine ne. (Zapis: Durlić, Rudna Glava) [Por.]

    bataĭuos, bataĭuasă (mn. bataĭuoş, bataĭuasă) [akc. bataĭuos] (prid.) — nasilan, sklon tuči; tabadžija; siledžija ◊ are narau bataĭuos, sa baće ku tuoţ, ama şî pi ĭel ăl bat alţî — ima preku narav, bije se sa svima, ali i njega biju drugi [Crn.] ♦ var. bîtaĭuos (bîtaĭuasă) (mn. bîtaĭuoş, bîtaĭuasă) [akc. bîtaĭuos] ◊ mîritată dupa un uom, tare ĭe bîtaĭuos: o baće đi fiĭe śe — udata je za nekog čoveka, jako je nasilan: bije je za svaku sitnicu [Por.] ♦ rum. bătăios

    batatarńik, batatarńikă (mn. batatarńiś, batatarńiśe) [akc. batatarńik] (prid.) — 1. vredan, radan, marljiv ◊ uomu al batatarńik ńiśkînd n-arĭe ođină — vredan čovek nikad nema odmora ♦ sin. vrĭańik [Crn.] 2. bistar, snalažljiv ◊ al batatarńik sa skuaće dă tuot luoku, fi ĭe kum dă grĭe să fiĭe — batatarnik će se snaći u svakoj situaciji, ma koliko teške da budu (Ranovac) [Mlava] ♦ rum. abătător

    bată (mn. biaće) [akc. bată] (i. ž.) — uska vodoravna traka drugačije boje u odnosu na boju tkanine ◊ ćurk ku biaće — prsluk sa vodoravnim šarama ◊ kimĭaşă ku biaće — košulja sa vodoravnim šarama ◊ kreţan ku bĭaće — krecan sa vodoravnim šarama [Hom.] ♦ rum. bată ♦ etim. < lat. *bitta (= vitta „legătură”)

    Slika: 54) „Keţăļe ku bĭaće” — kecelja sa vodoravnim šarama, nošnja iz Homolja.

    batrîn (batrînă) (mn. batrîń, batrîńe) [akc. batrîn] (prid.) — star, mator, koji ima mnogo godina ◊ uomu al batrîn nu ĭe batrîn dakă puaće sî lukrĭe — star čovek nije star ako može da radi [Crn.] ◊ ńiś dumńeḑîu nu şćiĭe kît ĭe pomîntu đi batrîn — ni bog ne zna koliko je zemlja stara ◊ s-a înbrakat în ţuaļe batrîńe, şî sa dus la lukru — obukao je staro odelo, i otišao na posao ◊ kînćiśiļi alu lîuatari aĭ batrîń, sînt măĭ batrîńe đi kît aşća, śe ļi skuot armuńikaşî — pesme starih violinista, starije su od ovih koje izvode harmonikaši ◊ kînd a veńit đin vuoĭskă, s-a întuors la lukru-luĭ, al batrîn — kad je došao iz vojske, vratio se svom starom poslu ◊ kal batrîn, nu ĭe ńiś đi kîrnaţ — mator konj, nije ni za kobasice [Por.] ♦ rum. bătrân ♦ etim. < lat. betranus (= veteranus)

    (izr.) Numa ĭe pomîntu batrîn, da uomu nu. ― Samo je zemlja stara, a čovek ne. (Zapis: Durlić, 1983). [Por.] Muĭare batrînă, đi şapće uorĭ în stamînă. — Stara žena, al sedam puta u nedelji (ima seks). (Jasikovo, Gornji Pek, zapis Durlić, 2011) [GPek]

    batrîna (mn. batrîna) [akc. batrîna] (i. ž.) — batrna, staro vlaškо kolo ◊ tuot învaţatu la žuok, porńaşće ku batrîna — svako učenje orskih igara, počinje sa kolom „batrna ” [Crn.]

    (opis) Batrîna ĭe mîĭ batrîn žuok la rumîń đin Vaļa Ćimuokuluĭ al ńegru. Ĭa să žuakă la şapće paşurĭ: sî pļakă ku đirĭeptu - tri paşurĭ la đirĭapta; paşu patruļa: înainće ku stîngu, şî raḑîmu în stîngu; paşu śinśiļa: raḑîmu în đirĭeptu, stîngu înainće, şî kîta rađikat; śinśiļa şî şasăļa paş: duauă la stînga; şapćeļa: raḑîmu în đirĭeptu, stîngu înainće şî rađikat đispră đirĭeptu.

    Batrna je najstarije kolo kod Vlaha Crnorečja. Ono se sastoji od sedam taktova: polazi se desnom nogom, i načine tri koraka udesno; četvrti korak: levom iskorak napred, sa osloncem na levu nogu; peti korak: oslonac na desnu nogu, leva se podigne; peti i šesti: dva koraka u levo; sedmi: oslonac na desnu nogu, leva se podigne ispred desne. (Zapis F. Paunjelović, muzički prilog kolo „batrna”, A. Nikolić (1916.) Osnić 1989.) [Crn.]

    batut (batută) (mn. batuţ, batuće) [akc. batut] (prid.) — 1. istučen, izbijen ◊ nu şću pănă kînd să sufîr să-m vină kopiĭi batuţ đi la şkuală — ne znam dokle da podnesem da mi deca dolaze tučena iz škole 2. (i. m.) nabijen, sabijen ◊ parĭ la viĭe sînt batuţ bińe — kočevi u vinogradu su dobro nabijeni [Crn.] 3. a. stucan, usitnjen tucanjem ◊ sarĭa batută-n pivă — so stucana u avanu b. (za tkanje) tvrd, gust, krut ◊ ţasuto-sta ĭe prĭa batut — ovo tkanje je prekruto [Por.] ♦ dij. var. bătut [Kmp.] ♦ rum. bătut

    batuta (mn. batuće) [akc. batuta] (i. ž.) — batuta, staro vlaško kolo, poznato pod ovim nazivom u selima između Timoka i bugarske granice ◊ kînd sî žuakă batuta, sa baće ţapîn în pomînt ku tîalpiļi întrĭeź — kad se igra „batuta”, udara se snažno celim stopalima o tle [Tim.] ♦ dij. sin. ruopîta [Crn.] ♦ / < batutudaren ♦ rum. bătută

    bau [akc. bau] (uzv.) — (onom.) bau, uzvik kojim se plaše mala deca ◊ nu ći uĭta la babă supt kreţan, kă akolo ĭe bau — nemoj da viriš babi pod krecan, tamo je bau ♦ var. bau-bau ◊ dakă n-adurmiţ điluok, vińe bau-bau la ferĭastă, şî va manînkă — ako ne zaspite odmah, doći će bau-bau na prozor da vas pojede [Por.] ♦ rum. bau

    bauţarĭ (mn. bauţarĭе) [akc. bauţarĭ] (i. m.) — kamenjar, neplodan teren pretežno pokriven belucima ◊ bauţarĭu nu ĭe ńiś akuĭ, kî pi ĭel nu rođaşće ńimika — kamenjar nije ničiji, jer na njemu ništa ne rađa [Crn.]

    (izr.) În bauţarĭ, nu ĭeş pakurarĭ. — U kamenjaru nisi pastir. (Zapis F. Paunjelović, Podgorac) [Crn.]

    bauţă (mn. bauţ) [akc. bauţă] (i. ž.) — (geol.) belutak, jajoliki kamen bele boje; oblutak ◊ apa a sakat, da-n ogaş a ramas numa bauţ — voda je presušila, a u potoku su ostali samo obluci [Crn.] ♦ rum. beuţă ♦ etim. < slov. bioce

    Bauţă [akc. Bauţă] (i. ž.) — (top.) Bauca, područje planine Malinika koje pripada Podgorcu ◊ Bauţa ĭe o pĭatra marĭe la Maļińik pi karĭe nu krĭaşće ńimika — Bauca je veliki kamenjar na Maliniku po kome ne raste ništa [Crn.]

    bautuorĭ (bautuarĭe) (mn. bautuorĭ, bautuarĭe) [akc. bautuorĭ] (prid.) — 1. pijanac, osoba koja pije alkohol ◊ bautuorĭ, da nu faśe rîaļe — pijanac, ali ne pravi nered [Crn.] 2. pijandura, ispičutura, alkoholičar ◊ bautuorĭ đi kînd l-a turnat mumî-sa — pijandura od kad ga majka rodila ◊ fuź đi ĭel, kî ĭe un bautuorĭ grĭeu — beži od njega, jer je jedna teška pijanica [Por.] ♦ rum. băutor

    bautură (mn. bauturĭ) [akc. bautură] (i. ž.) — piće, sve vrste koje se koriste iz zadovoljstva ◊ đi nuntă trîabĭe bautură multă — za svadbu je potrebno mnogo pića [Crn.] ♦ dij. var. bĭeotură, beotură, bĭare ◊ s-a dus la o bĭeotură în kafană, da a ramas ḑîua tuată — otišli su na jedno piće u kafanu, a ostali su ceo dan [Por.] ♦ dij. var. biutură [Buf.] ♦ rum. băutură ♦ etim. < lat. bibitura

    (izr) Bautura ĭe bună numa kînd stîă în butuoń. — Piće je dobro samo dok je u buretu.

    (stih)
    Bautură karĭe bĭa,
    Nu să lasă ĭel đi ĭa,
    Da ĭuo bĭeu numa vin,
    Đin butuońu al mîĭ pļin.

    Onaj koji piće voli,
    Ne može da mu odoli,
    A ja samo vino pijem,
    Iz bureta najpunijeg.


    (Iz pesme „Bautură karĭe bĭa" — „Ko pije", kaz. M. Čulinović (1938.), zapis F. Paunjelović, Šarbanovac 2007) [Crn.]

    bazakuană (mn. bazakuańe) ) [akc. bazakuană] (i. ž.) — besmislica, glupost ◊ mult m-am mirat kînd am auḑît bazakuana-ĭa — mnogo sam se začudio kad sam čuo tu besmislicu ◊ đi la ĭel am auḑît mulće bazakuańe — od njega sam čuo mnoge gluposti ◊ umblă pin lume, şî faśe bazakuańe — luta po svetu, i pravi gluposti [Crn.] ♦ etim. < ? srb. bezakonje (F. Paunjelović)

    bažukuri (ĭuo bažukurĭesk, ĭel bažukurĭaşće) [akc. bažukuri] (gl.) — ismejavati nešto ili nekoga, zbijati šalu sa nekim ili nečim ◊ kopiĭi îl bažukurĭesk la şkuală kî arĭe padukĭ — deca ga ismejavaju u školi, jer ima vaške [Crn.] ♦ dij. var. bîžîkuri (Rudna Glava), băžîkuri (Tanda) [Por.] ♦ dij. var. baźikuri (Duboka) [Zvizd] (Medveđica) [Hom.] ♦ dij. var. batžokuri [Kmp.] ♦ rum. batjocori

    (gl.)
    bažukuri (Osnić) [Crn.]
    băžîkuri (Tanda) [Por.]
    bîžîkuri (Rudna Glava) [Por.]
    baźikuri (Duboka) [Zvizd]
    batžokuri (Samarinovac) [Kmp.]
    (i. ž.)
    bažuokură (Osnić) [Crn.], (Rudna Glava) [Por.]
    băžuokură (Tanda)
    baźuokură (Duboka) [Zvizd]
    (prid.)
    bažukuruos (Osnić) [Crn.]
    băžukuruos (Tanda) [Por.]
    bîžîkuruos (Rudna Glava)
    baźikuruos (Duboka) [Zvizd]

    bažukuruos, (bažukuruasă) (mn. bažukuruoş, bažukuruasă) [akc. bažukuruos] (prid.) — šaljiv, koji pravi šale; duhovit ◊ ĭel ĭe uom mult bažukuruos — on je mnogo šaljiv čovek [Crn.] ♦ dij. var. bîžîkuros, băžîkuruos [Por.] ♦ rum. batjocoros

    bažuokură (mn. bažuokurĭ) [akc. bažuokură] (i. ž.) — 1. šala, zadirkivanje ◊ nu ći mîńiĭa, aĭa ĭe numa o bažuokură — ne ljuti se, to je samo jedna šala ◊ bažuokură kopilarĭaskă — dečja šala 2. ismevanje, zbijanje šale na nečiji račun ◊ prĭa mulće bažuokurĭ sa puvestîăsk đi mińe pin sat — previše me ismejavaju po selu ♦ / < baće — zbija + žuok — igra, šala [Por.] ♦ rum. batjocură

    (uzv.) — bre ◊ pă unđe să trĭek az, bă? — kuda da prođem danas, bre? [Rom.] ♦ rum.

    băĭat (mn. băĭeţ) [akc. băĭat] (i. m.) — momak ◊ băĭat ďe-nsurat — momak za ženidbu [Kmp.] ♦ dij. var. baĭat [Por.] ♦ rum. băiat

    băĭeţăl (mn. băĭeţăĭ) [akc. băĭeţăl] (i. m.) — momčić ◊ băĭeţăl, kopilandru kare aļeargă dupa feťe, ama înga nu ĭe kopt ďe însurat — momčić, dečarac koji juri za devojkama, ali koji još nije dozreo za ženidbu [Kmp.] ♦ rum. băieţel

    Băĭkon (mn. Băĭkońi) [akc. Băĭkon] — 1. (antr.) Bajkon, vlaški nadimak familije Čukić u Prahovu (ranije Čuk), koji se u novije vreme proširio i na familiju Isaković ◊ Băĭkońi sîn o fămeļiĭe în Praova — Bajkoni su jedan rod u Prahovu 2. (geol.) (augm.) kamenčina ◊ băĭkon ĭe pĭatră mare — bajkon je veliki kamen ◊ (u izr.) greu ka băĭkonu — težak kao kamen [Kmp.] ♦ dij. var. bikuoń [Por.] ♦ rum. băicon

    bălţui (ĭuo ma bălţuĭ, ĭel sa bălţuĭe) [akc. bălţui] (gl. p. ref.) — (ret.) labaviti, olabaviti (se), razvezati (se) ◊ s-a bălţuit sfuara la tovar, ş-akuşa saśi pikă đi pi kar — olabavio se konopac na tovaru, i sad će džakovi pasti sa kola ♦ sin. lăbavi [Por.] ♦ rum. balţui

    bărbat (mn. bărbaţ) [akc. bărbat] (i. m.) — 1. muž, suprug 2. muškarac [Kmp.] ♦ rum. bărbat ♦ etim. < lat. barbatus.

    Băsatuońi [akc. Băsatuońi] (antr.) — vlaški nadimak familije Pajkić iz Malog Izvora kod Boljevca, koje je nastalo od l.i. Băsa ◊ Paĭkuońi sînt đe Băsatuońi — Pajkići su nastali od Bastinih ♦ / Băsa < rum. Basa < bug. Baso < grč. Basas < Basiliu < Vasalios (exp. Durlić ) [Crn.] ♦ rum. Basa

    Băstă [akc. Băstă] (antr.) — Basta, vlaško prezime familije Pajkić iz Malog Izvora u Crnoj Reci ◊ Ĭovan Băstă şi Milan Băstă sint fraţ buń — Jovan Basta i Milan Basta su braća rođena [Crn.] ♦ rum. Basta ♦ etim. < mađ. bástya

    băstrui (ĭuo ma bastruĭesk, ĭel sa bastruĭaşće) [akc. băstrui] (gl.) — izgoreti od plamenjače (za biljke) ◊ frunḑa pră firĭ de potlaźĭań s-a bastruit — lišće na stabljikama paradajza izgorelo je od plamenjače [Hom.] up. bastră

    băstruit (băstruită) (mn. băstruiţ, băstruiće) [akc. băstruit] (prid.) — izgoren od plamenjače ◊ varḑă băstruită — kupus izgoren od plamenjače [Hom.]

    băşka [akc. băşka] (pril.) — obaška, posebno, odvojeno ◊ dîăĭ la vaś sî manîśe, da la viţîăl puńe băşka — nahrani krave, a teletu daj obaška ◊ tuoţ sî va-nskimbaţ, ama kopiĭi băşka, fĭaćiļi băşka — svi da se presvučete, ali dečaci posebno, devojčice posebno ♦ var. bîăşka [Crn.] ◊ śe şađeţ băşka, veńiţ înkuaśa, să fim tuoţ la un luok — što sedite odvojeno, dođite ovamo da budemo svi na jednom mestu [Por.] ♦ rum. başca ♦ etim. < tur. başka

    băşkaşală (mn. băşkaşîălurĭ) [akc. băşkaşală] (i. m.) — odvajanje, odeljivanje; podvajanje ◊ nu-nţaļeg pintru śe sînt atîća băşkaşălurĭ întra uamiń la nuoĭ în sat — ne razumem zbog čega su tolika podvajanja među ljudima kod nas u selu ◊ lasaţî-vă đi băşkaşîărurĭ — batalite podvajanja [Crn.] ◊ pănă am fuost baĭeţ am trait ku fraţî într-o kasă, kînd m-am însurat, şî kînd a veńit vrĭamĭa đi băşkaşală, nuoĭ frumuos am înparţît imańa, şî ĭuo ku muĭarĭa m-am dat bîăşka — dok smo bili momci, živeo sam sa braćom u jednoj kući, kad sam se ožeinio i kad je došlo vreme odeljivanja, mi smo lepo podelili imanje, i ja sam se sa ženom odelio ♦ sin. đisparţîre, đisparţîtu [Por.]

    băşkaşî (ĭuo ma băşkaşîăsk, ĭel sa băşkaşîaşće) [akc. băşkaşî] (gl. p. ref.) — odvojiti, odvajati, podvajati, odeljivati ◊ başkaşîaşće mńeĭi đin kîrd sî ļi đa uruĭală — odvaja jagnjad iz stada da ih mahrani jarmom ◊ băşkaşîăsk saśi aĭ rupţ đ-aĭ întrĭeź — odvajam iscepane džakove od celih [Crn.] ◊ nu vrĭeu sî ma băşkaşîăsk đ-aĭ miĭ parinţ — neću da se odeljujem od svojih roditelja ♦ dij. sin. đisparţî [Por.] ♦ dij. var. băşkui (Jasikovo) [GPek]

    băşkaşît (băşkaşîtă) (mn. băşkaşîţ, băşkaşîće) [akc. băşkaşît] (prid.) — odeljen, otuđen; odvojen ◊ kopilu al mîĭ marĭe ĭe băşkaşît đimult — stariji sin je odeljen odavno ◊ ĭe băşkaşît đin kasă kî n-a poşćińit parinţî — otuđen je iz porodice, jer nije poštovao roditelje [Crn.] ♦ dij. var. bîăşkaşît ♦ dij. sin. đisparţît [Por.]

    Bătăĭoşi [akc. Bătăĭoşi] (antr.) — stari porodični nadimak familije Dragušinović iz Prahova, koja je, prema predanju, doseljena iz sela Balta Verde u susednoj Rumuniji [Kmp.] ♦ rum. bătăĭos

    (opis) Alu Bătăĭoşi a veńit ďe pistă Duńere, ďi la sat rumâńesk Balta Verde (sa veďe ďin Praova), uńe au ruda şi în zî ďe astîz. — Rod Batajosu je došao iz rumunskog sela Balta Verde, odmah preko Dunava (vidi se iz Prahova), gde i danas imaju rođake.
    (aneg.) Ušao pre dvadesetak godina neki Rumun u dvorište Prahovljana Siniše Batajosa, i rekao:
    - „Ĭo sînt alu Bataĭosu ďin Balta Verde, da voĭ, ďaĭ kuĭ sînťeţ voĭ”?
    - „Şi noĭ sîťem ĭar alu Bătaĭosu, ama ďin Praova!
    ” - odgovorio je Siniša.

    bătîrn (bătîrnă) [akc. bătîrn] (prid.) — 1. (za čoveka) star, ostario ◊ uom bătîrn — star čovek ◊ muoş bătîrn — starac 2. (za vreme) staro, zastarelo; davno prošlo ♦ var. bătrîn [Kmp.] ♦ dij. var. batrîn [Por.] ♦ rum. bătrân ♦ etim. < lat. vĕtĕrānus

    beţîĭuos (mn. beţîĭuoş) [akc. beţîĭuos] (i. m.) — pijanica, pijandura; alkoholičar ◊ beţîĭuos ĭe ka şî tatî-su — pijanica je kao i otac [Crn.] ♦ dij. var. bĭeţîvan (mn. bĭeţîvań) [Kmp.] ♦ rum. beţiv ♦ etim. < lat. bibitivus

    (izr.) Îş a baut sanataća. — Popio je svoje zdravlje. (Upropastio zdravlje alkoholom). ◊ Îş a baut viĭaţa. — Popio je svoj život. (Upropastio život alkoholom). (Zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

    bećag (bećagă) (mn. bećaź, bećaźe) [akc. bećag] (prid.) — bolestan, fizički slab, nesposoban za rad ◊ mĭarźe în bît kî ĭe bećag đi un piśuor — poštapa se jer ga boli noga ◊ uomu mi bećag, nu puaće sî lukrĭe — muž mi je bolestan, ne može da radi [Crn.] ♦ sin. bolnau [Por.] ♦ rum. beteag ♦ etim. < mađ. beteg

    bećažî (ĭuo bećažîăsk, ĭel bećažîaşće) [akc. bećažî] (gl. p. ref.) — 1. razboleti se, oboleti ◊ bećažîaşće, da nu sî ļekuĭe — oboljeva, a ne leči se ◊ să bećažîaşće kî nu lukră ńimika — poboljeva, jer ništa ne radi 2. povrediti (se), ozlediti (se) ◊ bećažîaşće kopilu ku bataĭa — povređuje dete batinama 3. oštetiti (se) ◊ bećažîaşće puomu, kî nu ĭe stropit la vrĭamĭe — oboljeva voćka, jer nije prskana na vreme ◊ mana bećažîaşće viĭa — plamenjača oštećuje vinograd [Crn.] ♦ dij. var. bićažî, bićežî 4. (fig.) osećati bol u duši, patiti, tugovati ◊ ma bićažîaşće duoru tĭeu — patim do tvoje ljubavi / tvoja ljubav mi nanosi bol [Por.] ♦ rum. beteji

    bećažîĭe (mn. bećažîĭ) [akc. bećažîĭe] (i. ž.) — (zast.) bolest, fizička slabost, nesposobnost ◊ sîmće bećažîĭe în piśuarĭe — oseća bolest u nogama ◊ bećažîĭe đi la lukru în maĭdan — bolest sa posla u rudniku [Crn.] ♦ sin. buală ♦ dij. var bićežîĭe, bićeşug, bićeşag [Por.] ♦ rum. betegie

    (izr.) Bećažîĭa kasa înkiđe. — Bolest kuću zatvara. (Narodna izreka iz Osnića, zapis F. Paunjelović) [Crn.]

    Begluk (mn. begluś) [akc. Begluk] (i. m.) — (top.) Begluk, ravničarsko zemljište u dolini Šaške, u blizini Miloševe Kule, na međi Rudne Glave i Crnajke ◊ đi vrĭamĭ đi turś, moşîĭa la Begluk a fuost alu vrun turk Budimalaĭ — za vreme Turaka, Begluk je bio imovina nekoga Turčina, Budimalaja ♦ / < tur. beylik (bey-lik) — „begov posed” (Škaljić1979) [Por.] ♦ etim. < tur. beylik (Škaljić1979)

    bekĭar (mn. bekĭerĭ) [akc. bekĭar] (i. m.) — 1. bećar, neoženjen čovek, stari momak ◊ a fuost bulnaviśuos, şî n-a putut sî sa însuare, a ramas, saraku, bekĭar, baĭat batrîn, ş-aşa şî a do murit, ńinsurat — bio je bolešljiv, i nije mogao da se oženi, ostao je, siroma, bećar, stari momak, i tako je i umro, neoženjen 2. bekrija, veseljak ◊ n-a lukrat ńimika, a traĭit ka bekĭarĭu — nije radio ništa, živeo je kao bekrija [Por.] ♦ rum. becher ♦ etim. < tur. bekâr „1. neženja, momak samac, bez porodice. 2. bekrija, mangup, lola” (Škaljić1979)

    Bekĭeră [akc. Bekĭeră] (i. m.) — (antr.) Bekera, porodični nadimak u Rudnoj Glavi, posrb. prezime Bekerević ◊ măĭ batrîn Bekĭerĭ đi kare sa şćiĭe ĭe vrunu Pătru Bekĭerĭu; uńi spun k-a veńit đi pi la ţînţarĭ, alţî kî ĭe đi pi la Kosova, atriĭļa, ĭară, kî ĭe fugarĭ đi pin Rumîńiĭe, draku va şći, şă ĭel n-a putut la vrĭame sî sa însuare, s-a nsurat amînat, a fuost mult bekĭar, baĭat batrîn — najstariji Bekera za koga se zna je neki Petar Bekera; jedni kažu da je došao od Cincara, drugi da je sa Kosova, a treći da je izbeglica odnekud iz Rumunije, đavo će ga znati, on nije mogao na vreme da se oženi, oženio se kasno, ostao je dugo bećar, star momak (terenski zapis, Durlić ) [Por.] ♦ rum. becher

    belśim [akc. belśim] (pril.) — valjda, možda, verovatno; belćim ◊ s-a mîritat dupa un sarak, belśim aşa ĭ-a fuost ursat — udala se za siromaha, valjda joj je tako bilo suđeno (Rudna Glava) [Por.] ♦ dij. var. bîlćim ◊ ma duk la luok, bîlćim nu va ploĭa — idem na njivu, valjda neće padati kiša (Sige) [Hom.] ♦ etim. < tur. belki, vulg. belkim (Škaljić1979, s.v. belćim)

    belśug (mn. belśuźe) [akc. belśug] (i. m.) — alka, beočug, brnjica ◊ belśug đi fĭer — gvozdena alka ◊ sanźiru mĭeu al đi kar, n-arĭe belśug la kapatîń — moj lanac za kola nema alku na kraju ◊ ĭerĭ am pus belśug la puorś în nas, sî nu rîmuĭe — juče sam svinjama stavio brnjicu, da ne riju ◊ belśug đi purtat biśi — alka za vođenje bikova [Crn.] ◊ puorko-la a-nvîrat buotu-n gard, şî a rupt belśugu — ona svinja je nabila njušku u ogradu, i pokidala brnjicu [Por.] ♦ rum. belciug ♦ etim. < slov. bĕličugŭ

    Beluońi [akc. Beluońi] (i. m.) — (antr.) Belani, Belići, vlaško prezime familije iz Maliog Izvora kod Boljevca, nastalo prema imenu ili nadimku Belan, augm. < Bălu„Beli, Belja, Belko” [Crn.] ♦ rum. Bălu

    beļa [akc. beļa] (i. ž.) — belaj, muka, beda, nevolja ◊ greu o sî ńe skoaťem ďe la beļa — teško ćemo se izvući iz bede [Kmp.] ♦ dij. var. beļauă [Por.] ♦ rum. belea

    beļauă (mn. beļeurĭ) [akc. beļauă] (i. ž.) — belaj, nevolja, muka, beda ◊ am dat đi beļauă, mĭ-am frĭnt mĭna — zadesila me nevolja, polomio sam ruku ◊ mulće beļeurĭ am petrĭakut pistă kap — mnogo sam nevolja preturio preko glave [Crn.] ◊ a spus aĭ batrîń kă o să ńe ažungă beļauă — govorili su stari da će nas stići belaj ♦ (izr.) beļauă puļi — (dosl.) zaguljen kurac, (fig.) a. zaguljetina (za čoveka) b. neugodna situacija, (vulg.) zajebano, zaguljeno ◊ nu ći duśa akolo, kî ĭe beļauă puļi — ne idi tamo, jer je zajebano [Por.] ♦ rum. belea ♦ etim. < tur. belâ

    (izr.) Duauă beļeurĭ miś, o beļauă marĭe. — Dve male nevolje, jedna velika.
    (Narodna izreka, kaz. B. Paunjelović (1913.) Osnić, zapis F. Paunjelović)[Crn.]

    beļet (mn. beļeturĭ) [akc. beļet] (i. m.) — bilet, stočni pasoš, dokument koji se dobija u mesnoj kancelariji sela, radi slobodne prodaje stoke na pijaci ◊ ma duk să skuot beļetu la kînţalare, kă mîńe mîn vaka la pĭaţ — idem u mesnu kancelariju da izvadim pasoš za kravu, jer je sutra teram na pijacu ◊ dăkă n-aĭ beļeturĭ, nu puoţ sî-ţ vinḑ vićiļi — ako nemaš stočni pasoš, ne možeš da prodaš stoku [Hom.] ♦ dij. var. biļet [Por.] ♦ rum. bilet

    beļi (ĭuo beļiesk, ĭel beļiaşće) [akc. beļi] (gl. p.) — 1. beliti, činiti belim; bojiti u belo ◊ ĭa ĭe la rîu đi đesńaţă, beļiaşće pînḑa — ona je na reci od jutros, beli platno 2. guliti, drati, skidati koru ili kožu; čistiti od kore ◊ beļiaşće bîtu đi alun, să-l đa đi pomană la-l muort — guli leskov štap (čisti ga od kore), da bi ga na daći nemenio pokojniku ◊ beļiaşće ćiĭu, să fakă buśin — guli lipu da napravi rikalo 3. označavati, obeležavati ◊ beļiaşće ļiamńiļi-n padure, însamnă otaru — obeljuje stabla u šumi, označava među 4. (fig.) stradati, doživljavati neprijatnost, nadrljati; ◊ beļiaşće pula — „guli” kurac 5. (fig.) buljiti, napadno gledati ◊ đi źaba atîta beļieşć uoki-n muĭarĭa-ĭa, nu ĭe ĭa đi ćińe — džaba buljiš u tu ženu, nije ona za tebe 5. (fig.) slepiti, gubiti vid ◊ numa beļieşć uoki ku atîta śećit la viđiarĭe slabă — samo slabiš vid sa tolikim čitanjem uz slabo svetlo [Por.] ♦ rum. beli ♦ etim. < slov. bĕliti

    (izr.) A beļito! — Nadrljao je, nastradao. ◊ Nu-m puaće ńimika, numa să-m beļeaskă pula. — Ne može mi ništa, sem da mi zaguli kurac. (Zapis: Durlić, Rudna Glava, druga pol. XX veka) [Por.]

    beļit (beļită) (mn. beļiţ, beļiće) [akc. beļit] (prid.) — 1. oguljen ◊ a kaḑut, ş-akuma mĭarźe ku nasu beļit — pao je, i sada ide sa oguljenim nosom ◊ ļemno-sta la beļit trîasńitu pi o parće — ovo drvo ogulio je grom sa jedne strane [Crn.] 2. obeljen, označen ◊ a beļit lubari ku sakurĭa, ĭ-a însamnat đi taĭat — obeleo je stabla sekirom, označio ih je za seču 3. oslepljen, sa slabim vidom ◊ ĭa beļit uoki, đi śećit la lumanarĭe — „obelele” mu oči od čitanja uz sveću 4. buljav ◊ uom ku uoki beļit — buljavko 5. (fig.) nadrljao, doživeo neku neprijatnost, nastradao ◊ a beļit pula — (vulg.) „zagulio” kurac, nastradao, nadrljao; umro ◊ a beļit pĭaļa — „obeleo” kožu (odrali ga) [Por.] ♦ rum. belit

    beļitură (mn. beļiturĭ) [akc. beļitură] (i. ž.) — 1. oguljetina, brazgotina; ogrebotina; oderotina ◊ kaḑuĭ, şî fakuĭ beļitură mare în źanunkĭe — padoh, i napravih veliku oguljetinu na kolenu 2. (fig.) beļitură đi uom — nezgodan čovek, zaguljenko [Crn.] 3. (dosl.) „obeljenost, belina”, obeljeno, odnosno oguljeno ili odrano mesto, sa koga je skinuta kora ili koža, pa se vidi donji sloj, koji je svetliji ◊ păkurari n-avut alt lukru, numa a fakut beļiturĭ pi faź, nu şćiu kă aşa ļiamńe puot sî sa uşće đin piśuare — čobani nisu imali druga posla, nego su pravili oguljetine na bukvama, ne znaju da se takvo drveće može osušiti iz korena [Por.] ♦ rum. belitură ♦ etim. < slov. bĕliti + ura

    berbek (mn. berbeč) [akc. berbek] (i. m.) — 1. ovan (Aries) ◊ am doĭ berbeč în kîrd — imam dva ovna u stadu [Kmp.] ♦ dij. var. berbĭek (mn. berbĭeś) ◊ berbĭeku tîău ĭe kornut — tvoj ovan je rogat ◊ berbĭeku ĭe ćinîr, sîarĭe pi uoĭ — ovan je mlad, zaskače ovce ◊ aĭ grižă, berbĭeku nuostru înpunźe — vodi računa, naš ovan bode ◊ berbĭek rînkaś — ovan bez testisa 2. (fig.) rogonja, muškarac koga žena vara ◊ ĭa ku altu, da berbĭeku ĭeĭ nu vĭađe ńimika — ona sa drugim, a njen ovan ništa ne primećuje [Crn.] 3. (fig.) tupavko, glupson ◊ tare đi kap ka berbĭeku, ńiś şkuala mikă n-a gaćit — tupav kao ovan, ni osnovnu školu nije završio [Por.] ♦ rum. berbec ♦ etim. < lat. berbex, -ecis (= vervex).

    berbeśiuluĭ [akc. berbeśiuluĭ] (pril.) — ovnovski, kao ovan ◊ îl loviĭ odată berbeśiuluĭ — udario sam ga jednom ovnovski ◊ mĭarźe berbeśiuluĭ, ku kapu pin parĭaće — ide kao ovan, glavom kroz zid [Crn.] ♦ rum. berbeceşte

    beregĭată [akc. beregĭată] (i. ž.) ● v. birigĭată [Mlava] ♦ rum. beregată

    berekĭet (mn. berekĭeturĭ) [akc. berekĭet] (i. m.) — berićet, godišnji rod useva u domaćinstvu ◊ ćimpo-sta a fuost berekĭetu bun — ove godine je rod bio dobar ◊ nu ńi ćamĭem đi fuamiće, berekĭet ĭastă — ne plašimo se gladi, berićeta ima [Crn.] ♦ dij. var. birekĭet [Por.] ♦ dij. sin. ponou (Jasikovo) [GPek] ♦ rum. berechet ♦ etim. < tur. bereket

    beskĭakeră (mn. beskĭakerе) [akc. beskĭakeră] (i. ž.) — sokoćalo, naziv za napravu nepoznate namene ◊ śe beskĭakeră va fi asta? — kakvo li je ovo sokoćalo? ◊ kum va lukra beskĭakera-sta? — kako li radi ova naprava? [Crn.] ♦ dij. var. beskĭekĭeră ? < bîskikarat„raskoračen; raskrečen” ◊ beskĭekĭeră — (iron.) visokonaponski dalekovodni električni stub, ogromne metalne konstrukcije [Por.]

    beşikuţă [akc. beşikuţă] (i. ž.) — dženarika, vrsta šljive od koje se peče rakija (Prunus cerasifera) ◊ bĭeşikuţă ĭe pruna kară puăće sa fiĭe galbină, ruoşiĭe, vînătă — dženarika je šljiva koja može biti žuta, crvena, plava ◊ đe beşikuţă să kuaśe bun rakiĭu — od dženarike se peče dobra rakija ♦ / (demin.) < beşîkă [Crn.] ♦ dij. var. bĭeşîkuţă, bişîkuţă [Por.] ♦ rum. băşicuţă

    Slika: 55) Bĭeşikuţă - dženarika (Prunus cerasifera), slika preuzeta sa Wikipedije (24. I 2012.)

    bežînarĭ (mn. bežînari) [akc. bežînarĭ] (i. m.) — 1. prebeg, begunac, izbeglica, lice koje je napustilo dom ili državu zbog ekonomske eksploatacije ili torture ◊ đi vrĭamĭa ratuluĭ satu nuostru a fuost pļin đi bežînarĭ — za vreme rata naše slo je bilo puno izbeglica [Crn.] 2. (antr.) Bežînarĭčest porodični nadimak grupe ljudi koji su se kao izbeglice nastanile u nekom vlaškom selu, i od koga u pojedinim slučajevima nastaje posrbljeno prezime Bežinarević ♦ sin. fugarĭ [Por.] ♦ rum. băjenar

    bežuĭkă (mn. bežuĭś) [akc. bežuĭkă] (i. ž.) — (zast.) šilo, polomljena šivaća igla ◊ am avut o bežuĭkă đi fakut opinś — imao sam jedno šilo za rad na opancima [Crn.] ◊ ak făr đi urĭekĭ — igla bez ušica (Crnajka) [Por.] ♦ rum. sulă ♦ etim. < ? srb. bez uha, ušica

    bibarak [akc. bibarak] (i. s.) ● v. bîĭbarak [Por.] ♦ rum. baibarac

    bibăi (ĭuo bibăĭ, ĭel bibăĭe) [akc. bibăi] (gl. p. ref.) — bibati se, gibati se, tresti (se) ; drhturati, podrhtavati ◊ kată kum iĭ bibăĭe slańină pră burtă — pogledaj kako mu se trese salo na stomaku [Hom.] ♦ dij. var. bibîĭe ◊ pipćiĭļi sînt buńe kînd sa bibîĭe în ćipsîĭe — pihtije su dobre kada drhture u tepsiji [Por.] ♦ etim. < srb. bibati se

    biţ (mn. biţă, biţurĭ) (i. s.) — 1. pramen ◊ biţ đi pîăr, or đi lînă — pramen kose, ili vune ◊ sî pĭapćină la biţurĭ — češlja kosu na pramenove [Crn.] 2. kita, kitka, kitica, izrađena od obojene vune, kojom se ukrašava šljiva u pogrebnom običaju ◊ prunu-lu al muort ĭe kićit ku biţurĭ đi lînă, fîrbuită în ruoşu — pokojnikova šljiva okićena je kiticama vune, obojene u crveno ♦ sin. strîmatură 3. ♦ dij. var. viţ, (viţă) (mn. viţurĭ) — nit, konac, dlaka; pramen ◊ o viţă đi pîăr đi pi kap, a kaḑut în strakina ku ļegumĭe — dlaka s glave upala je u tanjir sa jelom ♦ sin. zmuaćik [Por.] ♦ rum. biţ

    biţui (ĭuo biţuĭ, ĭel biţuĭe) [akc. biţui] (gl. p. ref.) — raščupaiti (se), raščešljati (se), napraviti pramenove ili rese ◊ lîna-sta tuată mi s-a biţuit — ova mi se vuna sva raščešljala ◊ uoĭļi a trĭekut pin spiń, şî tuaće s-a biţuit — ovce su prošle kroz trnje, i sve su se raščupale [Por.]

    biţuos (biţuasă) (mn. biţuoş, biţuosă) [akc. biţuos] (prid.) — č upav, dlakav, resav; kudrav; vunast ◊ uaĭa biţuosă are lînă multă — dlakava ovca ima dosta vune ♦ sin. flokuos [Por.] ♦ rum. biţos

    bićeşug (mn. bićeşugurĭ) [akc. bićeşug] (i. s.) — (med.) (augm.) boleština, raširena bolest; epidemija ◊ đi vrĭama đi rat, pi lînga alće nakazurĭ, đes s-a pus pi lumĭe şî mulće bićeşugurĭ grĭaļe — za vreme rata, pored drugih muka, često su narod zahvatale i mnoge teške boleštine ◊ đin bićeşug în bićeşug — iz bolesti u bolest ♦ var. bićeşag ♦ sin. bićežîĭe [Por.] ♦ rum. beteşug ♦ etim. < mađ. betegség

    Bigăr [akc. Bigăr] (i. m.) — 1. (top.) Bigar, brdo u selu Sige, opština Žagubica ◊ ma duk la Bigăr dupa apă — idem na Bigar po vodu [Hom.] la Arnaglaua Bigăru ĭe un izvuor ţapîn în kotunu lu Kîrşîĭanţî; đ-akolo satu kapîtă apă — u Rudnoj Glavi Bigar je jak izvor u zaseoku Kršijanaca; odande selo dobija vodu [Por.] 2. (mn. bigără) — izvor, izvorište, kladanac ◊ în Izvor-lu Mik ĭastă tri bigără: bigăr-lu Borđan, bigăr-lu Mrļiś, bigăr-lu Dragoĭ — u Malom Izvoru ima tri izvorišta: Borđanov izvor, Mrljišev izvor, Dragojev izvor ◊ tuaće tri bigără izvuară đen kļanţ, şî au maĭ bună, şî maĭ rîaśe apă în sat — sva tri izvora izbijaju iz stene, i imaju najbolju i najhladniju vodu u selu [Crn.] ♦ rum. Bigăr ♦ etim. < srb. bigar

    biglă (mn. bigļe) [akc. biglă] (i. ž.) — lokva, barica ◊ akoluo unđe s-a luvat la kuţîće uńi ku alţî, a ramas numa biglă đi sînźe uskat — tamo gde su potegli noževe jedni na druge, ostala je samo lokva sasirene krvi [GPek]

    bik (mn. biś) [akc. bik] (i. m.) — (zool.) bik, neuškopljen vo (Taurus) ◊ biku ĭe vită lasată đi pripluod, să gońaskă vaśiļi, da buou ĭe skopit şî lasat đi tras în žug — bik je grlo ostavljeno za priplod, a vo je uštrojen i ostavljen za vuču ♦ up. buou ◊ (orn.) biku bĭelţî — vodeni bik, bukavac [Por.] ♦ rum. bic ♦ etim. < srb. bik

    biku-bĭelţî [akc. biku-bĭelţî] (i. m.) — (ornit.) (ret.) bukavac, vodeni bik (Botaurus stellaris) ◊ biku-bĭelţî a fuost o ală, puaće-fi vro pasîrĭe, draku va şći śiĭe, kare a trait în Balta ńigoćinuluĭ, ş-aĭ nuoştri, kînd s-a dus la Kraĭna dupa vin, tare s-a ćemut đi ĭa, kî ĭa, śkă, rău urît a zbĭerat đin ćikarişu bĭelţî, d-aĭ nuoştri n-aşćut śi ĭe, kă ńima n-amăĭ vaḑuto — bukavac je bila neka ala, možebiti neka ptica, đavo će znati šta je, koja je živela u Negotinskoj bari, i naši, kada su išli u Krajinu po vino, jako su se bojali, jer je ona, vele, veoma ružno rikala u barskom čestaru, a naši nisu znali šta je, jer je niko nije video ◊ biku-bĭelţî s-a pĭerdut kînd ńigoćinţî a uskat balta — bukavac je nestao kada su Negotinci osušili baru [Por.] ♦ rum. bou-de-baltă

    Slika: 56) Biku-bĭelţî — vodeni bik, bukavac (Botaurus stellaris), slika preuzeta sa sajta Novosti (21. VI 2013)

    bilă (mn. biļe) [akc. bilă] (i. ž.) — (ret.) plamen vatre, jezgro plamena ◊ fuoku are bilă; bila ĭe para śe sa rađikă în sus kînd fuoku arđe — vatra ima „bilo”; „bilo” je plamen koji suklja uvis kad vatra gori ♦ sin. bîlbataĭe [Por.]

    (izr.) La uom narokuos iĭ baće bila şî-n śanuşă. — (dosl.) Srećnome čoveku plamen bije i u pepeo. (=Vatra gori kako kod okreneš; srećniku uvek ispadne na dobro, makar išlo naopako. Kaz. Rumenka Ilić, r. 1964, zapis: Durlić, Tanda, 14. VIII 2013) [Por.]

    bilovin [akc. bilovin] (prid.) ● v. bilovink [Por.] ♦ rum. bilovinc

    bilovink (bilovinkă) (mn. bilovinś, bilovinśe) [akc. bilovink] (prid.) — (color) ružičast, roze ◊ dakă vrĭeĭ sî faś farbă bilovinkă, mĭastîś ruoşu ku vînît, şă-ĭ dodaĭ koźa albă sî sa đeškidă mistakatura-ĭa — ako hoćeš da dobiješ ružičastu boju, mešaš crvenu i plavu, i dodaješ dosta bele, da se ta mešavina prosvetli [Por.] ◊ bilovinkă ĭe fluarĭa đi bužuor, đi śerĭeş, đi pĭarsîkă ... — ružičasti su cvetovi božura, trešnje, breskve ... [Pad.] ♦ var. bilovin, bilovină (Tanda) [Por.] ◊ n-am uḑît đi bilovink, nu şću śi ĭe, da đi fluarĭa lu bužuor ḑîśem kî ĭe rozăvă — nisam čuo za „bilovink”, ne znam šta je, a za božurev cvet kažemo da je rozav ♦ dij. sin. rozăvă (Debeli Lug) ♦ dij. var. belovink (Jasikovo) [GPek]

    (kom.) U Homolju i Zviždu reč je nepoznata. Nepoznata i u Topli. [Hom.][Zvizd][Crn.](Durlić, juni 2013)
    Slika: 57) Sļika arată fluarĭa bilovinkă alu bužuor; — slika pokazuje ružičasti cvet božura.

    Biļigrad [akc. Biļigrad] (i. m.) — (ojk.) Beograd, glavni grad Republike Srbije ◊ am fuost în Biļigrad numă odată — bio sam u Beogradu samo jednom ◊ Biļigradu ĭe oraş mare — Beograd je velika varoš [Por.] ♦ rum. Belgrad ♦ etim. < srb. Beograd

    Biļizvuorţa [akc. Biļizvuorţa] (i. ž.) — (top.) Bilizvorca, zvano mesto u Blizni, na putu Majdanpek - Rudna Glava, prema istoimenom potoku koji je desna pritoka reke Šaške ◊ la Biļizvuorţa traĭesk Durluońi, Kraśuńeşći şî Krişańi — u Bilizvorci žive Durlići, Kračunovići i Krišanovići ◊ în Biļizvuorţa ĭastă raś — u Bilizvorci ima rakova ♦ / biļizvuorţa < (srb.) „beli izvor” (exp. Durlić) [Por.] ♦ etim. < srb. beli izvor (exp. Durlić)

    Slika: 58) Biļizvuorţa, un ogaş în Şaşka, Şaşka ĭe arit numit dupa un rîu lung în Bļizńe, da Bļizńa ĭe un kotun a Rnaglîăvi, în Porĭeśa. — Biljizvorca (=Beli izvor), potok u Šašci, a Šaška je reon nazvan po reci u Blizini, a Blizna je zaselak Rudne GLave, u Poreču. Slika: Paun Es Durlić, 1978.

    Binđesku (mn. Binđeşći) [akc. Binđesku] (i. m.) — (antr.) Binđesko, bufanska familija u Majdanpeku, čiji su se preci u drugoj polovini XIX veka doselili iz Bošnjaka u rumunskom Banatu (danas Moldova Noua) ◊ al măĭ batrîn Binđesku đi kare sa şćiĭe kî ar vińit đin Buşńag, ĭe Kosta Binđesku — najstariji Binđesko o kome se zna da je došao iz Bošnjaka, je Kosta Binđesko [Buf.]

    bińe [akc. bińe] (prid.) (i. n.) — dobro, dobrota, dobročinstvo ◊ bińe ĭaĭ spus, ama n-aĭ avut la kare — dobro si mu rekao, ali nisi imao kome ◊ a fakut mare bińe — učinio je veliku stvar (dobro delo) ◊ pazîa bińe fećinźiĭa — čuvaj dobro nevinost ◊ bagă sama bińe — dobro obrati pažnju ♦ sin. bunataće [Por.] ♦ rum. bine ♦ etim. < lat. bene

    (izr.) Fă bińe, kă Dumńeḑîu îţ întuarśe. — Čini dobro, jer će ti Bog vratiti. ◊ Fă bińe, şă nu ći ćĭame. — Čini dobro, i neboj se. ◊ Bińe ku bińe sa-ntuarśe. — Dobro se dobrim vraća. ◊ (zdrav.) Bińe mĭ-aĭ veńit! - Bińe ć-am gasît! — Dobro mi došao! - U dobru te našao! (Zapis: Durlić, Rudna Glava) [Por.]

    bińeveńit (bińeveńită) (mn. bińeveńiţ, bińeveńiće) [akc. bińeveńit] (prid.) — (ret.) dobrodošao ◊ ţ-a kriśit tatî-mĭu kă nu iş măĭ bińeveńit în kasa nuastră — poručio ti je moj otac da više nisi dobrodošao u našu kuću [Por.] ♦ rum. binevenit

    bińişor [akc. bińişor] (pril.) — (demin.) 1. pažljivo, polako ♦ sin. mirior [Kmp.] 2. ♦ dij. var. bińişuor ◊ bińişuor, nu va grabirîţ, kă ĭastă vrĭamĭe — polako, nemojte žuriti, ima vremena ♦ (komp.) lakše, sporije, pažljivije ◊ lukraţ kîta măĭ bińişuor — radite malo sporije [Por.] ♦ rum. binişor

    birekĭet [akc. birekĭet] (i. s.) ● v. berekĭet [Por.] ♦ rum. berechet

    birigĭată (mn. birigĭеţ) [akc. birigĭată] (i. ž.) — grkljan; dušnik ◊ ĭa skuos birigĭata — iščupao mu grkljan ◊ ĭa skapat skruma pi birigĭată, đin kît sî sa îńaśe — upala mu mrvica u dušnik, zamalo da se zadavi ♦ sin. gîrkaļuod, gîrkaluod, îngiţîtuare [Por.] ♦ var. beregĭată (Ranovac) [Mlava] ♦ rum. beregată ♦ etim. < lat. *verucata

    Slika: 59) Birigĭată, însamnată cu vuorba „Larynx”. Grkljan, označen rečju „Larynx”. Crtež preuzet sa sajta Macmillan (7. II 2013)

    Biriş (mn. Birişuoń) [akc. Biriş] (i. m.) — (antr.) vlaško prezime familije Birišić u Rudnoj Glavi ◊ alu Biriş — Birišov ◊ Kuola lu Biriş — Nikola Birišov ♦ / biriş — (mađ.) „biroš, poljoprivredni najamni radnik” (Речник МС) ♦ var. Bireş > Birešić [Por.] ♦ rum. biriş ♦ etim. < mađ. béres

    birou (mn. biruoi) (i. m.) [akc. birou] — (zast.) birov, opštinski pozivar, vikač, kurir ◊ pănă dupa oslobođeńe, a fuost birou satuluĭ, kînd a trăbuit pintru śuava lumĭa sî sî aduńe-n sat, ĭel a ĭeşît în vîru śuośi, şî đ-akolo a zberat ka buou în tuaće patru părţîļi — sve do posle oslobođenja (II sv. rat), postojao je seoski birov, kad je trebalo zbog nečega da se ljudi okupe u selu, on se penjao na vrh brda, i odande rikao kao bik na sve četiri strane ◊ pi birou la-nţaļes numa aăĭa kare a fuost apruape, da-ĭ-lalalţ aĭa ś-a mĭers đi la gură la gură, đin śuakă-n śuakă — birova su razumeli samo oni najbliži, a ostali ono što je išlo od usta do usta, s brda na brdo [Por.] ♦ rum. birău ♦ etim. < mađ. biró

    bisag (mn. bisaź) [akc. bisag] (i. m.) — bisaga, bisage, dvostruka torba koja se nosi prebačena preko konjskog sedla ili samara ◊ ku bisaźi a dus fiĭekare marfă, đi la înbrîkamînt, pănă la mînkare; ĭaļe avut kapak, ku kare s-a-nkis đisupra, sî nu sa vĭarsă tovaru — u bisagama su nosili svakakvu robu, od odeće do hrane; one su imale preklopac, kojim su se zatvarale, da se tovar ne bi prosuo ◊ bisaźiļi a fuost fakuće đi pîăr đi kapră — bisage su bile izrađene od kozje dlake ♦ var. (češća u upotrebi) đisak (mn. đisaź) [Por.] ♦ var. đisag (mn. đisaź) ◊ pakurari a dus în đisaź kruşîţîļi đi sarĭe kînd s-a dus ku ouĭiļi la munće — čobani su u bisagama nosili krupice soli kada su ovce napasali u planini [Crn.] ♦ rum. bisagă ♦ etim. < lat. bisaccium

    bisăriśiesk (bisăriśiaskă) (mn. bisăriśieşć) [akc. bisăriśiesk] (prid.) — crkveno, u duhu ili svojini crkve ◊ lukru bisăriśiesk — crkveni posao ◊ daćină bisăriśiaskă — crkveni običaj ♦ sin. popĭeskpopovski [Por.] up. bisărikă, bisîarikă ♦ rum. bisericesc

    bisîarikă (mn. bisîăriś) [akc. bisîărikă] (i. ž.) — crkva, hram ◊ satu are bisîarikă, ama n-are puopă — selo ima crkvu, ali nema popa ♦ dij. var. bisărikă [Kmp.] ♦ rum. biserică ♦ etim. < lat. basilica.

    (izr.) La bisîarikă śe nu-ţ ažută, nu ći ruga. — Crkvi koja ti ne pomaže, nemoj se moliti. (Kaz. Radmilo Trailović, r. 1929, zapis: Durlić, Rudna Glava, 1987) [Por.]
    Slika: 60) Bisîarika Măĭdanuluĭ. — Majdanpečka Crkva, posvećena ap. Petru i Pavlu, utemeljena 1854. godine. Iz dokumentacije Muzeja u Majdanpeku.

    bişćală (mn. bişćaļe) [akc. bişćală] (i. ž.) — (pej.) kučka, kurva, osoba lakog morala; uličarka; protuva: promiskuitetna osoba uopšte; pokvarenština ◊ s-a-nsurat ku o bişćală, kurveşćină kare nare parĭake — oženio je jednu kučku, kurveštinu bez premca ◊ o bişćală đi uom, ńiś ĭeļ nu şćiĭe ku kîće muĭerĭ a traĭit — pokvarenština od čoveka, ni sam ne zna sa koliko je žena živeo ♦ / < vişńalăpolni nagon kučke, teranje, parenje [Por.] ♦ dij. var. vişćală (Jasikovo) [GPek]

    bişîkat [akc. bişîkat] (prid.) ● v. bĭeşîkat [Por.] ♦ rum. băşicat

    biś (mn. biśurĭ) (i. m.) — bič ◊ ļagaĭ kuraluşa đi bĭt şî fakuĭ biś — vezah kaišić za štap, i napravih bič [Crn.] ◊ biś đi kuažă — kožni bič ◊ biś đi fuok — plameni bič (u bajalicama) ♦ var. izbiś  [akc. izbiś] [Por.] ♦ rum. bici ♦ etim. < slov. biči

    biul (mn. biuļ) [akc. biul] (i. m.) — 1. bivo, vrsta govečeta (Bos bubalus) ◊ biulu puţîn manînkă, ama ĭe muaļe la tras — bivo malo jede, ali je slab za vuču 2. (anat.) (iron.) za nekoga ko ima kratak vrat ◊ arĭe gît ka biulu — ima vrat kao bivo 3. (fig.) za tvrdoglavost i nepopustljivost ◊ unđe traź ka biulu — gde si zapeo kao bivo [Crn.] ♦ rum. bivol ♦ etim. < slov. byvolŭ

    Slika: 61) Biul - domaći bivo, slika preuzeta sa sajta Centar za očuvanje autohtonih rasa (10. III 2012.)

    bizărĭ (mn. bizăre) [akc. bizărĭ] (i. s.) — krpara, prljava krpa ◊ bizărĭu a fuost o rîză imuasă, atîrnată-n kuń la stalpĭaće, ku kare s-a dubarît feruaĭka đi pi ḑalarĭ, ku kare s-a şćers uaļiļi đi śanuşă, or alta imală đi pi vasurĭ — „bizer” je bila jedna prljava i pocepana krpa, okačena o stubac kamina, kojom se skidao kotao sa veriga, kojom se brisao pepeo sa lonaca, i druga prljavština sa sudova [Por.]

    bîăl (bîălă) (mn. bîăļ, bîăļе) [akc. bîăl] (prid.) — 1. (color) svetlina boje, valer; svetloplav, svetlosmeđ ◊ vînît bîăl — svetlo plav ◊ galbin bîăl — svetlo žut ♦ sin. alburiu, albaćik, albastru 2. (za čoveka) plav, plavog tena, plave ili bele kose, uopšte: svetle puti; po toj osobini davali su se nadimci koji su često, vremenom, postajali porodična prezimena ◊ Baba Bîăla a fuost vrîžîtuare kunoskută — Baba Bela je bila poznata vračara ◊ Boža Beļa a ţînut kafană în Arnaglaua — Boža Beli držao je kafanu u Rudnoj Glavi ♦ sin. (pej.) biļeuzbelko, belja 3. var. bala, nadimak Bala, (mn. Baluońi — Balići ), familija u Rudnoj Glavi ◊ Truţă Bala — Petar Balić 4. (augm.) (m. r.) balan, (ž. r.) balană (mn. balańi, baluońi), (antr.) Balan, Balańi, BalańeşćiBalan, Balani, Balanešti (Balanovići) 5. (za životinje, ovce i goveda) belog runa, bele njuške, bele kože ♦ var. bîălă, baluţă, baluşă, balură [Por.] ♦ rum. băl ♦ etim. < slov. bĕlŭ „alb”

    bîţai (ĭuo bîţîĭ, ĭel bîţîĭe) [akc. bîţai] (gl. p. ref.) — 1. mahati ◊ kîńiļi bîţîĭe đin kuadă kînd sî bukură — pas maše repom kad se raduje ◊ bîţîĭe ku mîńiļi amîndoă — maše obema rukama 2. tresti se, drhtati ◊ bîţîĭe ku kapu, nu-ĭ śuva pi vuoĭe — trese glavom, nije mu nešto po volji ◊ îĭ bîţîĭe mîna — trese mu se ruka [Crn.] ♦ rum. bâţâi

    bîćikuos (bîćikuasă) (mn. bîćikuoş, bîćikuasă) [akc. bîćikuos] (prid.) — krut, drvenast; žiličast; štapičast ◊ śuariku-sta ĭe koźa bîćikuos — ovo sukno je prilično kruto ◊ pînḑa tîa ĭe bîćikuasă, şî amunkă sa kuasă kamaşă đin ĭa — tvoje platno je kruto, i teško se od njega može sašiti košulja [Crn.]

    bîĭbarak (mn. bîĭbaraśe) [akc. bîĭbarak] (i. s.) — prsluk, gornju deo odeće bez okovratnika i rukava; jelek ◊ bîĭbaraku puartă şî muĭeriļi, şî uamińi — prsluk nose i žene i muškarci ◊ bîĭbaraku măĭ đies sa faśe đi śuarik, da şî sa împļećiaşće đi lină — prsluk se najčešće izrađuje od sukna, ali se i plete od vune ♦ var. bibarak (Tanda) [Por.] ♦ dij. var. bibarak (Krivelj) [Crn.] ♦ rum. baibarac ♦ etim. < ukr. baĩbarak

    Slika: 62) Bîĭbarak muĭerĭesk, kusut đin pļiş ńegru. — Ženski prsluk (jelek), šiven od crnog pliša. Crnajka, opština Majdanpek, Srbija. Etnografska zbirka Muzeja u Majdanpeku, ib. E/180

    Bîkă (mn. Bîkuoń) [akc. Bîkă] (i. m.) — (antr.) Bkić, vlaško prezime jedne familije u Rudnoj Glavi ◊ Bîkuońi sînt fir đin vrun Marku Suruoń, alu kare ńepuot, śkă, ĭa ḑîs „bîkă” la mumî-sa kînd a fuost mik — Bkići su potomci nekog Marka Suronja, čiji je unuk, priča se, majci tepao "bka" kad je bio mali ◊ ĭară alţî puvestîăsk kî vrunu đin Bîkuońi aĭ batrîń a kîpatat aşa poļikră kî a zbĭerat „brk! brk!” pănă a muls uoĭļi, da kum a fi fuost adaverĭe, draku va şći — opet drugi pričaju da je neki od starih Bkića vikao "brk! brk!" dok je muzeo ovce, a kako je stvarno bilo, đavo bi ga znaoBîkuońi — (antr.) Bkići ◊ Ĭanku Bîkă a fuost însurat ku baba Visaļina Bîkuańe, kare a fuost tare vrîžîtuare — Janko Bkić je bio oženjen sa Veselenkom Bkić, koja je bila jaka vračara [Por.] ♦ rum. bîcă

    bîksală (mn. bîksălurĭ) [akc. bîksală] (i. ž.) — 1. gužva, teskoba ◊ la panađur a fuost marĭe bîksală — na vašaru je bila velika gužva ◊ bîksală đi nu puoţ sî sufļi — teskoba da ne možeš da dišeš [Crn.] 2. tiska, stiska ♦ var. bîksîtură (mn. bîksîturĭ) [akc. bîksîtură] ◊ nu măĭ ma duk la źuok, mis satul đi bîksîturĭ — neću više da idem na igranke, sit sam gužvi [Por.] ♦ rum. îmbîcseală

    bîksî (ĭuo bîksîăsk, ĭel bîksîaşće) [akc. bîksî] (gl. p. ref.) — zbijati (se), stiskati (se) ◊ bîksîţî-vă mîĭ kîta, sî-nkĭapĭe tuoţ — zbijte se još malo, da stanu svi [Crn.] ◊ đi śe sa va bîksî atîta, kînd ĭastă luok đi tuoţ — zašto li se toliko zbijaju, kada ima mesto za sve [Por.] ♦ rum. bâcsi ♦ etim. < ? Polj. buks(a), slov. bukva ‹ grč. πυξίς ? mađ. buksi

    bîksît (bîksîtă) (mn. bîksîţ, bîksîće) [akc. bîksît] (prid.) — zbijen, nabijen, sabijen, zgusnut, stisnut ◊ fînu nu s-a strîkat, k-a fuost bîksît — seno se nije pokvarilo jer je bilo sabijeno [Crn.] ◊ s-a bîksît în kar, şî luĭ ĭa fuost grĭeu — stiskali su se u kolima, i njemu je bilo teško ♦ rum. bâcsit

    Bîlaban (mn. Bîlabań) [akc. Bîlaban] (i. m.) — (antr.) Balaban, vlaško prezime mngobrojne i stare famiije u Rudnoj Glavi, čiji se predak, Balaban alu Adam, doselio iz Bošnjaka u rumunskom Banatu (danas Nova Moldova), u prvoj polovini XVIII veka ◊ đin Bîlaban alu Adam, astîḑ în sat sînt Bîlabańi, Popĭeşći, Katuońi, Trifuļeşći, Bugarĭeşći, Dobriţańi, şî alţî — od Balabana Adamovog danas su u selu Balabanovići, Popovići, Katići, Trifunovići, Bugarinovići, Dobricanovići i drugi ◊ a ramas povasta kă poļikra „bîlaban” a kîpatat kă a fuost uom mare, ţapîn şî nu s-a dat la ńima — ostala je priča da je nadimak „balaban” dobio po tome što je bio krupan i jak, i što nije popuštao nikom [Por.] ♦ rum. balaban ♦ etim. < tur. balaban „krupan, nezgrapan čovjek” (Škaljić1979)

    bîlbańi [akc. bîlbańi] (gl.) ● v. balbańi [Por.]

    bîlbîi (ĭuo bîlbîĭ, ĭel bîlbîĭe) [akc. bîlbîi] (gl. n.) — bukteti, plamteti (za vatru) ◊ arđe fuoku şî bîlbîĭe — vatra gori i bukti ◊ bîlbîĭe kîmpu, bîlbîĭe padurĭa, şî ńima n-o sî puată sî stîngă atîta fuok — plamti polje, plamti šuma, i niko neće moći da ugasi toliki požar ♦ var. bîlbai [Crn.] ◊ bîlbîĭe în tuaće părţîļi — bukti na sve strane [Por.] ♦ up. pîlpîi ♦ rum. bâlbâi

    bîlgui (ĭuo bîlguĭ, ĭel bîlguĭe) [akc. bîlgui] (gl.) — 1. trabunjati, buncati ◊ bîlguĭe, şî vĭađe pră mam-sa konđika — bunca, i vidi majku konđiku (=đavole) ◊ bîlguĭaşće, nu-l înţaļieź ńimika — trabunja, ne razumeš ga ništa [Mlava] 2. radovati se ◊ ma bîlgui kă aĭ veńit — radujem se što si došao (Dupljana) ◊ kopilu să bîlguĭe kă i điđeĭ un kolak dulče — dete se raduje što sam mu dao sladak kolač (Prahovo) [Kmp.] ♦ rum. bâigui ♦ etim. < mađ. bolyo(n)gni

    bîlguitură [akc. bîlguitură] (i. ž.) ● v. bîlguĭală [Mlava]

    bîlguĭală (mn. bîlguĭaļe) [akc. bîlguĭală] (i. ž.) — trabunjanje, buncanje ◊ kînd sa-nbată, bîlguĭala-l ţîńe una-ntruuna — kad se napije, trabunjanje ga drži neprekidno ♦ var. bîlguitură [Mlava] ♦ rum. bâiguială

    bîlmažală [akc. bîlmažală] (i. ž.) ● v. balmažală [Por.] ♦ rum. bălmăjală

    bîlś (mn. bîlśurĭ) [akc. bîlś] (i. m.) — 1. vašar, panađur ◊ bîlśo-sta a fuost slab đi tuot, ńigustuorĭ n-a fuost şî n-am putut să vind viţălu kum am ginđit; nu şću kum o sî vin la bań să plaćesk porĭezu — ovaj vašar je bio sasvim slab, trgovaca nije bilo i nisam mogao da prodam tele kako sam mislio; ne znam kako ću doći do para da platim porez 2. (fig.) veći skup ljudi; gužva, gungula ◊ sa luvară la svadă în mižluoku satuluĭ, da pi lînga iĭ lumĭa s-a adunat ka la bîlśi — počeše da se svađaju na sred sela, a oko njih ljudi se skupili kao na vašaru ◊ bîlś đi primovară — prolećni vašar ◊ bîlś đi vară — letnji vašar ◊ bîlś đi tuamnă — jesenji vašar [Por.] ♦ rum. bâlci ♦ etim. < mađ. bolcsu

    bîļega (ĭuo bîļegĭеḑ, ĭel bîļegĭаḑă) [akc. bîļega] (gl.) — balegati a. (fiz.) izbaciti balegu (za stoku) ◊ la are, a mĭers dupa kal ku lopata, şî kum kalu înśeapĭe a bîļega, iĭ ĭuta sprižuon baļiga ku lopata — na gumnu, išli su za konjem sa lopatom, i čim konj počne balegati, oni brzo prihvate balegu lopatom (v. arĭe) b. (fig.) baljezgati, pričati gluposti ◊ kopiļe, nu-m bîļega la lauază aśi — dete, nemoj mi tu baljezgati gluposti [Por.] ♦ rum. băliga

    bîļegarĭ (mn. bîļegarĭe) [akc. bîļegarĭ] (i. s.) — balegarište, gomila balege ◊ nu bagaĭ sama, kalkaĭ într-un bîļegarĭ, şî tuot ma imaĭ — nisam pazio, i nagazio sam u neko balegarište, i sav sam se umazao [Por.] ♦ rum. băligar

    bîr (uzv.) — br!, uzvik kojim čobani prizivaju ovce ◊ bîr-brr! na baluţa, na! — br-br! dođi, belka, dođi! [Por.] ♦ rum. bîr

    bîrabar [akc. bîrabar] (pril.) — barabar, uporedo, naporedo, zajedno, izjednačeno, na ravnoj nozi ◊ bîrabar una ku alta — izjednačeno, jednako (po raznim osnovama) ◊ a krĭeskut bîrabar unu ku altu — odrasli su zajedno ◊ a mĭers bîrabar pi drum — išli su putem zajedno, naporedo ◊ nu lukrăm tot una, numa sînćem bîrabar ku plata — ne radimo isto, samo smo jednaki sa platom [Por.] ♦ var. barabar [Crn.] ♦ rum. bărăbar ♦ etim. < srb. < tur. beraber „zajedno, uporedo”, < Pers. ber-ā-ber „prsa u prsa” < ber „prsa” (Škaljić1979)

    bîrbari (ĭuo bîrbarĭesk, ĭel bîrbarĭaşće) [akc. bîrbari] (gl. p. ref.) — izjednačavati, ravnati, poravnavat i ◊ bîrbarĭaşće drumu — poravnava put ◊ a veńit rîu, şî apa s-a bîrbarit ku marźina — nadošla je reka, i voda se poravnala sa obalom [Por.] ♦ dij. var. barbari [Crn.] ♦ rum. bărăbari

    bîrbarit (bîrbarită) (mn. bîrbariţ, bîrbariće) [akc. bîrbarit] (prid.) — izjednačen, ujednačen, poravnat, izravnat ◊ în tuot fĭeļu ĭe bîrbarit ku mińe — na svaki način je izjednačen sa mnom ◊ a bîrbarit drumu pi kulmĭe — poravnali su put na kosi [Por.] ♦ dij. var. barbarit [Crn.] ♦ rum. nivelat

    bîrbarĭală (mn. bîrbarĭaļе) [akc. bîrbarĭală] (i. ž.) — izjednačavanje, ujednačavanje, ravnanje, poravnavanje ◊ drumo-sta ĭe pļin đi găurĭ, iĭ trîabe o bîrbarĭală ţapînă — ovaj put je pun rupa, treba mu jedno jako poravnavanje [Por.]

    bîrbatuş [akc. bîrbatuş] (i. m.) — mužjak ◊ am duoi golîmbĭ, un bîrbatuş şî o muĭeruşkă — imam dva goluba, mužjaka i ženku (Sige) [Hom.] ♦ rum. bărbătuș

    bîrbĭaće [akc. bîrbĭaće] (i. m.) ● v. bribĭaće [Por.]

    bîrbori (ĭuo ma bîrborĭesk, ĭel sî bîrborĭaşće) [akc. bîrbori] (gl. p. ref.) — mučiti se, boriti se, opirati se ◊ ći vi bîrbori ku nakazurĭ numa pănă iş ćinîr, kînd înbătrîńeşć, pĭerḑ pućarĭa şî vuoĭa đ-aşa trĭabă — boriti se možeš sa nevoljama samo dok si mlad, kad ostariš, gubiš snagu i volju za to ◊ ĭa prins ĭarna la munće, şî trîabe sî să bîrborĭaskă ku namĭeţ marĭ đi sî skîape đi rîău — zatekla ih je zima u planini, i treba da se izbore sa velikim smetovima da bi se spasili zla [Crn.] ♦ dij. sin. kinui, nîkažî [Por.]

    bîrborĭală (mn. bîrborĭelurĭ) [akc. bîrborĭală] (i. ž.) — muka, napor prilikom rešavanja nekog problema ◊ ku grĭa bîrborĭală m-am lasat đi tutun — sa teškom mukom sam se manuo duvana [Crn.] ♦ dij. sin. kin, nakaz [Por.]

    bîrţă (mn. bîrţ) [akc. bîrţă] (i. ž.) — pletenica, kika ◊ la fată mikă frumuos iĭ şîađe ku bîrţă — maloj devojčici lepo stoje kike ♦ sin. kikă [Por.] ♦ dij. sin. bĭerkă [Crn.] ♦ dij. sin. berkă (Plavna) [Pad.]

    (stih) Fata faśe bîrţă ruată, sî o ţuśe lumĭa tuată. — Devojčica kike spliće, da je ljubi ceo svet. (opis) Dugačke kike su se splitale u punđu, koja je imala oblik točka na vru glave. Ovim sitihovima mladići zu zadirkivali takve devojke. (Kazivač Janko Blagojević, zapis: Durlić, Jasikovo, 2012) [GPek]

    Brţuońi [akc. Brţuońi] (i. m.) — (antr.) Brcani, vlaško prezime porodice u Šarbanovcu, po pretku čiji je nadimak bio Brca ◊ Ĭuon, a lu Trailă Bîrţă fiśuor — Jon, Traila Brcana sin [Crn.] ♦ rum. Bărţan

    bîrḑak (mn. bîrḑaś) [akc. bîrḑak] (i. m.) — (iht.) riblje mladunče, mala ribica ◊ în rîu nuostru puoţ sî prinḑ numa bîrḑaś — u našoj reci možeš da loviš samo riblju mlađ [GPek]

    bîrḑauş (mn. bîrḑauşă) [akc. bîrḑauş] (i. m.) — ubrzanje neke radnje, najčešće u vezi sa vatrom ◊ aprinđe fuoku ku bîrḑauşu — potpaljuje vatru na brzinu [GPek] ♦ var. bîrzauş ◊ aţîţĭe fuoku să fĭarbă uala ku bîrzauşu — džara vatru da ubrza kuvanje lonca ♦ / < ? srb. brzo, „na brzaka” [Por.] ♦ etim. < ? srb. brzo

    bîrkai (ĭuo bîrkîĭ, ĭel bîrkîĭe) [akc. bîrkai] (gl.) — (srb.) brkati, čeprkati, preturati, prevrtati ◊ kare tuot îm bîrkîĭe miĭe pin trastă? — ko mi to sve brka po torbi ? [Por.] ♦ rum. bârcâi ♦ etim. < srb. brkati

    bîrkaĭală (mn. bîrkaĭaļe) [akc. bîrkaĭală] (i. ž.) — brkanje, čeprkanje, pevrtanje po stvarima, preturanje po gomili radi nalaženja nečega ◊ gaćiră bîrkaĭala pin puod — završili su preturanje po tavanu [Por.] ♦ rum. bârcâială

    Bîrlan (mn. Bîrlań) [akc. Bîrlan] (i. m.) — (antr.) porodični nadimak u Debelom Lugu i Rudnoj Glavi ◊ Blagoĭe Bîrlan a veńit źińirĭe în kasă đin Dîbiļug în Îrnaglaua — Blagoje Brlan je došao iz Debelog Luga za zeta u kuću u Rudnoj Glavi ◊ Bîrlań a kîpatat poļikra kă avut uoĭ mulće, şă mînînd turmiļi pin Dîbiļug, a zberat đin tuată gura „brr! brr!”, sî vadă lumĭa kît sînt iĭ đi gazdă — Brlani su dobili nadimak jer su imali mnogo ovaca, i terajući krdo kroz Debeli Lug, vikali su „br! br!” iz sveg glasa, da bi ljudi videli kolike su oni gazde [GPek] ♦ rum. Bîrleanu

    Bîrloaga [akc. Bîrloaga] (i. ž.) — (ojk.) Brloga, staro ime vlaškog sela blizu Dunava u Ključu, opština Kladovo, danas MilutinovacBîrloağan (mn. Bîrloağeń) — Brložani, vlaški naziv za stanovnike sela Brloga ◊ Bîrloğeńi nu sînt ungureń, nu vorbesk ka şi rumâńi ďi la munťe — Brložani nisu Ungurjani, ne govore kao Vlasi sa planine ◊ a vindut moşiĭa la un Bîrloağan — prodao je imanje jednom Brložaninu [Kmp.] ♦ rum. Bârloaga

    bîrluog (mn. bîrluaźe, bîrluogurĭ) [akc. brluog] (i. m.) — 1. brlog, leglo, ležaj za životinje ◊ puorśi adună bîrluog, vińe vramĭe rîa — svine pripremaju ležaj, ide loše vreme ◊ am dat pistă bîrluog đi vulpiĭe — naišao sam na lisičji brlog 2. nered, prljavština ◊ kasa tuată ļi-n bîrluog — cela kuća im je u neredu ◊ nu puoţ sî ći baź đi brluog — ne može se ući od prljavštine [Crn.] ♦ rum. bârlog

    bîrnarĭaţă (mn. bîrnarĭaţurĭ) [akc. bîrnarĭaţă] (i. ž.) — brvnara, stambeni ili ekonomski objekat, izgrađen od tesanih drvenih greda ◊ kasă bîrnarĭaţă ku ćindă — kuća brvnara sa tremom ◊ brnarĭaţă ku podrum — brvnara sa podrumom [Crn.] ◊ într-o vrĭame aĭ nuoştri a traĭit în borđiĭe, pi urmă a-nśeput să fakă kîć-o bîrnarĭaţă, đi triĭ-patru dîržaļe în lung şî-n lat — naši stari su prvo živeli u zemunicama, a kasnije su počelu da prave po neku brvnaru, od po tri-četiri držalje u dužini i širini ◊ bîrnarĭaţă s-a kĭemat şî koļiba fakută đi bîrńe, da şî aĭa kare a fuost înpļećită ku nuĭaļe, şî ļipită ku morśilă — brvnarom se zvala i koliba napravljena od brvana, a i ona koja je bila ispletena od pruća, i oblepljena blatom (Gornjane) ♦ sin. koļibă ♦ up. kasă [Por.] ♦ rum. bârnăreaţă

    Slika: 63)

    bîrnaş (mn. bîrnaşă) [akc. bîrnaş] (i. s.) — gajtan ◊ bîrnaş ĭe frîmbĭe inpļećită dă ļegat śuariśi — brnaš je pleteni gajtan za vezivanje čakšira [Hom.] ◊ bîrnaşu ĭe o împļećitură đi aţă, supţîrĭe şî lungă, ku kare s-a fakut rîurĭ pi la ţuaļe omeńieşć şî muĭerĭeşć — brnaš je uska i duga pletenica od konca, kojom su se pravile šare na muškoj i ženskoj odeći [Por.] ♦ rum. bârnaş

    bîrnă (mn. bîrńe) [akc. bîrnă] (i. ž.) — greda, brvno, stablo istesano prema određenim merama, koje se koristi za podizanje građevinskih objekata ◊ śopļiĭ o bîrnă đi punće — istesao sam jednu gredu za ćupriju ♦ sin. grindă [Crn.] ◊ kasă đi bîrńe, bîrnarĭaţă — kuća od brvana, brvnara [Por.] ♦ rum. bârnă ♦ etim. < slov. bruvino

    Bîrńiţa [akc. Bîrńiţa] (i. ž.) — (ojk.) Brnjica, selo na obali Dunava u opštini Golubac ◊ Bîrńiţa ĭe sat rumîńesk, a fuost la marźina Dunări, da kînd a zătońit Dunărĭa, s-a mutat pră vaļa rîuluĭ kare-l kĭamă ĭară Bîrńiţa. — Brnjica je vlaško selo, bilo je na obali Dunava, ali kada je Dunav pregrađen, preselilo se u dolinu reke koja se isto zove Brnjica. [Bran.]

    Slika: 64) Brnjica iz ptičje perspektive. Preuzeti sa sajta http://maps.google.com/ (25. III 2012)

    Bîrńidău [akc. Bîrńidău] (i. m.) — (top.) Barnideo, kosa u Tandi, na zapadnoj strani Deli Jovana ♦ var. Bărńidău ◊ ĭuo sînt Bîrńiđan, traĭesk la Bîrńidău — ja sam Barnidelac, živim na Barnom delu ◊ a kolo nu ĭe ńimik, tuot barnă — tamo nema ničeg, svuda pustoš [Por.]

    bîrşag (mn. bîrşaźe) [akc. bîrşag] (i. s.) — britva, nožić na sklapanje ◊ bîrśagu ĭe kuţît kare are plasîaļe, şî sa înkĭaĭe — britva je nož koji ima korice, i koji se sklapa ♦ var. brîśag [Por.] ♦ dij. sin. briptă [Hom.] ♦ rum. briceag ♦ etim. < tur. biçak

    bîsamak (mn. bîsamaśе) [akc. bîsamak] (i. s.) — stepenica na stepeništu; stepenište ◊ bîsamaśe đi pĭatră — kameno stepenište ◊ a kaḑut đi pi bîsamaku al đi sus, ş-a frînt kraśi — pao sa gornjeg stepenika, i polomio noge ♦ var. skară, trĭaptă [Por.] ♦ rum. basamac ♦ etim. < tur. basamak

    Slika: 65) Kasa ku bîsamaśe đi pĭatră. — Kuća sa kamenim stepeništem. Slika preuzeta sa sajta Panoramio (6. I 2013). Photo by Сувајац

    bîsîĭuok (mn. bîsîĭuaśe) [akc. bîsîĭuok] (i. m.) — (bot.) bosiljak (Ocimum basilicum) ◊ muma kuļaźe bîsîĭuok — majka bere bosiljak [Hom.] ♦ dij. var. busuĭuok [Crn.][Por.] ♦ rum. busuioc ♦ etim. < bug. bosilek, srb. bosiljak, grč. βασιλιϰόν

    (izr.) Un fir dă bîsîĭuok pră masă, şî tuată kasa miruasă. — Jedan struk bosiljka na stolu, i cela kuća zamiriše. (Sige, zapis: D. Ilić) [Hom.]

    bîskîkara (ĭuo bîskîkarĭeḑ, ĭel bîskîkarĭаşće) [akc. bîskîkara] (gl. p. ref.) — raskrečiti, razdvojiti, razmaknuti (obično za noge) ◊ fată, nu ći bîskîkara aşa pănă şîăḑ, kî ĭe ruşîńe — devojko, nemoj se tako raskrečiti dok sediš, jer je sramota [Por.] ♦ rum. băscăcăra

    bîskîkarat (bîskîkarată) (mn. bîskîkaraţ, bîskîkaraće) [akc. bîskîkarat] (prid.) — raskrečen, raširenih nogu, koji sedi ili hoda raskrečenih nogu ◊ ăl vaḑuĭ, stă kolo bîskîkarat dupa gard, şî varsă, kî ĭară s-a-mbatat — video sam ga, stoji tamo raskrečen iza ograde, i povraća, jer se opet napio ♦ var. krakanat [Por.] ♦ rum. băscăcărat

    bîşńală (mn. bîşńaļe, bîşńelurĭ) [akc. bîşńală] (i. ž.) — šikljanje, kuljanje, naglo i iznenadno izbijanje veće količine nečega ◊ abĭa am oprit bîşńala api la un izvuor đin đal đi koļibă — jedva sam zaustavio kuljanje vode iz jednog izvora iznad kuće [Por.] ♦ rum. buşeală

    bîşńi (ĭuo bîşńesk, ĭel bîşńiaşće) [akc. bîşńi] (gl.) — šiknuti, kuljnuti, izbiti, izleteti, izaći odnekud naglo i neočekivano ◊ kînd vaḑură kă apă puaće bîşńi, fuźiră în tuaće părţîļi, să nu sa uđe — kad su videli da voda može šiknuti, pobegoše na sve strane, da se ne ukvase [Por.] ♦ rum. buşni

    bît (mn. bîće) (i. m.) — štap, prut; šiba ◊ gasîĭ un bît đi kuorn đi raḑîmat — našao sam jedan drenov štap za poštapanje [Crn.] ◊ bît đi kuorn — drenov šrap ◊ bît đi alun — leskov štap ◊ bît đi pomană — obredni štap, koji se na daćama namenjuje pokojniku ◊ bît înkunđiĭat — obredni štap, išaran kondeljom ◊ bît đi kuastă — (anat.) rebro; kost [Por.] ♦ rum. băţ

    Slika: 66) Bît đi pomană, înkunđiĭat, Isîkuva.Štap za daću, selo Jasikovo, (Majdanpek), ukrašen tehnikom konđijanja (v. konđeĭ). Snimio: Durlić, 2007. Preuzeto iz knjige: Паун Ес Дурлић, Свети језик влашког хлеба, сликовница са речником у 40 слика, Београд 2010, стр. 25

    bîtatură (mn. bîtaturĭ) [akc. bîtatură] (i. ž.) — 1. naboj, nabijena ili utabana zemlja ◊ vaka ļegată a fakut o bîtatură prîngă ĭa — vezana krava napravila je naboj oko sebe [Hom.] 2. dvorište ♦ dij. var. bătătură (mn. bătaturĭ) [akc. bătătură] — dvorište ◊ kopiĭi să žoakă afară pe bătătură — deca se igraju napolju po dvorištu ♦ sin. obor, prăvăļie [Kmp.] ♦ rum. bătătură ♦ etim. < lat. battitura

    bîtrîńaţă [akc. bîtrîńaţă] (i. ž.) — 1. (za čoveka) starost ◊ l-ažuns bîtrîńaţa — stigla ga je starost 2. (za vreme) starina, drevnost, davno prošlo vreme ◊ kînćiśe đi bîtrîńaţă — starinske pesme, tzv. izvorne ◊ ađet đi bîtrîńaţă — stari (nski) običaj ◊ uom đi bîtrîńaţă — starinski čovek, čovek sa starim, prevaziđenim shvatanjima ♦ var. bătrîńaţă ♦ supr. ćińerĭaţămladost [Por.] ♦ rum. bătrîneţe

    (stih)
    Frunḑă vĭarđe, ĭarbă krĭăţă,
    Mult ĭe rău la bătrîńaţă,
    Mustaśuară s-a lunźit,
    Ļiţa albă s-a zbîrśit,
    Đinţî-n gură s-a rarit,
    Păru-n kap a-nkîrunţît.

    (Kaz. Žarko Trailović, zapis: Durlić, Rudna Glava 1978) [Por.]

    bîtrîńi (ĭuo bîtrîńiesk, ĭel bîtrîńiaşće) [akc. bîtrîńi] (gl. nesvrš.) — (ret.) stariti ◊ muĭeriļi la sat bîtrîńiesk măĭ ĭuta đi kît uamińi — žene na selu brže stare od muškaraca ◊ ţînće naĭkuţă, nu bîtrîńi — drž’ se, draganče, nemoj stariti ♦ var. bătrîńi ♦ up. înbîtrîńi, îmbîtrîńi [Por.] ♦ rum. bătrîni

    bîz! (uzv.) — (onom.) bzz!, onomatopeja zujanja ◊ albina „bîz” koļa, „bîz” koļa, zbuară đi la fluarĭe la fluarĭe — pčela „bz” ovamo, „bz” onamo, leti od cveta do cveta ♦ sin. zbîrn [Por.] ♦ rum. bâz

    bîzai (ĭuo bîzîĭ, ĭel bîzîĭe) [akc. bîzai] (gl.) — (onom.) 1. zujati ◊ bîzîĭe bîza, albina, gargauńiļi, muska şî ţînţarĭu — zuji muva, pčela, stršljen i komarac 2. (fig.) gluvarаti, gubiti vreme, besplosličiti ◊ n-are alt lukru, numa bîzîĭe pin sat — nema druga posla, nego zuji (gluvara) po selu ♦ (augm.) bîzuańe [Crn.] ◊ kopiļe, nu-m bîzîi pĭ-aśiĭa, ka muska — dete, nemoj mi tu zujati kao muva [Por.] ♦ rum. bâzâi

    bîzaĭkă (mn. bîzăĭś) [akc. bîzaĭkă] (i. ž.) — (ent.) zunzara, insekt koji leti i zuji ◊ tună pi ferĭastă o bîzaĭkă, o guangă vĭarđe, şî mi sa spumîntară kopiĭi, a ginđit kî ĭe vrun strîguoń — ulete kroz prozor neka zunzara, neka zelena buba, i uplašiše mi se deca, mislila su da je neki vampir [Por.]

    bîză (mn. bîză) [akc. bîză] (i. ž.) — 1. (ent.) muva, mušica ◊ bîză kaĭaskă — konjska muva ◊ bîză akră — vinska mušica 2. „bîză” — „zuce”, dečja igra [Crn.] 3. buba, insekt ♦ / < bîz! — (onom.) zujanje ♦ dij. sin. muskă, guangă 4. (muz.) dečji muzički instrument ◊ bîză am fakut đin ţauă đi spin alb, ş-am suflat în ĭa pănă am pazît vićiļi — „bizu” smo pravili od cevčice belog trna, i duvali smo u nju dok smo čuvali stoku (Blizna) [Por.] ♦ rum. bâză

    (izr.) Nu faśe tuată bîza mńarĭe. — Ne pravi med svaka buba. (Poslovica iz Osnića, zapis F. Paunjelović) [Crn.]

    bîzdîk (mn. bîzdîśe, bîzdîkurĭ) [akc. bîzdîk] (i. s.) — 1. ukrućenost, krutost; ukrućeno stajanje; ukrućeno kretanje; landaranje ◊ a rîđikat źeĭśtu bîzdîk, şî numa ma bruśaşće în uokĭ ku ĭel — ukrutio prst, i samo mi ga gura u oko 2. (fig.) penis, naročito dečji ◊ iĭ s-a skulat bîzdîku — ukrutio mu se kurčić 3. (psih.) ljut, naoštren, napet, naduren ◊ s-a mîńiĭat, şî stîă bîzdîk în kuot — naljutio se, i sav ukrućen stoji u ćošku ♦ (augm.) bîzdîkan [Por.] ♦ rum. bâzdâc

    bîzdîkai (ĭuo bîzdîkîĭ, ĭel bîzdîkîĭе) [akc. bîzdîkai] (gl. p. ref.) — ukrutiti se, klatiti se, naduriti se, mlatiti, landarati ◊ am un kaţăl, şî kînd ma vĭađe, înśape a bîzdîkai đin kuadă, đi mi sa-mpare k-o să-ĭ piśe — imam jedno kučence, kad me vidi, počne toliko mlatiti repom da mi se čini da će mu otpasti [Por.]

    bîzgoĭa (ĭuo ma bîzguoĭ, ĭel sa bîzguaĭe) [akc. bîzgoĭa] (gl. p. ref.) — 1. keziti se, kreveljiti se ◊ nu ći bîzgoĭa, kopiļe, kă ĭe urît — nemoj se kreveljiti, dete, jer je ružno 2. (fig.) mazno govoriti, izvoljevati; zanovetati, zakerati, prenemagati se ◊ s-a saturat bińe đi bobuanţă, şî đ-aĭa akuma sa bîzguaĭe kă nu-ĭ plaśe ḑama — dobro se najeo bombona, i zato se sada prenemaže da mu čorba nije ukusna ♦ sin. zgîĭa [Por.] ♦ rum. bîzgoia

    bîzgoĭală (mn. bîzgoĭaļe, bîzgoĭelurĭ) [akc. bîzgoĭală] (i. ž.) — kreveljenje, bečenje, krivljenje pri govoru, prenemaganje ◊ am şćut ĭuo kă o sî-ţ ĭasă pi nas atîta bîzgoĭală — znao sam ja da će ti izaći na nos toliko kreveljenje ♦ sin. zgîĭală, zgaĭală [Por.]

    bîzgoĭat (bîzgoĭată) (mn. bîzgoĭaţ, bîzgoĭaće) [akc. bîzgoĭat] (prid.) — 1. iskežen, izbečen; za govor ili ponašanje propraćeno grimasama ◊ kînd aĭ şći kît iş đi urît, aşa bîzgoĭat la ogļindă, tu ć-aĭ lasa đi komĭenḑ — kada bi znao koliko si ružan, tako izbečen pred ogledalom, ti bi se manuo komedija 2. (fig.) koji se prenemaže, koji se razmaženo ponaša ◊ a krĭeskut în kasă domńaskă, ş-akuma puaće sî sa bîzguaĭe kît vrĭa — odrasla je u gospodskoj kući, i sada može da se prenemaže koliko hoće ♦ sin. zgîit, zgait [Por.] ♦ rum. bâzgoiat

    bîzîĭtură (mn. bîzîĭturĭ) [akc. bîzîĭtură] (i. ž.) — trač, glasina, ogovaranje ◊ nu askulta la bîzîĭtur-ļi a iĭ, kă ĭa nu lukră alta ńimika, numa mĭarźe đi la uşă la uşă, şî latră uamińi — ne slušaj njene tračeve, jer ona ne radi ništa drugo, nego ide od vrata do vrata i ogovara ljude [Por.]

    bîznă (mn. bîzńе) [akc. bîznă] (i. ž.) — pomrčina, mrkli mrak ◊ ńagura bîznă, nu sa vĭađe ńimika înainća uokĭuluĭ — mrkli mrak, ne vidi se ništa pred okom [Por.] ♦ rum. beznă ♦ etim. < slov. bezduna

    bîzońală (mn. bîzońaļе) [akc. bîzońală] (i. ž.) (onom.) — 1. zujanje ◊ s-a spumîntat đi bîzońala lu gîrgauń — uplašio se od zujanja stršljena ◊ s-auđe bîzońala karăbilor — čuje se zujanje gajdi 2. (fig.) nepovezan ili nerazgovetan govor, brbljanje, brbljarija ◊ kopiļe, đestul ku bîzońală, vorbĭa înţaļes, or taś — dete, dosta s brbljanjem, ili govori razumno, ili ćuti [Por.] ♦ rum. bâzâială

    bĭa (ĭuo bĭeu, ĭel bĭa) [akc. bĭa] (gl.) — 1. piti ◊ bĭa apă — pije vodu ◊ bĭa đi sîaće — pije zbog žeđi ◊ bĭa kî-ĭ plaśe — pije jer voli ◊ bĭa đi nakaz — pije od muke ◊ bĭa pistă masură — pije preko mere ◊ bĭa đi uskă (paru) — pije pa suši (čašu) [Crn.] ◊ nu bĭa rakiĭe kum sa bĭa, numa înduapă — ne pije rakiju kako se pije, nego je halapljivo guta ◊ veńasă pi la nuoĭ žîndari, şî mînkasîm bińe, şî bĭasîm tuota nuapća — dolazahu kod nas žandari, i jeđasmo dobro, i pismo po celu noć 2. pušiti ◊ bĭa tutun — puši duvan [Por.] ♦ rum. bea ♦ etim. < lat. bibere

    (zdrav.)
    Bĭa ku sanataće! — Pij u zdravlju!
    Bĭa ku Dumńiḑîău! — Pij s Gospodom Bogom!
    Bĭa în paśe! — Pij s mirom!
    Bĭa ku bińe! — Pij u dobru!
    (Zdravice, Osnić, zapis F. Paunjelović) [Crn.]

    bĭaĭkă (mn. bĭeĭś) [akc. bĭaĭkă] (i. ž.) — kuna zlatica (Martes foina) ◊ bĭaĭka a mînkat puĭi — kuna je pojela piliće [Hom.] ♦ dij. sin. žđer [Por.] ♦ dij. var. beĭkăkuna zlatica (Martes martes) ♦ up. žđiorkuna belica (Martes foina) (s. Plavna) [Pad.] ♦ rum. beică ♦ etim. < mađ. béka-só

    Slika: 67) Kuna, slika preuzeta sa sajta Zanimljivo (30. III 2012.)

    bĭare (mn. bĭerĭ) [akc. bĭare] (i. m.) — piće, prvenstveno alkoholno ◊ asta ĭe prĭa multă bĭare đi nuoĭ duoĭ — ovo je previše pića za nas dvojicu ◊ bĭare dulśe — slatko piće ◊ la prins bĭarĭa — uhvatilo ga piće, opio se ◊ grĭeu ĭe la bĭare — teško podnosi piće, postaje „težak” kad se opije ◊ dăĭ pi la mińe la o bĭare — navrati kod mene na po piće ◊ am adunat pruńe, kuok kazanu şă fak rakiu să am bĭare đi prazńik — skupio sam šljive, ložim kazan da ispečem rakiju, da imam piće za slavu ♦ up. bautură [Por.] ♦ rum. bere ♦ etim. < nem. Bier

    bĭeţîĭe (mn. bĭeţîĭ) [akc. bĭeţîĭe] (i. ž.) — pijanstvo, alkoholizam ◊ bĭeţîĭa ĭe grĭa buală — pijanstvo je teška bolest ◊ s-a dat la bĭeţîĭe — odao se piću [Por.] ♦ rum. beţie

    bĭek (mn. bĭekurĭ) [akc. bĭek] (i. s.) — brener ◊ mi s-a astupat bĭeku la lampă đi kîrabit — začepio mi se brener na karabitnoj lampi (Tanda) ♦ sin. brener (Rudna Glava) ♦ sin. bren (Crnajka) [Por.] ♦ rum. bec ♦ etim. < Fran. bec

    Slika: 68) Lampă đi kîrabit ku bĭek. — Karabitna lampa sa brenerom. Muzej u Majdanpeku, etnografska zbirka, ib. E/103. Foto: Miroslav Balabanović

    bĭerkă (mn. bĭerś) [akc. bĭerkă] (i. ž.) — pletenica, kika ◊ a-npļećit pîăru în bĭerkă — isplela je kosu u pletenicu ◊ înpļećaşće-m pîăru ku duauă bĭerś — ispleti mi kosu u dve pletenice [Crn.] ♦ dij. var. berkă ◊ fata are berkă lungă — devojka ima dugu kiku (Plavna) [Pad.] ♦ dij. var. bîrţă [Por.] ♦ rum. bercă ♦ etim. < nem. brecha

    bĭestrîga [akc. bĭestrîga] (pril.) — (srb.) bestraga ◊ s-a dus bĭestrîga, i-s-a pĭerdut đin urmă — otišao je bestraga, izgubio mu se trag ◊ unđe sa fi dus, bĭestrîga, đi nu ĭe tuta ḑîua? — gde li je, bestraga, otišao, te ga nema celog dana? ◊ śe lukru ĭe aăla, bĭestrîga? — kakav je to, bestraga, posao? [Por.] ♦ etim. < srb. bestraga

    (klet.) Duće bĭestrîga! — Idi bestraga! (=Gubi mi se s očiju, nestani) ◊ Duće drakuluĭ, bĭestrîga! — Idi bestraga, dođavola! ◊ Duće bĭestrîga, numiļi s-ăţ vină, tu să număĭ viń! — Idi bestraga, ime da ti dođe, ti nikad da ne dođeš. (Zapis: Durlić) [Por.]

    bĭeşî (ĭuo bĭes, ĭel bĭasă) [akc. bĭeşî] (gl.) — prditi, puvati, ispuštati gasove ◊ ĭel bĭasă, nuoĭ bĭeşîm, şî sa umplu kasa đi putuare — on prdi, mi prdimo, i napuni se kuća smrada [Por.] ♦ rum. băşi ♦ etim. < lat. vĭssῑre

    (psov.) O beş! — Prdneš (na nje)ga! (=prdneš mi na onu stvar, u toku analnog polnog akta) (baj.) Kînd la kopil tună praşu-n uokĭ, iĭ s-a đeskînta aşa:

    Puorku bĭasă, praşu ĭasă
    Pi-ntrauşa ńikuļasă.
    Đi la sînta Maĭka Mariĭe
    Ļak la uokĭ să-ĭ fiĭe.
    Puorku a bĭeşîit,
    Praşu a ĭeşît.

    Kada detetu upadne trun u oko, baje mu se ovako:

    Svinja prdi, trun izlazi
    U dvorište nečišćeno.
    Sveta Majka Marija

    Oko da mu izleči.

    Svinja je prdnula,

    Trun je izašao.


    (Zapis: Durlić, Rudna Glava) [Por.]

    bĭeşîka (ĭuo ma bĭeşîkîĭ, ĭel sa bĭeşîkîĭе) [akc. bĭeşîka] (gl. p. ref.) — mehurati se, oplikaviti, dobijati mehure ili plikove ◊ ma baća, ma baća, pănă nu mi sa bĭeşîka tuata pĭaļa pi şîaļe — tukao bi me, tukao, dok mi sva koža na leđima ne bi oplikavila ♦ var. beşîka [Por.] ♦ rum. băşica

    bĭeşîkat (bĭeşîkată) (mn. bĭeşîkaţ, bĭeşîkaće) [akc. bĭeşîkat] (prid.) — mehurav, pun plikova ◊ palmiļi mi sînt bĭeşîkaće đi la sapat, nu puot înga sî ma duk la kosît — dlanovi su mi plikavi od kopanja, ne mogu još uvek da idem na kosidbu ♦ var. beşîkat, bişîkat [Por.] ♦ rum. băşicat

    bĭeşîkă (mn. bĭeşîś) [akc. bĭeşîkă] (i. ž.) — 1. (anat.) mokraćni mehur ◊ avut pĭatră-n bĭeşîkă — imao je kamen u bešici ◊ bĭeşîkă đi puork uskată a fuost luoptă ku kare s-a źukat kopiĭi vrodată — sasušena svinjska bešika bila je lopta kojom su se deca nekada igrala 2. mehur, plik; žulj ◊ ma batut papuku, şî mi s-a fakut bĭeşîś pi talpă — žuljala me je cipela, i napravili su mi se plikovi na tabanu ♦ (demin.) bĭeşîkuţă, bişîkuţă ♦ (augm.) bĭeşîkuoń, bişîkuoń [Por.] ♦ rum. băşică ♦ etim. < lat. *bessica(=vessica)

    Slika: 69) Palma pļină đi bĭeşîś. — Dlan pun plikova. Slika preuzeta sa sajta Trombon (7. II 2013)

    bĭeşînă (mn. bĭeşîń) [akc. bĭeşînă] (i. s.) — prdež; gasovi ◊ ĭa skapat o bĭeşînă — ispustio je prdež ◊ bĭeşînă puće — prdež smrdi ◊ bĭeşînă puorkuluĭ — svinjski prdež, (fig.) poslednji prdež [Por.] ♦ rum. beşină ♦ etim. < lat. vĩssīna

    bĭet (bĭată) (mn. bĭeţî, bĭaće) [akc. bĭet] (prid.) — jadan, bedan, nesrećan ◊ bĭetu uom, a murit fîră lomanarĭe — jadan čovek, umro je bez sveće ◊ la bĭeţî uamiń lupi a mînkat triĭ uoĭ — jadnim ljudima vukovi su pojeli tri ovce [Crn.] ♦ rum. biet ♦ etim. < slov. bĕdinu

    blagă (mn. blîăź) [akc. blagă] (i. ž.) — blago, bogatstvo, imućnost ◊ vićiļi sînt mare blagă đi saćień — stoka je veliko blago za seljaka [Por.] ♦ rum. blagă ♦ etim. < srb. blago

    blagu [akc. blagu] (uzv.) — blago (meni, tebi, njemu), uzvik za izražavanje zadovoljstva, radosti, sreće ◊ blagu đi ćińe, ku atîţa kopiĭ — blago tebi, sa toliko dece [Por.] ♦ rum. blagă

    (izr.) Blagu şî feriku đi (mińe, ćińe, nuoĭ ...). — Blago i sreća (meni, tebi, nama ...) (Zapis. Durlić, Rudna Glava) [Por.]

    Blaguĭuońi [akc. Blaguĭuońi] [akc. Blaguĭuońi] (i. m.) — (antr.) Blagojevi, vlaško prezime familije u Lubnici, dobijeno po pretku koji se zvao Blagoje ◊ Vanuţă, Zdrauku şî Milan a fuost kopiĭi lu Blagu, şî đi aĭa îĭ kĭamă Blaguĭuońi — Vanuca, Zdravko i Milan su bili Blagojevi sinovi, pa ih zato zovu Blagojevi [Crn.] ♦ dij. var. Blagoĭuońi, Blîgoĭuońi, posrb. Blagojević, fam. u Rudnoj Glavi ♦ / Blagoĭe, var. Blagu, (demin.) Blaguţu < bug. (l.i.) Blagoj (Iordan1983) [Por.] ♦ rum. Blagoi ♦ etim. < bug. Blagoj

    blanat (blanată) (blanaţ, blanaće) [akc. blanat] (prid.) — ravan (kao daska), poravnat tesanjem, struganjem; pljosnat; daskast [Crn.] ♦ sin. ńiaćid [Por.] up. înblanat [Por.] ♦ rum. blănit

    blană (mn. blăń) [akc. blană] (i. ž.) — daska ◊ blăń dă gorun — hrastove daske [Hom.] ◊ ńaćid ka blana — ravan kao daska ◊ s-a dus la firizană să taĭe la blăń — otišli su na strugaru da režu daske ◊ śopļaşće blana ku sakurĭa — teše dasku sekirom [Por.] ♦ rum. blană ♦ etim. < bug. blana

    blańiu (blańiĭe) (mn. blańiĭ, blaniće) [akc. blańiu] (prid.) — daskast, spljošten; ravan kao daska ◊ fakut blańiu, fara ńiś un nuod — napravljen je daskasto, bez ijednog čvora ◊ s-a-nbatat, ḑaśe blańiuluĭ — napio se, leži kao daska ◊ pus blańiuluĭ — položen pljoštimice, sa širom stranom ka osloncu (Tanda) [Por.]

    blastîma (ĭuo blastîm, ĭel blastîmă) [akc. blastîma] (gl. p. ref.) — 1. proklinjati, kleti; bacati kletvu, huliti; psovati ◊ blastîmă pi Dumńeḑîu kî ĭ-a dat suđină urîtă — kune Boga što mu je predodredio zlu sudbinu ◊ nu blîstama pi ńimă, kă nu sa şćiĭe kare ĭe đivină, kare nu — ne kuni nikog, jer se ne zna ko je kriv, a ko nije 2. zaklinjati se, zaricati se ◊ sa blastîmă să nu măĭ spună la ńima ńimika — zaklinje se da više nikome neće reći ništa [Por.] ♦ rum. blestema ♦ etim. < lat. pop. blastimare (= blasphemare)

    blažîn (blažînă) (mn. blažîń, blažîńe) [akc. blažîn] (prid.) — blažen, blag, nežan ◊ blažînă ka fluarĭa — nežna kao cvet ◊ fata ĭe blažînă la katatură, şî narau blažîn arĭe — devojka ima nežan pogled, i blagu narav ima ♦ (pril.) nežno ◊ sî uĭtă blažîn kîtră mińe — gleda nažno prema meni [Crn.] ◊ ano-sta am fakut rakiĭe blažînă, ńiś prĭa tarĭe, ńiś prĭa muaļe — ove godine sam ispekao blagu rakiju, nit prejaku, nit preslabu [Por.] ♦ rum. blajin ♦ etim. < slov. blažĕnu

    (izr.) Ţukîmă blažîn pînă nu ļaşîn. — Nežno me ljubi dok svest ne izgubim. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

    blăstăm (mn. blăstămĭе) [akc. blăstăm] (i. s.) — kletva, prokletstvo ◊ o fi kăzut ńiskaĭ blăstămĭe pe ĭa — možda su neke kletve pale na nju [Kmp.] ♦ dij. var. blastăm [Por.] ♦ rum. blestem ♦ etim. < lat. *blastemare (< blasphemare)

    blîgoslovi (ĭuo blîgoslovĭesk, ĭel blîgoslovĭaşće) [akc. blîgoslovi] (gl. p.) — blagosloviti, dati blagoslov 1. dati dozvolu za izvršenje neke radnje ◊ ma blîgoslovi sî pļek la drum — blagoslovio me je da krenem na put 2. zahvaliti se za neko delo; pohvaliti nekoga za nešto ◊ ma blîgoslovi boznakît pintru lukru śe l-am gaćit aşa ĭuta — blagosiljao me je bogzna koliko, zbog posla koji sam svršio tako brzo [Por.] ♦ rum. blagoslovi ♦ etim. < slov. blagosloviti.

    blîgoslovit (blîgoslovită) (mn. blîgosloviţ, blîgosloviće) [akc. blîgoslovit] (prid.) — blagosloven, koji je primio blagoslov ◊ sî fiĭe ļaku blîgoslovit, đi la mińe, şî đi la Maĭka Prĭastîśe — da bude lek blagosloven, od mene, i od Majke Prečiste (u basmi) [Por.] ♦ rum. blagoslovit

    Blîgoveşćana [akc. Blîgoveşćana] (i. ž.) — (kal.) Blagovesti, nepokretan praznik u narodnom kalendaru koji pada uvek 7. aprila ◊ pi kîļindarĭu popĭesk, în ḑîua-ĭa Maĭka Duomnuluĭ auḑît kî ĭe-nkarkată — prema popovskom kalendaru, tog dana je Božja Mati doznala da je trudna ♦ var. Blogoveşćana [Por.] ♦ rum. Blagoveştenie ♦ etim. < slov. blogovĕštenije

    (psov.) Pi Sîmţ să-ĭ fută-n strîmţ, da la Blogoveşćana ţukăĭ urma şî pomana. — Mladence jebi u dupence, a Blagovestima ljubi trag i pomen. (Na Mladence još je zima, a na Blagovesti stupa proleće. Stočarska psovka. Zapis: Durlić, čuo u Rudnoj Glavi u detinjstvu, druga pol. XX veka) [Por.]

    blînd (blîndă) (mn. blînḑ, blînđe) [akc. blînd] (prid.) — 1. (za životinje) pitom, krotak, umiljat, koji dopišta da se miluje, i da se hrani iz ruke ◊ purśelu al blînd điluok sî kulkă, kum puń mîna pi ĭel — umiljato prase odmah legne, čim staviš ruku na njega 2. (za čoveka) miran, staložen, blage naravi ◊ kopilu ĭe blînd, kî ĭ-am aratat žuarda — dete je mirno, jer sam mu pokazao prut ♦ var. mn. blînz, blînž (Valakonje, Savinac, Lubnica, Šarbanovac, Zlot) ♦ supr. spariĭuos [Crn.] ♦ dij. var. supr. sîrbaćik ♦ (demin.) blînduţ (blînduţă), ♦ var. (ž. r.) blînduşîkă ◊ puĭkiţă blînduşîkă — umiljato pilence [Por.] ♦ rum. blând ♦ etim. < lat. blandus

    blîndă (mn. blînđe) [akc. blîndă] (i. ž.) — (med.) alergijska pojava na koži, koprivnjača (Urticaria) ◊ mĭa ĭeşît blînđe pi pĭaļe, parkĭe am trĭekut pin urḑîś — izbila mi je koprovnjača na koži, kao da sam prošao kroz koprive [Por.] ♦ rum. blândă

    blînḑîĭe (mn. blînḑîĭ) [akc. blînḑîĭe] (i. ž.) — 1. (za životinje) pitomost, krotkost, umiljatost ◊ kîńiļi arată blînḑîĭa, kînd baće đin kuadă — pas pokazuje umiljatost, kada maše repom 2. (za čoveka) izrazita mirnoća, staloženost, blagost ◊ multă blînḑîĭe a fuost în vuorba muoşuluĭ mĭeu — mnogo je blagosti bilo u govoru moga dede ♦ var. blînḑîmĭe [Crn.] ♦ dij. var. blînđaţă [Por.] ♦ rum. blândeţă

    blînđaţă (mn. blînđeţurĭ) [akc. blînđaţă] (i. ž.) — (psih.) (ret.) milina; blaženstvo; srsi ◊ askultaĭ kînćiku, şî ma prinsă o blînđaţă — slušao sam pesmu, i obuze me neka milina ◊ kînd guod ma uĭt vara đi pi śuaka-mĭa kum zavrńe suariļi, întuotđeuna trĭaśe pin mińe o blînđaţă kaldă — kad god leti sa svoga brda gledam kako zalazi sunce, uvek me probije neka topla milina [Por.] ♦ dij. var. blînḑîĭe [Crn.] ♦ dij. var. blînďaţă [Kmp.] ♦ rum. blândeţă

    blîstamat (blîstamată) (mn. blîstamaţ, blîstamaće) [akc. blîstamat] (prid.) — 1. proklet, uklet, čovek na koga je bačena kletva ◊ a fakut rîaļe, şî lumĭa l-a blîstamat — činio je zla, i ljudi su ga prokleli 2. usudom (ili od neke više sile) predodređena tragična sudbina, ili neki tragičan događaj u ljudskom životu ◊ aşa ĭe blîstamat đi la Dumńeḑîu — tako je suđeno od Boga [Por.] ♦ rum. blestemat

    blîstamatură (mn. blîstamaturĭ) [akc. blîstamatură] (i. ž.) — a. proklinjanje, čin izricanja kletve ◊ s-a dus la vro babă să-ĭ fakă blîstamatură pintru furaluk — otišao je kod neke vračare da mu načini prokletstvo protiv krađe b. prokletstvo kao rezultat čina proklinjanja ◊ uom pîkatuos, mulće blîstamaturĭ sînt pi kapu luĭ — grešan čovek, mnogo je kletvi na njegovoj glavi [Por.] ♦ rum. blestemătură

    blontirit (blontirită) (mn. blontiriţ, blontiriće) [akc. blontirit] (prid.) — (med.) gangrenozan, koji je oboleo od gangrene, bronta ◊ muoşu a noroḑît: lukră, da piśuoru iĭ blontirit — čiča je poludeo: radi, a noga mu je gangrenozna [Crn.] ◊ mama a ramas şkĭuapă, kă avut un piśuor blontirit, da nu s-a dus la duoktur la vrĭame — baba je ostala ćopava, jer je imala gangrenoznu nogu, a nije otišla lekaru na vreme (Tanda)

    bluont (mn. bluonturĭ) [akc. bluont] (i. s.) — (med.) gangrena, bront ◊ s-a bulnavit đe bluont — oboleo od gangrene [Por.] ◊ bluontu ĭe buala kînd îţ putraḑîaşće karńa — gangrena je bolest kada ti truli meso (Krivelj) [Crn.]

    bluož (mn. bluožurĭ) [akc. bluož] (i. s.) — (med.) osip, koprivnjača (Urticaria) ◊ bluož ĭe buala pĭeļi, în fĭeļ đi bube roşkaćiśe miś, ku mînkarime — osip je kožna bolest, u vidu malih crvenkastih plikova, sa svrabom ◊ tuot ĭe, saraku, pļin đi bluož — sav je, siroma, pun osipa ♦ sin. pîrpur [Por.] ♦ etim. < ? srb. obložen

    bļau1 (mn. bļeĭś) [akc. bļau] (i. s.) — (tehn.) levča, kriva ugnuta poluga sa osloncem na osovini sa spoljne strane kolskog sanduka (РечникМС3) (Leskovo) ♦ var. bļaukă ◊ bļauka ļagă karu đi la osîĭe pănă la stupăţ la kotur, înţîpeńaşće karu kînd duś vrun tovar mare şî grĭeu — levča spaja osovinu kola i stubac na sanduku, ojačava kola kada se prevozi velik i težak teret (Jasikovo) [GPek] ◊ bļau s-a kĭemat un parśel la plugol dă ļeamn kare a mĭers prăn pomînt — bljau se zvao deo drvenog pluga koji je išao kroz zemlju (Ranovac) [Mlava] ♦ dij. sin. ļeukă (Tanda), ļoĭkă (Blizna) [Por.] ♦ rum. bleau ♦ etim. < nem. Blech

    Slika: 70) Bļau, bļaukă, ļeukă, ļoĭkă — levča, snimak preuzet sa sajta Novo Miloševo (4. XII 2012)

    bļau2 (bļaură) (mn. bļaurĭ, bļaure) [akc. bļau] (prid.) (pril.) — 1. (tehn.) tupast, neoštar, loš, neupotrebljiv ◊ sakurĭa bļaură: fakută ka sakurĭa, da nu ĭe sakurĭe, nu ĭe đi ńimika — tupasta sekira: liči na sekiru, ali nije sekira, nije ni za šta 2. (za ljude) tupav, glupav, priprost ◊ uom batrîn da bļau, fara minće — star čovek a glupav, bez razuma (Tanda) 3. (za narav) lajav, praznorek ◊ vuorba luĭ ĭe bļau în vînt — njegova priča je pišanje uz vetar (Rudna Glava) 4. (u izr.) nimalo, malo, povremeno; retko, slabo ◊ ĭuo vorbĭesk, da ĭel bļau n-a ḑîs — ja govorim, a on nije ni beknuo (Rudna Glava) ◊ kîń-ļi bļeuĭe, ka kînd ĭe bolnau, latră numa kînd şî kînd — pas slabo laje, kao da je bolestan, kevče samo kat-kad (Tanda) [Por.] 5. (onom.) bļau! — vau! onomatopeja lajanja (D. Marković, Leskovo) [GPek] ♦ rum. bleau2

    bļezńi (ĭuo bļezńesk, ĭel bļezńaşće) [akc. bļezńi] (gl.) — blenuti, buljiti, gledati u nekog ili nešto tupo i nesvesno, ili dugo i neprijatno ◊ nu bļezńi atîta în muĭarĭa uomuluĭ, kă-ţ frînźe uasîļi — ne bulji toliki u čovekovu ženu, jer će ti slomiti kosti ♦ sin. boldăńi [Por.] ♦ rum. bleojdi

    bļezńit (bļezńită) (mn. bļezńiţ, bļezńiće) [akc. bļezńit] (prid.) — zablenut, zabuljen, tupo zagledan u nešto ili nekog ◊ stă-n mižluoku koļibi, ku uoki bļezńiţ în vatra fuokuluĭ, da fuoku-n vatră s-a stîns đemult — stoji na sred kolibe, zablenut u ognjište, a vatra na ognjištu ugasila se davno [Por.] ♦ rum. bleojdit

    bļid (mn. bļiđe) [akc. bļid] (i. m.) — bljuda, plitak drveni sud za jelo; tanjir ◊ mĭ-a ļins tuaće bļiduriļi — olizao mi je sve bljude [Hom.] ◊ ţîgańi fak la bļiđe, ļi rad la strug đin ļiemn đi fag — Cigani izrađuju bljude, režu ih na strugu od bukovog drveta [Por.] ♦ rum. blid ♦ etim. < slov. bliudu

    Slika: 71)

    Bļizńa [akc. Bļizńa] (i. ž.) — (ojk.) Blizna, zaselak Rudne Glave u opštini Majdanpek ◊ Blizńan, uom đi la Bļizńe — Bliznak, čovek iz Blizne ◊ Bļizńa ĭe un nume şî alu un rîu skurt, kare-l fak Bļizńa mikă ku Bļizńa mare — Blizna je i ime jedne kratke reke, koju čine Velika i Mala Blizna [Por.]

    Slika: 72) Bļizńa, kotunu Arnaglăvi. — Blizna, zaselak Rudne Glave, na putu Rudna Glava - Majdanpek. Sa guglove mape (31. III 2014).

    bļizńan (mn. bļizńeń) [akc. bļizńan] (i. ž.) — Bliznananc, stanovnik rudnoglavskog zaseoka Blizna ◊ bļizńan ĭe uom kare traĭaşće în Bļizńe, al măĭ mare kotun a satuluĭ Arnaglaua — Bliznanac je čovek koji živi u Blizni, najvećem zaseoku sela Rudna Glava [Por.]

    bļizńană (mn. bļizńeańe) [akc. bļizńană] (i. ž.) — Bliznjanka, ženska osoba iz rudnoglavskog zaseoka Blizna ◊ bļizńană ĭe famĭaĭe muĭerĭaskă đi la Bļizńe, đin kotunu al măĭ mare a satuluĭ rumîńesk Arnaglaua — Bliznjanka je ženska osoba iz Blizne, najvećeg zaseoka vlaškog sela Rudna Glava ♦ up. bļizńan [Por.]

    bobat (bobată) (mn. bobaţ, bobaće) [akc. bobat] (prid.) — zrnat, koji ima krupno zrno ◊ ćimpo-sta grîu a fuost mîndru şî bobat — pšenica je ove godine bila lepa i zrnata [Crn.] ♦ dij. var. bobonat [Kmp.]

    bobik (mn. bobiś) [akc. bobik] (i. m.) — a. klatno na zvonu ◊ a pikat bobiku đi la kluopît, şî s-a pĭerdut vrunđiva pi munće — otpalo je klatno sa zvona, i izgubilo se negde u planini (Rudna Glava) b. teg na kantaru ◊ tuaće kîntariļi aļi batrîńe avut bobik — svi stari kantari imali su teg (Tanda) [Por.]

    Slika: 73) Kîntarĭ batrîńesk ku bobik — starinski kantar sa tegom iz Crnajke u Gornjem Poreču, opština Majdanpek. Muzej u Majdanpeku, etnografska zbrika, ib. E/226. Darodavac Milentije Janković, akvizicija Zoran Ilić; foto: kustos zbirke Paun Es Durlić.

    boboćală (mn. boboćaļe) [akc. boboćală] (i. ž.) — (vet.) 1. nabreknutost polnog organa krmače, kao znak potrebe za parenjem ◊ ma duk ku puarka la vĭer, kî s-a pus boboćala pi ĭa, iĭ s-a înflat pļuodu — teram krmaču kod vepra, jer je nabrekla, natekla joj je vagina (Rudna Glava) ◊ kînd iĭ đi verît, nuoĭ ḑîśem kî la skruafă sa înflă trupu — kada svinja traži vepra, mi kažemo da joj je nabrekao „trup” (Crnajka) 2. nadutost, naduvanost ovce usled vrućine ◊ mînă uoĭļi la umbră, kî sa puńe boboćală pi ĭaļe đi zapuşala-sta — teraj ovce u hlad, jer će ih spopasti nadutost od ove vrućine ♦ up. buob, bobuok, bubmurĭaţă [Por.]

    Slika: 74)

    boboći (ĭuo ma boboćiesk, ĭel sa boboćiaşće) [akc. boboći] (gl. p. ref.) — bubriti, povećavati obim; rasti, naduvati se ◊ ţîn uoĭļi la suare, ma nadăĭ kă nu sa va boboći — držim ovce na sunci, nadam se da se neđe naduvati [Por.] ♦ rum. boboti

    boboloşa (ĭuo ma boboloşîăḑ, ĭel sa boboloşîaḑă) [akc. boboloşa] (gl. p. ref.) — zaobliti se, dobijati obao oblik; naticati, narastati; gojiti se; debljati ◊ đemult vînatuori a taĭat ku fuarfiśiļi žuorḑ đi plumb, şî a boboloşat drîmiĭiļi pi ţîăst — nekada su lovci sekli makazama olovo na trake, i pravili dramlije tako što su ih zaobljavali valjanjem po vršniku ♦ var. ĭuo ma boboloşîăsk, ĭel sa boboloşîaşće (Gornjane) [Por.]

    boboluaşă [akc. boboluaşă] (i. ž.) — (bot.) dženarika, vrsta šljive od koje se peče rakija (Prunus serasifiera) [Bran.] ♦ dij. var. bĭeşîkuţă [Por.] [Crn.]

    Slika: 75) Boboluaşă - dženarika (Prunus cerasifera), slika preuzeta sa Wikipedije (24. I 2012.)

    boboluoş (mn. boboluaşă) [akc. boboluoş] (i. m.) — 1. kuglica, okrugli kolačić ◊ boboluaşă îs kolaśĭiei kare sî fak dîn untură şî aluvat — kuglice su kolači koji se prave od masti i testa ◊ lu kopiĭ ļi plak boboluaşă dulś — deca vole slatke kuglice ◊ kopilu ĭe frumuos ka boboluoşu — dete je slatko kao kolačić [Hom.] 2. loptica, predmet loptastog oblika; grudva; kugla; klupko 3. (fig.) epitet za lepo i punačko dete, ili za jedru devojku ♦ sin. kokoluoş [Por.] ♦ rum. boboloş

    bobonat (bobonată) (mn. bobonaţ, bobonaće) [akc. bobonat] (prid.) — ispupčen, sferičan ◊ śovańa bruoşći ĭe bobonată — kornjačin oklop je ispupčen ♦ sin. bobat [Por.] ♦ rum. bobonat

    Bobońeşći [akc. Bobońeşći] (i. m.) — (antr.) Bobonešti, vlaško prezime familije u Lubnici, čiji je predak veorvatno imao nadimak Boban ◊ Bobońeşći au kasă lîngă Drumu muskaļesk — Bobonešti imaju kuću pored Moskovskog puta ♦ ? / (augm.) bobuoń < buob + suf. -„veliko zrno” [Crn.]

    boboruonţ (mn. boboruanţă) [akc. boboruonţ] (i. m.) — 1. grudvica, kuglica ◊ fańina în saś s-a fakut boboruanţă — brašno u džakovima se pretvorilo u grudvice ◊ boboruanţîļ-aşća sî kĭamă dramiĭ — ove kuglice se zovu dramlije 2. čvor, izraslina, guka ◊ la kopil a ĭeşît în kuot un boboruonţ kît aluna — detetu je je na laktu iskočila guka kao lešnik [Crn.]

    boboşa (ĭuo ma boboşîăḑ, ĭel sa boboşaḑă) [akc. boboşa] (gl. p. ref.) — 1. (za biljke) pupiti, propupiti, bokoriti; razviti list ili cvet ◊ a boboşat salka, ažuns primovara — propupila je vrba, stglo je proleće ♦ sin. muguri 2. (za životinje) gojiti se, debljati, zaobljavati se ◊ a fuost uskat ka bîtu, da đi kînd ĭe pi mînkarĭa-mĭa, sa boboşaḑă frumuos — bio je suv kao prut, a od kada je na mojoj hrani, lepo se goji ♦ up. înboboşa [Crn.] ♦ dij. var. boboloşa [Por.] ♦ rum. boboşa

    boboşat (boboşată) (mn. boboşaţ, boboşaće) [akc. boboşat] (prid.) — zaobljen, loptast; ispupčen; bucmast ◊ kată, kopilu ĭe koźa boboşat — vidi, dete je dosta bucmasto ◊ aĭ grižă, koluo ĭe parĭaćiļi boboşat — pazi, tamo je zid ispupčen [Crn.] ♦ rum. boboşat

    bobośi (ĭuo bobośesk, ĭel bobośiаşće) [akc. bobośi] (gl. p. ref.) — (vet.) bukariti se; dobiti nagon za bukarenjem, za parenjem (za svinje) ◊ skruafa sa bobośiaşće kînd kată maskur — svinja se bukari kada traži vepra ♦ sin. a vĭerî, a kata vĭer ♦ up. boboći [Por.] ♦ rum. boboti

    Bobośuońi [akc. Bobośuońi] (i. m.) — (antr.) Bobošani, Bobošilovi, pripadnici vlaške familije iz Malоg Izvora, čije je prezime nastalo prema pretku sa nadimkom Boboš ♦ ? 1. / < bobuok (mn. bobuoś) — „pupoljak, cvet” 2. ? / < bobuoş < buobu < buob„zrno” [Crn.] ♦ rum. Boboş

    Boboťază [akc. Boboťază] (i. ž.) — (kal.) Bogojavljanje [Kmp.] ♦ dij. var. Boćaḑă [Por.] ♦ rum. Bobotează

    Bobuoĭ [akc. Bobuoĭ] (i. m.) — (antr.) Boboj, nadimak u Crnajki, nastao kao augm. od buob „zrno”+ suf. -oĭ, s obzirom na to da je ovo selo na području gde nije sačuvano intervokalno n, u kom slučaju bi augm. bio bobuoń ◊ Boboĭuoń ĭe poļikra-lu ńepuoţî alu vrun Bobuoĭ — Bobojević je prezime potomaka nekoga Boboja ◊ bobuoĭ îĭ ḑîśem şî la o fluarĭe, kare sa kĭamă şî bobośĭel — „ boboj” kažemo i za cvet koji se zove bobočel (ter. zapis u Crnajki) ♦ / bobośĭel (demin.) < bobuok — „pupoljak” ◊ astîḑ ĭastă Bobuoĭ şî-n Arnaglaua, a veńit înainća đi rat unu Marćin Şkĭopu đin ńamo-la, đin Ţrnaĭka la otar ku Gorńana, a skimbat imańa ku vrunu đi la Muskidău în Bļizńe — ima Bobojevića i u Rudnoj Glavi, došao je neki Martin Ćopavi iz te familije, sa međe Crnajke i Gornjana, trampio je imanje sa nekim sa Muskideua u Blizni (iz rodoslovne građe, terenski rad, Durlić) [Por.] ♦ rum. Boboia

    bobuok (mn. bobuoś) [akc. bobuok] (i. m.) — 1. (bot.) pupoljak, zametak na stabljici iz koga će se razviti list, cvet, izdanak ili mladica (Rečnik MS); cvet ◊ Naĭka-l mĭeu săśiră grîu / Ku bobuoku mĭeu la brîu — Dragi žanje tu na kosi / I moj cvet o pojas nosi (stih iz ljubavne pesme) 2. (fig.) izraz od milja za mladunčad a. za lepu i jedru devojčicu na pragu puberteta ◊ Ankuţa ĭe un bobuok đi fată — Ankuca je pupoljak od devojke b. za pilad, naročito malu guščad i plovčad ◊ trauşa mĭ-a-nflurit đi bobuośiĭ đi raţă,şî đi gîşć — dvorište mi se rascvetalo od guščje i plovčije piladi 3. (fig.) klube, klupko, u izrazima „motaju me / udaraju me kao klube” ◊ Tuata vara ća-bobuok / Tuamna nu ĭe ńiś un gluod. — Celog leta u jurnjavi / A u jesen zrnca nema (ća — izraz kojim se tera stoka) [Por.] ♦ rum. boboc ♦ etim. < Ngr. bubúki

    boţuakă (mn. boţuоś) [akc. boţuakă] (i. s.) — 1. (iht.) peš, vrsta rečne ribe; popin pampur, glavoč, kapič (Cottus gobio) ◊ ma duk sî prind boţuoś ku furkiţa — idem da lovim peševe viljuškicom ◊ đi prins boţuoś trîabĭe bun skartaş — za lov na peševe treba dobra mreža [Crn.] 2. a. (pej.) glavonja b. (antr.) nadimak za tvrdoglavog i priglupog čoveka; kao porodični nadimak takvih ljudi: Boţuoś [Por.] ♦ rum. babete

    Slika: 76) Slika preuzeta sa sajta: http://ryby.rybieoko.pl/images/spacer.gif, a podaci o lokalnim nazivima ribe, sa sajta: http://www.pcelica.co.rs/ribe/vrste/pes.php

    Boćaḑă [akc. Boćaḑă] (i. ž.) — (kal.) Bogojavljanje, dan u običajnom kalendaru, nepokretni praznik (19. I) ◊ la Boćaḑă dupa śe ći skuoļ, măĭ întîń duś apă đi la fîntînă — na Bogoljavljenje posle buđenja, prvo doneseš vodu sa izvora [Por.] ♦ dij. var. Boboćeaḑă [Crn.] ♦ rum. bobotează

    boćeḑ (mn. boćeḑurĭ) [akc. boćeḑ] (i. m.) — (rel.) krštenje a. nadavanje imena ◊ la boćeḑ našu puńe numiļi la kopil — na krštenju kum daje detetu ime b. crkveni obred koji se vrši nad osobom pri stupanju u hrišćansku veru ◊ đemult boćeḑ în bisîarikă, ku puopa, a fakut numa aĭ gîzdoćiń — nekada, krštenje u crkvi, sa popom, obavljalui su samo bogataši [Por.] ♦ rum. botez

    boći (ĭuo ma boćiesk, ĭel sa boćiaşće) [akc. boći] (gl. p. ref.) — (za ovce) mrkteti, njuškati (se), grupisati se i okretati se njuškom prema njušci u vreme velikih vrućina ◊ uoĭļi sa boćesk numa kînd ĭe zapuk, vara la amńaḑîţ, kînd ĭe suariļi tare, da ĭaļe n-au umbră; sa adună buot la buot — ovce se mrkte samo kada je vrućina, leti u podne, kada je sunce jako, a one nemaju hlad; skupljaju se njuška na njušku (Paun Ilić, ovčar iz Tande) ♦ / < buot (la buot) [Por.] ♦ rum. boci (a se)

    Boćuon (mn. Boćuoń) [akc. Boćuon] (i. m.) — (antr.) Boćon, stari nadimak jedne bufanske familije u Majdanpeku ◊ ĭ-ar ḑîs Boćuoń kă ar fost fakuţ pi bot — nazvani su Boćonji jer su imali zatupasto lice ◊ Boćuon ku Boćuanka, s-ar dus dupa kļisă la Dăbiļug — Boćon i Boćonka su otišli u Debeli Lug po slaninu ♦ / < buot„njuška ” + suf. -ĭuon [Buf.]

    bođaprost [akc. bođaprost] (uzv.) ● v. bogdapruost [Tim.] ♦ rum. bogdaproste

    bođikai (ĭuo bođikîĭ, ĭel bođikîĭe) [akc. bođikai] (gl.) — čeprkati, tražiti što guranjem ruke u gomilu predmeta, u unutrašnjost nekog prostora; čačkati; preturati; prevrtati ◊ nu bođikai pin gunuoĭ ku mîna guală, ĭa vrun bît — nemoj čeprkati po đubrištu golim rukama, uzmi neki štap ◊ bođikaiĭ pin tuot kuotu sî gasîăsk amnarĭu, şî nu-l gasîĭ — preturio sam svako ćoše da nađem ognjilo, i nisam ga našao [Por.] ♦ rum. bodicăi ♦ etim. < mađ. bujdokni ?

    bogdapruost [akc. bogdapruost] (uzv.) — (rel.) bogdaprost: bog da oprosti, ključna reč u posmrtnim obredima namenjivanja pokojnicima ◊ fara bogdapruost al muort pi lumĭa-ĭa nu primĭaşće ńimika đin aĭa śe-ĭ dau aĭ viĭ đi pomană — bez „bogdaprosta” pokojnik na onome svetu ne prima ništa od onoga što mu živi namenjuju na daći ♦ var. bobdapruost [Por.] ♦ dij. var. bođaprost [Tim.] ♦ rum. bogdaproste ♦ etim. < bug. bog da prosti

    (opis) Kînd s-a dîă fiĭe śe đi pomană la-l muort, s-a ḑîśe: „Bogdapruost!”, kî vuorba-ĭa đeşkiđe uşa raĭuluĭ, şî daru-la trĭaśe pi lumĭa-ĭa şă muortu ăl primĭaşće điluok, da kînd daĭ đi pomană la-l viu, đi sî aĭbă kînd sî va duśa pi lumĭa-ĭa, s-a ḑîśe: „S-ažuće!”; vuorba-sta petrĭaśe daru l-o-l viu pi lumĭa-ĭa, s-îl aşćaće în raĭ păn-va veńi vrĭamĭa-luĭ, da pi lumĭa-sta s-îĭ ažuće, sî traĭaskă mult, ku sînataće şî naruok, pintru-śe krĭađe-n Dumńeḑîu, ş-în lumĭa-laltă, şî pintru śe faśe pomĭeń, kî pomĭeńiļi ţîn rînd într-aĭ viĭ, într-aĭ muorţ ş-întra Dumńeḑîu.

    Kad se pokojniku namenjuje bilo šta, kaže se: „Bog da prosti!”, jer ta reč otvara vrata raja, i dar pređe na onaj svet pa ga pokojnik odmah prima, a kad se nešto namenjuje živome, da bi ovaj to imao kad bude otišao na onaj svet, kaže se: „(Bog) Da pomogne!”; ova reč prevodi dar živoga na onaj svet, da ga čeka u raju dok ne dođe njegovo vreme, a na ovome svetu da mu pomogne, da dugo poživi, u zdravlju i u sreći, jer veruje u Boga, i u zagrobni svet, i zatošto daje pomane, jer pomane drže red između živih, mrtvih i Boga. (Kaz. Olgica Trailović, r. 1929, zapis: Durlić, Rudna Glava, 1993) [Por.]

    Bogovina [akc. Bogovina] (i. ž.) — (ojk.) Bogovina, selo i rudnik mrkog uglja u opštini Boljevac, naseljeno Vlasima Munćanima ◊ maĭdanu în Bogovina a înśaput sî lukrĭe în anu 1903. — rudnik u Bogovini počeo je sa radom 1903. godine [Crn.]

    Slika: 77) Bogovina, sat în komuna Buļouţuluĭ. — Bogovina, selo u opštini Boljevac. Skinuto sa guglove mape, 31. III 2014.

    Bogovĭan (Bogovĭană) (mn. Bogovĭań, Bogovĭańe) [akc. Bogovĭan] (i. m.) — Bogovinac, stanovnik sela Bogovina u opštini Boljevac ◊ ĭerĭ a fuost un Bogovĭan la nuoĭ, a kumparat vin đi prazńik — juče je bio jedan Bogovinac kod nas, kupio je vino za slavu [Crn.]

    boĭarĭ (mn. boĭari) [akc. boĭarĭ] (i. m.) — bojar, spahija u Vlaškoj ◊ mulţ rumîń a fuźit đin Rumîńiĭe, đi rău boĭerilor — mnogi su Vlasi pobegli iz Vlaške zbog bojarskog zla [Por.] ♦ rum. boier ♦ etim. < slov. boljarinŭ

    boĭarĭesk (boĭarĭaskă) (mn. boĭarĭeşć) [akc. boĭarĭesk] (prid.) — boljarski, pripada boljaru, zemljoposednički ◊ s-a puvestît kă aĭ nuoştri în Rumîńiĭe a trait în borđiĭe, da kîăşîļi boĭarĭeşć a fuost fakuće đin pĭatră — pričalo se da su naši u Vlaškoj živeli u zeminicama, a da su boljarske kuće bile sagrađene od kamena [Crn.] ♦ rum. boieresc

    boĭerĭaşće [akc. boĭerĭaşće] (pril.) — bojarski, bogataški; koji živi na visokoj nozi ◊ baĭaţî s-a-nbrakat boĭerĭaşće — momci su se obukli po bogataški [Crn.] ♦ dij. var. buĭarĭaşće [Por.] up. boĭerĭ, boĭarĭ ♦ rum. boiereşte

    Boĭuońi [akc. Boĭuońi] (i. m.) — (antr.) Bojoni, vlaško prezime familije Bojić u Podgorcu, i Mirić u Osniću, kojima je predak bio Vlah sa nadimkom Boja ◊ Boĭuońi đin Podguorţ ku aĭ đin Osńiśa, nu sînt rudă — Bojoni iz Podgorca sa onima iz Osnića, nisu u srodstvu [Crn.]

    boksaĭ (mn. boksaĭe) [akc. boksaĭ] (i. s.) — kominar, kominište, mesto na zemlji gde truli opalo voće ◊ n-am ažuns să adun pruńiļi, şî ĭaļe s-a spurđişît, şî s-a fakut numa boksaĭ pin pruń — nisam stigao da pokupim šljive, i one su istrulele, pa se napravio kominar po šljivaru ♦ / ? < buaskă [Por.]

    bokşă (mn. bokşe) [akc. bokşă] (i. s.) — (zast.) ćumurana ◊ bokşa đi bîtrîńaţă a fuost astrukată ku pomînt — ćumurana je nekada bila pokrivena zemljom ♦ var. buokşă ♦ sin. (zast.) kărbunarĭe ♦ sin. (inov.) ćumurană [Por.] ◊ kînd a vrut să fakă karbuń măĭ mulţ, aĭ nuoştri adunat ļiamnńe, ļ-astrukat ku pomînt, şî ļ-a dat fuok — kada su hteli da prave više ćumura, naši su sakupljali drva, pokrivali ih zemljom, i palili (Jasikovo) [GPek] ♦ rum. bocşă ♦ etim. < mađ. boksa

    bolboćină (mn. bolboćiń) [akc. bolboćină] (i. ž.) — (bot.) bolbotina a. vrsta trave, ne pamti se više tačno koja ◊ ka pin vis ţîn minće kî vorbĭa aĭ batrîń đi vro ĭarbă bolboćină, ama n-am luvat la kap baš kare ĭe — kao kroz san pamtim da su stari pominjali nekakvu travku „bolbotinu”, ali nisam upamtio tačno koja je b. zajednički naziv za trave; (pej.) travuljine ◊ a pus în ļegume numa ńişći bolboćiń — stavila je u jelo samo neke travuljine [Por.] ♦ rum. bolbotină ♦ etim. < bug. bălvotina

    bolboĭa (ĭuo bolboĭeḑ, ĭel bolboĭaḑă) [akc. bolboĭa] (gl. p.) — razrogačiti oči, raširiti; buljiti ◊ kînd o vaḑu în pĭaļa guală, iĭ sa bolboĭară uoki ka la buou — kad ju je video golu, razrogačile mu se oči kao u vola [Por.] ♦ rum. bolboia

    bolboĭat (bolboĭată) (mn. bolboĭaţ, bolboĭaťе) [akc. bolboĭat] (prid.) — buljav, izbečenih očiju; razrogačen ◊ muĭerĭe bolboĭată — buljavica [Dun.] ♦ rum. bolboĭát

    bolborosî (ĭuo bolborosîăsk, ĭel bolborosîaşće) [akc. bolborosî] (gl. p. ref.) — (onom.) klokotati 1. (za tečnost) klokotati, ključati ◊ mare bobît, s-auđe đin đeparće kum bolborosîaşće apa — jak vodopad, čuje se izdaleka kako klokoće voda ♦ sin. ćurîĭe, burîĭe 2. (za čoveka) brbljati, mrmljati, govoriti sebi u bradu; govoriti nerazgovetno, gunđati ◊ śe-ĭ, drak, la baba-ĭa, numa bolborosîaşće pi-n trauşă? — koji je đavo onoj babi, samo trtlja po dvorištu? [Por.] ♦ dij. var. bolborosăşťe [Kmp.] ♦ rum. bolborosi

    Bolboroş [akc. Bolboroş] ) (i. m.) — (top.) Bolboroš, izvor u ataru sela Dušanovac, opština Negotin ◊ Bolboroş ĭe izvor tare, în kare bolborosăşťe apa ka kînd fĭerbe în uoală — Bolboroš je jak izvor u kome voda ključa kao kad se kuva u loncu [Kmp.]

    (opis) Sa izvorišta Bolboroš vodom se snabdeva grad Negotin, a u rimsko vreme snabdevao se grad Akvis, čiji se ostaci nalaze u blizini Prahova. Od olovnih delova rimskog vodovoda Hajduk Veljko je izlivao topovsku džulad. (Zapis: V. Trailović) [Kmp.]

    bolboruos [akc. bolboruos] (prid.) ● v. boldoruos [Por.]

    boldăńi (ĭuo boldańesk, ĭel boldаńеаşće) [akc. boldăńi] (gl. p.) — buljiti, blenuti, razrogačiti oči, neprijatno gledati ◊ atîta boldăńi uoki kînd ma vaḑu, đi ma spumîntaĭ kî o sî-ĭ ĭasă đin kap — toliko je razrogačio oči kada me je video, da mi se učinilo da će mu iskočiti iz glave ♦ var. buldańi ♦ sin. bļezńi [Por.] ♦ rum. boldânea

    boldorĭel (boldorĭală) (mn. boldorĭeĭ, boldorĭaļe) [akc. boldorĭel] (prid.) — (demin.) < boldoruosblago ispupčen, ne mnogo neravan, malo šiljat ◊ ţîţîşuare boldorĭaļe — jedre dojke (metafora za devojačke grudi) [Por.]

    (stih)
    Ţîţîşuare, boldorĭaļe,
    Muşkarĭa naĭka đin ĭaļe,
    Ka đin duoĭ fagurĭ đi mńarĭe.

    Devojačke grudi jedre,
    Moj mi dragi slatko jede,
    Kao dvoje saće medne

    (Iz pesme „Źaba muĭki sînt frumuasă”, pevao Žarko Trailović iz Rudne Glave, zapis: Durlić) [Por.]

    boldoruos (boldoruasă) (mn. boldoruoş, boldoruasă) [akc. boldoruos] (prid.) — bodljast, sa bodljama, sa izbočinama, šiljast, zašiljen; neravan, grudvast ◊ arat boldoruos, a ramas gļiĭ marĭ dupa plug — neravno oranje, ostale su krupne grudve iza pluga ♦ var. bolboruos (bolboruasă) [Por.]

    bolđi (ĭuo bolđesk,ĭel bolđaşće, ) [akc. bolđi] (gl. p. ref.) — 1. podbadati, podsticati; ćuškati ◊ skamnu nu ĭe ńaćid, ma bolđaşće un nuod ăn kur — tronožac nije ravan, neki čvor me bode u zadnjicu ◊ bolđal, sî sa muće măĭ înkolo — ćušni ga, da se pomeri malo na tamo ♦ var. bulđi ♦ sin . înpunźa 2. (psih) gledati oštro, ispod oka; probosti nekoga pogledom ◊ kînd ma bolđiaşće ku uoki-ĭa kĭortavĭ, frika ma taĭe — kad me pogleda onim zrikavim očima, strah me preseče [Por.] ♦ rum. boldi

    (izr.) Draku ńiś nu ară, ńiś nu grapă, numa bolđaşće uomu la kur. — Đavo ne ore i ne kopa, već podbada čoveka u zadnjicu. (Ne da čoveku mira, podstiče ga na zlo). (Gornji Poreč, Zapis: Durlić.) [Por.]

    bolđiş (bolđişă) (mn. bolđişă) [akc. bolđiş] (prid.) — 1. (za predmete) šiljast, štrkljast, kome štrči vrh, šiljak ◊ a tîrsît pi lînga luok, ş-a lasat ńişći spińamă în mižluoku drumuluĭ, sî şća ku spińi bolđiş în sus, da pi aśiĭa trĭek kopiĭi đeskulţ kînd sa duk la rîu sî sa skalđe — kresao je lisnik i ostavio je nekavo trnje na sred puta, da stoji sa bodljama štrkjljasto u vis, a tuda prolaze bosonoga deca kada idu na reku da se kupaju 2. (psih.) oštar pogled, pogled ispod oka; buljav, ispitivački ili podmukao pogled ◊ dukî-sa drakuluĭ, are o uĭtatură bolđişă, frika ma taĭe kînd guod îm skapă uoki sî ma uĭt la ĭel — đavo ga odneo, ima neki podmukao pogled, strah me preseče kad god mi se omakne da ga pogledam ♦ var. bolđiuluĭ ♦ sin. kĭorđiş [Por.] ♦ rum. boldiş

    bolđiu (mn. bolđiĭ) [akc. bolđiu] (i. m.) — (zool.) 1. kučence, mali pas ◊ bolđiu ĭe kîńe mik, ăl ţîń đi drag, să ći žuoś ku ĭel, şă să-ţ latre pi lînga kasă — bolđej je mali pas, koga držiš iz ljubavi, da se igraš s njim, i da ti laje oko kuće ◊ sa kĭamă bolđiu kă bolđaşće đarîndu ku buotu — zove se boldžiu zato što svuda zabada njušku ♦ var. bolđeĭ (mn. bolđeĭe) ♦ up. kopuoĭ, kĭer [Por.] 2. lovački pas kratkih nogu, jamar, rupar; jazavičar ◊ bolđiu ĭe kîńe fara kuadă, dakă arĭe kuadă, kuada iĭ sa taĭe — jamar je kuče bez repa, ako ima rep, rep mu se seče ◊ ku bolđiu s-a dus vînaţî dupa vulpĭ, or dupa vĭeḑurĭ — sa jamarom su lovci išli u lov na lisice, ili jazavce [GPek] ♦ rum. boldei

    Slika: 78) Bolđiu, kučence.

    bolnau (bolnauă) (mn. bolnauvĭ, bolnavĭe) [akc. bolnau] (prid.) — (med.) bolestan ◊ bolnau rîău — mnogo je bolestan ◊ bolnau, da lukră — bolestan, a radi ◊ bolnauă đi an — bolesna od prošle godine ◊ bolnau đi uskatură — bolestan od sušice [Crn.] ◊ minće kî ĭe bolnau, numa să nu lukrĭe — laže da je bolestan, samo da ne radi [Por.] ♦ dij. var. bolnav [akc. bolnav] [Kmp.] ♦ dij. var. bolnăv [akc. bolnav] ◊ nu poś să vin, kă mis bolnăv — ne mogu da dođem, jer sam bolestan (Mustapić) [Zvizd] ♦ rum. bolnav ♦ etim. < bug. bolnav

    bolnaviśuos (bolnaviśuasă) (mn. bolnaviśuoş, bolnaviśuasă) [akc. bolnaviśuos] (prid.) — bolešljiv, koji lako ili često oboljeva ◊ bolnaviśuos đin kopilariĭe — bolešljiv od rođenja ◊ bolnaviśuos, da nu sî ļekuĭe — bolešljiv, a ne leči se [Crn.] ♦ dij. var. bulnaviśuos ◊ nu ći-nsura ku ĭa, kî ĭe o mrţuagă bulnaviśuasă — nemoj se ženiti njome, jer je jedna bolešljiva mrcina [Por.] ♦ dij. var. bolnăvičos [Kmp.] ♦ rum. bolnăvicios

    bolobuok (bolobuokă) (mn. bolobuoś, bolobuaśe) [akc. bolobuok] (prid.) — bljutav, ustajao, bez ukusa ◊ apă bolobuokă — bljutava voda [Hom.] ♦ dij. var. śolobuok, śilobuok [Por.]

    bolovan (mn. bolovań) [akc. bolovan] (i. m.) — kamenčuga, krupan kamen, krupan komad kamena, kamenčina ◊ n-a putut să trĭakă ku karu ku făn, dă bolovań pră drum — kola sa senom nisu mogla da prođu, od kamenčuga na putu [Hom.] ♦ dij. sin. borţuoń, bikuoń, petruoń [Por.] ♦ rum. bolovan ♦ etim. < bug. balvan

    boļeşńiţă (mn. boļeşńiţ) [akc. boļeşńiţă] (i. ž.) — boleština, epidemija ◊ s-a pus o boļeşńiţă pi tuată lumĭa în sat — zahvatila je neka boleština sve ljude u selu ◊ s-a pus o boļeşńiţă pi nuoĭ, tuoţ tuşîm — uhvatila nas je neka boleština, svi kašljemo [Crn.] ♦ rum. boleşniţă ♦ etim. < bug. boleštnica

    Boļeviśan, Boļeviśană (mn. Boļeviśań, Boļeviśańe) [akc. Boļeviśan] (i. m.) — Boljevčanin, stanovnik Boljevca ◊ Buļuoţu ĭe oraş mik, k-în ĭel traĭesk puţîń Boļeviśań — Boljevac je mala varoš, jer u njemu živi malo Boljevčana [Crn.]

    boļi (ĭuo boļesk, ĭel boļaşće) [akc. boļi] (gl. n.) — bolovati, biti bolestan ◊ boļaşće đi buală grĭa — boluje od teške bolesti ◊ boļaşće đi buala rîa — boluje od padavice, epilepsije ◊ boļaşće đi frigurĭ — boluje od groznice ◊ boļaşće în pat — boluje u krevetu ◊ boļaşće đi ļańe — boluje od lenjosti [Crn.] ◊ ĭel a-nśeput a boļi, đi kînd la podmorît să lukrĭe în apă — on je počeo bolovati od kada su ga primorali da radi u vodi [Por.] ♦ rum. boli ♦ etim. < slov. boleti

    bombońală (mn. bombońalăurĭ) [akc. bombońală] (i. ž.) — gunđanje, zvocanje; mrmljanje ◊ mare bombońală-n lume, đi nakaz şî greotaće — veliko gunđanje u narodu, zbog muke i teškoća [Crn.] ♦ rum. bombăneală

    bombońi (bombońaşće, bombońesk) [akc. bombońi] (gl. p. ref.) — (onom.) gunđati, zvocati; mrmljati ◊ bombońaşće, kî ĭe mîńiĭuos pi tuoţ — gunđa, jer je ljut na svakoga [Crn.] ◊ nu lukră ńimika, numa boambîńe tuota ḑîua — ne radi ništa, samo gunđa po ceo dan (Rduna Glava) [Por.] ♦ rum. bombani

    bombońind [akc. bombońind] (pril.) — gunđajući, mrmljajući ◊ treku pi lîngă nuoĭ bombońind — prođe pored nas gunđajući [Crn.] ♦ rum. bombonind

    (stih)
    Pi-nga gardu lu Marin
    Trǐaśe pizda bombońind,
    Da ľinđiku spuńe mulće
    Kă pi ǐel ńima no-l fuće!

    Uz ogradu Marinovu
    Ide pička gunđajući,
    A sikilj prigovara
    Da ga niko ne jebava!


    Čobanka erotska poezija, zapis Durlić, Rudna Glava, [Por.]

    Bonduok (mn. bonduaśe) [akc. Bonduok] (i. m.) — (top.) Bondok, zvano mesto u ataru sela Crnajke, zatupasto brdo na ograncima Deli Jovana ◊ am moşîĭe la Bonduok, luok ĭe bun şî poļažńik — imam imanje na Bondoku, mesto je dobro i ravno ♦ up. bunduk [Por.] ♦ rum. bondoc ♦ etim. < tur. bunduk

    bonkonuos (bonkonuasă) (mn. bonkonuoş, bonkonuosă) [akc. bonkonuos] (prid.) — 1. (za predmete) glomazan, grub, težak ◊ śižme bonkonuasă — glomazne, teške čizme 2. (za psihičko stanje) neraspoložen, natmuren, naduren, osoran 3. (za ponašanje) neljubazan, negostoljubiv [Hom.] ♦ rum. boancă

    borţuoń (mn. borţuańe) [akc. borţuoń] (i. s.) — kamen, oveći komad ◊ pănă iĭ a mĭers pi drum, ńiskaĭ kopiĭ đin tufă s-a pus ku borţuańe pi iĭ — dok su oni išli putem, neka deca su ih iz šume napala kamenjem ♦ / (augm.) < borţ1 ♦ sin. petruoń, bolovan, bikuoń [Por.] ♦ rum. borţoi

    (kom.) vorba borţ /buorţ nu ĭe kunoskută în Porĭeśa — reč borţ nije poznata u Poreču. [Por.]

    borđeĭ (mn. borđaĭe) [akc. borđeĭ] (i. s.) — zemunica, vrsta primitivnog objekta za stanovanje koji je jednim delom ukopan u zemlju, burdelj ◊ borđeĭu n-avut ńiś o ferĭastă — zemunica nije imala nijedan prozor [Crn.] ♦ dij. var. borđiĭ, borđeĭkă [Por.] ♦ rum. bordei

    (izr.) Borđeĭu, kasă saraśaskă. — Zemunica, sirotinjska kuća.
    (opis) Borđeĭu đi şaḑut a fuost sapat în pomînt. Đin afară îĭ s-a vaḑut numa kovinćiru. Pi đin luntru a fuost zapatuit ku zîd đi pĭatră ore ku dorînź, da astrukat ku krĭenź, paĭe đi sakară şî ku ţarînă. In borđeĭ lumĭa a şaḑut ş-a durmit numa ĭarna, ore kînd a ploĭat ş-a fuost frig. Đi aĭa aĭ batrîń a ḑîs: „Ĭarna în borđeĭ, vara afară”.

    Zemunica za stanovanje je građena ukopavanjem, tako da je samo krov bio vidljiv. Unutrašnjost je bila obložena suvim kamenim zidom ili drvenom oblogom. Pokrivena je granjem, raženom slamom i sitnom zemljom. U zemunici su ljudi stanovali, ali su u njoj spavali samo zimi ili u kišnim i hladnim danima. Otuda izreka: „Zimi u zemunici, leti na ledini”.

    (Kaz. Trailo Dumitrašković, r. 1881, zapis F. Paunjelović, Osnić 1974.) [Crn.]
    Slika: 79) Borđeĭ - zemunica, slika preuzeta sa sajta Certitudinea (10. IV 2012.)

    Borđuońi [akc. Borđuońi] (i. m.) — (antr.) Borđani, vlaškо prezime porodice Jovanović iz Malog Izvora, po nadimku pretka koji se zvao Borđa ♦ / ? < Borđa — „onaj koji živi u borđeju, zemunici” ◊ Pau Borđan — Pavle Borđan [Crn.] ♦ rum. Bordeni

    borfańală (mn. borfańelurĭ) [akc. borfańală] (i. ž.) — 1. premetačina, preturanje po stvarima; pretraživanje nečega da se nađe što skriveno ili nedopušteno ◊ źindari a fakut borfańală pin kasă — žandari su izvršili premetačinu po kući 2. nered, kao posledica premetačine ◊ borfańală pin kasă — nered u kući ◊ borfańală în tuaće pîărţîļi — nered na sve strane (opšti nered) [Crn.] ♦ dij. var. borfaĭală [Por.] ♦ rum. borfăială

    borfańi (ĭuo borfańesk, ĭel bоrfańaşće) [akc. borfańi] (gl. p.) — premetati, preturati po stvarima, ostavljajući nered za sobom ◊ bоrfańaşće, katînd śaua — pretura stvari, tražeći nešto ◊ prĭa mult bоrfańaşće pîntru un lukru mik — previše pretura po stvarima, tražeći sitnicu [Crn.] ♦ dij. var. borfai ♦ dij. sin. borîndai [Por.] ♦ rum. borfăi

    (izr.) Bоrfańaşće ka skruafa în buaskă. — Pretura po stvarima, kao krmača po džibri. (Kaz. B. Paunjelović, r. 1913, zapis F. Paunjelović, Osnić, 1977.) [Crn.]

    borî (ĭuo borîăsk, ĭel borîaşće) [akc. borî] (gl.) — (zast.) 1. ejakulirati, izbaciti seme, svršiti ◊ n-a pazît ş-a borît î-ńa, şî ĭa, saraka, a pļekat greuańe — nije pazio i svršio je u nju, i ona je, sirota, ostala trudna 2. (vulg.) psovati, pretiti da će se nad sagovornikom obaviti koitalni čin sa ejakulacijom ◊ borîlaş să-l borăsk — bem li ga, da ga jebem ◊ fi bun, borîćaş — budi dobar, jebote ◊ borîmĭar în ćińe — jebo te! jebem te! ◊ nu ma borî, ma ruog đi ćińe, kă nu mis đivină — nemoj me psovati, molim te, jer nisam kriv [Por.] ♦ rum. borî ♦ etim. < lat. *abhŏrrῑre

    borîndai (ĭuo borîndĭĭ, ĭel borîndîĭe) [akc. borîndai] (gl. p. ref.) — preturati, premetati, praviti nered prilikom premetačine ◊ lasî-će, mă, nu măĭ borîndai pin lada-ĭa, nu ĭe-n ĭa ńimika đi ćińe — mani se, bre, nemoj više preturati po toj škrinji, nema u njoj ničega za tebe [Por.] up. borfańi

    borîndaĭală (mn. borîndaĭaļe) [akc. borîndaĭală] (i. ž.) — premetačina, preturanje po stvarima ◊ veńiră uoţî, fakură o borîndaĭală pin kasă, şî kînd nu gasîră ńimika, sa dusîră drakuluĭ — dođoše hajduci, napraviše premetačinu po kući, i kada ne nađoše ništa, odoše k vragu [Por.]

    borîndău (mn. borîndăĭe) [akc. borîndîău] (i. s.) — (nutr.) borindeu, specifično vlaško jelo od raskuvanog svinjskog mesa, svinjske krvi i kukuruznog brašna ◊ prînḑu kraśunuluĭ nu sî faśe fîră borîndău — nema božićnog ručka bez borindeua [Crn.] ♦ var. burîndău, burundău ◊ burîndău faśe kuru rău — borindeu je zlo za dupe (ako se pretera) [Por.] ♦ rum. borândău ♦ etim. < ? mađ. börömlő

    borîşkai (ĭuo borîşkîĭ, ĭel borîşkîĭe) [akc. borîşkai] (gl.) — 1. preturati, premetati, tražiti nešto ostavljajući nered za sobom ◊ are urît învăţ s-îm borîşkîĭe pin puzanarĭe — ima ružnu naviku da mi pretura po džepovima 2. češati rogove, grebati rogovima (za goveda) ◊ buou sa borîşkîĭe, şî buankîĭe, ka kînd draku s-a bagat în ĭel — vo češe rogove i muče, kao da je đavo ušao u njega [Por.] ♦ rum. borâscăi

    borîtură [akc. borîtură](i. ž.) ● v. buratură [Crn.] ♦ rum. borâtură

    borkan (mn. borkań) [akc. borkan] — ćup ◊ borkan ĭe vas ĭn kare s-a pastrat grĭu or faĭna — borkan je posuda u kojoj se čuvala pšenica ili brašno [Kmp.] ♦ rum. borcan ♦ etim. < bug. burkan

    borkanat (borkanată) (mn. borkanaţ, borkanaće) [akc. borkanat] (prid.) — (anat.) nosat, koji ima veliki nos ◊ s-a puvestît kă muoşî aĭ nuştri aĭ batrîń, a fuost gata tuoţ borkanaţ, avut ńişći nasurĭ dumńeḑîu sî ći pazîaskă kiće đi marĭ — pričalo se da su naši stari gotovo svi bili nosati, imali su neke noseve bog da te sačuva koliko velike ◊ Buarkă ĭe poļikra lu ăla kare are nas marĭe — „Boarko” je nadimak onoga koji ima veiki nos ♦ sin. borkanuos [Por.] ♦ rum. borcănat

    borkonat (borkonată) (mn. borkonaţ, borkonaće) [akc. borkonat] (prid.) — 1. (za predmete) bokast, izbočen, ispupčen, bokat, trbušast, zadebljan ◊ maţu đi udat ĭe borkonat la un luok — crevo za zalivanje je zadebljano na jednom mestu ◊ ļiemnu borkonat nu ĭe bun đi blîăń — zadebljano drvo nije za daske 2. (za čoveka) ugojen, udebljao ◊ furtatu mĭeu koźa s-a borkonat — moj prijatelj se prilično udebljao ♦ var. unflat [Crn.] ♦ rum. borcănat

    borugă (mn. boruź) [akc. borugă] (i. ž.) — 1. (oron.) a. vododerina, manji ili veći usek u zemlištu koji je napravila tekuća voda; dolja; jarak b. korito potoka ◊ borugă mikă — mala dolja ◊ borugă adănkă — dubodolina ♦ sin. dîră 2. potok ◊ dupa śe ļi paşće, pîkurarĭu mînă uoiļi la borugă să ļi adîape — posle paše, čobanin tera ovce na potok, da ih napoji [Por.] ♦ rum. borugă

    boruos (mn. boruasă) [akc. boruos] (i. s.) — 1. malj, veliki i težak gvozdeni čekić ◊ ku boruosu sa sparg tutuśi aĭ tarĭ — maljem se cepaju tvrdi panjevi 2. (fig.) tupav i priglup čovek ◊ (antr.) Boruos„Tupavko", pogrdan nadimak za tvrdoglave i priglupe ljude [Por.] ♦ rum. baros ♦ etim. < Cig. baro

    Slika: 80) Boruos - veliki gvozdeni čekić sa dugačkom drškom.

    Bosańi [akc. Bosańi] (i. m.) — (antr.) Bosani, Bosini, koji pripadaju Bosi, vlaško prezime familije u Lubnici, verovatno po ženi koja se zvala Bosa ◊ Dragu Bosan a fuost lautarĭ — Dragi Bosan je bio violinista [Crn.] ♦ rum. Bosă ♦ etim. < bug. Bosa

    Bosîlka [akc. Bosîlka] (i. ž.) — (antr.) (zast.) povlašeni izgovor srpskog imena Bosiljka ◊ în luok đi Busuĭaka, rumîńi sîrbizaţ ĭ-a pus la fĭaće nume „Bosiljka”, da a strîgato „Bosîlka” — umesto „Busujuake”, posrbljeni Vlasi su devojčicama davali imena „Bosiljka”, ali su je zvali „Boslka” [Por.]

    bosîndak (mn. bosîndakurĭ) [akc. bosîndak] (i. s.) — (tehn.) jatagan, sablja ◊ o’ sî taś dîn gură, or sî guşć dîn bosîndak — ili ćeš da ućutiš, ili ćeš da „gucneš” jatagan [Mlava] ♦ rum. bosândac

    (stih)
    În vîru lu śetaće,
    Stîă Tudur ku aluĭ fraće,
    Ku dolamiļi skurće,
    Şî bosînđeśiļi krunće.

    Na vrhu gradske kule,
    Stoji Todor s’ pobratimom,
    U kratkim dolamama,
    Sa krvavim sabljama
    .

    (Iz pesme „Muarća lu Tudor Dorop” — „Smrt Todora Doropa”, pevao: Jova Turku, laptar iz Manastirice, opština Petrovac. Zapis: S. Dragojević) [Mlava]

    boskomĭeļńiţă [akc. boskomĭeļńiţă] (i. ž.) ● v. buskomĭeļńiţă [Por.] ♦ rum. boscomelniţǎ

    boskorođi (ĭuo boskorodîăsk, ĭel boskorodîaşće) [akc. boskorođi] (gl.) — bogoraditi, pričati nerazgovetno sam sa sobom; mrmljati ◊ puopa-l sîrbăsk boskorođiaşće dă trĭaba luĭ, lumńa nuastră no-l înţaļiaźe ńimika, şî abĭa aşćiată sî gaćiaskă služba şî sî sa dukă a kasă — srpski pop bogoradi za svoj račun, naši ljudi ga ne razumeju ništa, i jedva čekaju da se svrši služba, da odu kući [Mlava] ♦ dij. var. buskorođi [Por.] ♦ rum. boscorodi

    boşćinar (mn. boşćinarĭ) [akc. boşćinar] (i. m.) — voštinar, otkupljivač boštine ◊ a veńit boşćinari s-aduńe boşćina — došli su voštinari da sakupe voštinu [Crn.] ♦ rum. boştinar

    (opis) Đimult a mĭers boşćinari pin saće, şă adunat boşćina đi la lume. A plaćit la kilă. — Nekada su po selima išli voštinari, i otkupljivali voštinu. Plaćali su po kilogramu. (Kazivanje Stojne Blagojević iz Lubnice, zapis F. Paunjelović) [Crn.]

    boşćină (mn. boşćiń) [akc. boşćină] (i. ž.) — voština, ostatak prilikom topljenja i ceđenja voska ◊ śară puţînă, da boşćină multă — voska malo, a voštine mnogo [Crn.] ♦ rum. boştină ♦ etim. < Sl. voština

    (opis) Faguri sî topĭesk la fuok, în kaldarĭe, ku kîta apă, ama nu să lasă sî fĭarbă. Piurma să tuarnă în kuonś, sî puńe pi blană đi stuors, da ku un bît ka koļeşîarĭu s-ašaḑa pistă ĭel. Śara sî sprižuańe în strakină, da śe ramîńe în kuonś ĭe bošćină. — Saće se topi u bakraču, sa malo vode, na tihoj vatri bez ključanja. Zatim se sipa u trouglast džak, stavlja na dasku za ceđenje i oklagijom stiska radi ceđenja. Vosak se prihvata u panice, a ostatak je voština. (Opis kaz. Stojna Blagojević iz Lubnice, zapis F. Paunjelović ) [Crn.]

    botgruos (mn. botgruoş) [akc. botgruos] (i. m.) — (ornit.) batokljun, ptica stanarica (Coccothraustes coccothraustes) ◊ botgruos ĭe o pasîrĭe mikă, ku ćiku skurt şă gruos — batokljun je mala ptica, sa kratkim i debelim kljunom (Tanda) ♦ / < buot + gruos ♦ var. podgruos (Rudna Glava) [Por.] ♦ rum. botgros

    Slika: 81) Botgruos, podgruos (Coccothraustes coccothraustes) — batokljun; slika preuzeta sa sajta Fotonatura, autor: Cristian64 (4. VI 2013)

    botoruog (botoruagă) (mn. botoruoź, botoruaźe) [akc. botoruog] (prid.) — tupav, bez vrha ◊ botoruog ĭe fiĭe śe lunguĭat, fara vîr frumuos, tîmpit la vîr — botorog je bilo šta duguljasto što nema lep vrh, što je tupo na vrhu [Por.] ♦ rum. botorog

    botoşa (ĭuo botoşîăḑ, ĭel botoşaḑă) [akc. botoşa] (gl. p.) — tupiti, zatupiti, zaobliti šiljati vrh duguljastog predmeta ◊ dakă vrĭeĭ sî baţ puarka, muara sî botoşîăḑ bîtu la kapatîń, sî nu fiĭe askuţît — ako hoćeš da igraš svinjicu, treba da zatupiš jedan kraj štapa, da ne bude oštar [Crn.]

    botoşat (botoşată) (mn. botoşaţ, botoşaće) [akc. botoşat] (prid.) — tup; zatupast; zadebljan na vrhu; bez vrha ◊ arĭe źaźiće gruasă şî botoşaće — ima debele i zatupaste prste ◊ đi batut puarka sa aļaźe bît botoşat la kapatîń — za igranje svinjice bira se štap sa tupim krajem [Crn.] ♦ rum. bont

    botrak (mn. botraś) [akc. botrak] (i. m.) — žaba; mala žaba (Rana esculenta) ◊ nuată ka un botrak — pliva kao mala žaba (Sige, Magudica) ♦ var. brotak (Laznica, Medveđica) [Hom.] ♦ dij. var. brotak [akc. brotak] — 1. vodena žaba ◊ brotak ĭe bruaskă đi apă — brotak je vodena žaba 2. žabac, mužjak (prepoznaje se po tome što „skače” na žabu) ◊ brotaku ĭe bruaskă voĭńiśaskă — brotak je žaba mužjak [Por.] 3. žaba koja skače ◊ brotaku ĭe bruaskă sărituare — brotak je skakutava žaba [GPek] ♦ rum. brotac ♦ etim. < lat. *brotāchus < grč. βροτάχος

    Slika: 82) Botrak, brotak (brotac), slika preuzeta sa sajta Fata de ghindă

    botuos (botuasă) (mn. botuoş, botuasă) [akc. botuos] (prid.) — 1. njuškast, koji je nalik na njušku; koji ima veliku njušku 2. čvornovat, naročito na krajevima (za debla) 3. (pej. za čoveka) a. koji ima veliki nos b. koji diže nos, koji je arogantan [Por.] ♦ rum. botos

    botur (mn. botururĭ) [akc. botur] (i. m.) — deblji kraj stabla, štapa ili motke ◊ skurtă ļiemnu la botur đi vro duauă palmĭe — skrati drvo na debljem kraju za jedno dve šake ◊ bîćiļi nuaştre la botur sînt gata tot una — naši štapovi su na debljem kraju gotovo jednaki [Crn.] ◊ ļiemnu, bîtu, krĭangă şî aşa śeva śi ĭe lunguĭat, are duauă kîpatîńe: unu ĭe măĭ supţîrĭe, or măĭ askuţît, şî ĭel sa kĭamă vîr, da alalalt ĭe măĭ gruos, or măĭ tîmpit, şî la aăla sa ḑîśe botur — drvo, štap, grana ili tako nešto duguljasto, ima dva kraja: jedan je tanji ili oštriji, i taj se zove „vrh”, a drugi je deblji ili tuplji, i taj se deo zove „botur” ♦ supr. vîr [Por.] ♦ rum. butur

    (izr.) Tuot bîtu arĭe botur. — Svaka batina ima deblji kraj. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

    boťez (mn. boťezurĭ) [akc. boťez] (i. s.) — (rel.) krštenje ◊ vin ďi la boťez — dolazim sa krštenja [Kmp.] ♦ dij. var. boćeḑ (mn. boćeḑurĭ) [Por.] ♦ dij. var. boćez (Valakonje, Savinac, Gamzigrad, Lubnica) [Crn.] ♦ rum. botez

    boťeza (ĭo boťez, ĭel boťază) [akc. boťeza] (gl. p. ref.) — (rel.) krstiti (se), nadenuti nekom ime ◊ am boťezat kopilu kînd avut un an — krstili smo dete kada je imalo godinu dana [Kmp.] ♦ dij. var. bućeḑa [Por.] ♦ rum. boteza ♦ etim. < lat. batizare (= baptizare).

    (izr.) Popa kînd n-are ďe lukru îş boťază koaĭļi. — Pop, kada nema posla, krsti svoja muda. (Zapis: D. Balčanović, Samarinovac) [Kmp.]

    boznakît (boznakîtă) (mn. boznakîţ, boznakîće) [akc. boznakît] (prid.) — (dosl.) „bog zna koliko”, izraz za nešto što ima neodređeno veliku meru ◊ a veńit un uom, boznakît đi mare — došao je jedan ogroman čovek ◊ a luvat o palugă boznakîtă, ş-a-nśeput sî bată — dohvatio je jednu veliku motku, i počeo da bije ◊ boznakît đi kînd ăl aşćet — dugo ga čekam (sam bog zna koliko) ♦ / bozna < srb. „bog zna ” + kît — vl. „koliko” ♦ var. buoznakît, buznakît [Por.] ♦ etim. < srb. bog zna

    braţ (mn. braţă) [akc. braţă] (i. ž.) — 1. naručje ◊ luvîă kopilu-n braţă — uze dete u naručje ◊ a luvat numa kît duśe în braţă — poneo je samo koliko nosi u naručju [Crn.] 2. naramak, breme, količina nečega koja se može poneti u naručju ◊ un braţ đi ļamńe — naramak drva 3. snop ◊ braţ đi tuļeń dupa kuļies s-adună şî sa faśe stup đui kukuruḑ — snop tuluske sakuplja se posle berbe i pravi se kopa kukuruza (Rudna Glava) 4. (fig.) zagrljaj ◊ s-a luvat în braţă, şî s-a ţukat — zagrlili su se, i poljubili [Por.] ♦ rum. braţ ♦ etim. < lat. brachium

    braţarĭe (mn. braţîărĭ) [akc. braţarĭe] (i. ž.) — 1. grivna, obujmica ◊ braţarĭa ţîńe kuasa-n držală — metalna grivna drži kosu na držalji ◊ a pikat braţarĭa la kapatîńu lu skamnu karuluĭ — ispala je obujmica na stolici drvenih kola 2. prsni ukras na odevnim predmetima od sukna ◊ arĭe braţărĭ mîndrĭe la zabun — ima lepe ukrase na zubunu [Crn.] ♦ up. kuasă ♦ rum. brăţare ♦ etim. < lat. brachiale

    Slika: 83) Braţarĭa la kuasă, ļiagă taişu lu kuasă đi dîržală. — Grivna na kosi, vezuje sečivo za držalje.

    brad (mn. braḑ) (i. m.) — (bot.) jela, vrsta zimzelenog drveta (Albies alba) ◊ blăń dă brad — jelove daske ◊ bradu ĭe viarđe şî ĭarna şî vara — jela je zelena i leti i zimi [Hom.] ◊ blana đi brad frumuos mirusă — jelova daska lepo miriše [Por.] ♦ rum. brad ♦ etim. < alb. *bradh, bredh

    (stih)
    BRAD FRUMUOS

    Ţukuće dă brad frumuos,
    Apļiakă-ţ vîru în źuos,
    Să ma prind dă vîru tău,
    Dă sî-m vîăd pră puiţu mĭeu,
    Mult ĭe ĭal răau dîparće,
    În a mare strinataće!
    Kînd kataĭ odată însus:
    Tuoţ voĭńiśi s-a supus!
    Kînd kataĭ odată înźuos:
    Tuot pomîntu sînźeruos!

    (Kaz. Miļa alu Meluţă — Milja Obradović, Sige; zapis D. Ilic 2011 [Hom.]
    (Vidi obradu pesme: BRAD FRUMOS — VITA JELA)
    Slika: 84) Brad — jela (Abies alba), slika preuzeta sa sajta Sve o svemu (12. XI 2013)

    bradoaĭe (mn. bradoaĭe) [akc. bradoaĭe] (i. ž.) — kačica ◊ bradoaĭa ĭe un feļ đe putină mikă, đe ļemn ku kapak, în kare sa păzeşte pastrama — kačica je vrsta male kace od drveta, sa poklopcem, u kojoj se čuva pastrma [Tim.] ♦ rum. brădoaie

    braḑ (mn. braḑurĭ) [akc. braḑ] (i. m.) — vez, ukras na haljetku ◊ braḑ îs puĭ or floriśĭaļe kusuće pră kimĭaşă dă fuĭuor — vez je ukrasna šara ili cvet na lanenoj košulji (Sige) [Hom.] ◊ braḑ ĭe aĭa kînd muĭarĭa kuasă muskiţă pi pînḑă — vez je ono kad žena ušiva pokrstice po platnu ◊ braḑ ĭe şîru kare sa kuasă la mîńiś, or la guļir, or la pĭept — „bradz”je trakast ukras koji se veze na rukavima, na okovratniku, ili na grudima (Blizna) ♦ sin. rîu [Por.] ♦ rum. brăduţi

    brađet (mn. brađeturĭ) [akc. brađet] (i. m.) — borik, borova šuma ◊ am fuost în brađet dupa mrtaś đi kasă — išli smo u borovu šumu po merteke za kuću ♦ var. brađiš (mn. brađišurĭ) [Crn.] ♦ rum. brădet

    Branku [akc. Branku] (i. m.) — (antr.) Branko, l.i. slovenskog porekla ◊ nume Branku dă poļikră Brankuońi — ime Branko daje prezime Branković ◊ pi paradĭeda la kĭemat Ĭuoža lu Branku — pradeda mi se zvao Joža Brankov [Por.] ♦ rum. Brancu

    Brankuońi [akc. Brankuońi] (i. m.) — (antr.) Brankovi, Brankojevi (ići), vlaško prezime porodica Trailović i Radivojević u Osniću, po ličnom imenu pretka koji se zvao Branku ◊ Giţă lu Branku a fuost fluĭeraş bun, şî frumuos a ḑîs ruopîta — Đorđe Brankov je bio dobar frulaš, i lepu je svirao „ropotu” [Crn.] ♦ rum. Brancovici

    brańişće (mn. brăńişć) [akc. brańişće] (i. ž.) — zabran, šuma koja se ne seče ◊ l-am dat la sud, kî mĭ-a fakut mare şćetă-n brańişće — tužio sam ga, jer mi je napravio veliku štetu u zabranu [Por.] ♦ rum. branişte ♦ etim. < bug. branište

    braşuаvă (mn. braşuаvе) [akc. braşuаvă] (i. ž.) — 1. smicalica, podvala, lukavstvo ◊ aîăsta uom mĭ-a ogođit o braşuavă, đi am s-o ţîn minće kît sînt viu — ovaj čovek mi je namestio jednu smicalicu, da ću je pamtiti dok sam živ [Crn.] 2. grimasa, kreveljenje ♦ dij. var. brşuavă, broşoavă (mn. brşuave, broşuave) ◊ sa strîmbă kîtra kopil, faśe broşuave da kopilu muare đe rîs — krevelji se na dete, pravi smeške a dete umire od smeha (Tanda) ♦ var. bîrşuavă (Rudna Glava) [Por.] ♦ rum. braşoavă

    braśiră (mn. braśirĭ) [akc. braśiră] (i. s.) — 1. čipka ◊ zavĭelkă ku braśirĭ — kecelja sa čipkama [Hom.] 2. tkanica, pojas ◊ đi mult sa-nśins ku braśirĭ, n-a fuost kurauă — nekada su se opasivali tkanicama, nije bilo kaiša 3. traka, bordura [Por.] ♦ rum. brăcire ♦ etim. < lat. bracῑle

    Slika: 85) Braśiră đi-n ćins. — Tkanica za opasivanje. Slika preuzeta sa sajta Etno mreža (7. II 2013)

    brăbeťe [akc. brăbeťe] (i. m.) ● v. bribĭaće [Kmp.]

    brăţîşuară (mn. brăţîşuarĭе) [akc. brăţîşuară] (i. ž.) — (demin.) (folk.) „zagrljajče”, nežan izraz za naručje ◊ vinu la naĭka-n brăţîşuară — (dosl.) dođi dragom u „naručence”, (fig.) dođi da te nežno zagrlim [Por.] ♦ rum. brăţişoare

    (stih)
    A mă naĭkă, naĭka-l mĭeu,
    Kă miĭe mi s-a urît
    Kîpatîĭe tuot ku rînd,
    Ş-aşćernutu premećind,
    Đi la umbră păn-la suare
    P-ĭa-ļi daĭki brăţîşuarĭe.

    Ah moj dragi, dragi moj,
    Meni je već dojadilo
    Jastučiće sve po redu,
    I prostirku da premeštam

    Iz hlada na svetlo sunca

    U nežnome svom naručju.


    (Stihovi iz pesme „Sus în sus la gîrńiśuară”, pevala grupa žena iz Topolnice, opština Majdanpek, zapis: etnomuzikolog Miljković, 1980, obrada teksta i prevod: Durlić) [Por.]

    brăţui (ĭuo brîăţui, akc. brîăţui ĭel brîăţuĭe, akc. brîăţuĭe) [akc. brăţui] (gl.) — pakovati nasečene lisnate grane na gomilu, pogodnu za nošenje do mesta gde se dene lisnik; u timočkom dijalektu: izdipliti ◊ tata darîmă la frunḑă, da ĭuo brîăţuĭ, şî trag braţurļi pi žuardă dupa mińe, pănă la luok unđe muma grîmađiaşće frunḑarĭu — otac kreše grane sa lišćem, ja ih pakujem u naramke, i te naramke prevlačim na štapu do mesta gde majka dene lisnik [Por.]

    brăśinar (mn. brăśinarĭ) [akc. brăśinar] (i. m.) — 1. učkur, uzica, svitnjak, gaćnik, pojas ◊ brăśinarĭu ĭe un iţuoń ku kare s-a ļegat śuariśi — „bračinar” je kanap kojim su se vezivale pantalone ♦ sin. înśingatuare [Por.] 2. ♦ dij. var. braśinarĭ (mn. brăśinarĭe) — a. prečaga, prečka ◊ uşă ku triĭ braśinarĭe — vrata sa tri prečke ◊ blană đi masă fakută ĭe ku braśinarĭe — daska sofre spojena je prečagama b. spojnica ◊ braśinarĭ la kuarńiļi pluguluĭ ĭe laćiţă, ore verźauă, karĭe ļi-nţîpeńaşće şî ļi ţîńe la masură — spojnica na drvenim ručicama pluga je poprečna daščica, ili šipka, koja vezuje i učvršćuje ručice [Crn.] ♦ rum. brăcinar

    (opis) Braśinarĭ sa pus đ-arĭndu unđe a trabuit înpraunaće mîĭ mulće blîăń. Ku braśinarĭ sa fakut uşîļi, vrîăkńiţîļi, blana đi masă şî loitrîļi đi kar. Braśinarĭ sa pus la kuarńiļi pluguluĭ, la pisku đi kar şî la śorbariţă sî şća rasfiraće la masură.

    Prečage se koriste za spajanje više dasaka. Sa prečagama su izrađivana vrata, kapije, daske za sto i kanate. Na ručicama pluga, prednjem i zadnjem nosaču zaprežnih kola, spaja, vezuje i učvršćuje noseće delove. [Crn.] (Kaz. stola B. Petrović, zapis F. Paunjelović, Osnić, 1987) [Crn.]
    Slika: 86) Uşă ku triĭ braśinarĭe — vrata sa tri prečke, snimak: F. Paunjelović, Osnić, 2011

    brăzdui (ĭuo brăzduĭesk, ĭel brăzduĭaşće) [akc. brăzdui] (gl. p.) — brazdati, povlačiti brazdu, orati ◊ pomîntu ĭe tare ka pĭatra, no sî sa puată brăzdui ļesńe — zemlja je tvrda kao kamen, neće moći lako da se izbrazda [Por.] ♦ rum. brăzdui

    brţarĭ (mn. brţarĭe) [akc. brţarĭ] (i. ž.) — spоna, spojka, letvica ili šina koja spaja i učvršćuje delove pluga za ogrtanje ◊ kînd să mută brţarĭu la plugu đi muşuruoń, sa ogođaşće larźimĭa kormańilor — pomeranjem spone na plugu za ogrtanje, reguliše se širina zahvata, i količina zemlje koja se nanosi na strukova kukuruza [Crn.] ♦ dij. var. braţarĭ [Por.] ♦ rum. bârsă

    brebĭaće [akc. brebĭaće] (i. m.) ● v. bribĭaće [Crn.]

    bren (mn. brenurĭ) [akc. bren] (i. s.) — brener a. na karabitnoj lampi ◊ kînd sa astupă brenu la lampă, sa kurîţâ ku o žîţîşuară đi oţăl, supţîrĭe ka păru đin kap — kad se zapuši brener na lempi, čisti se jednom žičicom od čelika, tankom kao dlaka s glave b. na autogenom aparatu za zavarivanje ◊ brenu la aparat đi şfăĭsuit sa aprins ku maşîna — brener na aparatu za zavarivanje palio se šibicom (Crnajka) ♦ var. brener, brĭenîr (Rudna Glava) [Por.] ◊ n-am uḑît ńiś đi bren ńiś đi brĭenîr, kî nuoĭ în Plamna n-am avut lîămpĭ đe kîrabit — nisam čuo ni za bren ni za brener, jer mi u Plavni nismo imali karabitne lampe (Plavna) [Pad.] ♦ rum. brener ♦ etim. < nem. Brenner

    Brestouţ [akc. Brestouţ] (i. m.) — (ojk.) Brestovac, vlaško selo u neposrednoj blizini Bora [Crn.] ◊ am suoră mîritată în Brestouţ, dupa un bristovĭan — imam sestru udatu u Brestovcu, za jednog Brestovljanina [Por.] ♦ rum. Brestovăţ

    Brestovĭan, Brestovĭană (mn. Brestovĭań, Bresovĭańe) [akc. Brestovĭan] (i. m.) — Brestovljanin, stanovnik sela Brestovca ◊ Brestuouţu ĭe lîngă Buor, şî tuoţ Brestovĭańi lukră în maĭdanu Buoruluĭ — Brestovac je pored Bora, pa svi Brestovljani rade u Borskom rudniku [Crn.]

    bribĭaće (mn. bribĭeţ) [akc. bribĭaće] (i. m.) — (ornit.) vrabac (Passer domesticus) ◊ puĭ dă bribĭaće — vrapčevo pile [Hom.] ♦ dij. var. bîrbĭaće, brîbĭaće (mn. bîrbĭeţ) ◊ baće bîrbĭeţî ku şlaĭdîru — gađa vrapce iz praćke [Por.] ♦ var. brebĭaće [Crn.] ♦ dij. var. brăbeťe (mn. brăbeţ) ◊ kînd veďeţ brăbeţî kă să tăvăļe pin ţărină, să şťiţ kă să puńe ploaĭa — kada vidite vrapce da se valjaju po prašini, znajte da će pasti kiša ♦ sin. păsărel [Kmp.] ♦ rum. vrabie

    Slika: 87) Vrabac, vrsta Passer montanus (poljski), slika preuzeta sa sajta Priroda ozaljskog kraja. (28. XII 2010.) Snimio: Tomislav Klanfar.

    briĭ (mn. briĭе) [akc. briĭ] (i. m.) — (bot.) prosinac (Mercurialis perennis) ◊ briĭu ku buobe ruoşîĭe ĭe ļak, da aăla ku boboļi ńagre ĭe otrauă, puoţ numa să ći mînžăşć ku ĭel — prosinac sa crvenim bobicama je lekovit, a sa crnim je otrovan, možeš samo da se mažeš njime ◊ (kal.) briĭu sa kuļaźe-n ḑîua lu Dumińika mare — prosinac se bere samo u Veliku nedelju (nedelja na Duhove) [Por.] ♦ rum. brei ♦ etim. < bug. brei

    Slika: 88) Briĭprosinac (Mercurialis perennis), slika preuzeta sa Wikipedije (12. II 2012.)

    briptă (mn. bripće) [akc. briptă] (i. ž.) — britva, vrsta noža na sklapanje ◊ dăm bripta să taĭ kîta pîńe — dodaj mi britvu da isečem malo hleba [Hom.] ♦ dij. var. bîrśag, brîśag [Por.] ♦ rum. briptă ♦ etim. < srb. britva, ukr. brytva

    Slika: 89) Bîrśag, britva iz etnografske zbirke Muzeja u Majdanpeku, neinventarisano.

    briś (mn. briśurĭ) [akc. briś] (i. m.) — (tehn.) brijač, nož za brijanje ◊ m-am taĭat ku briśu — posekao sam se brijačem [Crn.] ◊ tata înga sa rađe ku briśu, kă are barbă tare, şî nu puaće ku trăśiļ-eşća kare a ĭeşît akuma — otac se još brije briječem, jer ima oštru bradu, i ne može ovim trakama, koje su se pojavile danas [Por.] ♦ dij. var. brič [Kmp.] ♦ rum. brici

    brîbeńel (mn. brîbeńiĭ) [akc. brîbeńel] (i. m.) — (bot.) mlađak (Corydalis) ◊ brîbeńel ĭe un fĭeļ đi fluarĭe padurĭaļńikă, kare-n fluare măĭ întîń primovara — mlađak je šumski cvet koji prvi procveta u proleće ◊ fluoriļi alu brîbeńel sînt măĭ mult albe şî vînît đeşkis — cvetovi mlađaka su najčešće beli i svetloplavi ◊ brîbeńelu ĭe buĭađe tare veńinuasă — mlađak je jako otrovna biljka ♦ var. brîbeńiel, bîrbeńiel, brebeńiel, bribeńiel [Por.] ♦ dij. var. brebeńiĭal (Ranovac) [Mlava] ♦ rum. brebenel

    Slika: 90) Brîbeńiel — mlađak (Corydalis), slika preuzeta sa sajta: Altervista (10. VI 2013)

    brîglarĭ (mn. brîglarĭe) [akc. brîglarĭ] (i. m.) — obramičica, nosač brdila na razboju za tkanje ◊ brîglarĭ ĭe bîtu đi kare sînt ļegaće brîgļiļi la razbuoĭu đi ţasut — nosač brdila je motka o koju su na razboju za tkanju okačena brdila [Por.] ◊ brîglarĭu sî mută kînd brîgļiļi n-au luok sî bată — nosač se pomera kada brdilo nema mesta za zamah ♦ up. brîglă [Crn.] ♦ rum. brîglar

    (kom.) prevod „obramičica” u značenju „motka koja ide preko tkačkog razboja o koju se vešaju niti”, preuzet iz: Jakša Dinić, Timočki dijalekatski rečnik, Beograd, 2008
    Slika: 91) Brîglarĭ la razbuoĭ (1), ţîńe brîgļiļi (2). — Nabrdilo na razboju (1) drži brdilo (2). Foto: Durlić, Majdanpek, 5. IX 2013

    brîglă (mn. brîgļe) [akc. brîglă] (i. ž.) — brdilo, pokretni deo razboja na kome je učvršćeno brdo ◊ în brîgļe alu razbuoĭ ĭe pusă spata, pin kare trĭaśe urḑala — u brdilo razboja umetnuto je brdo, kroz koje prolazi osnova [Por.] ♦ rum. brâglă

    Slika: 92) Brîgļiļi la razbuoĭ. — Brdila na razboju. Muzej u Majdanpeku, etnografska zbirka. Neinventarisano. Snimio: Durlić, avgust 2013.

    brînduşauă (mn. brînduşîaļe) [akc. brînduşauă] (i. ž.) — (bot.) vrsta poljskog cveća, šafran, mrazovac, brnduša, brnduška ◊ brînduşauă đi primovara — prolećni šafran (Crocus heuffelianus) ◊ brînduşauă đi tuamnă — jesenji šafran (Crocus moesiacus) [Crn.] ♦ dij. var. brînduşă [Por.] ♦ rum. brânduşă

    (stih)
    Brănduşauă galbińuară,
    Un-să dusă naĭka-sară?
    Brănduşauă vînaśuară,
    Kînd înfluorĭ la primovară
    Spuńe-ĭ sî măĭ vină ĭară.

    Šafrančiću žute boje,
    Gde sinoć beše milo moje?

    Šafrančiću plavičasti,

    Kad s proleća pustiš cvet,
    Kaži mu da dođe opet.


    (Iz ljubavne pesme „Brănduşauă galbińuară”, kaz. Rosa Novaković, zapis F. Paunjelović, Gamzigrad 1989) [Crn.]
    Slika: 93) Brînduşauă đi tuamnă — jesenji šafran (Crocus moesiacus), slika preuzeta sa sajta Panoramio by Adema29 (31. X 2012.)

    brînduşă (mn. brînduşă) [akc. brînduşă] (i. ž.) — (bot.) šafran, mrazovac, brnuduša ◊ ĭastă brînduşă đi primovară şî đi taumnă — postoji prolećni i jesenji šafran (Crocus heuffelianus, Crocus moesiacus) ◊ dupa floriļ-eşća frumuasă, s-a dat nume la fĭaće: Brnduşa — prema ovom lepom poljskom cveću davalo se i ime devojčicama: Brdnuša [Por.] ♦ dij. var. ♦ brînduşauă [Crn.] ♦ rum. brânduşă ♦ etim. < srb. brnduša

    Slika: 94) Brînduşa đi tuamnă — jesenji šafran (Crocus moesiacus), slika preuzeta sa sajta:Foto blog de Mihai Constantinescu (9. I 2013)

    Brînduşuońi [akc. Brînduşuońi] (i. m.) — (antr.) Brndušani, vlaško prezime familija u Valakonju, Savincu i Lubnici, po ženskom pretku Brnduši ◊ Firu Brînduşan đin Vaļakuańa, a avut mulţ stupĭ kînd a fuost ćinîr — Filip Brndušan iz Valakonja, imao je mnogo pčela kad je bio mlad [Crn.] ♦ rum. Brînduşanu

    (kom.) Od ženskog l. i. Brînduşa (bot. brnduša, mrazovac, šafran), u slučajevima kada deca odrastaju sa majkom - udovicom toga imena (alu Brînduşa - Brndušin), nastaje porodični nadimak („poļikra”) Brînduşuońi, Brînduşańi, posrbljeno Brndušanović, Brndušić. (Exp: Durlić)

    brînḑă [akc. brînḑă] (i. ž.) — sir, životna namirnica koja se dobija sirenjem i preradom mleka ◊ brînḑă đin lapće đi uaĭe — sir od ovčjeg mleka ◊ brînḑă đin lapće đi vakă — sir od kravljeg mleka ◊ la nuoĭ nu să faśe brînḑă muaļe — kod nas se ne pravi neceđen sir ◊ brînḑă stuarsă — ceđen i presovan sir ◊ brînḑa sa întarit — sir je prevreo ◊ faļiĭ đi brînḑă — kriške sira, velije ♦ var. brînză (Valakonje, Savinac, Lubnica, Gamzigrad, Zlot) [Crn.] ◊ brînḑă đi uaĭe — ovčji sir ◊ brînḑă đi vakă — kravlji sir ◊ brînḑă đi kapră — kozji sir ◊ brînḑă tare — tvrdi sir ◊ brînḑă muaļe — meki sir ◊ brînḑă ku koļaşă — sir i kačamak [Por.] ♦ rum. brânză

    (izr.) Nu faśe ĭel brînḑă ku ĭa. — Neće on sa njom sira praviti. (Nije ona za njega.)(Zapis: F. Paunjelović, Osnić)[Crn.] var. Nu fak iĭ brînḑă amînduoĭ. — Neće njih dvoje sir da prave. (Za one koji se uzimaju, ali nisu jedno za drugo pa se ocenjuje da im brak neće uspeti). (Zapis: Durlić, Rudna Glava)[Por.]
    (stih)

    Bună brînḑa da şî kaşu,
    Măĭ śobańe, măĭ!
    Da măĭ bun ĭe śobanaşu,
    Măĭ śobańe, măĭ!

    Dobar sir je, a i kaša,
    Hej, čobanče, hej!

    Al još bolje čobanašče,

    Hej, čobanče, hej!


    (Iz vlaške pesme „Măĭ śobańe đi la uoĭ”, kaz. Borislav Paunović, r.s. Tanda, zapis: Durlić, Rudna Glava 2011).

    Brînḑîĭuońi [akc. Brînḑîĭuońi] (i. m.) — (antr.) Brnzani, vlaško prezime familije u Metovnici, potomstvo Vlaha sa nadimkom Brnza, „Sirko” < brînḑă sir ◊ kîăşîļi Brînḑîĭuońilor sînt în konvĭeĭu Ćimuokuluĭ, la otar ku Gînzîgradu — kuće Brnzijona nalazi se u krivini Timoka, na međi sa Gamzigradom [Crn.] ♦ rum. Brînzan

    brînḑuĭkă (mn. brînḑuĭś) [akc. brînḑuĭkă] (i. ž.) (hip.) (pej.) — sirko, čovek koji preteruje u jedenju sira ◊ miĭe mĭ-a ḑîs brînḑuĭkă kînd am fuost mik, kă n-am mînkat alta ńimika, numa brînḑă ku koļaşă — mene su zvali „sirko” kad sam bio mali, jer nisam jeo ništa durgo, sem sira sa kačamkom [Por.] ♦ rum. brînzică

    brînkă1 (mn. brînś) [akc. brînkă] (i. ž.) — (med.) crveni vetar, bolni otoci na koži crvene boje (Erysipelas) ◊ s-a bulnavit đi brînkă, şî s-a dus la vrîžîtuare să-ĭ đeskînće — oboleo je od crvenog vetra, i otišao je kod vračare da mu prebaje [Por.] ♦ rum. brâncă

    brînkă2 (mn. brînś) [akc. brînkă] — 1. (i. ž.) (zast.) (anat.) ruka ◊ s-a prins đi brînś kînd a žukat — hvatali su se za ruke kada su igrali (Blizna) ◊ vuorba brînkă s-a pĭerdut, akuma şćim numa şi ĭe mîna — reč „brnka” se izgubila, sada znamo samo šta je „m’na” (ruka) 2. (pril.) klečeći, ležeći oslonjen na kolenima i laktovima ◊ a kaḑut în brînś, a kaḑut în patru — pao na sve četiri, tj. na ruke i noge (Rudna Glava, Tanda) [Por.] ◊ stîă-n brînś — stoji na sve četiri, tj. leži oslonjen na laktove i kolena (Jasikovo) [GPek] 3. (fig) (u izr.) uz veliki napor, s velikim mukom; golim rukama, bez ičije pomoći ◊ am ramas văduvă, ş-am skuos kopiĭi pi brînś — ostala sam udovica, i decu sam izvela (na put) golim rukama (Tanda) [Por.] ♦ up. mînă, abuşļa ♦ rum. brâncă ♦ etim. < lat. branca

    Brînkovĭanu (mn. Brînkovĭeń) [akc. Brînkovĭanu] — (antr.) Brankovan, prezime rudarske porodice u Majdanpeku čiji je predak Nikola ovde došao u drugoj polovini XIX veka iz mesta Potok, južno od Oravice u rumunskom delu Banata. [Buf.] ♦ rum. Brîncoveanu

    brîśag [akc. brîśag] (i. s.) ● v. bîrśag [Por.] ♦ rum. briceag

    brîu (mn. brîurĭ) [akc. brîu] (i. m.) — 1. (anat.) pojas, pas, mesto iznad kukova na kom se vezuju pantalone ili suknja ◊ l-a prins tare đi brîu, şî l-a trînćit la pomînt — uhvatio ga je čvrsto oko pojasa, i oborio na zemlju 2. pojas, predmet za opasivanje ◊ brîu đi śiştuarĭe — pojas od tkanice ◊ brîu ku kurauă — pojas sa kaišem ◊ žuok đi brîu — vrsta igre u kolu, u kome igrači jedni druge drže rukama za pojas 3. (fig.) koleno, generacija srodnika; pokoljenje ◊ brîurĭ şî brîurĭ đi rumîń a trait aiśa — pokoljenja i pokoljenja Vlaha su živela ovde ◊ ĭuo sînt a triĭļa brîu lu tatamuoş — ja sam treće koleno mom pradedi ◊ ńipuotu mi a duoĭļa brîu — unuk mi je drugo koleno [Crn.] ◊ pănă la śinś brîńe în ńam nu s-a luvat uńi ku alţî — do petog kolena u rodu nisu se uzimali međusobno [Por.] ♦ rum. brâu

    brĭană (mn. brĭeń) [akc. brĭană] (i. ž.) — (iht.) mrena, vrsta rečne ribe (Barbus fluviatilis) ◊ ĭuo nu şću dar fi-va la nuoĭ în rîu brĭeń, kă nu mis pĭeşkarĭ — ja ne znam da li u našoj reci ima mrena, jer nisam pecaroš [Por.] ♦ rum. breană ♦ etim. < grč. μύραινα

    Slika: 95) Bbrĭană - mrena (Barbus fluviatilis), preuzeto sa sajta Wikipedija (04.02.2012).

    brĭaz (brĭază) (mn. brĭež, brĭază) [akc. brĭaz] (prid.) — šaren po licu, „šarko” ◊ măĭ đes brĭază pi buot ĭe vaka, şî la-şa vită îĭ ḑîśem „brĭeza”, pi sîrbĭaşće ar veńi „šara”, kum ĭastă kare baş aşa-ş boćaḑă vaka, pi sîrbĭaşće — najčešće je šarena po njušci krava, i takvo goveče mi zovemo „breza”, na srpskom bi bilo „šara”, ima ljudi koji baš toku zovu svoju kravu, po srpskom ◊ Brĭaz ĭe poļikra lu uom kare ĭe pistriţ pi faţă, kare are pĭaće albe pi fire, da aĭ luĭ ńepuoţ kapîtă poļikră BrezuońiBrjaz je nadimak čoveka koji je šaren u licu, koji ima bele pege na obrazu, a njegovi potomci dobiju nadimak Brezoni („Brjazovići”) [Por.] ♦ rum. breaz ♦ etim. < bug. breaz

    brĭazdă (mn. brîăžđ) [akc. brĭazdă] (i. ž.) — 1. brazda, udubljenje koje plug ostavlja na površini zemlje pri oranju ◊ kînd arĭ ku vićiļi, şî kînd plugu-ţ sîare đin brĭazdă, kî ĭe pomîntu tare, loko-la ńiarat în fundu brîažđi, sa kĭamă pîrś — kad oreš stokom, i kad ti plug iskoči iz brazde zbog tvrde zemlje, onaj nepoorani deo na dnu brazde zove se jarac 2. dugačak i uzan trag iza nekog predmeta koji se kretao ili koji je vučen ◊ a trĭekut kare a fi trĭekt ku saĭna pin namĭeţ, ş-a ramas brîăžđ adînś dupa ĭel — neko je prošao sankama kroz smetove, i ostavio duboke brazde za sobom ♦ (demin.) brĭazduţă, brĭezduļeţ ♦ (augm.) brĭazduoń ♦ sin. şîrag [Por.] ♦ rum. brazdă ♦ etim. < slov. brazda

    Brĭeză [akc. Brĭeză] (i. ž.) — (top.) Breza, zvano mesto u ataru sela Debeli Lug, u Gornjem Peku, na međi sa Laznicom ◊ iĭ ḑîśem la loko-la Brĭeză, kî ĭe o golaĭe, unđe dau numa ļamńe kare sîrbi kĭamă breză, da nuoĭ rumîńi iĭ ḑîśem mastak — zovemo to mesto Breza, jer je golet po kome raste samo drveće koje Srbi zovu breza, a mi Vlasi mastak (terenski zapis, Durlić) [GPek] ♦ / brĭeză < srb. (bot.) breza (Betula pendula) ♦ rum. Breza

    Slika: 96) Lokalitet Breza u ataru sela Debeli Lug, na topografskoj karti 1:25000.

    brĭeză (mn. brĭez) [akc. brĭeză] (i. ž.) — (bot.) breza (Betula pendula) ◊ brĭeză ĭe ļiemn supţîrĭe, are skuarţă albă ku pĭaće ńagre — breza je tanko drvo, ima belu koru sa crnim pegama ◊ rumîńi aĭ batrîń aăla ļiemn a kĭemat mastak — stari Vlasi su ovo drvo zvali „mastak” ♦ sin. mastak [Por.] ♦ rum. breza

    Slika: 97) Breza (mastak, mesteacan), slika preuzeta sa Wikipedije (7. II 2012).

    brĭezdat (brĭezdată) (mn. brĭezdaţ, brĭezdaće) [akc. brĭezdat] (prid.) — brazdast, koji ima brazde, koji ima oblik brazde; izbrazdan; udubljen ♦ sin. înkrĭeţat, zbîrśit ◊ drumu đi kar pi kulme ĭe tuot înbrĭezdat đi apă, kare a kurs dupa pluaĭe, parke ĭe arat ku plugu — kolski put na kulmi je sav brazdast od vode koja je tekla posle kiše, kao da je izoran plugom ♦ var. brăzduit [Por.] ♦ rum. brăzdat

    Brĭezńiţa [akc. Brĭezńiţa] (i. ž.) — (ojk.) Breznica, vlaško selo u opštini Žagubica ◊ Brĭezńiţa ĭe sat rumîńesk, apruape dă Žgobiţa — Breznica je vlaško selo, u blizini Žagubice [Hom.] ♦ rum. Brezniţa ♦ etim. < srb. breznica, mala breza

    Slika: 98) În anu 2011. în Brĭezńiţa a fuost skriş 177 dă inş, dăn kare 149 a trait în sat, da 28 a fuost duş în ţărîļi strińe. — Godine 2011. u selu je popisano 177 stanovnika, od čega je 149 živelo u selu, a 28 ih je bilo u inostranstvu.

    Brĭezńiśĭan (Brĭezniśĭană) (mn. Brĭezńiśĭań, Brĭezńiśĭańe) [akc. Brĭezńiśĭan] (i. m.) — Brezničanin, stanovnik sela Breznice ◊ Brĭezńiśĭan ĭe uom kare traĭaşće-n Brĭezńiţa, sat rumîńesk în Omuoļ — Brezničanin je čovek koji živi u Breznici, vlaškom selu u Homolju [Hom.]

    brođală (mn. brođaļе) [akc. bruđală] (i. ž.) — pogađanje, otkrivanje nečega posle više pokušaja ◊ ma mir, atîta brođala-luor sî gasiaskă bańa-ĭ pitulaţ, şî la urmă ńimika, đin triĭ pĭ-a măĭ lungă — čudim se, toliko njihovo pokušavanje da nađu sakriveno blago, i na kraju šipak ♦ var. bruđală [Por.] ♦ rum. brodeală

    brođi (ĭuo brođiesk, ĭel brođiaşće) [akc. brođi] (gl.) — pogoditi, potrefiti, pronaći ◊ śerkă, sa kinui, la urmă brođi gaura-n gard, şî sa pĭerdu — probao je, mučio se, na kraju pronađe rupu u ogradi, i izgubi se ◊ dakă nu kunuoşć luoku, amunka brođeşć drumu — ako ne poznaješ mesto, teško ćeš pronaći put ♦ sin. putrîvi [Por.] ♦ rum. brodi ♦ etim. < slov. broditi

    brođit (brođită) (mn. brođiţ, brođiće) [akc. brođit] (prid.) — nađen, otkriven traganjem, pogođen ◊ la urmă vaḑură kă poćaka nu ĭe brođită, şî sa întuarsîră — na kraju videše da staza nije pogođena, i vratiše se ♦ var. bruđit ♦ sin. gasît, putrîvit [Por.] ♦ rum. brodit

    bronkai (ĭuo bruankîĭ, ĭel bruankîĭe) [akc. bronkai] (gl.) — 1. basirati, svirati kontrabas 2. (iron.) imitirati sviranje kontrabasa 3. (pej.) (onom.) brundati, proizvoditi dubok zvuk, sličan zvuku kontrabasa 4. (fig.) terati inat, gunđati ◊ la moşo-sta śeva nu-ĭ pi vuoĭe, numa bruankîĭe pin kasă — ovom čiči nešto nije po volji, samo gunđa po kući [Por.]

    bronkaş (mn. bronkaş) [akc. bronkaş] (i. m.) — kontrabasista, muzičar koji svira kontrabas, drveni žičani instrument ◊ în banda nuastră am avut şî bronkaş, şî tubaşîărĭ — u našem okestru imali smo i kontrabasistu, i bubnjara [Por.] ♦ rum. broncaş

    brontavit (brontavită) (mn. brontaviţ, brontaviće) [akc. brontavit] (prid.) — gangrenozan, zahvaćen gangrenom, oboleo od gangrene ◊ mi s-a brontavit piśuoru, şî duolturi mi la taĭat đi la źanunkĭe-n vaļe — noga mi je bila gangrenozna, i doktori su mi je isekli od kolena na dole ♦ var. bruntavit [Por.] ♦ dij. var. blontirit (Krivelj) [Crn.]

    broskan (mn. broskań) [akc. broskan] (i. m.) — (zool.) žabac, mužjak žabe ◊ kînd ĭastă bruaskă, muara să fiĭe şî broskan, da pi śe sa va kunoşća, draku đin baltă va şći — kada ima žabe mora da bude i žabac, a po čemu se prepoznaju, đavo iz bare će znati ♦ (demin.) broskanuţ, broskańel ♦ (augm.) broskoćeu ♦ var. broskuoĭ [Por.] ♦ rum. broscan

    broşoavă [akc. broşoavă] (i. ž.) ● v. braşuavă [Por.] ♦ rum. braşoavă

    brśag (mn. brśaźe) [akc. brśag] (i. m.) — britva, vrsta džepnog noža čije se sečivo sklapa u korice izrađene od roga ◊ brśag ku plasîaļe đi kuorn — britva sa rožnatim koricama ◊ brśag marĭe — velika britva ◊ brśag mik, kopilarĭesk — mala, dečja britva [Crn.] ♦ dij. var. bričag [Kmp.] ♦ rum. briceag ♦ etim. < tur. biçak

    brśegarĭ (mn. brśegari) [akc. brśegarĭ] (i. m.) — britvar, majstor koji izrađuje i prodaje britve ◊ la panađur am vaḑut brśegarĭ đin Lasuva, đin Grbuouţ şî unu đin Ļenuouţ — na vašaru sam video britvare iz Lasova, Vrbovca i jednog iz Lenovca [Crn.] ♦ rum. cuţitar

    bruankă (mn. bruonś) [akc. bruankă] (i. ž.) — 1. (muz.) kontrabas, veliki drveni instrument sa četiri žice, sličan violini ◊ în bruankă aĭ nuoştri n-a kîntat đi bîtrîńaţă, mi-ntîń s-a vaḑut în taĭfiļi ţîgańeşć dupa ratu ku mńamţ — na kontrabasu naši nisu svirali od starine, on je prvi put viđen u ciganskim orkestrima posle rata sa Nemcima 2. (antr.) Bruankăobavezan nadimak kontrabasista ◊ Ĭanku Bruankă n-a kîntat în bruankă, numa a fuost fakut ka bruanka, pă lumĭa la poļikrit aşa đin glumă — Janko Bronka nije svirao kontrabas, ali je bio nalik na njega, pa su ga ljudi tako nazvali u šali ◊ Vană, kopilu-lu Ĭanku Bronkaşu — Jovan, sin Janka Bronke, „Kontrabasiste” [Por.] ♦ rum. broancă

    Slika: 99) Bruankă - kontrabas, slika preuzeta sa Wikipedije (31. III 2012)

    bruaskă (mn. bruoşći) [akc. bruaskă] (i. ž.) — 1. (zool.) žaba (Rana) ◊ ĭa ĭeşît uoki ka la bruaskă — iskočile mu oči kao žabi ◊ bruaskă ku śuvań — kornjača (Testudine) [Hom.] ♦ dij. var. bruaskă ku śovan — kornjača [Crn.] ♦ var. bruaskă ku śovańe — kornjača ◊ broskan — žabac ◊ bruaska đi pi padure — šumska žaba, žaba koja ne živi u vodi ◊ bruaska rîpată — krastava žaba ◊ rîkańel — kreketuša [Por.] ♦ dij. var. bruaskă ku śovań — kornjača [GPek] 2. (za odeću) (zast.) klin između nogavica na muškim pantalonama ◊ śuariśi sî n-a fi avut bruaskă întra kraś, n-a fi putut uomu sî paşiaskă ku iĭ — da pantalone nisu imale klin između nogavica, čovek ne bi mogao da hoda u njima (Tanda) [Por.] ♦ rum. broască

    (stih)
    O broskiţă ku śovan,
    A pļakat la nuntă-n sat,
    Pistă duđe-n drum a dat,
    Şî đi nuntă ş-a zoĭtat.

    Kornjačica jedna mala,
    Na svadbu je putovala,

    Al naišla na dudinke,

    Pa od svadbe odustala.


    (Kazivač Stojna Blagojević, Lubnica, zapis F. Paunjelović ) [Crn.]
    Slika: 100) Bruaska đi pi padure - šumska žaba, slika preuzeta sa sajta Sanjalica Od svih vrsta roda Rana ova žaba je se najviše odvojila od vodene sredine i živi skoro isključivo - izuzev samo u doba parenja, koje uostalom traje vrlo kratko vreme - daleko van vode, pretežno po listopadnim šumama, prema čemu je i dobila ime šumska žaba.

    brukă (mn. bruś) [akc. brukă] (i. ž.) — (tehn.) 1. šiljak, zašiljen drveni ili metalni predmet, koji se koristi za bušenje rupa; probojac ◊ în trîabe o brukă sî strapung gaura la kurauă — treba mi šilo da izbušim rupu na kaišu ◊ ku brukă đi ļiemn să fak gîăurļi la opinś — drvenim šilom buše se rupe na opancima 2. sadiljka, zašiljen štap koji se koristi za sađenje povrća ◊ muĭarĭa đemult a pus piparka şî varḑa ku bruka, da an ku sapaļiga — žena je ranije sadila papriku i kupus sadiljkom, a prošle godine motičicom ◊ đi vrodată şî kukuruḑu s-a pus ku bruka — nekada je i kukuruz sejan sadiljkom 3. šilo, majstorska alatka koja se koristi u opančarskom i saračkom zanatu ◊ maĭsturi au mulće suarće đi bruś — majstori imaju razne vrste šila 4. drveni šiljak ili veterinarski pribor, trokar, za probadanje trbuha kod preživara ◊ kînd să unfla vaka đi deteļină, trîăbe ku bruka sî-ĭ să înpungă burta đi parća stîngă — kad se krava prejede deteline, treba da joj se šiljkom probode trbuh sa leve strane [Crn.] 5. (antr.) Brukă, poļikra-n Arnaglaua — Bruka, nadimak u Rudnoj Glavi ◊ la Ĭanku Brukă ĭ-a dat aşa poļikră, k-avut narau să „bruśaskă”, să-nvîre nasu şî unđe trîabe, şî unđe nu trîabe — Janko „Bruka” je dobio ovaj nadimak jer je voleo da „buška”, da zabada nos i gde treba i gde ne treba ♦ (demin.) brukiţă ♦ (augm.) brukuoń [Por.] ♦ rum. brucă

    bruma (ĭuo brumĭeḑ, ĭel brumĭaḑă) [akc. bruma] (gl.) — opaliti slanom, izgoreti od slane (za biljke) ◊ a veńit tuamna, a strîns źeru, o să ńi sa brumĭaḑă fluoriļi în građină — došla je jesen, stegao je mraz, slana će nam opaliti cveće u bašti [Por.] ♦ rum. bruma

    brumarĭ [akc. brumarĭ] (i. m.) — (kal.) (zast.) oktobar ◊ pi brumarĭ lumĭa a arat ş-a pus grĭu — u oktobru su ljudi orali i sejali žito ◊ pi brumarĭ s-a slobaḑît kîmpu — u oktobru se dozvoljavala slobodna ispaša ♦ / < brumăslana [Crn.] ♦ rum. brumarel

    (stih) Anu, ani triḑă-ş patru,
    Şapće ḑîļe đi brumare,
    A pļekat anuostru kraļe,
    În drumă să drumaĭaskă,
    Şî miru sî ļigutuĭaskă.

    U godini trijes’ četvrte
    Sedmog dana u oktobru,
    Pošao je naš nam kralju,
    Na drum dalek da putuje
    I u svetu mir da sklopi.


    (Odlomak iz pesme o pogibiji kralja Aleksandra. Kaz. Gergina Durlić, 1924. zapis: Durlić, Rudna Glava, 31. VIII 1982.) [Por.]

    brumarĭu al marĭe [akc. brumarĭu al marĭe] (i. m.) — (kal.) (zast.) novembar ◊ mîĭ marĭ sarbatuorĭ pi brumarĭu al marĭe sînt Sîmĭedru şî Aranźilu đi ĭarnă — najznačajniji praznici u novembru su Mitrovdan i Aranđelovdan ♦ / < brumăslana [Crn.] ♦ dij. var. marćiń, rîpśuń ♦ up. brumarĭ [Por.] ♦ rum. brumar

    brumat (brumată) (mn. brumaţ, brumaće) [akc. brumat] (prid.) — opaljen slanom, izgoren slanom ♦ var. brumait [akc. brumait] ◊ tuaće fluoriļi în građină a ars đi brumă — sve cveće u bašti je izgorelo od slane [Por.] ♦ rum. brumat

    (stih)
    Floriśikă întuńakată
    Śe ĭeş ńagră şî uskată,
    Or bruma ć-a brumait,
    Or mana ć-a manuit?

    Moj cvetiću potamneli,
    Što mi crniš i što veneš,
    Da l’ te slana noću pali,
    Il’ te mana danju gori?

    (Iz ljubavne pesme P. Perića iz Osnića, peva Miroslav Čulinović iz Šarbanovca, zapis F. Paunjelović, Šarbanovac 2007) [Crn.]

    brumă (mn. brumе) [akc. brumă] (i. ž.) — slana [Kmp.] ◊ a kaḑut bruma — pala je slana ◊ zapada ńinźe, da bruma baće — sneg „sneži”, a slana „bije” [Por.] ◊ la nuapće arĭe sî bată bruma — noćas će biti slane [Crn.] ♦ rum. brumă ♦ etim. < lat. bruma

    (stih)
    Baće bruma sus la munće,
    strîg la naĭka, ĭel n-auđe.

    Na goru je pala slana,Zalud zovem svog dragana. (Iz ljubavne pesme „Baće bruma sus la munće”, kaz.M. Čulinović (1938.), zapis F. Paunjelović, Šarbanovac 2007.) [Crn.]

    bruobdă (mn. bruobđe) [akc. bruobdă] (i. ž.) — (bot.) krompir (Solanum tuberosum) ◊ anu n-a fuost bun đi bruobđe, n-a rođit ńiśkît — godina nije bila dobra za krompir, nije rodio nimalo [Por.]

    Slika: 101) Bruobdă, krumpĭel, krîmpĭel - krompir (Solanum tuberosum). Bоtаničаr Dејvid Spunеr sа Univеrzitеtu u Viskоnsinu, ustаnоviо je prеkо аnаlizа gеnеtskih оznаkа nеkih 360 vrsti krоmpirа dа svе vrstе kоје sе dаnаs gаје pоtiču оd dоmеstifikаciје S. bukasovii sа јugа Pеruа i zаpаdа Bоliviје, kоја sе dеsilа nеkih 8000 gоdinа p. n. е. (Vidi više: Wikipedija Krompir

    Bruođiţa [akc. Bruođiţa] (i. ž.) — (ojk.) Brodica, romsko selu u opštini Kučevo ◊ az am fost în Bruođiţa, sat pă Pĭek — danas sam bio u Brodici, selo na Peku [Rom.] ♦ / (dem.) < srb. brod — „prelaz preko reke” (exp. Durlić) ♦ rum. Brodina ♦ etim. < srb. brod + sif. -ica „prelaz preko reke”

    bruont (mn. bruonturĭ) [akc. bruont] (i. s.) — (med.) gangrena; bront ◊ s-a-nbrukat în piruoń ruźińit, şî piśuoru ĭ-a luvat bruont — ubo se na zarđali ekser, i nogu mu je zahvatila gangrena ♦ var. bluont (Tanda) [Por.] ◊ bruont ĭe karńe viĭe — bront je živa rana (Rašanac) [Mlava] ♦ etim. < nem. bront (РечникМС1)

    bruoskariĭe (mn. bruoskariĭ) [akc. bruoskariĭe] (i. ž.) — žabljak, mesto sa mnogo žaba; baruština ◊ s-a fakut în luok un baltuoń ku tuot, o să-m fiĭe luoku numa o bruoskariĭe ku bruoşć đ-aļi vĭerḑ, în luok đi kukuruḑ — napravila se u njivi ogromna baruština, biće mi njiva samo jedan žabljak sa zelenim žabama umesto kukuruza [Por.] ♦ rum. broscărie

    brus (mn. bruş) [akc. brus] (i. m.) — 1. brus, kamen za oštrenje sečiva ◊ brus đi kuasă — brus za kosu ◊ ku brusu sa askuće tuot śe are taiş — brusom se oštri sve što ima sečivo ♦ sin. kuće, glađe 2. (vulg.) izmet, govno ◊ kare s-a fi kakat aiśa în mižluoku poćeśi, ş-a lasat bruso-la aşa đi sî đa uomu în ĭel, dabugoda đi pomană sî-ĭ fiĭe — ko se posrao ovde nasred staze, i ostavio ovo govno tako da čovek ugazi u njega, daboga mu za podušje bilo 3. (psih.) durenje, nadurenost ◊ kopilaşu s-a mîńiĭat şî stă brus lînga masă, nu vrĭa sî manînśe ku nuoĭ — dečko se naljutio i naduren stoji kraj sofre, neće da jede s nama ♦ / (skr.) < brusnat [Por.] ♦ rum. brus ♦ etim. < srb. brus

    brusnat (brusnată) (mn. brusnaţ, brusnaće) [akc. brusnat] (prid.) — naduren, napućenih usana, ljutit ◊ am duauă fĭaće đizmerdaće, dakă nu ļi laş la źuok, în stare sînt sî fiĭe tuota ḑîua înbrusnaće — ima dve razmažene ćerke, ako ih ne pustiš na igranku, u stanju su da ceo dan budu nadurene ♦ skr. brus ♦ var. înbrusnat ♦ sin. bufnat, înbifnat, buzumfat [Por.] ♦ rum. brusnat

    bruśi (ĭuo bruşesk, ĭel bruśaşće) [akc. bruśi] (gl. p.) — 1. (izob.) probadati, probušiti, probiti ◊ ku bruka brukaĭ, ku kuţîtu taĭaĭ — šilom probuših, nožem posekoh 2. podbadati, podstrekavati, nagovarati na loš postupak ◊ bruśaşće la glśauă — podstrekava na svađu ◊ bruśaşće vrîsńiśi sî nu askulće đi parinţ — nagovara vršnjake da ne slušaju roditelje [Crn.] 3. čeprkati, brknuti, tražiti nešto sa šiljkom ◊ bruśi ku un bît pin orman, bruśi pi supt pat, şî nu gasî ńimika — brknuo jednim štapom pod krevet, brknuo pod sto, i nije našao ništa [Por.] ♦ rum. bruci

    buala-rîa (mn. buaļe-rîaļe) [akc. buala-rîa] (i. ž.) — (med.) padavica, epilepsija ◊ boala rîa ĭe batrînă şî grĭa buala kare uomu o paţîaşće pintru pakaće alu stramoşî luĭ — padavica je stara i teška boljka, koju čovek pati zbog grehova njegovih predaka ◊ kînd ăl prinđe buala rîa, uomu kađe, sa pĭarđe, sa zbaće tuot şî faśe spumă la gură — kad čoveka spopadne padavica, on pada, izgubi se, trese se sav i na ustima mu izbija pena ◊ ḑĭļiļi în kare nu sa kućaḑă lukra pintru buala rîa, sînt marţa şî žuoĭa đintîń dupa Kraśun, Zîpostîtol mik, Paşć şî Rusaļe — dani kada se ne sme raditi zbog padavice, jesu prvi utorak i četvrtak posle Božića, Malih poklada, Uskrsa i Rusalja [Por.]

    buală (mn. buaļe) [akc. buală] (i. m.) — (med.) bolest ◊ buala rîa — padavica, epilepsija ◊ buala în înkeĭaturĭ — oboljenje zglobova, reuma ◊ buală în piśurĭe — bolest u nogama ◊ bulă la ţîţă — bolest na dojci [Crn.] ◊ buală đin uală — „bolest iz lonca”, bolest koja potiče od loših navika u ishrani ◊ buală grĭa — teška, neizlečiva bolest ♦ sin. durĭare [Por.] ♦ rum. boală ♦ etim. < slov. bolĩ

    (stih)
    Aau, daĭkă Ĭuană,
    Ma bagaş pi mińe-n buală.

    Aah, sele Jano,
    Razboleh se ja zbog tebe
    .
    (Iz istoimene pesme, zapis F. Paunjelović) [Crn.]

    (izr.) Đi buală boļaşće, da saku goļaşće. — Od bolesti boluje, a iz džaka tamanjuje. (Lažni bolesnik, zapis: Durlić) [Por.]

    bualkă [akc. bualkă] (prid.) — mlako, mlaka ◊ apă bualkă — mlaka voda [Kmp.]

    Buambă [akc. Buambă] (antr.) — Bobovi, vlaški nadimak jedne izumrle familije u crnorečkom selu Mali Izvor, po čoveku čiji je nadimak bio „boamba” ◊ Ĭovana lu Buambă a murit đemult — Jovana Bobova umrla je odavno ◊ đin aĭ-lu Buambă nu ma-ĭastă ńima-n Izvuoro-l Mik — od Bobovih više nema nikog u Malom Izvoru ♦ / boambă — (zast.) bob, zrno [Crn.] ♦ rum. boambă

    buarfă (mn. buarfе) [akc. buarfă] (i. ž.) — 1. dronjak, iznošen komad odeće ◊ nu înbrak buarfa-sta đi klţan — neću da obučem ovaj dronjak od košulje [Crn.] ♦ dij. sin. zdrĭanţă, trĭanţă, druanţă, truanţă [Por.] 2. nejestivi deo voća ili povrća, otpadak, lika ◊ pasuĭu al vĭarđe ĭe pļin đi buarfe — boranija je puna otpadaka (like) ♦ sin. loluaţă [Crn.] 3. iznutrica tikve ◊ buarfe la nuoĭ sa kĭamă samînţîĭa-ĭa ş-alalalt, śe ĭastă în dovļeće — borfa je kod nas naziv za seme i ostalo, što se nalazi u tikvama, bundevama, dulecima (Tanda) [Por.] ♦ rum. boarfă

    buaskă [akc. buaskă] (i. ž.) — komina, ono što ostane kada se iscedi sok iz voća (šljive, grožđa i dr.) tokom obrade; kom, drop, džibra ◊ buaska sa dîă la puorś — komina se daje svinjama [Por.] ♦ rum. boască

    buată (mn. buoţ) [akc. buată] (i. ž.) — (tehn.) 1. močuga, drvena batina sa zadebljanim vrhom, primitivna alatka za mlaćenje, mlat, bat, tučak ◊ buata ĭe un bît skurt şî ţapîn, ku buot gruos şî tare — „buata” je jedan kratak i čvrst štap, sa zadebljanim i jakim vrhom ◊ buată đi batut parĭ — mlat za nabijanje kočeva ◊ buată đi batut în pivă — malj za tucanje u avanu [Por.] 2. malj, veliki drveni čekić ◊ tutuk ku kuadă, đi batut pari — trupac sa drškom, za nabijanje kočeva ◊ ku buata am batut pĭańe, kînd am spart la ļamńe — maljem sam zabijao klinove, kad sam cepao drva [Crn.] ♦ rum. botă ♦ etim. < slov. bŭtŭ

    (izr.) Đistul o buată la un kar đi uaļe. — Dovoljna je tojaga za kola krčaga. (Zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.] (izr.) Kuń pi kuń skuaće, da buata pi tuaće. — Klin se klinom vadi, a močuga vadi sve. (Zapis: Durlić, Rudna Glava) [Por.]
    Slika: 102) Buată đi batut în pivă — malj za drveni avan. Muzej u Majdanpeku, etnografska zbirka, E/193, selo Crnajka, Gornji Poreč, period između dva rata.

    bubat [akc. bubat] (prid.) ● v. bubuos [Por.]

    bubă (mn. bube) [akc. bubă] (i. ž.) — 1. (med.) bubuljica, plik, krasta, boginja; rana; ožiljak ◊ fećiţa ĭe pļină dă bube — devojčica je puna bubuljica ◊ bubă kuaptă — zrela bubuljica, puna gnoja i veoma osetljiva, (fig.) (za dete) razmaženko, plačljivko, koji plače za svaku sitnicu, naročito ako ga neko, makar i ovlaš, dodirne ◊ kopilu are bube — dete ima boginje ◊ bubă dulśe ĭe o bubă kare kriaşće la kopiĭ pră kap, şî kînd sa kuaśe, ĭa kure — plih je bubuljica koja izbija deci na glavi, i kada sazri, ona procuri [Hom.] ◊ (med.) bubă ńagră — crni prišt ◊ (mag.) bubă albă — (dosl.) „bela boginja”, vrsta boginja koje se pominju u bajalicama 2. (biol.) insekt (opšti naziv) ◊ kîće fĭelurĭ đi bube a dat Dumńeḑîu pi pomînt, ńima nu şćiĭe, da puaće-fi ńiś ĭel — koliko je buba Bog stvorio na zemlji, to niko ne zna, a može biti ni on ♦ sin. guangă [Por.] ♦ rum. bubă ♦ etim. < ukr. buba, srb. buba

    bubuoń (mn. bubuańe) [akc. bubuoń] (i. ž.) — (med.) čir, gnojno ispupčenje na koži izazvano upalom, prišt (Ulcus) ◊ are bubuoń la talpă — ima čir na tabanu ◊ ĭa pokńit bubuońu — pukao mu je čir [Hom.] ◊ la dĭeda-l mĭeu s-a fakut un bubuoń la mînă, şî ĭel a ţînut lukru-şală kă nu ĭe ńimika, s-a dus numa pi la ńişći vrîžîtuorĭ, la urmă đin kît duolturi să-ĭ taĭe mîna, kî đin bubuoń s-a fakut karńe viĭe — mom dedi je izbio čir na ruci, on je terao šalu sa tim, pa je bio samo kod nekih vračara, na kraju zamalo da mu lekari odseku ruku jer se čir pretvrio u živu ranu ♦ / (augm.) < bubă ♦ sin. dalak [Por.] ♦ rum. buboi

    Slika: 103) Bubuoń (ulcus) la źeĭśtol mare la piśuorol đirĭept. — Čir na palcu desne noge, izazvan dijabetesom, snimak preuzet sa sajta New Healthguide

    bubuos (bubuasă) (mn. bubuoş, bubuasă) [akc. bubuos] (prid.) — 1. (med.) bubuljičav, pun bubuljica, koji ima bubuljice ◊ fată frumuasă, ma ĭe tuată bubuasă la firĭe — lepa devojka, ali je sva bubuljičava po licu 2. (za predmete) neravni, puni čvorova i kvrga ◊ ţapańiţa-sta ĭe tuată bubuasă, nu ĭe đi ńimika, bună ĭe numa đi fuok — ova cepanica je sva kvrgava, nije ni za šta, dobra je samo za vatru ♦ var. bubat [Por.] ♦ rum. bubos

    Buţuļeşći [akc. Buţuļeşći] (i. m.) — (antr.) Buculešti, vlaško prezime familije u Podgorcu, po pretku čiji je nadimak bio Bucu ♦ ? / < (hip.) Buţu < (demin.) Barbuţu < (antr.) Barbu ◊ Buţuļeşći fak zavĭećină la Ńiđiĭa Ispasuluĭ — Buculešti slave zavetinu „Spasovdanska nedelja” [Crn.] ♦ rum. Buţulică

    bućeḑa (ĭuo boćeḑ, ĭel boćaḑă) [akc. bućeḑa] (gl. p. ref.) — krstiti (se), kumovati, nadenuti ime ◊ n-am bań, nu şću kom vuoĭ bućeḑa kopilo-sta, kă puopa ĭe prĭa skump — ne znam kako ću krstiti ovo dete, jer je pop preskup [Por.] ♦ dij. var. boťeza [Kmp.] ♦ rum. boteza ♦ etim. < lat. baptizare

    bućeḑat (bućeḑată) (mn. bućeḑaţ, bućeḑaće) [akc. bućeḑat] (prid.) — kršten, nad kojim je izvršen crkveni obred krštenja ♦ supr. ńibućeḑat ◊ śe drak lukri aśiĭa, iş tu bućeḑat? — šta kog vraga tu radiš, je si li ti kršten ? ♦ supr. ńibućeḑat [Por.] ♦ rum. botezat

    budală (mn. budaļе) [akc. budală] (i. ž.) — budala, prostak, čovek čije je ponašanje nesmotreno i neumesno; glupavko ◊ aşa budală kum ĭe ĭel, n-a măĭ vaḑut ĭuo ku uokĭi miĭ — takvu budalu kao što je on, još nisam video svojim očima ♦ sin. pļesńitčaknut, udaren [Por.] ♦ rum. budală ♦ etim. < tur. budala „umno ograničen, nepametan, glup” (Škaljić1979)

    budaluos (budaluasă) (mn. budaluoş, budaluasă) [akc. budaluos] (prid.) — budalast, naivan, priprost ◊ atîta ĭe đi budaluos kînd sa-nbată, đi n-aĭ altśe, numa să fuź đi ĭel — toliko je budalast kad se napije, da nemaš šta drugo, nego da bežiš od njega [Por.]

    buduruoĭ (mn. buduruaĭe) [akc. buduruoĭ] (i. s.) — (tehn.) badanj, veliki šuplji trupac kroz koji voda pada na vodenički točak (РечникМС1) ◊ buduruoĭu la muară a fuost fakut đin butuarkă đi gorun, kare morarĭu adîns a katato ş-a gasîto pi padurĭe — vodenični badanj bio je napravljen od gorunove šupljike, koju je vodeničar posebno tražio i nalazio u šumi (Tanda) [Por.] ◊ buduruoĭu a fuost tare grĭeu đi gasît în padurĭe — badanj je bilo jako teško naći u šumi (Topla) [Crn.] ♦ sin. butuoń (Rudna Glava), butuoĭ (Crnajka) [Por.] ♦ rum. buduroĭ

    buduruoń (mn. buduruańe) [akc. buduruoń] (i. m.) — (augm.) posuda od žute tikve, koja je prokuvana i očišćena od iznutrice ◊ buduruoń đi sarĭe — posuda za so, slanik ◊ buduroń đi ļingurĭ — posuda za držanje kašika ◊ buduruoń đi fusă — posuda za čuvanje vretena [Crn.] ♦ rum. buduroi

    Buduruońi [akc. Buduruońi] (antr.) — Buduroni, Budurojevi, „Budurojevići”, vlaški nadimak familije Srmanović iz Malog izvora kod Boljevca, koji je nastao od reči buduruonj, „tikva” ◊ tată Duşanki Buduruańe a fost đen Vaļakuańa — otac Dušanke Budurojke bio je iz Valakonja ◊ Duşanka Buduruońe a fost maritată dupa Ļikă lu Buĭa — Dušanka Budurojeva bila je udata za Iliju Bujića [Crn.] ♦ rum. Buduroi

    buḑat (buḑată) (mn. buḑaţ, buḑaće) [akc. buḑat] (prid.) — 1. usnat, koji ima velike, mesnate ili napućene usne 2. (antr.) nadimak ljudi koji imaju takav izgled, i koji vremenom može da postane porodično prezime ◊ Buḑatu, alu Buḑatu, Buḑatuońi, Buḑońi, Buzeĭa, Buzeuońi ... — Buzat, Buzatov, Buzatovići, Buzovići, Buzeja, Buzejići .. [Por.] ♦ Prezime Buzatović registrovano u Crnoj reci, a Buzejić u Homolju, Mlavi, Zviždu [Crn.] [Hom.] [Mlava] [Zvizd] ♦ rum. buzat

    buḑă (mn. buḑ) [akc. buḑă] (i. ž.) — usna, deo lica ◊ mîndra are duauă buḑ, supţîriśe, nuroḑăsk dupa ĭaļe — draga ima dve tanušne usne, ludim za njima ◊ buḑîļi a iĭ sînt dulśe ka mńarĭa — njene usne su slatke ko med [Por.] ♦ dij. var. buză [Kmp.] ♦ rum. buză ♦ etim. < Cf. alb. buzë

    (izr.) A umflat buḑîļi. — Nadurio se, naljutio se. ◊ Ku buḑîļi umflaće. — (dosl.) „sa naduvenim usnama”, (fig.) ljut, uvređen (koji zbog toga neće da govori) ◊ S-a ļinźe pi buḑă. — Oblizuje se, očekuje neku poslasticu, dobit i sl. (Zapis: Durlić) [Por.]
    Slika: 104) Buḑîļi muĭerĭeşć, fărbuiće ku rumeńiaļe. — Ženske usne, obojene karminom.

    Buđelan (mn. Buđelań) (i. m.) — (antr.) Buđelan, prezime rudarske familije u Majdanpeku, čiji je predak Todor starinom „sa Karpata”, a u Majdanpek se doselio u drugoj polovini XIX veka iz „Austrije”, tj. iz nekog rudarskog mesta u rumunskom Banatu. [Buf.] ♦ rum. Budileanu

    buf! (uzv.) — (onom.) buf! uzvik koji oponaša naglo ispuštanje vazduh a ◊ kînd ĭe śeva tare înflat, şî kînd rasuflă đintr-odată, s-auđe „buf” — kad je nešto jako naduvano, i kad naglo ispusti vazduh, čuje se „buf” [Por.] ♦ rum. buf

    Bufan (mn. Bufań, ž. r. Bufańiţă) [akc. Bufan] (i. m.) — rudarsko stanovništvo Majdanpeka, doseljeno u XIX veku iz rudnika u rumunskom delu Banata, a u Banat je doseljeno u više talasa tokom XVII i XVIII veka iz rudnika u severozapadnoj Olteniji. ◊ Bufańi au vińit đen Banato-l rumîńesk, măĭ mulţ đin Buşńag, în prĭežba Golumbăţîluĭ — Bufani su došli iz rumunskog Banata, najveći broj iz Bošnjaka, preko puta Golupca ◊ Bufańi la saćań đin saće đi pi lînga Măĭdan, iĭ ḑîk Guźi or Gogolań — Bufani meštane iz okolnih sela zovu Guge ili Gogolani [Buf.] ♦ rum. Bufen ♦ etim. < Rum. ? bufńiţă (vl. bumńiţă)

    Slika: 105) Porodica Ilije Avramovića, Bufana iz Majdanpeka, u bufanskoj nošnji; period između dva rata; Muzej u Majdanpeku, fotografska zbirka; dar Vojislava Avramovića.

    bufana [akc. bufana] (gl.) ● v. înbufna [Por.] ♦ rum. îmbufna

    bufanat [akc. bufanat] (prid.) ● v. înbufnat [Por.]

    bufńală (mn. bufńelurĭ) [akc. bufńală] (i. ž.) — (onom.) huktanje, šum naglog i snažnog izdisanja vazduha; duvanje ◊ (vet.) bufńala vaśilor pi nas arată kă vićiļi sînt spomîntaće, şî trăbe să puorţ grižă kum lukri ku ĭaļe — duvanje goveda kroz nos pokazuje da su životinje uplašene, i treba da vodiš računa kako radiš sa njima [Crn.] ◊ pazîaće bińe đi bufńala buoilor — čuvaj se dobro od duvanja volova ♦ dij. var. bufńitură [Por.] ♦ rum. bufneală

    bufńi (ĭuo bufńesk, ĭel bufńаşće) [akc. bufńi] (gl.) — (onom.) 1. huktati ◊ buou bufńaşće la ćińe, dăće-n lîăturĭ — vo hukće na tebe, skloni se u stranu [Crn.] ◊ atîta mi đi grĭeu, đi-m vińe sî bufńesk ka vita turbată — toliko mi je teško, da mi dođe da huknem ko besna životinja [Por.] 2. prasnuti u smeh ◊ nu putu sî ţînă, şî bufńi în rîs — nije mogao da se suzdrži, i prasnu u smeh [Crn.] ♦ rum. bufni

    bufńit (mn. bufńiće) [akc. bufńit] (i. s.) — hukanje, huk, težak i dubok izdisaj vazduha ◊ s-auđe un bufńit grĭeu đin koşîărĭe, ka kînd ĭară sa-npung buoi-ĭa — čuje se neko teško hukanje u štali, kao da se opet bodu oni volovi [Por.] ♦ rum. bufnet

    bufńitură (mn. bufńiturĭ) [akc. bufńitură] (i. ž.) — huka, snažan a dubok zvuk koji nastaje naglim izdisajem vazduha ◊ parke sa taĭe şî sa mînă ńiskar žuaviń marĭ în padure, kî ĭastă koźa vrĭame đi kînd s-aud bufńiturĭ grĭaļe đ-akolo — kao da se teraju i kolju neke krupne zveri u šumi, jer ima dosta vremena otkad se čuje teška huka odande ♦ up. bufńală [Por.] ♦ rum. bufnitură

    bugaraş [akc. bugaraş] (i. m.) — naziv u Crnorečju za vlaško ili srpsko stanovništvo koje živi u pograničnom delu Srbije prema Bugarskoj ◊ Alovĭańi, Şpikovĭańi, Graţkovĭańi şî Izvorîańi sînt bugaraš — Halovljani, Šipikovljani, Gradskovljani i Velikoizvorci su Bugaraši [Crn.] ◊ bugaraş ĭe uom đin Bugariĭe — Bugaraš je čovek iz Bugarske [Por.]

    Bugariĭa [akc. Bugariĭa] (i. ž.) — Bugarska ◊ Bugariĭa ĭe la rasarit đispră nuoĭ — Bugarska je istočno od nas ◊ în Bugariĭe traĭesk mulţ ţînţarĭ şî rumîń — u Bugarskoj živi mnogo Cincara i Rumuna [Crn.] ♦ rum. Bulgaria

    bugarĭ (bugarkă) (mn. bugari, bugîărś) [akc. bugarĭ] (etn.) — Bugarin, državljanin Bugarske ili etnički pripadnik bugarskog naroda ◊ bugari traĭesk în Bugariĭe, ama bugarĭ ĭastă şî-n Srbiĭe — Bugari žive u Bugarskoj, ali Bugara ima i u Srbiji [Crn.] ◊ sîrbi a rătuit ku bugari đi măĭ mulće uorĭ — Srbi su ratovali sa Bugarima više puta [Por.] ♦ rum. bulgar

    bugarĭaşće [akc. bugarĭaşće] (pril.) — bugarski ◊ puţîn înţaļeg kînd vorbĭesk bugarĭaşće — slabo razumem kad govore bugarski ◊ bugarĭaşće şćiu kîta, da ńamţîaşće niśkît — bugarski znam malo, a nemački nimalo [Crn.] ◊ vorbĭaşće bugarĭaşće ka pi aţă  — tečno govori bugarski   [Por.]

    bugarĭesk (bugarĭaskă) (mn. bugarĭeşć) [akc. bugarĭesk] (prid.) — bugarski, koji pripada Bugarskoj ili Bugarima ◊ koluo sî vîăd munţî bugarĭeşć, da koluo un sat bugraĭesk — tamo se vide bugarske planine, a onamo jedno bugarsko selo [Crn.] ◊ bugarĭaska, un fĭeļ đi uară, tare frumuasă, la rumîń în Porĭeśa — bugarsko (kolo), jedna vrsta jako lepog kola kod Vlaha u Poreču [Por.] ♦ rum. bulgăresc

    Bugoglauă (mn. bugoglăvĭ) [akc. Bugoglauă] (i. ž.) — (top.) Bukova glava, zvano mesto u ataru Rudne Glave, planinski vrh ◊ la Bugoglaua traĭesk bugoglavĭeńi — na Bukovoj glavi žive Bukovoglavci ♦ / < srb. bukova glava < srb. buk vodopad, slap, glava — (reljef) zašiljeni vrh brda : „brdo iznad vodopada” (exp. Durlić ) [Por.] ♦ etim. < srb. Bukova glava „brdo iznad vodopada” (expl. Durlić)

    Buĭa [akc. Buĭa] (i. m.) — (antr.) Buja, l.i. nejasnog porekla i značenja ◊ đin Buĭa sînt Buĭeşći or Buĭuońi, da pi srbĭaşće Buĭić — od Buje su Buješti ili Bujoni, na srpskom Bujić [Crn.] ♦ rum. Buia

    buĭađe (buĭeḑ) [akc. buĭađe] (i. ž.) — 1. (bot.) biljka, pojedini organizam rastinja; travka ◊ la nuoĭ lumĭa adună la buĭeḑ, ļi uskă şă ļi vind la zadrugă — kod nas ljudi sakupljaju bilje, suše ga i prodaju zadruzi ◊ o buĭađe ku fluorĭ ruoşĭe mĭ-a dat supt ferĭastă — jedna biljka sa crvenim cvetom, iznikla mi je pod prozorom ◊ somina ĭe buĭađe kare krĭaşće numa pi kîrşe, şî nu sa kuļaźe ku mîna, numa sa baće đin puşka — somina je biljka koja raste samo na kršu, i ne bere se rukom, već se skida pucnjem iz puške ◊ Vińirĭa buĭeḑîlor — (kal.) Biljani petak, dan kada se sakuplja lekovito bilje ♦ (augm.) buĭeḑarĭmesto koje su zakrčile buljke; korovište; bujad [Por.] 2. naziv za sve zeljaste biljke čiji pojedinačni naziv nije poznat ◊ am gasît o buĭađe, ama nu şćiu kum o kĭamă — našao sam jednu biljku, ali ne znam kako se zove ◊ buĭeḑîļa-şća sînt buńe đi pus în mînkarĭe — ove biljke su dobre da se stave u jelo (kao začin) ◊ buĭađa-sta ĭe bună đi vinđakat — ova biljka je dobra za lečenje ♦ var. buĭeđe (Valakonja, Savinac) ♦ (augm.) buĭeźakzemljišni prostor zarastao u korov, zakorovljeno zemljiše [Crn.] ♦ rum. buiege

    buĭba [akc. buĭba] (gl.) ● v. înbuĭba [GPek]

    Buĭeşći [akc. Buĭeşći] (i. m.) — (antr.) Buješti, vlaško prezime familije Bujić iz Malog Izvora, potomstvo Vlaha po nadimku Buja ♦ var. Buĭuońi ◊ tuoţ Buĭeşći đi la koļibĭ s-a mutat în sat — svi Bujići su se sa pojata preselili u selo [Crn.] ♦ rum. Buia

    Bukalaĭe [akc. bukalaĭe] (i. ž.) — Bukalaja, ime bele ovca sa crnom njuškom; Crnka ◊ Bukalaĭa ĭe numiļi kare sa dă la uaĭe albă ku buotu ńegru — Bukalaja je bela ovca sa crnom njuškom [Hom.] ♦ / < (zast.) bukănjuška, usta + (zast.) laĭcrno ♦ up. înbukăuzima zalogaj, stavlja u usta; guta ◊ ţîgan laĭaće — crni Ciganin [Por.] ♦ rum. bucalaie

    Slika: 106) Bukalaĭe — bela ovca sa crnom njuškom, slika preuzeta sa sajta Decebaluirea (10. IV 2012.)

    bukată (mn. bukaće) [akc. bukată] (i. ž.) — 1. plod, usev; hrana ◊ umplură masa ku bukaće — napuniše trpezu plodovima ◊ a rođit bukaće đi tuotă suarta: krastavĭeţ, piparkă, śapă, potloźań, varḑă, da şî karńe o sî fiĭe đi ĭarnă — rodilo je plodova svih vrsta: krastavac, paprika, luk, paradajs, kupus, a i mesa će biti za zimu [Crn.] 2. zalogaj, komad ◊ anu a fuost rău, n-a fuost o bukată sî ĭaĭ în gură — godina je bila loša, nije bilo ploda jednog da staviš u usta ♦ up. bukatură [Por.] ♦ rum. bucată ♦ etim. < lat. bŭccata

    (izr.) Kumnată, măĭ bună bukată! — Svastika, najslađa voćka. (Zapis: Durlić) [Por.]

    bukatură (mn. bukaturĭ) [akc. bukatură] (i. ž.) — parče, komad, zalogaj ◊ a veńit ţîgańi pră pragu kăşî şî kată o bukatură dă karńe, a nuoĭ măĭ saraś dă kît ĭeĭ — došli Cigani na kućni prag i traže parče mesa, a mi siromašniji od njih [Hom.] ◊ bukatură ĭe un parśel đi śeva śe sa înbukă kînd sa manînkă, măĭ đes sa ḑîśe aşa la un parśel đi karńe — „bukatura” je zalogaj nečega što se proguta kad se jede, najčešće se tako kaže za jedno parče mesa [Por.] ♦ rum. bucătură

    bukă (mn. buś) [akc. bukă] (i. ž.) — 1. (anat.) guz, jedna polovina stražnjice ◊ a kaḑut ş-a vîtamat buka kuruluĭ — pala je i povredila guzu ◊ manînkăm buka kuruluĭ — izje’š mi guzicu ◊ kît ĭe fata đi frumuasă, ăţ vińe s-o ţuś în buka kuruluĭ — koliko je devojka lepa, dođe ti da je poljubiš u guzu ◊ (u izr.) buśu kuruluĭ — guza stražnjice 2. (zast.) griz, zalogaj ◊ vuorba bukă, ļegată đi mînkare, s-a pĭerdut, a ramas numa rîdaśina iĭ în vuorbă bukatură — reč „buka”, u vezi sa hranom, se izgubila, ostao je jedino njen koren u reči „bukatură” [Por.] ♦ rum. bucă ♦ etim. < lat. bŭcca „gură”

    Slika: 107) Urma đi palmă pi buka kuruluĭ muĭerĭaskă. — Trag dlana na ženskom guzu. Slika preuzeta sa sajta Pichag (7. II 2013)

    bukĭartă (mn. bukĭarţă) [akc. bukĭartă] (i. ž.) — (zast.) uniformisano ili službeno lice ◊ a veńit duauă bukĭarţă, şă ļ-a spus să sa muće đ-aśiĭa ku vićiļi în alt luok — došla su dva uniformisana (službena) lica, i kazali im da se presele sa stokom odande na drugo mesto ♦ var. bukĭarţă [Por.]

    bukļuk (mn. bukļukurĭ) [akc. bukļuk] (i. s.) — bokluk, gomila prljavštine, nečistoće, smeća ◊ đistupară ţaua, şî đin ĭa bîşńi un bukļuk đi imală — otčepili cu cev, i iz nje je kuljnula gomila prljavštine [Por.] ♦ rum. bucluc ♦ etim. < tur. bokluk

    bukura (ĭuo ma bukur, ĭel sa bukură) [akc. bukura] (gl. p. ref.) — radovati se, obradovati se ◊ sî bukură đi însuramînt — raduje se ženidbi ◊ sî bukură la vrĭamĭa bună — raduje se lepom vremenu ◊ kînd sî bukură, kaţîălu baće ku kuada — kad se raduje, kuče maše repom [Crn.] ◊ nu ći bukura, nu vin îndată — nemoj se radovati, ne dolazim skoro [Por.] ♦ rum. bucura

    bukuriĭe (mn. bukuriĭ) [akc. bukuriĭe] (i. ž.) — radost, sreća, zadovoljstvo ◊ mare bukuriĭe mĭ-a adus vĭasta kî tata đin rat sa întuors viu şî sînatuos — veliku radost mi je donela vest da se otac iz rata vratio živ i zdrav [Por.] ♦ rum. bucurie

    bukuruos (bukuruasă) (mn. bukuruoş, bukuruasă) [akc. bukuruos] (prid.) — radostan, srećan, zadovoljan ◊ am fuost bukuruos kînd veńa mama pi la nuoĭ — bio sam radostan kad nas baba posećivala [Crn.] ◊ fusăĭ tare bukuruos, numa kînd vaḑuĭ ku uoki miĭ śe sa lukră, ma întristaĭ — bejah vrlo radostan, ali kad videh svojim očima šta se radi, ja se rastužih [Por.] ♦ rum. bucuros

    Bukuva [akc. Bukuva] (i. ž.) — (top.) Bukovo, greben između sela Osnić i Valakonje prekriven bukovom šumom, na čijim se stranama prostiru zaseoci Osnićko i Valakonjsko Bukovo ◊ Bukuva Osńiśi altfĭaļ sî kĭamă şî Satu al nuou — Osnićko Bukovo se drugačije zove i Novo selo ◊ în şkuolă đin Bukuva Vaļakuańi ĭastă duoĭsprĭaśe kopiĭ — u Valakonjskom Bukovu ima škola sa dvanaest učenika [Crn.]

    Bulakuońi [akc. Bulakuońi] (antr.) — vlaško prezime familije u Šarbanovcu ◊ Bulakuońi au kîăş şî imańe pi lîngă Ćimuok — Bulakoni imaju kuće i imovinu pored Tmoka [Crn.] ♦ rum. Bulacu

    buldańi [akc. buldańi] (gl.) ● v. boldăńi [Por.] ♦ rum. boldânea

    Bulfuońi [akc. Bulfuońi] (i. m.) (antr.) — vlaško prezime familije Janković iz Malog Izvora, po pretku sa nadimkom Bulfa, čije je pravo značenje danas nepoznato [Crn.] ♦ rum. Bolfă ?

    bulobrĭaće (mn. bulobrĭeţ) [akc. bulobrĭaće] (i. m.) — (zool.) rakušac, vrsta malih rakova, bez oklopa (Amphipoda) ◊ bulobrĭeţî la nuoĭ sa gasăsk pi la izvuarîļi alu ogaşă, traĭesk pi supt frunḑă kare a kaḑut în apă — rakušci se nalaze u izvorištima potoka, žive ispod lišća koje je palo u vodu [Por.]

    (opis) Đimult, babiļi ku bulobrĭeţî a ļikuit kopiĭi aĭ miś kînd avut fuok mare: a pus bulobrĭeţ pi ćiamĭe la kopil, şî ĭa ţînut pănă nu a roşît; kînd roşăsk, iĭ labîdă şî pun alţî, şî aşa-ĭ skimbă pănă nu ramîn ńegri, kum sînt iĭ, luvaţ đin apă. — Nekada, babe su sa rakušcima lečile malu decu od visoke temperature: stavljali su rakušce detetu na teme, i držali ih dok ne pocrvene; kad pocrvene, bacaju ih i stavljaju druge, i tako ih menjaju dok ne ostanu crni, kakvi su oni kada se izvade iz vode. (Kazivač: Gergina Durlić, Rudna Glava, zapis: Durlić, 1982) [Por.]
    Slika: 108) Bulobrĭaće — rakušac (Amphipoda). Foto: Damir Repić

    bulumak (mn. bulumakurĭ) [akc. bulumak] (i. m.) — bulumač, vrsta jela od usitnjenog belog kokošjeg mesa i kukuruznog brašna; čulama ◊ bulumaku ĭe bun kînd ĭe ferbinće — bulumak je dobar dok je vruć ♦ var. bulumaś [Crn.] ♦ up. bulumanźe (Ranovac) [Mlava] ♦ rum. bulamac ♦ etim. < tur. bulama

    (stih)
    Bulumaśe, bulumaśe,
    Kînd ć-aĭ kuaśe,
    Mult îm plaśe
    Sî ći-ngit,
    Şî ferbinće,
    Da şî rîaśe.

    Bulumače, bulumače,
    Još se kuvaš,
    A ja volim
    Da te kusam,

    Kad si vruć,
    I kad nisi.

    (Peva se deci dok se sprema jelo, kaz. B. Paunjelović, zapis F. Paunjelović, Osnić 1980) [Crn.]

    bulumanźe (mn. bulumănź) [akc. bulumanźe] (i. ž.) — (nutr.) bulumandža, vrsta salate ◊ bulumanźe ĭe salată dă patlaźeańe, krastavĭeţ, piparkă, usturuoĭ, śapă, praz şî brînḑă zdrumikată — bulumandža je salata od paradajza, krastavaca, paprike, velog i crnog luka, praziluka i zdrobljenog sira [Mlava] ♦ up. bulumak [Crn.] ♦ rum. bulumac ♦ etim. < tur. bulamaç

    Bulutuońi [akc. Bulutuońi] (antr.) — Bulutani, vlaško prezime familija u Valakonju i Osniću, čiji se predak zvao Buluta [Crn.] ◊ Bulutuońi, fîmeļiĭe mare în Eresniţa, veńită dîn Almăş în Banatu rumîńesk — Bulutani, Bulutić, velika familija u Neresnici, doseljena iz Almaša u rumunskom Banatu ♦ / < bulut < tur. bulat — vrsta pinterskog noža [Zvizd] ♦ etim. < tur. bulat

    buļandră (mn. buļendre) [akc. buļandră] (i. ž.) — krpa, stara stvar koja više nema nikakvu vrednost ◊ buļendre ďe oamiń — (fig.) ljudi koji ništa ne vrede ◊ buļendre ďe ţoaļe — stara, pocepana ili iznošena odeća ♦ sin. burfă, zdreanţă [Kmp.] ♦ rum. buleandră

    Buļećin [akc. Buļećin] (i. m.) — (ojk.) Boljetin, ime sela na Dunavu kod Donjeg Milanovca, u opštini Majdanpek ◊ in Buļećin traĭesk duauă fuarme dă rumîń, uńi vorbĭesk la „pră”, da uńi la „pi” — u Boljetinu žive dve vrste Vlaha, jedni govore na „pră”, a drugi na „pi” ◊ ĭastă şî o fîmeļiĭe sîrbĭaskă, a veńit dă la Kosova; saćańi a batut žuok ku iĭ kî sînt „turś dă la Kosova” — ima i jedna srpska familija, doseljena sa Kosova; seljani su zbijali šale sa njima da su „Turci sa Kosova” ◊ voĭńiś saćańi sa kĭamă Buļećinţ, da muĭerļi Buļećinţă — muškarci meštani zovu se Boljetinci, a žene Boljetinke ◊ satu ĭe mik, învîrat într-o vaļe adînkă, îngustă şî lungă — selo je malo, sabijeno je u jednu duboku, usku i dugu dolinu ◊ lumĭa s-a tras aiśa dîn mulće pîărţ, kî ĭe bun dă viće — ljudi su se povukli ovde sa raznih strana, jer je pogodno za stoku ◊ la Buļećin şî akuma la Sînźuorḑ sa fak kîći şapće-uopt baśiĭ, ka đi bătrîńaţă — u Bljetinu se i sada na Đurđevdan pravi po sedam-osam bačija, kao u stara vremena (izvor: Durlić, terenski zapisi) [Por.] ♦ etim. < srb. Boljetin

    Slika: 109) Buļećin - Boljetin, vlaško selo na Dunavu kod Donjeg Milanovca, foto Durlić, slika preuzeta iz foto-galerije Bačija u Boljetinu

    buļubaşă (mn. buļubaşurĭ ?) [akc. buļubaşă] (i. m.) — 1. starešina ili vođa grupe vojnika, odmetnika, hajduka ili razbojnika 2. (zast.) nadimak, koji je u pojedinim slučajevima postao prezime potomaka, i sačuvan ili u izvornom obliku (Majdanpek, V. Gradište), ili u nekoj posrbljenoj formi: Buljubašić (Halovo), Buljubašević (Zaječar), i to ne samo u vlaškim, nego i u srpskim porodicama [Por.] ♦ rum. bulibaşă ♦ etim. < tur. bölük-bași

    Buļubaşuоńi [akc. Buļubaşuоńi] (i. m.) — (antr.) Buljubašani, Buljubašini, vlaško prezime familije u Podgorcu, po pretku koji je imao nadimak Buljubaša [Crn.] ♦ rum. Bulubaşu

    Buļuoţ [akc. Buļuoţ] (i. m.) — (ojk.) Boljevac, grad u Crnorečju, sedište istoimene opštine, nastanjen srpskim i vlaškim stanovništvom ◊ Buļuoţu arĭe vro patru miĭ đi inş — Boljevac ima oko četiri hiljade stanovnika [Crn.] ♦ etim. < srb. Boljevac

    bumb (mn. bumbi) [akc. bumb] (i. m.) — dugme ◊ dîşkĭaptură bumbu la kamaşă, kă-ĭ zapuk — otkopčava dugme na košulji, jer mu je vrućina [Hom.] ◊ aĭ nuoştri ĭa batrîń n-a şćut đi bumb, s-a-nkiptorat ku kiptuorĭ — naši stari nisu znali za dugme, zakopčavali su se kopčama ◊ bumb galbin — žuto dugme [Por.] ♦ rum. bumb ♦ etim. < mađ. gömb, gomb

    (izr.) Sar fuće pi un bumb. — Jebala bi se za dugme. (O lakoj ženi). Kaz. Paun Ilić, zapis: Durlić, Tanda 2011. (izr.) Rumînu ar omorî pi un bumb galbin, kă đi pruost śi ĭe, ginđiaşće kî ĭe ban đi aur. — Vla bi ubio za žuto dugme, jer koliko je prost, misli da je zlatnik. (Zapis: Durlić, sela Gornjeg Poreča, druga pol. XX veka) [Por.]

    bumbak (mn. bumbakurĭ) [akc. bumbak] (i. m.) — pamuk ◊ s-a puvestît kî bumbaku a fuost pus pi la Kraĭna, a fuost, śikă, vro buĭađe kare a dat bumbak, ama la nuoĭ aĭa buĭađe nu sa prins — pričalo se da je pamuk bio sađen u Krajini, bila je, vele, neka biljka koja je davala pamuk, ali se ona kod nas nije primila ◊ đin bumbak s-a fakut kamaşă đe uamiń, măĭ mult đe baĭeţî a kuĭ parinţî a fuost gîzdoćiń — od pamuka su se izrađivale muške košulje, uglavnom za momke čiji su roditelji bogati ◊ pînḑă đi bumbak — pamučna tkanina ◊ aţă đi bumbak — pamučni konac [Por.] ♦ rum. bumbac ♦ etim. < lat. bombax, bombacium

    bumbarĭ (mn. bumbarĭ) [akc. bumbarĭ] (i. m.) — (ent.) bumbar (Bombus terrestois) ◊ bumbarĭ ĭe o guangă flokuasă, ńagră, pistriţă ku galbin — bumbar je dlakav insekt, crn, išaran žutim [GPek] ♦ etim. < srb. bumbar

    Slika: 110) Bumbarĭ. — Bumbar (Bombus terrestois), slika preuzeta sa sajta 500px.com (21.11.2015)

    bumburĭaţă (mn. bumburĭeţ) [akc. bumburĭaţă] (i. ž.) — (zast.) (anat.) (vet.) vulva kod krmače ◊ într-o povastă, porkarĭu aşa a mînat skruafa în porkarĭaţă: „Ţukuće-n bumburĭaţă, bagî-će în kośińaţă!” — u jednoj priči, svinjar je ovako terao krmaču u svinjac: „Poljubim te u vaginu, uđi mi u kočinu!” [Por.] ♦ rum. bumbăreaţă

    bumńiţă (mn. bumńiţ) [akc. bumńiţă] (i. ž.) — (ornit.) buljina, najveća noćna ptica grabljivica iz familije sova (Bubo bubo) ◊ nuapća vĭađe ka bumńiţa — noću vidi kao buljina ◊ arĭe uokĭ totrlaţ ka bumńiţa — ima okrugle oči kao buljina [Crn.] ◊ bumńiţa faśe kuĭb în butuarkă — buljina se gnezdi u duplji drveta ♦ up. ćuş, śurĭeḑ [Por.] ♦ dij. var. bufńiţă (mn. bufńiţ) [Kmp.] ♦ rum. bufniţă ♦ etim. < Rum. bufniţă < bufnă + suf. -iţă

    (izr.) Nu ći înpinźe ka bumńiţa kînd tuna în butuarkă. — Nemoj da se guraš kao buljina kad ulazi u duplju. (Kazivač D. Bogdanović, Gamzigrad, zapis F. Paunjelović, 1989.) [Crn.]
    Slika: 111) Bumńiţa (Buljina, Bubo bubo), slika preuzeta sa sajta Natură

    bun (bună) (mn. buń, buńe) 1. (prid.) — dobar ◊ buna ḑîua — dobar dan ◊ buna sara — dobro veče ◊ bun pomînt — plodna zemlja ◊ uom bun — dobar čovek, dobričina ◊ bun lukru, să fĭ sînatos — srećan rad, da si živ i zdrav [Hom.] ◊ (izr.) bun ku al naruod sînt fraţ — dobar i lud su braća ◊ puoptă bună — prijatno (izr. za stolom, pre početka obeda) ◊ fraće bun — rođeni brat ◊ suoră bună — rođena sestra ◊ ăl gasîĭ în vuoĭa bună — našao sam ga dobro raspoloženog [Por.] 2. (pril.) dobro, razume se, da, tako je, u redu je ◊ bun, atunśa ń-am vorbit — dobro, onda smo se dogovorili ◊ pă, bun, kînd ḑîś tu, aĭ să fiĭe aşa — pa, dobro, kad ti kažeš, neka bude tako ◊ bun, bun, nu trăbe să-m spuń đi dîdauorĭ — dobro, dobro, ne treba dvaput da mi kažeš [Por.] ♦ rum. bun ♦ etim. < lat. bonus.

    bunar (mn. bunarĭe) [akc. bunarĭ] (i. m.) — 1. bunar, iskopana rupa u zemlji iz koje se vadi voda ◊ maĭsturi a sapat ş-a zîđit bunarĭ adînk uopt mĭetîrĭe — majstori su iskopali i ozidali bunar dubine osam metara [Crn.] 2. prirodne rupe u zemljištu oblika bunara ◊ la Vrtîăś în Bļizńe ĭastă aşa bunarĭ în pĭatră, parke ĭa sapat uomu — na Vrteču u Blizni ima takvih bunara u kršu, kao da ih je iskopao čovek [Por.] ♦ rum. bunar ♦ etim. < tur. bunar

    (stih)
    Đin bunarĭ apă rîăśe,
    Duor đi mîndra nu mîĭ trĭaśe.

    Iz bunara voda hladna,
    Bol zbog drage ne ohladi. (Stih iz ljubavne pesme, Osnić, zapis F. Paunjelović) [Crn.]
    Slika: 112) Bunarĭ batrîn şî lasat pustîń — Napušteni stari bunar, slika pruzeta sa sajta Mycity-military (9. II 2013)

    bunataće (mn. bunatăţurĭ) [akc. bunataće] (i. ž.) — I. 1. dobro, dobrota, dobrodušnost ◊ bunataće đi uom — dobričina 2. imovina ◊ a vrut să-ĭ vind ĭuo bunataća a mĭa pi duauă parîaļe — hteo je da mu prodam moju imovinu za dve pare II. var. bunu ◊ Nu întuork bunu la stuaka mĭa — Ne vraćam (=odbacujem) dobro moje stoke (iz bajalice) ♦ (demin.) buńeţ ◊ uom buńeţ — dobrica ♦ (mn. buńeţurĭ) ◊ Nu întuork buńeţurļi la kasa mĭa — Ne vraćam (=odbacujem) dobra moje kuće (iz iste bajalice) III. (rel.) dobročinstvo, dobro delo ◊ a trait ka sfîntu, a kreḑut în dumńeḑîu, şă traĭu luĭ a fuost pļin đi bunatăţurĭ — živeo je kao svetac, verovao je u boga, i njegov je život bio pun dobročinstava [Por.] ♦ rum. bunătate

    bunăsamа [akc. bunăsama] (pril.) — (zast.) obazrivo, pažljivo ◊ lukră ku bunăsama, să nu ći farîmĭ — radi obazrivo, da se ne povrediš ♦ / bunădobra + samapažnja [Por.] ♦ rum. bunăseamă

    (izr.) Aĭ’ ku sînataće, pļiakă ku bunăsama! — (dosl.) Hajd’ u zdravlje, pođi s pažnjom! (=putuj sigurno; pozdrav na rastanku. Kaz. Bora Paunović, zapis: Durlić, Rudna Glava, 17. VII 2013) [Por.]

    bundă (mn. bunḑ) [akc. bundă] (i. ž.) — bunda, zimski kaput postavljen krznom ◊ aĭ batrîń n-a şćut đi bundă, ĭa a ĭeşît înkuaśa, a kîpatato lukratuori pi la rudńik, ka înbrîkamînt đi ĭarnă — stari nisu znali za bundu, ona se pojavila skoro, prvi su je dobili radnici u rudniku, kao deo zimske odeće [Por.] ♦ rum. bundă ♦ etim. < mađ. bunda

    bunduk (mn. bunduśe) [akc. bunduk] (i. m.) — stub u ogradi od taraba ◊ la nuoĭ în Tanda sa ḑîśe bunduk, la Arnaglaua şćump, ĭar pin alće saće sa ḑîśe şćenap, da am auḑît đi la un prĭaćin đin Valuĭa kă-ĭ ḑîśe palasat, or aşa kumva, da ĭa kam vińe ka palisadă — kod nas u Tandi kaže se „bunduk”, u Rudnoj Glavi „šćump”, opet u drugim selima „šćenap”, a čuo sam od jednog prijatelja iz Voluje da ga zove „palasat”, ili tako nekako, a to mu dođe kao palisada ◊ kînd sa faśe gardu, bunduśi sa îngruapă în pomînt, kîći triĭ paşurĭ sa lasă întra iĭ, da đi iĭ sa prind doă kuorḑ, pi kare sa bat tarăbiļi — kad se pravi ograda, stubovi se ukopavaju u zemlju, po tri koraka se ostavi između njih, a na njih se okače baskije, o koje se prikivaju tarabe ♦ sin. şćĭump [Por.] ♦ rum. bunduc ♦ etim. < tur. bunduk

    bunduşală (mn. bunduşîălurĭ) [akc. bunduşală] (i. ž.) — podbunjivanje, podstrekivanje, huškanje ◊ kînd la înkis, s-a lasat đi bundušală — kad su ga zatvorili, prestao je sa podbunjivanjem ◊ đin bunduşală s-a fakut raskuol — iz huškanja se izrodila buna [Crn.]

    bunduşî (ĭuo bunduşîăsk, ĭel bunduşîaşće) [akc. bunduşî] (gl. p.) — podbuniti, huškati, izazivati nezadovoljstvo ◊ bunduşîaşće lumĭa pin sat sî-nskimbĭe kińezu — podbunjuje ljude po selu da smene kneza ◊ ibuomńika la bunduşît sî lasă muĭarĭa — ljubavnica ga je nahuškala da napusti ženu [Crn.] ♦ etim. < nem. Bund

    bungur (mn. bungurĭ) [akc. bungur] (i. m.) — 1. mehur, plik ◊ kînd pluaĭe, đin pikurĭ în baltă sî fak bungurĭ — kad pada kiša, od kapi se u bari stvaraju mehuri ♦ (dem.) bungurĭelmehurić, plikčić 2. (med.) osip ◊ la kopil ĭasă bungurĭeĭ pi pĭaļe — detetu se na koži javljaju plikčići [Crn.] ◊ şî pi pĭeļe đi uom ĭasă bungurĭ — i na koži čoveka izbijaju plikovi (Tanda) ◊ tuot s-a umplut đi bunguri ruoşĭe — sav se osuo crvenim osipom (Rudna Glava) [Por.] ♦ etim. < ? tur. bungur „prekrupa”

    buńaţă (mn. buńeţurĭ) [akc. buńaţă] (i. ž.) — (zast.) dobrota; dobročinstvo; dobrobit ◊ s-a strîkat lumĭa, uamińi a pĭerdut buńaţa — svet se iskvario, ljudi su izgubili dobrotu ◊ uomu trăbe să lukre đi buńeţu kăşî luĭ — čovek treba da radi za dobrobit svoje kuće ◊ đi tuata buńaţă dumńeḑîu îţ mulţamĭaşće — za svako dobročinstvo bog ti se zahvaljuje ♦ var. (mn.) buńieţurĭ [Por.] ♦ rum. buneaţă

    buob (mn. buabe) [akc. buob] (i. m.) — zrno, zrnce ◊ buob dă grîu — zrno žita [Hom.] ◊ baba mĭa şćiĭe să đa ku buabiļi — moja baba zna da gleda u zrna ♦ sin. samînţă [Por.] ♦ rum. bob ♦ etim. < slov. bobŭ

    (izr.) Kîć-un buob, kîć-un buob, şî sa faśe gramada. — Zrno po zrno, i načini se gomila (ušteda). (Zapis: Durlić)[Por.]

    buobabi [akc. buobabi] (i. m.) — (ent.) jelenak (Lucanus servus) ♦ var. boubabi, buoubabi„babin vo” ◊ buobabi ĭe o guangă ku kuarńe — jelenak je buba sa rogovima ♦ sin. śerb„jelen” ♦ sin. gognău (Tanda)♦ up. buou, bou [Por.] ♦ rum. boul-babei

    Slika: 113) Jelenak (buobabi, boubabi, buou babi - „babin vo”, śierb) Lucanus cervus, slika preuzeta sa wikipedije/Јеленак (07.11.2012)

    buobît (mn. buobîće) [akc. buobît] (i. s.) — vodopad, slap, buk ◊ la nuoĭ ĭastă pi Şaşkă duauă luokurĭ ku aşa nume: Buobîto-l mik, şî Buobîto-l mare — kod nas na Šašci ima dva mesta sa takvim nazivom: Veliki buk, i Mali buk ♦ var. bobît ♦ / < srb. bobot „šum, buk(a)” (exp. Durlić ) [Por.] ♦ rum. bobot ♦ etim. < srb. bobot „šum, buk(a)” (exp. Durlić)

    buobu-turbuluĭ (mn. buabĭe-turbuluĭ) [akc. buobu-turbuluĭ] (i. m.) — (bot.) ricinus (Ricinus communis) ◊ buobu-turbuluĭ ĭe buruĭană karĭe sî samîna în građină, ore în luok — ricinus je lekovita biljka koja se gaji u bašti ili na njivi ♦ / buobu turbuluĭ — (dosl.) „besnilovo zrno” [Crn.]

    Slika: 114) Buobu turbuluĭricinus (Ricinus communis). Slika preuzeta sa http://www.limundoslike.com (28. I 2012)

    buoişće (mn. buoişć) [akc. buoişće] (i. ž.) — 1. bojište а. mesto gde matica reke udara u granu drveta koja se nadnela nad vodu ◊ kînd lukri ku aĭ rîăĭ, şî trîabe să skuoţ draśi đin apă đi să-ĭ trîmĭeţ vrunđeva, tu će duś la rîu şî kaţ krĭanga kare baće buoişća, şă la ĭa đeskînţ ku kuţît ńegru — kada se baviš crnom magijom, i treba da izvučeš đavole iz vode da bi ih negde poslao, ti odeš na reku i tražiš granu koja bije po vodi, i kod nje baješ sa crnim nožem (Crnajka) b. mesto u brzacima reke gde, naročito u večernjim satima, ribe iskaču iz vode u lovu na mušice 2. igralište ◊ fiekare luok unđe kopiĭi a batut puarka, or k-a žukat kļisu, s-a kemat buoişće — bilo koje mesto gde su deca igrala „svinjicu” ili klis, zvalo se bojište (Rudna Glava) [Por.] ♦ rum. boişte ♦ etim. < bug. boište, srb. bojište

    Buoĭa [akc. Buoĭa] (i. m.) — (antr.) Boja, skraćeni oblik l.i. bugarskog, odnosno slovenskog porekla ◊ ńepuoţî lu Buoĭa sa kĭamă Boĭuońi or Boĭeşći, da pi srbĭaşće Boĭić — Bojini potomci zovu se Bojoni ili Boješti, a na srpskom Bojići [Crn.] ♦ rum. Boia ♦ etim. < bug. slov. Boja

    buolbură (mn. buolburĭ) [akc. buolbură] (i. ž.) — (bot.) slak, poponac (Convolvulus arvensis) ◊ buolbura ĭe bună numa đi dat la puorś, đi iĭ aĭa ĭe mare dulśaţă — slak je dobar samo da se daje svinjama, za njih je to velika poslastica ♦ var. bolbură [Por.] ♦ rum. bolbură / volbură ♦ etim. < lat. volvula (< volvere)

    Slika: 115) Bolbura (volvura) — slak ili proponac, slika preuzeta sa wikipedije Convolvulus arvensis

    buold (mn. buolduri, buolđe) [akc. buold] (i. m.) — bodlja, šiljak, zašiljeni vrh ◊ buoldu fusuluĭ — vrh vretena [Por.] ♦ rum. bold ♦ etim. < slov. bodli, srb. bodlja

    Buolđa [akc. Buolđa] (i. m.) — Boldža, često ime za psa, naročito za male pse, kućne ljubimce, čija se vrsta zove bolđiu [Por.] ♦ rum. Bolda

    buonţ (mn. buonţurĭ) [akc. buonţ] (i. s.) — 1. (nutr.) šaronje,1) šaruljća,2) parče toplog kačamka, sa uvaljanim sirom ◊ buonţu ĭe măĭ dulśe kînd un parśiel đi brînḑă tare şî sarată baź într-un vîžmîk đi koļaşă kaldă, fakută đin kukuruḑ alb, şî laş kîta sî şćia pănă brînḑa-ĭa nu sa muaĭe — „bonc” je najslađi kada krišku slanog i tvrdog sira uvaljaš u parče toplog kačamka, naopravljenog od belog kukuruza, i pustiš malo da stoji dok se sir ne smekša ♦ sin. popuţoĭ (Tanda), pupuţuoĭ (Topolnica) [Por.] ♦ dij. sin. kukoluoş (Leskovo) ♦ dij. sin. puţuoĭ (Jasikovo) [GPek] ♦ dij. sin. guguluoĭ (Slatina, Bor) ♦ sin. pupuoĭ (Topla) [Crn.] ♦ dij. sin. gîskă (Šipikovo) [Tim.] 2. (psih.) ljutito dete, koje se duri ◊ la kopilo-sta śeva nu ĭe pi vuoĭe, prĭa mult stă buonţ în kuot, şî nu vorbĭaşće ku ńima — ovom detetu nešto nije po volji, dugo stoji u ćošku nadureno i ne govori ni sa kim [Por.] ♦ rum. bulz

    (kom.) 1)šaronje, izraz preuzet od Srba iz golubačkog sela Dobra, kojima je ova poslastica poznata, 2)šaruljća - izraz preuzet iz timočkog dijalekta srpskog jezika (шаруљћа ж комад средине хлеба и сира сједињен гњечењем у шаци (Јакша Динић, Тимочки дијалекатски речник, Београд, 2008, s.v.) Sursa: JakšaDinić

    buordă [akc. buordă] (prid.) — (color) bordo, tamnocrveno ◊ am farbuit tuortu în buordă — obojila sam pređu u tamnocrveno ◊ mi drag sî puort kamaşă în buordă — volim da nosim bordo košulju [Crn.] ◊ buordă, ruoşu ka bužuoru, aşa ḑîśa mama đi farba-ĭa — bordo, crveno kao božur, tako je govorila baba za tu boju [Por.] ♦ rum. bordo ♦ etim. < Fran. bordeaux

    buorś (mn. buorśurĭ) [akc. buorś] (i. s.) — (nutr.) (izob.) boršč, čorba od komine ◊ buorśu a fuost ḑamă đi pruńe đi tuamnă: kînd fĭerb pruńiļi în śubăr, sa ĭa komina-ĭa sa mĭastîkă ku uasă ku tuot, sa sarĭaḑă, şî sa manînkă ku koļaşa — boršč je bila čorba od šljiva: kad šljive provru u kaci, uzme se ona komina i promeša se zajedno sa koščicama i sa svim, posoli se i jede sa kačamakom [Por.] ♦ rum. borş ♦ etim. < Rus. borșci

    buot (mn. buoturĭ) [akc. buot] (i. m.) — 1. (anat.) njuška, rilo, nos (kod životinja) ◊ s-a lovit la buot — povredio je njušku [Hom.] ◊ sa ļinźe pi buot — (fig.) oblizuje se (=omastio brk, pa se oblizuje) ♦ sin. fļit [Por.] 2. vrsta reljefa a. zaobljeni svršetak kose b. izdignuti deo terena, vrh ◊ Buotu Krakuluĭ — (top.) (dosl.) „kraj kose”, brdašce u Sigama; čest toponim u planinskim selima [Hom.] ◊ śuaka are vîr, da kraku are buot — čuka ima vrh, a kosa kraj 3. (ret.) zatupast vrh motke, močuge ◊ buata-sta đi pasuĭ n-are buot kum trîabe — ova motka za mlaćenje pasulja nema vrh kako treba ♦ sin. botur [Por.] ♦ dij. var. bot [Kmp.] ♦ rum. bot

    Slika: 116) Puorku sîrbaćik a rĭđikat buotu đi drag k-a gasît morśilă bună đi tîvaļit. — Divlja svinja podigla njušku od zadovoljstva što je našla dobro blato za valjanje. Detalj a slike preuzete sa sajta Planinarimo (6. II 2013)

    buou (mn. buoĭ) [akc. buou] (i. m.) — (zool.) vo (Bos taurus) ◊ buou ĭe biku lu kare sînt batuće kuaĭļi, să nu sară pi vaś, numa să fiĭe bun đi lukru — vo je bik kome su stucana jaja, da ne bi mogao da skače na krave, već da bude dobar za rad ◊ tare ka buou — jak kao vo ♦ var. bou ♦ up. bik [Por.] ♦ dij. var. bu (mn. buоĭ) [Kmp.] ♦ rum. bou ♦ etim. < lat. bovus (= bos, bovis).

    (stih)
    Karĭe arĭe patru buoĭ,
    Kapu-ĭ pļin đi ńivuoĭ,
    Da ĭuo nam ńiś o parĭake,
    Puort kaśula pi urĭake.

    Ko ima četri vola,
    Muti mu se od nevolja,

    A ja par nijedan nemam,

    Kapu krivim i ne marim.


    (Kaz. B. Paunjelović, zapis F. Paunjelović, Osnić, 1972) [Crn.]
    Slika: 117) Buou - vo, bik, slika preuzeta sa sajta Portal Slobodna Dalmacija (27. IV 2012.)

    buož (mn. buožî) [akc. buož] (i. m.) — (bot.) burjan (Sambucus ebulus), samonikla zeljasta biljka neprijatnog mirisa, sa belim cvetovima i sitnim crnim plodovima ◊ sa înkis poćaka đi buož — burjan je zakrčio stazu ◊ în Osńiśa buož uskaţ sî kuļeg đi fokorĭaļe la Žuoĭ marĭ — u Osniću suvi burjan se sakuplja za vatre na Veliki četvrtak [Crn.] ◊ đin buož bufańi fak pekmĭez — od burjana Bufani spremaju pekmez [Buf.] ♦ rum. boz ♦ etim. < ? ukr. boz, bug. băze, mađ. bodza

    Slika: 118) Buož — burjan (Sambucus ebulus), slika preuzeta sa sajta http://flponent.atspace.org/flora, (05.01.2011)

    bura (ĭuo burîĭ, ĭel burîĭe) [akc. bura] (gl.) — kišiti, sitni sipiti ◊ afară burîĭe, ĭa umbrĭelu — napolju pada sitna kiša, ponesi kišobran [Crn.] ◊ nu sa puńe pluaĭa, numa o să bure ka đin śaţă udă — neće udariti kiša, samo će sitno sipiti kao iz vlažne magle [Por.] ♦ rum. bura

    buratură (mn. buraturĭ) [akc. buratură] (i. ž.) — sperma, muško seme ◊ ĭ-a dat đin mînă, ş-a umplut pătura đi buratură — onanisao je, i napunio ćebe spermom [Por.] ♦ dij. var. borîtură [Crn.] ♦ rum. borâtură

    bură (mn. burĭe) [akc. bură] (i. ž.) — izmaglica, sitna kiša koja pada iz magle ◊ pluaĭe marunţîkă — sitna kišica ◊ pin bura-sta nu ĭeş ńiś ud ńiś uskat — po ovoj izmaglici nisi ni mokar ni suv [Crn.] ◊ bură ĭe un fĭeļ đi śĭaţă ku ploiţă — bura je jedna vrsta magle sa kišicom [Por.] ♦ rum. bură

    (opis) Đi-n bura đi tuamnă krĭesk burĭeţî pi ļamńe. — Od jesenje izmaglice po drveću izbijaju gljive. (Narodno iskustvo, zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

    burća (mn. burćeń) [akc. burća] (i. m.) (hip.) (pej.) — trbonja ◊ burća sa ḑîśe đi uom ku burta mare — burća se kaže za čoveka koji ima veliki stomak [Por.] ♦ dij. var. burćilă [GPek] ♦ rum. burcea

    Burćeńi [akc. Burćeńi] (i. m.) (por.) (pej.) — „Trbonje”, stari porodični nadimak u Gornjani, opština Bor Ranije je u selu bio veoma mali broj gojaznih ljudi, pa su oni retki dobijali nadimak "Burćeńi", koji se potom prenosio i na potomke. ◊ Ĭanku Burtan / Ĭanku Burćanu — Janko, iz familije Burćenja ♦ var. Burćuońi [Por.] Burćuońi [akc. Burćuońi] (antr.) — vlaško prezime familije u Šarbanovcu po pretku koji je imao nadimak Burća [Crn.] / < burća — (pej.) trbonja ♦ rum. Burtea

    (opis) Iz nadimka Burća > Burćeńi nastaje posrbljeno prezime Burtanović. (Zapis: Durlić)

    burćikanuos (burćikanuasă) (mn. burćikanuoş, burćikanuasă) [akc. burćikanuos] (prid.) — trbušast, koji ima veliki trbuh ◊ dukenźiu nuostru ĭe koźa burćikanuos — naš dućandžija je prilično trbušast ♦ sin. trbanuos [Crn.] ♦ dij. var. burtanuos [akc. burtanuos] ◊ uom burtanuos, are burtan boznakît — trbast čovek, ima ogroman stomak [Por.] ♦ rum. burduhănos

    burćilă (mn. burćiļe) [akc. burćilă] (i. ž.) — (anat.) (pej.) trbonja ◊ burćilă ĭe aăla kare ĭe ku burta mare, kare ĭe burtanuos — burčilo je onaj koji ima veliki stomak, koji je trbušast [GPek] ♦ rum. burtilă

    Burćuońi [akc. Burćuońi] (i. m.) ● v. Burćeńi [Por.]

    burduf [akc. burduf] (i. s.) ● v. burduş [Buf.] ♦ rum. burduf

    burdukală (mn. burdukaļе) [akc. burdukală] (i. ž.) — prnja, dronjak, lična stvar ◊ adună-ţ burdukaļiļi, şî ĭeş afară — pokupi svoje prnje, i izađi napolje [Crn.]

    burduş (mn. burduşurĭ) [akc. burduş] (i. m.) — meh, mešina od neštavljene jareće ili jagnjeće kože, koju kovači koriste za raspirivanje vatre ◊ ţĭgańi ku burduşu a suflat în fuok, ş-a fakut svrĭađiļe — Romi su mešinom raspirivali vatru i kovali svrdla [Crn.] ♦ dij. var. burduf [Buf.] ♦ var. fuaļe [Por.] ♦ rum. burduf

    burfarĭ (mn. burfarĭe) [akc. burfarĭ] (i. s.) — trbonja, čovek sa velikim trbuhom [Por.]

    burfă (mn. burfe) [akc. burfă] (i. ž.) — 1. (anat.) iznutrica kod životnja (creva, želudac i dr.) 2. (nutr.) hrana koja sadrži iznutrice [Por.] ♦ rum. burfă

    burgiĭe (mn. burgiĭ) [akc. burgiĭe] (i. ž.) — (tehn.) burgija, alatka za bušenje ◊ dăm burgiĭa să fak o gaură în parĭaće — daj mi burgiju da izbušim jednu rupu u zidu [Hom.] ♦ dij. sin. sfrĭađir [Por.] ♦ rum. burghiu ♦ etim. < tur. burgu, bug. srb. burgija

    burik (mn. burikurĭ) [akc. burik] (i. s.) — 1. (anat.) pupak, deo stomaka; pupčana vrpca ◊ kopilu kînd să fače i-să taĭe buriku, şi să ļagă — kad se dete rodi, pupak mu se odseče, i uveže ◊ la noĭ buriku să păstrează, aşa ĭe običaĭu — kod nas se pupčana vrpca čuva, takav je običaj [Kmp.] ◊ đemult, aĭ batrîń în Porĭeśa, a taĭat buriku pi rastău — nekada, stari Porečai su sekli pupak na palici jarma [Por.] 2. (anat.) vrh čovekovog prsta, jagodica ◊ buriku ďeşťuluĭ — jagodica prsta [Kmp.] ◊ atîta źier a fuist, đi mi s-a îngĭeţat buriku źeĭśtuluĭ — toliki mraz je bio da su mi se zaledila jagodica prsta [Por.] 3. (pedološki) kvalitetna zemlja ◊ akolo ĭe buriku pomîntuluĭ — tamo je najplodnija zemlja [Kmp.] ♦ rum. buric ♦ etim. < lat. *umbulicus (= umbilicus)

    (pit.)
    Unđe drakol mik? - La burik!
    Unđe drakol mare? - Măĭ învaļe!

    Gde je mali đavo? - Kod pupka!
    A veliki? - Malo niže!

    (Zapis: Durlić, Rudna Glava) [Por.]
    Slika: 119) Buriku la fata mare. — Devojački pupak. Detalj sa slike preuzete sa sajta Wikimedie (6. II 2013)

    buriu (mn. buriе) [akc. buriu] (i. s.) — burilo, omanji drveni sud od doga, za čuvanje rakije ◊ în buriu kure rakiĭa la kazan — u burilo teče rakija sa kazana [GPek] ♦ dij. sin. źuban (Rudna Glava), źiban (Tanda) [Por.] ♦ rum. buriu ♦ etim. < bug. burija

    Slika: 120) Buriu (Burilo) iz Debelog Luga kod Majdanpeka. ◊ Muzej u Majdanpeku, etnografska zbirka, inv. br. E/16, dar Vere Jovanović iz Debelog Luga, drvo/metal, kombinovana tehnika, R1=27 cm, R2=23 cm, H=20 cm.

    burĭaće (mn. burĭeţ) [akc. burĭaće] (i. m.) — (mik.) gljiva, pečurka ◊ la nuoĭ pră duos ĭastă mulţ burĭeţ — kod nas u šumi ima mnogo pečuraka ◊ burĭeţî aĭ ĭuţ îs buń dăkă să frig în ćigańe ku uavă — bele mlečne pečurke su ukusne, ako se prže sa jajima u tuganju ◊ burĭeţî aĭ ńegri krĭesk pră fag — bukovača raste na bukvi [Hom.] ◊ burĭaćiļi dă pi ļemn, da śuparka pi kîmp — pečurka niče na drvetu, a gljiva na zemlji ♦ sin. śuparkă [Por.] ♦ rum. burete ♦ etim. < lat. *boletis (= boletus)

    burĭaće galbin (mn. burĭeţ galbiń) [akc. burĭaće galbin] (i. m.) — (mik.) lisičarka (Cantharellus cibarius) ◊ burĭeţ đ-aĭ galbiń sînt śupĭerś galbińe ka śara — lisičarke su pečurke žute kao vosak ◊ burĭeţ đ-aĭ galbiń sa măĭ kĭamă şî burĭeţ đi pin sfińak — lisičarke se još zovu i pečurke iz crnog grabišta [Por.] ♦ rum. burete galbin

    Slika: 121) Burĭeţ đ-aĭ galbiń. — Lisiričarke (Cantharellus cibarius), slika preuzeta sa sajta Wikimedia (22.05.2017)

    burĭaće ĭuće (mn. burĭeţ ĭuţ) [akc. burĭaće ĭuće] (i. m.) — (mik.) mlečnjača, bela gljiva (Lactarius piperatus) ◊ burĭaće ĭuće ĭe śuparkă albă, pļină đi lapće, kare dă pin padure — mlečnjača je bela pečurka, puna mleka, koja raste po šumi [Por.] ♦ rum. iuţar

    Slika: 122) Burĭeţî daĭ ĭuţ. — Bela gljiva, mlječnajča (Lactarius piperatus). Autor fotografije je Mirjana Davidović; pruzeto sa sajta Treasurekeepers (15.01.2012)

    burkă (mn. burś) [akc. burkă] (i. ž.) — 1. kaput, gornji deo muškog odela; sako ◊ kînd ĭe frig, uamińi înbrakă burka — kad je hladno, muškarci oblače kaput ♦ (demin.) burkiţă ◊ a măĭ ramas kîta đin śuarik, şî s-a rugat đi kroĭtuorĭ să-ĭ fakă şî o burkiţă đi fiu-su — ostalo je malo od sukna, pa je zamolio krojača da mu sašije i kaputić za sina ♦ (augm.) burkuoń [Por.] 2. džemper ◊ muma mĭ-a înpļećit burkă đe lînă — majka mi je isplela džemper od vune ◊ babă Ĭana fărbuĭe burka — baba Jana farba džemper ◊ burka đe lînă ĭe kalduruăsă — džemper od vune je topao [Crn.] ♦ rum. burcă ♦ etim. < ukr. burka

    Slika: 123) Burka u Gornjem Poreču: gornji deo muške odeće, kaput; pojavio se u narodnoj nošnji bogatijeg sloja seoskog stanovništva u drugoj polovini XIX veka. Na slici: Vlah iz Rudne Glave, seoski knez posle prvog svetskog rata. Fotografska zbirka Muzeja u Majdanpeku, ib. F/27

    Burkeşuońi [akc. Burkeşuońi] (i. m.) — (antr.) Burkešoni, Burkešići, (dosl.) „Kapitić”, staro vlaško prezime u Tandi, koje je nastalo od reči burka- kaput”, zbog toga što je rodonačelnik ove familije jedini u selu imao kaput, deo nošnje koji su nosili samo bogatiji ljudi ◊ Burkeşo-l batrîn a veńit în Tanda đin Kļuś, ş-a fakut borđiĭ la Kraku uokńi, supt Guol — najstariji Burkeš je došao u Tandu iz Ključa, i napravio zemunicu na Kraku okni, pod Deli-Jovanom ◊ Burkeşuońi au mulće krĭenź, kare s-a poļikrit dupa kopiĭi, or dupa ńepuoţî-luĭ: alu Stoĭan Burkeş, alu Ńiţu Burkeş, alu Dumitru Burkeş, alu Žîuku Burkeş ... — Burkešoni imaju mnogo grana, koje se prezivaju prema njegovim sinovima ili unucima: od Stojana Burkeša su Stojanovići, od Nice Burkeša - Niculovići, od Živka Burkeša - Živkovići .. ♦ var. burkaş, burkiş [Por.] ♦ rum. Burcaş

    burtan (mn. burtań) [akc. burtan] (i. m.) — 1. (anat.) želudac, trbuh, stomak 2. (fig.) debeljko, osoba sa velikim stomakom 3. (antr.) Burtan„Trbonja”, nadimak za osobu sa velikim stomakom ◊ ĭel ĭe fiu lu Ĭanku Burtan — on je sin Janka Trbonje ♦ / (augm.) < burtă ♦ sin. tîrban [Por.] ♦ rum. burtan

    burtanuos (burtanuasă) (mn. burtanuoş, burtanuosă) [akc. burtanuos] (prid.) — 1. trbušast, sa velikim trbuhom ◊ burtanuos ĭe uom ku burta mare — trbušast je čovek sa velikim stomakom ◊ uamiń burtanuoş đemult n-a fuost mulţ, kî tuoţ a fomit, ş-a fuost uskaţ — trbušastih ljudi je nekada bilo malo, jer su svi gladovali, i bili mršavi 2. obao, zaobljen, izbočen ◊ baluonu đi apă ĭe burtanuos, da kila nu — balon za vodu je trbušast, a flaša nije ♦ sin. tîrbanuos [Por.] ♦ rum. burtos

    burtă (mn. burţ) [akc. burtă] (i. ž.) — trbuh, stomak ◊ are durĭerĭ la burtă — ima bolove u stomaku ◊ ma duare burta — boli me stomak ◊ burta muaļe — (anat.) donji deo stomaka, meki trbuh ◊ burta mikă, burta „pi žuos” — „mali stomak”, „donji stomak”: (euf.) deo tela sa genitalijama, u (izr.) „one stvari”, naročito „ženske stvari” [Por.] ♦ rum. burtă

    (izr.) Burta nainće, ĭel dupa ĭa. — Stomak napred, on za njim.
    Ĭa ažuns burta la barbă. — Stigao mu stomak do brade. (Pogrdne izreke koje se upućuju gojaznim ljudima, zapis F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]

    burtuoń (mn. burtuańe) [akc. burtuoń] (i. s.) — (augm.) (anat.) trbušina, stomačina ◊ arĭe burtuoń, ka kînd la arańit ku laturĭ — ima stomačinu kao da su ga hranili pomijama [Crn.]

    buruĭană (mn. buruĭańe) [akc. buruĭană] (i. ž.) — opšti naziv za lekovitu biljku ◊ ku śe buruĭană aĭ vinđakat taĭatura la mînă? — kojom si biljkom izlečio posekotinu na ruci ? ◊ akuma ĭe vrĭamĭa đi kuļes buruĭańe — sad je vreme za berbu lekovitog bilja ◊ romańiţa şî kuada mîţuluĭ sînt buruĭańe đi durĭarĭe la burtă — kamilica i hajdučka trava su lekovite biljke protiv bolova u stomaku [Crn.] ♦ rum. buruiană ♦ etim. < bug. srb. burjan

    burundău [akc. burundău] (i. m.) ● v. borîndău [Por.] ♦ rum. borândău

    buskofi (ĭuo buskofĭesk, ĭel buskofĭaşće) [akc. buskofi] (gl. p. ref.) — mrljati, mazati, razmazati, proizvoljno i bez ukusa mešati razne tečne sastojke boje ili hrane ◊ nu şćiĭe sî văruĭe, numa buskofĭaşće parĭeţî — ne zna da kreči, samo razmazuje zidove [Por.]

    buskofĭală (mn. buskofĭaļе) [akc. buskofĭală] (i. ž.) — 1. mrlja, brljotina ◊ kopilo-sta a fakut numa o buskofĭală în svĭeskă đi şkuală — ovo dete je napravilo samo neku mrlju u školskoj svesci 2. smeša različitih tečnih sastojaka, bućkuriš ◊ a fakut o buskofĭală đi ḑamă, pućem numa s-o lupadăm la puorś — napravila je bućkuriš od čorbe, možemo samo da je bacimo svinjama [Por.]

    buskomĭeļńiţă (mn. buskomĭeļńiśe) [akc. buskomĭeļńiţă] (i. ž.) — 1. boskomelnica, obredni kolač koji se jedini ljubi na pomanama, prilikom obreda namenjivanja pokojniku (Rudna Glava) 2. sveća kojom se kadi pomana (Gornjane) ◊ buskomĭeļńiţă ie lumanarĭe numarată ku ungiĭa, kă la pomană trîabe să fiĭe tuot la număr — boskomelnica je sveća, na kojoj je noktom urezan određen broj recki, jer na pomani treba sve da bude na broju ♦ var. boskomĭeļńiţă ♦ up. ţuka [Por.] ♦ rum. boscomelniţǎ ♦ etim. < grč. bascanias

    (opis) Buskomĭeļńiţa ĭe kolaku ăl măĭ mare la pomană; ĭa iĭ ţîńe rîndu. Sa puńe la kapu pomeńi, đi parća đirĭaptă, sa ţukă, kî pista ĭa mĭerg tuaće rugamînćiľi, măĭ mare rugamînt ĭe sî sa înpľińaskă pomana: dakă n-afi fakut tuot kum trîabe, să o înpļińaskă Dumńeḑîu ku Maĭka Prîastîśe şî ku Stražărĭu Raĭuluĭ. Đe mult ku ĭa s-a dus la rîu kînd a slubaḑît apa la-ĭ muorţ, a puso la marźina api, đi o parće.

    Boskomelnica je glavni hleb pomane, ona je uređuje. Stavlja se na čelo pomane, sa desne strane, i ljubi se, jer preko nje idu sve molitve, od kojih je najveća ona da Bog, Majka Prečista i Rajski Stražar dopune pomanu, ukoliko joj nešto nedostaje. Nekada je ovaj kolač nošen i na reku, kada se izlivala voda za mrtve, i stavljali su ga na obali reke, sa strane. (Kazivač: Olgica Trailović, Rudna Glava, zapis: Durlić, 2007.) [Por.]

    Busuĭokuońi [akc. Busuĭokuońi] (i. m.) — (antr.) Bosijokani, vlaško prezime familija Bosijoković i Lazarević u Osniću, potomaka Vlaha po imenu Busujuok („Bosiljak”) ◊ Busuĭokuońi đin Bukuva sînt proboćeḑaţ pi srbĭaşće „Lazarević" — Bosijokani iz Bukova su prekršteni na srpskom "Lazarević" [Crn.] ♦ rum. Busuioceanu

    Busuĭuaka [akc. Busuĭuaka] (i. ž.) — (antr.) (zast.) Bosiljka, žensko lično ime ◊ dupa buĭađe busuĭuok, đemult la mulće fĭaće naşî a dat nume Busuĭaka — prema biljci bosiljka, nekada su mnogim devojčicama kumovi davali imena Bosiljka ♦ up. Bosîlka [Por.] ♦ rum. Busuioaca

    busuĭuok (mn. busuĭuaśe) [akc. busuĭuok] (i. s.) — (bot.) bosiljak (Ocimum basilicum) ◊ fir đi busuĭuok — struk bosiljka ◊ busuĭuok ĭe buĭađe sfîntă — bosiljak je sveta biljka ◊ niś un đeskînćik nu puaće fara busuĭuok — ni jedna bajalica ne može bez bosiljka ◊ busuĭuoku ćimpuluĭ — vrsta bosiljka [Por.] ♦ dij. sin. bîsîĭuok (Sige) [Hom.] ♦ rum. busuioc

    Slika: 124) Bosiljak, slika preuzeta sa sajta Panoramio (21. I 2013).

    buş1 (mn. buşî) (i. m.) — kokice, pečena i raspukla zrna kukuruza ◊ buşî la nuoĭ să fak dîntr-o suartă dă kukuruḑ da-l galbin ku buobu mik — kokice se kod nas prave od jedne vrste žutog kukuruza sa sitnim zrnom [Hom.] [Bran.] ♦ dij. sin. kokuoş (Rudna Glava) ♦ var. kokuaşă (Topolnica) [Por.] ♦ dij. sin. śubenśi (Malajnica) [Pad.] ♦ dij. sin. kokodań (Velika Kamenica) [Dun.]

    Slika: 125) Buş, kokuoş, śubenśi, kokodań — kokice, slika preuzeta sa sajta Agro biznis (18. XI 2012).

    buş2 (mn. buşă) [akc. buş] (i. s.) — 1. grudva valjanog snega ◊ buşu ĭe kokoluoş mare đe zapadă muaļe, kare sa faśe kînd sa ĭa kokoluoş mik şă sa tîvaļeaşće đin vîru śuośi-n vaļe, şî ĭel krĭaşće boznakît, adunînd pi drum zapadă ļipiśuasă — buš je velika grudva mekog snega, koja nastaje kada se uzme mala grudva i valja se s vrha brda na dole, i naraste bogzna koliko, skupljajući usput lepljivi sneg ◊ fînkă dupa buş ramîńe luoku đizgoļit, đemult aşa s-a kuraţat ļivĭeḑîļi đe zapadă, đi sî puată uoĭļi să ažungă la ĭarbă, înga pănă nu sa topĭaşće zapada — pošto iza „buša” ostaje ogoljen teren, nekada su se tako čistile livade od snega, da bi ovce mogle da dođu do trave još dok se sneg ne otopi 2. komad, odlomak neke materije ◊ a dus la muoş koźa mare buş đi ĭaskă — doneo je dedi poveći komad truda ♦ up. kokoluoş [Por.]

    buşćan (mn. buşćeń) [akc. buşćan] (i. m.) — 1. panj, deo drveta koji ostaje na korenu kad se stablo iseče, sruši ili prelomi, bilo da je u zemlji, ili da je izvađen iz nje ◊ am tîrsît pođina, şî mĭ-a măĭ ramas numa ńişći buşćeń đi skuos — istrsio sam padinu, i ostali su mi samo još neki panjevi za vađenje ♦ (demin.) buşćańel, buşćanuţ ♦ (augm.) buşćanuoń ♦ sin. truş, śulpan 2. čokot vinove loze ◊ am ḑîaśe buşćeń đi viĭe — imam deset čokota vinove loze [Por.] 3. korenje sasušenog korova i drugog nekorisnog bilja ◊ aĭa śi ĭe în Poreśĭa buşćan, la nuoĭ sa kĭamă buśim, da buşćeńi la nuoĭ sînt rîdaśińiļi kare ramîn şî putraḑăsk dupa buĭeḑ, kînd buĭađa sa uskă — ono što je u Poreču „buščan”, kod nas je „bučim”, a mi „buščan” zovemo korenje biljaka koje je ostalo da truli u zemlji, kad se biljka osuši (Jasikovo) [GPek] ♦ rum. buştean

    (opis) (običaj) Đemult s-a înkinat aĭ nuoştri, aĭ batrîń, pi la prazńiśe şî pintru buşćanu śe stîă-n drum, să nu rastuarńe karu, dakă karu lovĭaşće în ĭel. — Nekada su naši stari na slavama metanisali i za panj na putu, da ne preture kola, ako kola udare u njega. (Rudna Glava, zapis: Durlić) [Por.]
    Slika: 126) Buşćan - naziv za panj u vlaškim selima Gornjeg Poreča (Srbija).

    buşćoruagă (mn. buşćoruaźe) [akc. buşćoruagă] (i. ž.) — straćara, oronula kuća ◊ buşćoruagă ĭe koļibă batrînă, urńită — straćala je stara oronula kuća (Tanda) [Por.] ♦ up. buşćuruog [Crn.] ◊ buşćoruog, koļibă batrînă, spartă, în kare traźe în toaće părţîļi — stara oronula koliba, u kojoj duva na sve strane (Leskovo) [GPek] ♦ rum. boşorog

    buşćuruog (mn. buşćuruogurĭ) [akc. buşćuruog] (i. m.) — vir, duboko mesto u potoku ili reci ◊ la Ćimuok ĭastă mulće buşćuruogurĭ marĭ, buńe đi skaldat — na Timoku ima mnogo velikih virova, dobrih za kupanje [Crn.] ♦ up. buşćoruagă [Por.]

    buşînariĭe [akc. buşînariĭe] (i. ž.) — prašina ◊ nu rîđika atîta buşînariĭe — ne diži toliku prašinu ◊ mi s-a înplut nasu dă buşînariĭe — napunio mi se nos prašine [Hom.] ♦ dij. var. buşnariĭe (augm.) (zb. i. ž.) — prašinčina; veliki oblak prašine ◊ a trĭekut un kîmiuon ka sfulđiru, şî s-a rîđikat o buşnariĭe ku tuot dupa ĭel — projurio je jedan kamion kao munja, i podigao se čitav oblak prašinčine za njim ♦ sin. fumariĭe [Por.] ♦ rum. buşneác

    buşńak (mn. buşńakurĭ) [akc. buşńak] (i. ž.) — prašina ◊ s-a fakut buşńak ka la maşîna đi traĭrat — digla se prašina kao na vršidbi ◊ kum nu ći îńakă atîta buşńak? — kako te ne guši tolika prašina? ♦ sin. pulbîr [Crn.] ♦ dij. var. buşînariĭe [Hom.] ♦ dij. var. buşnariĭe ◊ batu vîntu, şî rîđikă buşnariĭe boznakîtă — dunu vetar, i podiže ogromnu prašinu [Por.] ♦ rum. buşneac

    Buśa [akc. Buśa] (i. ž.) — (ojk.) Bučje, vlaško selu u opštini Bor ◊ Buśa ĭe sat rumîńesk, supt puaļiļi lu Kîrşĭa mare — Bučje je vlaško selo, u podnožju Velikog krša [Crn.] ♦ etim. < srb. Bučje — bukvik, bukova šuma

    Slika: 127) Buśa — Bučje, satelitski snimak (nedatiran), preuzet 02. XII 2012.

    Buśan (mn. Buśeń) [akc. Buśan] (i. m.) — (antr.) Bučanin, stanovnik sela Bučje, u opštini Bor ◊ Buśeńi sînt uamiń vrĭańiś — Bučani su vredni ljudi ◊ muĭarĭa đin Buśa ĭe Buśană — žena iz Bučja je Bučanka [Crn.] ◊ Buśeń ĭe poļikră lu famiļiĭ kare sînt pin saćiļi nuaştre veńiţ đin Buśa; la karće sînt skriş ku prezimiļi Bučanović — Bučani je nadimak familija u našim selima, koje su doseljene iz Bučja; u knjige su upisani sa prezimenom Bučanović [Por.]

    buśauă (mn. buśĭaļe) [akc. buśauă] (i. ž.) — (tehn.) naglavak, mufna, čaura, obruč, cev a. metalni obruč na drvenoj glavčini kolskog točka ◊ buśaua ĭe fakută đi kovaś, ka un ińel đi fĭer — „bučava” je nalik na gvozdeni prsten, koji su izrađivali kovači b. drveni pisak na rikalu ◊ buśaua la buśin sa faśe đin suok, kî ĭel ĭe îngăurit gata — pisak za rikalo pravi se od zove, jer ona već ima gotovu rupu [Por.] ♦ rum. bucea ♦ etim. < lat. buccela „guriță”

    buśim (mn. buśimĭе) [akc. buśim] (i. m.) — 1. (tehn.) glavčina kolskog točka (Bufani, Majdanpek) [Buf.] ♦ sin. kîpaţîna karuluĭglavčina točka [Por.] 2. panj, deo drveta koji ostaje uz koren kada se poseče, obori ili kad padne stablo drveta (Jasikovo) [GPek] ♦ sin. buşćan [Por.] ♦ rum. bucium

    Slika: 128) Buśim - glavčina kolskog točka, izrađena za potrebe rudnika u Majdanpeku, u kovačkoj radionici rudarskog kovača Miloša Aleksića, neposredno posle II svetskog rata. Muzej u Majdanpeku, etnološka zbirka, ib. E/47

    buśin (mn. buśińe) [akc. buśin] (i. m.) — rikalo, pastirska truba, dugačak duvački instrument od lipove kore ◊ buśinu sî faśe primovara, kînd ĭe ćeĭu-n mîzgă — rikalo se pravi u proleće, kad lipa u sokovima [Crn.] ◊ buśinu a fakut pîkurari, pănă a pazît uoĭiļi — rikalo su pravili pastiri, dok su čuvali ovce [Por.] ♦ rum. bucium ♦ etim. < lat. bucinum

    (opis) Buśinu sî faśe primovara đin bît đi ćeĭ în mîzgă. Bîtu trîabĭe sî fiĭe ńaćid (fîră krenguţă), la botur đi patru źaĭşće, da đi lung unsprĭaśe palme omeńeşć. Ĭel sî spinćikă, sî geură kuaža gruasă, da ku brśagu sî skuaće kuaža supţîrĭe la kurîaļe. Kuaža gruasă sî-nfîăşură ku a supţîrĭe în şî să strînźe bińe. Đi-n bît sî faśe buśauă karĭe sî puńe la kapatîńu al supţîrĭe. În buśin ḑîś kînćiśe pakurarĭeşć, kî sî ļi audă pakurari aĭlalţ.

    Rikalo se pravi u proleće, kad je lipa u sokovima. Štap treba da bude gladak (bez grančica), prečnika četiri prsta na debljem kraju, a dužine jedanaest muških šaka. On se raspori i deblja kora oljušti, a potkorica se britvom iseče na kaiševe. Deblja kora se uvija tanjom i dobro zategne. Od drveta sa napravi pisak koji se stavlja na manji otvor. Na rikalu se sviraju čobanske melodije u vidu signala, koje treba da čuju ostali pastiri.
    (Opis na osnovu ličnog iskustva, zapis: F. Paunjelović, Osnić) [Crn.]
    Slika: 129) Buśin - rikalo, snimio Paun Es Durlić, na Vizaku iznad sela Gornjane (Gornji Poreč, istočna Srbija), 2011. godine. Svirač na rikalu: Paun Ilić iz Tande.

    buśińiş (mn. buśińişă) [akc. buśińiş] (i. s.) — (bot.) kukuta, angelika (Anchangelica officinalis) ◊ buśińişu are dudă marĭ, krĭaşće înalt — kukuta ima dugačke cevi, raste visoko [Por.] ♦ dij. sin. fifă (Jasikovo) [GPek] (Osnić) [Crn.] ♦ rum. buciniş

    Slika: 130) Kukuta, Archangelica officinalis, slika preuzeta sa sajta: antiquariaat Jan Meemelink (97.01.2011)

    butavi (ĭuo butavĭesk, ĭel butavĭaşće) [akc. butavi] (gl. p. ref.) — (med.) naduti (se), nateći, dobiti otok, dobiti vodeni podliv usled neke bolest i ◊ baba a-nśeput a butavi la firĭe, n-o să traĭaskă mult — babi je počelo da natiče lice, neće dugo da živi ◊ mare zîpuşală, sa butavĭesk vićiļi la pulpĭe — velika je sparina, stoci će da nateknu vimena [Por.] ♦ rum. umfla

    butavit (butavită) (mn. butaviţ, butaviće) [akc. butavit] (prid.) — (med.) otečen, natečen, naduvan ◊ tuot ĭe butavit đi bĭare — sav je natečen od pića [Por.] ♦ rum. umflat

    butavitură (mn. butaviturĭ, butavĭelurĭ) [akc. butavitură] (i. ž.) — oteklina, otečeno mesto ◊ am kaḑut pi gĭaţă, şă am pi şuold o butavitură mare — pao sam na ledu, i imam na butuni veliku oteklinu ♦ sin. umflatură, vîtamatură [Por.]

    butavĭelă (mn. butavĭaļе) [akc. butavĭelă] (i. ž.) — 1. (med.) otok, oteklina, naduto mesto na telu čoveka ili životinje, nastalo sakupljanjem tečnosti usled bolesti, ili starosti ◊ la bîtrîńaţă, ĭasă butavĭaļe măĭ mult pi supt uokĭ — u starosti, izbijaju otoci najviše ispod očiju 2 (fig.) naduvenko ◊ o butavĭelă đi uom, să n-aĭ trĭabă ku ĭel — neki naduvenko, da nemaš posla s njim ♦ var. butavĭală [Por.]

    butoĭ [akc. butoĭ] (i. s.) ● v. butuoń [Kmp.] ♦ rum. butoi

    butorkuos (butorkuasă) (mn. butorkuoş, butorkuasă) [akc. butorkuos] (prid.) — 1. (bot.) šupljikav; šupalj, koji ima duplju ◊ ļiemno-sta ĭe butorkuos, nu ĭe bun đi trabuĭală — ovo drvo je šupljikavo, nije za upotrebu [Crn.] ◊ gruoso-sta ĭe butorkuos, bun ĭe đi stupină — ovo deblo je šuplje, dobro je za košnicu [Por.] 2. (iron.) butorkuos în kap — šupljoglav, praznoglav [Crn.] ♦ rum. buturos

    butuarkă (mn. butuorś) [akc. butuarkă] (i. ž.) — duplja, šuplje stablo; stablo sa dupljom koja je nastala truljenjem drveta ◊ a pitulat bańi în butuarkă — sakrio je pare u šupljem stablu [Hom.] ◊ (ver.) în butuarkă traĭaşće zmău ku zmauaĭka-luĭ — u duplji stabla živi zmaj sa svojom zmajevicom ◊ đemult s-a pĭerdut golîmbi ś-a trait pin butuorś — odavno su nestali golubovi koji su živeli po dupljama [Por.] ♦ rum. butoarcă

    butuoń (mn. butuańe) [akc. butuoń] (i. m.) — 1. bure, sud napravljen od drvenih duga, koji služi za čuvanje pića ◊ butuoń đi vin — bure za vino ◊ butuoń đi rakiu — bure za rakiju 2. cilindar koji vodu iz ustave usmerava na vodenično kolo ◊ butuoń đi muară — vodenično bure ♦ var. butuoĭ (Valakonje, Savinac, Lubnica, Gamzigrad, Zlot) [Crn.] ♦ dij. var. butoĭ [Kmp.] ♦ rum. butoi

    (izr.) Butuoń fara fund. — Bure bez dna. ◊ Pastrĭaḑă bańi, kă punga-mĭa nu ĭe butuoń fara fund. — Štedi pare, jer moja kesa nije bure bez dna. (Zapis: Durlić) [Por.]

    butura (ĭuo butur, ĭel butură) [akc. butura] (gl. p. ref.) — (zast.) (za tečnost u buretu) mutiti (se), kvariti (se) ◊ kînd ţî sa va butura vinu în butuoĭ, o să vĭeḑ sîngur kă butuoĭu nu ţî bun — kad ti se bude pokvarilo vino u buretu, sam ćeš videti da ti bure ne valja ♦ sin. strîka, tulbura [Por.]

    buturi (ĭuo buturĭesk, ĭel buturiĭaşće, ) [akc. buturi] (gl.) — nabasati, naleteti, iznenada i neočekivano naići na nešto ili nekoga ◊ buturiĭ pistă uom pi kare nu l-am vaḑut đin kopilariĭe — nabasao sam na čoveka koga nisam video još od detinjstva ◊ buturiĭ pistă aĭa baş śe-m trîabĭe — neočekivano sam naleteo baš na ono što mi treba [Crn.]

    buturit (buturită) (mn. buturiţ, buturiće) [akc. buturit] (prid.) — (zast.) (za tečnost u buretu) mutan, zamućen, pokvaren; ustajao; ukiseo ◊ labdă butuoĭu, ĭară-n ĭel s-a buturit tuot — baci bure, opet se u njemu sve zamutilo (Tanda) ♦ sin. tulburat [Por.]

    buturuagă (mn. buturuoğ) [akc. buturuagă] (i. ž.